«ԷՐՄԷՆԻՀԱԲԵՐ»Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՕՍ, ՇԱՐԺԱՊԱՏԿԵՐԻ ԲԵՄԱԴՐԻՉ ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆԻ ՀԵՏ

«Տատիկիս Դաջուածքները». Բացառիկ ֆիլմ՝ Հայոց Ցեղասպանութեան Մասին

«ՊԱՆՈՐԱՄԱ».- Աւարտուեցին շուէդաբնակ հրապարակախօս, ռեժիսոր (բեմադրիչ-Խմբ.) Սիւզան Խարտալեանի «Տատիկիս դաջուածքները» (Grandma’s Tatoos) փաստագրական ֆիլմի նկարահանումները: Ֆիլմը պատմում է Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներին «դաջուած» հազարաւոր հայ կանանց ճակատագրերի ու այդ դաջուածքների առեղծուածի մասին:

Խօսելով Սիւզան Խարտալեանի մասին՝ հարկ է նշել, որ այս բացառիկ կինը դեռեւս 1988ին առաջինն էր աշխարհում, որ նկարահանեց Հայոց Ցեղասպանութեան մասին պատմող փաստավաւերագրական «Վերադարձ դէպի Արարատ» ֆիլմը: Իսկ այսօր իր նոր՝ «Տատիկիս դաջուածքները» ֆիլմով նա առաջ է բերում անգնահատելի արժէք ներկայացնող հարցադրումներ ու փաստեր, որոնց մասին մինչեւ այսօր չի խօսուել:

«Ցեղասպանութեան թեման կարմիր գծի նման իմ կեանքի,  ֆիլմի եւ կարիերայի (կեանքի ասպարէզի-Խմբ.) մէջ միշտ ներկայ է», պատմում է նա «Էրմենիհաբեր» (Ermenihaber.am) լրատուական կայքին տուած բացառիկ հարցազրոյցում:

Ստորեւ ներկայացնում ենք հարցազրոյցի առաջին մասը.

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Ինչպէ՞ս ծն-ուեց ցեղասպանութիւնը վերապրած հայուհիների ճակատագրերի մասին պատմող ֆիլմ ստեղծելու գաղափարը:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Ռուանդայի ցեղասպանութիւնից յետոյ Դարֆուրի ցեղասպանութեանը զուգահեռ, մամուլում սկսեցին անընդհատ խօսել կանանց բռնաբարութեան մասին: Սկսեցին ուսումնասիրութիւններ ի յայտ գալ, որտեղ առաջ էր քաշւում այն թեզը, թէ ցեղասպանութեան ընթացքում կանանց բռնաբարելը զինուորական ռազմավարութեան մի մասն էր կազմում: Այսինքն թշնամուն բացի ֆիզիկապէս վերացնելուց նաեւ գենետիկօրէն (ծինային-Խմբ.) փչացնելու, վերացնելու, գեներով յաղթելու միտում կար:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Եւ այս ռազմավարութիւնը իրականացւում էր նաեւ Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանա՞կ:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Այո: Ուսումնասիրութիւններիս ընթացքում անդրադառնալով Հայոց Ցեղասպանութեանը՝ հասկացայ, որ այս ռազմավարութիւնն իրականացուել է նաեւ Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ: Ցեղասպանութեան ընթացքում հայ կանայք, որոնք ուղղակի թիրախ էին, բռնաբարուեցին, առեւանգուեցին, օգտագործուեցին: Այսինքն, եթէ հայ տղամարդիկ սպանուեցին ապա տասնեակ հազարաւոր հայ կանայք, որոնք շարունակում էին ապրել, գիտակցում էին, որ նման ձեւով ապրելը նշանակում էր ամէն օր մեռնել:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Ինչպէ՞ս բացայայտեցիք Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքում դաջուած կանանց առեղծուածը:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Ուսումնասիրութիւններիս ընթացքում Ազգերի լիգայի արխիւներում գտայ հայ կանանց ու աղջիկների տարօրինակ նկարներ: Դրանք մեծ մասամբ երիտասարդ աղջիկների նկարներ էին, որոնք դաջուածքներ ունէին: Ամէն աղջկայ համար առանձին փաստաթղթերի փաթեթ կար, որտեղ գրուած էր իր անունը (եթէ յիշում է) եւ ծնողների մասին տեղեկութիւններ: Այնտեղ գրի էին առնուած նրանց յիշողութիւններն ու պատմութիւնները, թէ ինչպէս առեւանգուեցին, քանի տարի ապրեցին ստրկութեան մէջ եւ այլն: Նման պատմութիւններով լեցուն են այդ արխիւները:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Իսկ ի՞նչ տարիքի աղջիկների ու կանանց մասին է խօսքը:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.-  Ես ցն-ցուած էի այս փաստաթղթերը նայելիս, որովհետեւ որոշ աղջիկների տարիքը տատանւում էր 8-12: Սակայն ամենամեծ ցնցումն ապրեցի այն պահին, երբ այս դաջուած աղջիկների նկարները նայելիս աչքիս առաջ եկաւ տատիկս, ով ձեռքերին ու դէմքին նմանատիպ նշաններ ունէր:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.-Այսինք ձեր տատիկը նոյնպէ ՞ս «դաջուած» էր:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Այո: Ես տատիկիս չէի սիրում: Նա նման չէր միւս տատիկներին: Նա ֆիզիկական կոնտակտ չէր սիրում, չէր գրկում, չէր համբուրում: Մենք կարծես վախենում էինք նրանից, իսկ այդ ձեռքերի նշանները էլ աւելի էին սաստկացնում մեր վախը նրա հանդէպ: Մենք այդ ժամանակ չէինք հասկանում, թէ ինչ նշաններ էին դրանք: Ես դա բացայայտեցի այս աղջիկների նկարները տեսնելուց յետոյ միայն:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Իսկ ինչի՞ համար էին արւում այդ դաջուածքները:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Մենք գիտենք, որ շատ հայ կանայք յափշտակւում էին քուրդ կամ արաբ ցեղախմբերի կողմից: Միաժամանակ շատերին էլ թուրք ընտանիքներ են վերցրել: Այդ տարիներին հայ կինը եւ հայ երեխան, ինչպէս մրգեր, «թափուած» էին փողոցում ու ցանկացած մէկը կարող էր գալ ու վերցնել, որից սիրտը կ՛ուզի ու ինչքան կ՛ուզի, վերցնում եւ տանում էին: «Քանի հոգու ուզում ես, ում սիրտդ կը կամենայ, վերցրու եւ տար», այս սկզբունքն էր գործում: Նոյնիսկ վերցնում, յետոյ ծախում էին ուրիշներին: Սա է իրականութիւնը: Ես նոյնիսկ լսել եմ պատմութիւններ այն մասին, որ կանայք կախուած այն բանից, թէ «օգտագործուած են» թէ ոչ, կամ կախուած տարիքից, ունէին տարբեր գներ: Օրինակ՝ 8 տարեկան երեխան իր գինն ունէր, 12 տարեկանը՝ իր գինը, հասուն կինը՝ իրենը: Այսինքն բիզնեսի էին վերածել: Իսկ դաջուածքը ցեղախմբերի հետ կապուած երեւոյթ է: Դաջուածքն անում էին որ, ցոյց տային, թէ տուեալ կինն իրենց սեփականութիւնն է:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Փաստօրէն իւրաքանչիւր ցեղախումբ իրեն յատուկ դաջուա՞ծքն ունէր:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Այո, իւրաքանչիւր ցեղախումբ ունէր իրեն յատուկ դաջուածք: Այսինքն դաջուածքը սեփականութեան կնիքն էր: Հետաքրքիր է, որ ուսումնասիրութիւններիս ընթացքում նկատեցի, որ նկարներից մէկում կար մի աղջիկ, որը ունէր ճիշտ նոյն դաջուածքները ինչպէս տատիկինս էին: Ենթադրում եմ, որ նոյն ցեղախմբի կողմից են առեւանգուած եղել:

Հետազօտական աշխատանքներս ինձ հասցրեցին մինչեւ Ֆրեզնօ: 1919թ.ին անապատներից հաւաքուած մի խումբ հայ կանայք Միջին Արեւելքից հասնում են Ֆրեզնօ: Այդտեղ այնքան մեծ էր այդ կանանց թիւը, որ նրանց կոչում էին «կապտաշրթունքաւորներ» (Blue lips): Մարդիկ ասում էին՝ այնտեղ այնքան շատ էին դաջուած հայ կանայք, որ մեզ համար դա տարօրինակ չէր:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Սիւզան, ձեր տատիկը խօսո՞ւմ էր դաջուածքների մասին:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Բնաւ չէր խօսում: Յիշում եմ՝ տատիկս սպիտակ ձեռնոցներ ունէր, որոնց տակ թաքցնում էր ձեռքերի դաջուածքները: Նա ամէն կերպ փորձում էր իր յիշողութիւնից ջնջել ցեղասպանութեան տարիներին ապրած իր կեանքը: Եւ այնպէս էր ջնջել, որ մենք նոյնիսկ տանը չէինք խօսում այդ մասին: Մենք այդ էջը մթութեան մէջ էինք պահում: Ես մինչեւ 16-17 տարեկան ցեղասպանութեան մասին ոչ մի բան չգիտէի: Նա կարծես իր ապրած ցնցումն ակամայ փոխանցել էր իր սերունդներին: Մենք եթէ նոյնիսկ իր մասին ինչ-որ բաներ գիտէինք, ձեւացնում էինք, թէ չգիտենք: Եւ այս ֆիլմը առեղծուածի եւ գաղտնիքի հետապնդումի գործընթացն է: Տատիկս կեանքիս առաջին քսան տարիներին աչքիս առաջ է եղել, բայց ես այդ կնոջ մասին ոչ մի բան չեմ իմացել: Տատիկի հոգին կարծես կար ու չկար: Եւ իր այս լինել-չլինելու երկգոյութեան մէջ պահում էր իր մեծ գաղտնիքը:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Դուք ասացիք, որ ձեր տատիկի քոյրը նոյնպէս դաջուածքներ ունէր, նա նոյնպէս չէ՞ր խօսում այդ մասին:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Այո, տատիկիս փոքր քոյրը նոյնպէս դաջուած էր: Նա եւս նոյն ինքնամերժումի մէջ էր եւ չէր խօսում այդ մասին: Անընդհատ նրան հարցնում էի, թէ ինչու չի խօսում այդ մասին: Երբ մի օր էլ հերթական անգամ հարցրեցի նրան, նա պոռթկաց ասելով՝ «Ի՛նչ ես ուզում: Պատմեմ բոլորին, որ սա թուրքե՛րն են արել: Ի՛նչ նշանակութիւն ունի դա հիմա»:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Դաջուածքներն արուել են բռնի՞, կանանց կամքին հակառա՞կ:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Բնականաբար: Ոչ ոք նրանց կարծիքը չի հարցրել: Կան բազմաթիւ պատմութիւններ այն մասին, թէ իրենց կամքին հակառակ դաջուելով այս կանայք, յետագայում ստրկութիւնից ազատագրուելուց յետոյ ինչպէս են փորձել ազատուել դաջուածքներից: Շատերը փորձել են քիմիական նիւթերով վերացնել այդ դաջուածքները, ունէին հսկայական վէրքեր ու սպիներ իրենց դէմքերի վրայ:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Իսկ ինչպէ՛ս էր ընթանում «դաջուած կանանց» յետագայ կեանքը, կարողանո՞ւմ էին արդեօք ապրել խարանուած ճակատագրով:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Նրանք մեծամասամբ մերժւում էին հայ տղամարդկանց կողմից: Օրինակ՝ սեռական բռնութիւնների ենթարկուած հայ կանանց կուսութիւնը պլաստիկ վիրաբոյժները փորձում էին վերականգնել դեռեւս 1924թ. Բէյրութում: Ֆիլմն իր հետ բերում է հարցադրումներ ոչ միայն թուրքերի, այլ նաեւ մեզ՝ հայերիս համար. Ինչպէս օրինակ՝ «ինչո՞ւ էին ուզում այս կանայք վերականգնել իրենց կուսութիւնը»: Այս մասին շատ ուսումնասիրութիւններ կան: Յատկապէս հետաքրքիր է Վահէ Թաշճեանի ուսումնասիրութիւնը , որտեղ խօսւում է այն մասին, թէ ինչպէս հայ կանայք, որոնք վերադարձել են հայութեան գիրկը, մերժւում էին հայ տղամարդու կողմից: Յատկապէս նրանք, ովքեր դաջուած են: Դա արդէն բացայայտ նշանակում էր, որ նրանք ուրիշ մարդու հետ են կենակցել, այլեւս կոյս չեն: Ու կենակցել են թշնամու, իսլամի հետ: Այսպիսի ասպեկտներ (կողմեր, երեսներ-Խմբ.) կան, պատմութեան որոշ էջեր կան, որ ամօթի բերումով մենք փորձել ենք փակել ու չխօսել այդ մասին: Բայց սրանք հարցեր են, որոնց մասին պէտք է սկսենք աւելի շատ խօսել:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Այսինքն մեր մէջ առկայ այս ամօթը նոյնպէ՞ս գենետիկօրէն ժառանգել ենք մեր տատերից:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Այո: Ֆիլմի մէջ արծարծւում է նաեւ այս հարցը, թէ ինչպէս են ցեղասպանութեան մղձաւանջը վերապրածներն իրենց կամքից անկախ գենետիկօրէն սերունդներին փոխանցել նաեւ ամօթը: Մեր ընտանքի մէջ բոլորը ամօթ են զգում մի բանի համար, որի համար մեղաւոր չեն:

Ու մեր սերունդների ճակատին խարանուած այս ամօթը մնում է մեզ հետ եւ չի թողնում, որ մենք խօսենք այս մասին: Հաւանաբար, տատիկիս լռութեան պատճառը նոյնպէս ամօթն էր:

ԱՍՏՂԻԿ ԻԳԻԹԵԱՆ.- Արդեօ՛ք հնարաւոր է փաստագրական ֆիլմի միջոցով ցոյց տալ խնդրի չափազանց կարեւոր զգացմունքային կողմը:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ.- Այո եւ այս ֆիլմը կարեւոր էր նաեւ ֆիլմի լեզուի իմաստով: Ինձ համար անհրաժեշտ էր անել այնպէս, որ մարդկայինը լինէր գերակշռող, այլ ոչ թէ զուտ փաստերը շարադրելով ներկայացնել խնդիրը: Եթէ մարդկային գործօնը չկայ, ֆիլմն ինձ համար հետաքրքիր չէ: Ֆիլմը պէտք է այնպիսին լինի, որ դիտողը կարողանայ ինքն իրեն գտնել այդ խնդրի մէջ…

Հարցազրոյցի աւարտին Սիւզան Խարտալեանն ափսոսանք յայտնեց, որ այսքան ուշացրել է այս արժէքաւոր ֆիլմի նկարահանումը եւ ֆիլմը չի նկարահանել տատիկի կենդանութեան օրօք: Նա ցաւում է, ուշ իմացաւ, որ տատիկը, իր սպիտակ ձեռնոցների տակ թաքցնում էր ոչ միայն դաջուածքները, այլ իր կեանքի մութ էջը, իր անցեալի սոսկալի գաղտնիքը: Թուրքերը դաջել էին ոչ միայն նրա ձեռքերը, այլեւ նրա կեանքն էին դաջել՝ յիշողութեան մէջ թողնելով մղձաւանջի, սարսափի վախի եւ ամօթի դրոշմ: Ու քանի~ քանի~ նման դաջուած ճակատագրեր կան, որոնց մասին մենք չգիտենք, որոնց մասին դեռ պէտք է պատմենք: