ՍԻՍԻ ՄԱՅՐ ԱԹՈՌԻՆ ԱՆԹԻԼԻԱՍ ՎԵՐԱՀԱՍՏԱՏՈՒԱԾ ԵՌԱՄԵԾԱՐ ՈՒԹ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՆԵՐ

* ՍԱՀԱԿ Բ. ԽԱՊԱՅԵԱՆ

(1902/3-1939)

Ծնած է Խարբերդ 1849ին։ Յաճախած է Երուսաղէմի Ս. Յակոբ տաճարի Դպրեվանքը եւ 1877ին Երուսաղէմի մէջ վարդապետ ձեռնադրուած է։ 1885ին լուսարարապետ ընտրուելով՝ եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի։ Իսկ 1902ին, Մկրտիչ Քէֆսիզեան կաթողիկոսի (1871-1894) վախճանումէն քանի մը տարի ետք, կաթողիկոս կ՛ընտրուի եւ օծումը կը ստանայ Ապրիլ 20, 1903ին։

Սահակ կաթողիկոսի պաշտօնավարութեան շրջանը կ՛ունենայ քանի մը հանգրուաններ.

ա.- Կիլիկիոյ շրջան. 1909՝ Ատանայի ջարդ, 1914 Համաշխարհային Ա. պատերազմ, հայոց Մեծ Եղեռն ու կաթողիկոսի աքսոր։

բ.- Աքսորի շրջան. Կաթողիկոսը ջարդերէն ճողոպրած՝ իր հօտին հետ Սիսէն գաղթական Հալէպ, Երուսաղէմ, Դամասկոս կը մեկնի։

գ.- Դարձեալ Կիլիկիա. Դաշնակից բանակներու յաղթանակով         կաթողիկոսը իր հօտով կը վերադառնայ Կիլիկիա։ Դարձեալ ջարդ ու սպանդ։ Յուսախաբութիւն, ապարդիւն ճիգեր Կիլիկիան պահելու եւ ժողովուրդը պաշտպանելու։ Կիլիկիոյ վերջնական պարպումը՝ 1921 թուին։

դ.- Անթիլիասի շրջան. Ցեղասպանութենէն ազատած հայութեան մնացորդացը, գաղթական ամբոխներու վերածուած՝ ցրուեցաւ Պաղեստին, Սուրիա, Լիբանան, Միջագետք, Կիպրոս, Յունաստան։ Գահ, մական, երկիր ու ժողովուրդ կորսնցուցած տարաբախտ հայրապետը, ծանր կսկիծը սրտին, չի՛ յուսահատիր։ Իր աթոռին համար ապահով կայք կ՛ընտրէ Լիբանանի արուարձաններէն Անթիլիասի կալուածը, ուր Ամերիկեան Նպաստամատոյց ընկերութիւնը 1922-1928 տարիներուն որբանոց մը բացած էր։ 1930ին այդ կալուածը գնուելով՝ Սիսի պատմական կաթողիկոսութիւնը կը հաստատուի Անթիլիաս-Լիբանան։ Այնուհետեւ կրթական, կրօնամշակութային, հոգեւոր, կազմակերպչական նոր դարաշրջան մը կը բացուի Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան համար։ 1930ին կը վերաբացուի Դպրեվանքը։ 1931ին կը կառուցուի տպարան, կը բացուի Մեսրոպեան վարժարանը։ 1932ին կը հրատարակուի Կաթողիկոսարանի «Հասկ» պաշտօնաթերթը։

* ԲԱԲԳԷՆ  Ա. ԿԻՒԼԷՍԷՐԵԱՆ

(1931-1936)

Ծնած է Այնթէպ, 1868ին։ 1895ին Արմաշի Դպրեվանքին մէջ կուսակրօն քահանայ կը ձեռնադրուի, իսկ

1897ին՝ ծայրագոյն վարդապետ։  Առաջնորդական պաշտօններ վարած է Մուշի, Պոնտոսի եւ Անկորայի թեմերուն մէջ, ինչպէս նաեւ եղած է քարոզիչ Պոլսոյ մէջ ու վանահայր՝ Արմաշի վանքին։ 1916ին եպիսկոպոս ձեռնադրուած է։ Եղած է ուսումնասէր եւ վարչագէտ։ Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոս, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը կրօնական, կրթական, շինարարական կազմակերպչական մարզերէ ներս ամուր հիմքերու վրայ դնելու, ինչպէս նաեւ Կիլիկիոյ Ս. Աթոռի անխափան շարունակուիլը ապահովելու եւ պահպանելու նպատակաւ, Երուսաղէմէն Անթիլիաս կը հրաւիրէ Բաբգէն եպիսկոպոսը։ Ութսունամեայ Սահակ կաթողիկոսի օգնականն ու աջակիցը՝ Բաբգէն եպս. Կիւլէսէրեան, 1928ին աթոռակից կ՛ընտրուի, եւ 1931ին կաթողիկոսական օծում կը ստանայ։ Սակայն դժբախտաբար, Բաբգէն կաթողիկոս, որ Սահակ կաթողիկոսին պիտի յաջորդէր, կը վախճանի 1936ին, հինգ տարուան եռուն եւ արդիւնաւէտ կազմակերպչական գործունէութիւն ծաւալելէ ետք։ Իր օրով Անթիլիասի կալուածին գնման գործընթացն ու կաթողիկոսարանի յարակից շէնքերու եւ հաստատութիւններու՝ տպարանի, մատենադարանի, գանձատուն-թանգարանի, շինութեան եւ բարեզարդման աշխատանքները իրենց աւարտին կը հասնին։ Տեղի կ՛ունենան եպիսկոպոսական ժողով եւ Միւռոնօրհնէք, կը կազմակերպուին թեմական եկեղեցիներն ու կիրակ-նօրեայ վարժարանները, կը կատարուին պետական ու միջ-եկեղեցական յարաբերութիւններ եւ հովուապետական այցելութիւններ։

* ՊԵՏՐՈՍ Ա. ՍԱՐԱՃԵԱՆ

(1940-1943)

Ծնած է 1870ին, յաճախած Երուսաղէմի Ժառանգաւորացը եւ            կուսակրօն ձեռնադրուած 1898ին։

Կիպրոսի թեմի առաջնորդ՝ 1899-1905, ապա Հաճընի՝ 1910-1915 եւ Դամասկոսի՝ (1918) միայն մէկ տարի։ Սահակ կաթողիկոսի ձեռամբ եպիսկոպոս ձեռնադրուած է 1914ին, ապա դարձեալ Կիպրոսի առաջնորդ նշանակուած՝ 1920-1936 տարիներուն։ Բաբգէն կաթողիկոսի վախճանումէն (1936) ետք, նախ կաթողիկոսական ընդհանուր փոխանորդ, իսկ Սահակ կաթողիկոսի վախճանումէն (1939) ետք՝ տեղապահ ու ապա կաթողիկոս կ՛ընտրուի 1940ին։ Կիլիկիայէն յԱնթիլիաս նորահաստատ կաթողիկոսութեան ոգի ու թարմ շունչ կը բերէ իր շինարարի եւ կազմակերպիչի շնորհներով։ Պետրոս կաթողիկոսի կարճատեւ գահակալութեան շրջանին հետեւեալ իրագործումները կը կատարուին։

ա.- Դպրեվանքի նոր շէնքին կառուցումը.

բ.- Նոր Վեհարանի շինութիւնը.

գ.- Կաթողիկոսարանի զանազան շէնքերու եւ հաստատութիւններու վերանորոգութիւնը.

դ.- Ս. Գրիգոր Մայր տաճարի շինութիւնը.

ե.-  Նահատակաց Յուշարձան Մատուռի կառուցումը։

* ԳԱՐԵԳԻՆ Ա. ՅՈՎՍԷՓԵԱՆՑ

(1943-1952)

Հայ եկեղեցւոյ ու հայ ժողովուրդի միասնականութեան ջատագով, հայ մշակոյթի եւ դպրութեան անխոնջ սպասաւոր ու հայրենապաշտ հրեղէն շունչով մեծ առաջնորդ մտաւորականը՝ Գարեգին Յովսէփեանց,            կաթողիկոս ընտրուեցաւ 1943ին, սակայն համաշխարհային պատերազմի պատճառաւ, կաթողիկոսական օծում ստացաւ 1945ին։ Գիտնական այս կաթողիկոսի օրերուն, Անթիլիասի մէջ հաստատուած Կիլիկիոյ Ս. Աթոռը դարձաւ հոգեւոր ու մշակութային կեդրոն։ Իր ներհուն մտաւորականի ու մեծ ուսուցիչ, դաստիարակի շունչով դրծուեցան Անթիլիասական նոր հոգեւորականներու սերունդներ։ Մտաւորական դաստիարակներ ու դասախօսներ պաշտօնի հրաւիրուեցան։ Դպրեվանքը նոր փայլք ու որակ ստացաւ։ Բացուեցաւ քահանայից յատուկ դասարան։ Շրջանաւարտ վարդապետներ համալսարանական բարձրագոյն ուսմանց առաքուեցան։ Հայց. եկեղեցւոյ ծառայութեան եւ պայծառութեան նուիրեալ մեծ սպասաւոր Գարեգին Յովսէփեանցի, մեծանուն գիտնականին եւ իմաստուն հայրապետին հայ մշակոյթի անդաստաններէն գրչութեան, մատենագրութեան, մանրանկարչութեան, ճարտարապետութեան նուիրուած բազմաշխատ հետազօտութիւններէն եւ բանասիրական արժէքաւոր աշխատասիրութիւններէն անկախ, կաթողիկոսարանէն ներս անոր զարկ տուած իրագործումներէն կարելի է յիշել հետեւեալները.

ա.- Տպարանը արդիականացուց եւ կազմատունով օժտեց։

բ.- Թափ տուաւ հրատարակչական գործին։

գ.- «Հասկ» հայագիտական տարեգիրքի հրատարակութիւն։

դ.- Կազմակերպեց ժողովրդային լսարաններ, ամէնօրեայ վարժա-րաններու ուսուցիչներու, կիրակնօրեայ վարժարաններու համար։

ե.- Հոկտեմբեր ամիսը հռչակեց «Մշակոյթի ամիս»։

զ.- Դպրեվանքի հին շէնքի կողքին շինեց նոր շէնք մը՝ իր բոլոր յարմարութիւններով, ինչպէս նաեւ կառուցեց յարակից թանգարան մատենադարանի շէնքը։

է.- Պիքֆայայի բարձունքին կառուցեց կաթողիկոսարանի ամարանոցը՝ դպրեվանքի յարակից ընդարձակ շէնքով եւ Ս. Աստուածածին մատուռով։

ը.- Կաթողիկոսարանը օժտեց հասութաբեր կալուածներով։

Մեծանուն գիտնական, բանասէր ու մեծ հայրենասէր հայրապետին կենսագրական հակիրճ այս տողերը կը փակենք անոր մտածումի եւ ապրումի խորիմաստ եւ յաւերժական հետեւեալ խոհերով. «Հաւատա՛, հայ ժողովուրդ, հաւատա՛ քո անցեալին, քո պատմութեան, քո հայրերի Աստծուն, նրանց անմահ եւ կենդանի հոգուն, եւ դուն չե՛ս մեռնի։ Հաւատա՛, թէ պիտի ապրիս, եւ այդ հաւատով գործի՛ր, աշխատի՛ր, յուսա՛.. եւ դուն չե՛ս մեռնի»։

* ԶԱՐԵՀ Ա. ՓԱՅԱՍԼԵԱՆ

(1956-1963)

Ծնած է 1915ին, Մարաշ։ Աղէտի տարիներուն, ընտանեօք կը գաղթեն նախ Համա, ապա կը Օհաստատուին

Հալէպ։ Կ՛ուսանի Հալէպի Մեսրոպեան, Հայկազեան ու ապա՝ Յիսուսեան վարժարաններուն մէջ։ Դպրեվանքի վերատեսուչը՝ արմաշական Շահէ Ծ. վրդ. Գասպարեան, նորահաստատ Դպրեվանքի համար նոր սաներ ընտրելու եւ արձանագրելու նպատակաւ, 1930ին Հալէպ կը ժամանէ։ Դպրեվանք ուսանելու համար ներկայացող յարմար թեկնածուներէն էր նաեւ պատանի Սիմոն։ Սահակ, Բաբգէն, Շահէ երրորդութեան ծրագիրն էր՝ իրենց անմիջական հոգատարութեան, աչալուրջ հսկողութեան եւ գուրգուրոտ խնամքին յանձնուած պատանիներէն պատրաստել զարգացած, գիտակից, անձնազոհ եւ նուիրեալ հոգեւորականներու նոր սերունդ մը՝ ապահովելու համար Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան շարունակականութիւնը, որպէսզի Անթիլիասի մէջ վերընձիւղող Սսոյ Մայր Աթոռը ամբողջական յանձնառութեամբ ազգակերտումի, հայակերտումի սրբազան իր առաքելութեան մէջ յաջողի ու սատարէ գաղթատարած հայութեան քրիստոնեայ հայեցի ինքնուրոյն նկարագիրի եւ գոյութեան պահպանման համազգային ճիգերուն։ Գաղթական ժողովուրդին տարաբախտ այս Սուրբ Աթոռին Անթիլիասական առաջին նորընծայ հունձքին մաս կազմող Սիմոն սարկաւագ, 1935ին կուսակրօն քահանայ ձեռնադրուելով՝ կը վերակոչուի Զարեհ։ Ան կը ստանձնէ վանական զանազան պաշտօններ։ Միաժամանակ քարոզիչ եւ ուսուցիչ կը նշանակուի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ եւ դպրոցին, տեսուչ՝ կաթողիկոսարանէն ներս գործող Մեսրոպեան վարժարանին։ 1937ին ուսումը կատարելագործելու համար կը մեկնի Պելճիքա։ 1940ին առաջնորդական տեղապահ կը նշանակուի Բերիոյ թեմին, եւ 1943ին առաջնորդ կ՛ընտրուի։ Նուիրեալ հոգեւորականի վարքով, նկարագիրի պարզ բայց վարակիչ յատկանիշներով, գործելակերպի անաչառութեամբ, կարգ կանոնի բարձր գիտակցութեամբ եւ նուիրուածութեամբ թեմական աշխատանքները արդիւնաւոր բծախնդրութեամբ եւ խանդավառութեամբ տասնվեց տարի կը վարէ, սիրուելով եւ յարգուելով ո՛չ միայն հայերու, այլեւ  սուիրական պետական շրջանակներու կողմէ ալ բարձրօրէն կը գնահատուի եւ 1946ին, արժանեաց Ա. կարգի շքանշանով կը պարգեւատրուի։ Հայեցի ուսման եւ կրթութեան համար, իր ջանքերով կը կազմուին եւ կը պատրաստուին նոր դասագիրքեր հայ վարժարաններուն համար, ինչպէս նաեւ իր ճիգերով կ՛իրագործուի հայկական երկրորդական վարժարանի մը՝ Քարէն Եփփէ ճեմարանին ծրագիրը։

Գարեգին Յովսէփեանց մեծանուն հայրապետի վախճանումով (1952), անհրաժեշտ կը համարուի շուտով ընտրել նոր կաթողիկոս մը՝ Ս. Աթոռին շարունակականութիւնը անխափան պահպանելու եւ անոր ազգակերտ ու եկեղեցաշէն հոգեւոր առաքելութեան յառաջընթացը չընդհատելու նպատակով։ Սակայն իրերայաջորդ դէպքեր կու գան մութ ամպերով պատել Կիլիկեան Ս. Աթոռի երկնակամարը։ Վէճեր, քաղաքական բեւեռացեալ խուլ պայքարներ կ՛ուզեն նսեմացնել անոր դերն ու վարկը, ջնջել անոր անկախութիւնն ու դերակատարութիւնը սփիւռքեան հայ կեանքէն ներս, որով կաթողիկոսական ընտրութիւնը քանի մը անգամ կը յետաձգուի։ Իրերու այս աննպաստ դրութեան եւ պայմաններու մէջ, 1956ին, Ազգային Պատգամաւորական ժողովը Մեծի Տանն Կիլկիկիոյ նոր հայրապետ կ՛ընտրէ Բերիոյ թեմի երիտասարդ, սրբակենցաղ եւ անձնազոհ առաջնորդ՝ Զարեհ սրբազանը։ Դժուար ու ծանր պայմաններու մէջ կը ստանձնէ կաթողիկոսական իր պաշտօնը եւ առինքնող անհատականութեամբ, վեհաշուք նկարագրի սրբութեամբ, անընկճելի կամքով եւ պարտադրող բարութեամբ, ձեռնհաս իմաստութեամբ հազիւ եօթը արդիւնաշատ տարիներ կը գահակալէ, յաղթահարելով ներքին եւ արտաքին ամէն տեսակի տագնապ, դժուարութիւն ու արգելք, մինչեւ անժամանակ եղերական իր վախճանումը. անիմաստ, անհաշտ պայքարն ու հալածանքը Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ իր անձին դէմ՝ ներքնապէս կը հիւծեն, կը վիրաւորեն անհունօրէն բարի, զգայուն բազմաչարչար հայրապետին սիրտը, որ չդիմանալով՝ 18 Փետրուար 1963ին, ազգին ու եկեղեցւոյ համար բաբախելէ կանգ կ՛առնէ։ Զարեհ վեհափառ կը մեկնի այս աշխարհէն, սակայն իր կարճատեւ գահակալութեան տարիները մեծ իրագործումներով կ՛արդիւնաւորուին։

ա.- Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը 1957-58 տարիներուն, ընդառաջելով սփիւռքահայ զանազան գաղութներու՝ Իրանի, Յունաստանի եւ Միացեալ Նահանգներու խնդրագիրներուն՝ իր հովանիին եւ հոգեւոր հոգածութեան ներքեւ կ՛առնէ զանոնք. անոնք երկար տարիներ անհովիւ եւ հոգեւորապէս անմխիթար լքուած էին։

բ.- Զարեհ կաթողիկոս յատուկ ուշադրութիւն եւ հոգածութիւն կը           ցուցաբերէ Դպրեվանքին եւ անոր ուսանողութեան միաժամանակ, իր առինքնող անհատականութեամբ եւ օրինակելի կեանքով հոգիներ կը խմորէ, նկարագիր կը կերտէ ու վաղուան կոչումի եւ հոգեւոր առաքելութեան պատրաստ յանձնառու նուիրեալներ կը պատրաստէ, որոնք զարեհեան դրոշմը իրենց հոգիին՝ քաջաբար կը նետուին հայ եկեղեցւոյ հոգեւոր ազգային ծառայութեան անդաստաններէ ներս։

գ.- Իր նախաձեռնութեամբ եւ հետապնդումներով Կիլիկիոյ            Կաթողիկոսութիւնը մուտք կը գործէ Համաշխարհային Եկեղեցիներու Խորհուրդէն ներս, եւ կը ծաւալէ միջ-եկեղեցական աշխոյժ գործունէութիւն։

դ.- Իր հաղորդական եւ ազնիւ անձնաւորութեան շնորհիւ, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իր ձեռներէց ճիգերով լճացումէ եւ մեկուսացումէ դուրս կու գայ եւ բնական ու սիրալիր յարաբերութիւններ կը ծաւալին միջ-եկեղեցական, միջ-համայնքային եւ պետական մակարդակներու վրայ։

Իր անակնկալ եւ անժամանակ վախճանումը 48 տարեկան հասակին՝ Կիլիկիոյ Ս. Աթոռը եւ համայն հայութիւնը համազգային խոր սուգի կը մատնէ։ Զարեհ սքանչելին, իր կեանքն ու սիրտը հայ եկեղեցւոյ ու հայ ժողովուրդի ծառայութեան ընծայաբերած, տակաւին անաւարտ ծրագիրներ ետին ձգած՝ կը հեռանայ այս աշխարհէն, սակայն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան համար իր սկզբնաւորած շարք մը ծառայութեանց եւ հոգեւոր առաքելութեան առջեւ կը բացուին նոր ու լայն հորիզոններ։

* ԽՈՐԷՆ Ա. ԲԱՐՈՅԵԱՆ

(1963-1983)

Աւազանի անունով՝ Մեսրոպ, ծնած է Կիպրոս, 1914ին։ Տակաւին պատանի, արածած է Մակարայ վանքին ոչխարները, որպէս հովիւ։ 1927ին ընտանեօք Նիկոսիա կը հաստատուին եւ ինք առիթը կ՛ունենայ ուսանելու Մելիքեան Ազգային վարժարանին մէջ։ 1931ին կ՛ընդունուի Դպրեվանքի ժառանգաւորացը, ուրկէ շրջանաւարտ՝ 1937ին կը ձեռնադրուի, վերակոչուելով Տ. Խորէն աբեղայ։ 1938ին ան վարդապետ է ու կը վարէ վանական զանազան պաշտօններ, մինչեւ 1941։ 1942-47 տարիներուն, Բերիոյ թեմէն ներս առաջնորդական փոխանորդի պաշտօն կը ստանձնէ Ճեզիրէի հայոց, ուր կ՛ունենայ բազմաբեղուն գործունէութիւն։ Գիւղերու մէջ եկեղեցիներ եւ տասնեակ մը վարժարաններ իր ճիգերով կը կառուցուին։ 1947ին եպիսկոպոս կ՛օծուի եւ կաթողիկոսարանէն ներս կը վարէ Դրան Եպիսկոպոսի, Լուսարարապետի եւ Մատակարարի պաշտօնները։ 1951ին, Լիբանանի հայոց առաջնորդն է։ Նորընտիր երիտասարդ, կորովի եւ աշխոյժ առաջնորդը կը ձեռնարկէ վարչական, կազմակերպչական եւ շինարարական բազմերես ժրաջան գործունէութեան։ Լիբանանահայ գաղութը, մինչեւ Խորէն եպիսկոպոսի կաթողիկոսական տեղապահի ընտրութիւնը (1955), կ՛օժտուի նոր եկեղեցիներով, ազգային նախակրթարաններով, երկրորդական վարժարաններով, ուսումնական բարձրագոյն հիմնարկներով եւ կը ծաւալէ եկեղեցաշէն, դպրոցաշէն աննախնթացօրէն բարգաւաճ գործունէութիւն։ Իր անդուլ ճիգերուն շնորհիւ էր որ 1956ին կը յաջողի ալեկոծ եւ կրքոտ դժուարին պայմաններու ներքեւ Ազգային պատգամաւորական ժողով գումարել, ուր պիտի ընտրուէր Զարեհ կաթողիկոսը։ Խորէն սրբազան Զարեհ վեհափառի պաշտօնավարութեան 7 դժուար տարիներուն ամբողջանուէր լծակցութեամբ կ՛ըլլայ միշտ անոր կողքին։ Ան կաթողիկոսական լիազօր պատուիրակ է Միացեալ Նահանգներ, Յունաստան եւ Պարսկաստան։ Անոր կը վիճակուի Աջերու Երուսաղէմէն Անթիլիաս վերադարձնելու պարտականութիւնը։ Եւ ի վերջոյ Զարեհ Ա. կաթողիկոսի վաղահաս վախճանումէն ետք, դարձեալ ինք կը ստանձնէ տեղապահի պաշտօնը։ 1963ին գումարուած Ազգային պատգամաւորական ժողովը Խորէն արք.ը կ՛ընտրէ կաթողիկոս։ Խորէն Ա. վեհափառի պաշտօնավարութեան քսան անխոնջ տարիներուն, կ՛իրագործուին հետեւեալ բեղմնաւոր եւ արդիւնաշատ ծրագիրները։

ա.- Կաթողիկոսարանը կ՛օժտէ նոր եւ արդիական վեհարանով։

բ.- Մատենադարանը կ՛ընդարձակուի եւ նոր գիրքերով կը ճոխանայ։

գ.- Տպարանը կ՛օժտէ նոր յարկաբաժինով եւ արդիական սարքերով։

դ.- Կը կառուցէ եպիսկոպոսարան ինչպէս նաեւ կը վերանորոգէ միաբանական թաղամասը։

ե.- Նոր հողաշերտերու գնումով կ՛ընդարձակէ կաթողիկոսարանի               կալուածը, կը կառուցէ վեղանատան նոր շէնքը եւ Զարեհեան Դամբարանը, եւ կաթողիկոսարանի շրջափակէն ներս՝ Ազգ. Մարտիկեան վարժարանը։

զ.- Խորէնաշէն՝ ժողովրդային բնակարաններու կառուցումը  (Ֆանար):

է.- Կրթական Ֆոնտերու եւ մրցանակներու հաստատում։

ը.- Հրատարակչական լայն աշխատանքներու ձեռնարկում։

թ.- Հովուապետական թեմական այցելութիւններ։

ժ.- Բարւոք յարաբերութիւն նուիրապետական Աթոռներու միջեւ։

ժա.- Հայ ժողովուրդի արդար իրաւունքներու ձեռքբերման համար Հայ Դատի հետապնդում։

ժբ.- Ս. Մեսրոպ Մաշտոց, Ս. Ներսէս Շնորհալի, Կիլիկեան Իշխանի եւ Ասպետի շքանշաններու հաստատում։

Աշխատանքային այսպիսի ծաւալ, եռանդ եւ հեւք բնականաբար պիտի մաշեցնէին իր առողջութիւնն ու տկարացնէին սուրբ եկեղեցւոյ, Կիլիկեան Ս. Աթոռի համար բաբախող բազմաբեղուն հայրապետին սիրտը։ 1969ին, սրտի առաջին տագնապէն ետք, հետզհետէ տկարացող առողջութիւնը զինք կը մղէ որ 1977ին հրաւիրէ Ազգ. պատգամաւորական ժողով, ուր Գարեգին Բ. կ՛ընտրուի աթոռակից կաթողիկոս։ Խորէն կաթողիկոս, մինչեւ իր վախճանիլը՝ 1983ին, մօտէն կը հետեւի ու կը վերահսկէ կաթողիկոսութեան աշխատանքներուն։

Խորէն վեհափառ, բարեհամբոյր եւ հայրական ժպիտը միշտ իր պայծառ դէմքին՝ խօսքէն ու գրիչէն աւելի, եղաւ գործի՛ մարդը։ Արդարեւ, բազմաբեղուն եւ բազմարդիւն շինարարական հսկայածաւալ աշխատանքներուն եւ իրագործումներուն համար իր ժողովուրդին կողմէ արժանացած է «Շինարար» տիտղոսին։

* ԳԱՐԵԳԻՆ Բ. ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ (1977-1999)

Փոքրակազմ մարմնի մէջ խտացուած մտքի ու հոգիի այս հսկայ անձնաւորութիւնը, օժտուած՝ խօսելու բացառիկ կարողութեամբ, յստակ եւ հնչուն առոգանութեամբ, գիտէր ոգեղինանալ եւ հմայել իր ունկնդիրները։ Աւազանի անունով Նշան, ծնած է Քեսապ, Սուրիա 1932ին։ Նախնական ուսումը Քեսապի Ուսումնասիրաց վարժարանի մէջ ստանալէ ետք, 1946ին կ՛ընդունուի Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան դպրեվանքը։ 1949ին սարկաւագ, իսկ 1952ին կուսակրօն քահանայ ձեռնադրուելով կը վերակոչուի Գարեգին աբեղայ։ 1955ին վարդապետական աստիճան կը ստանայ եւ կաթողիկոսարանէն ներս կը վարէ հսկիչի եւ տեսուչի պաշտօնները։ 1957-59, Օքսֆորտի մէջ կը հետեւի համալսարանական բարձրագոյն ուսման։ 1960ին վերստին կը ստանձնէ դպրեվանքի տեսչութիւնը, միաժամանակ գործօն մասնակցութիւն կը բերէ Եկեղեցիներու Համաշխարհային Խորհուրդի Միջ-եկեղեցական աշխատանքներուն։ Այս շրջանին դասախօս-ուսուցիչ է Դարուհի Յակոբեան երկրորդական վարժարանին, Նշան Փալանճեան ճեմարանին եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ։

1963ին կը ստանայ ծայրագոյն վարդապետի աստիճան։ 1964ին արդէն իսկ եպիսկոպոս է։ 1971-73, առաջնորդական պաշտօն կը վարէ Նոր æուղայի։ Ապա, 1973-77, Առաջնորդ՝ Ամերիկայի Արեւելեան թեմին։ 1975-83 տարիներուն, եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի կեդրոնական վարչութեան անդամ է եւ փոխ-ատենապետի պաշտօնը կը վարէ։

Խորէն Ա. կաթողիկոսի հայրապետութեան շրջանին, երբ կը վատթարանայ վեհափառին առողջական վիճակը, ան կը փափաքի իրեն օգնական Աթոռակից կաթողիկոս ունենալ՝ կաթողիկոսութեան գործերը վարելու։ Խորէն վեհափառի 1977ին հրաւիրած Ազգ. պատգամաւորական ժողովը Ամերիկահայոց Արեւելեան թեմի առաջնորդ՝ Գարեգին արքեպիսկոպոսը կ՛ընտրէ Աթոռակից կաթողիկոս, իսկ Խորէն վեհափառի վախճանումէն ետք, 1983ին կը հռչակուի  Գարեգին Բ. կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ։

Որպէս Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս՝ իր գահակալութեան 18 տարիները կը յատկանշուին կրօնա-հոգեւոր ազգային զարթօնքով, եւ այս, հակառակ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին ու անոր պատճառած նիւթական եւ մարդկային ահաւոր կորուստներուն. լիբանանահայ գաղութը յարաբերաբար նուազ կորուստներով դուրս եկաւ, շնորհիւ հայ ղեկավարութեան ցուցաբերած շրջահայեաց, հեռատես քաղաքականութեան, գլխաւորութեամբ՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ օրուան գահակալ Գարեգին Բ. կաթողիկոսին։ Արդարեւ, Գարեգին վեհափառ, շրջանցելով տիրող քաղաքական աննպաստ պայմաններն ու ներքին անապահով կացութիւնը, իբրեւ գիրի ու գիրքի առաքեալ՝ կը լծուի մեղուաջան աշխատանքի։ Բազմատաղանդ եւ շնորհազարդ հայրապետը կը ծրագրէ եւ կը գործէ անդուլ։ Իր հետապնդումներով զարկ կը տրուին եւ կ՛աշխուժանան կրօնական, մշակութային, ազգային, շինարարական, կազմակերպչական մարզերու աշխատանքները։

ա.- Կաթողիկոսարանէն ներս կիրակնօրեայ վարժարաններու վարիչ տնօրէնութեան կողքին, կը հաստատուի Քրիստոնէական դաստիարակութեան բաժանմունքը։

բ.- Դպրեվանքը Անթիլիասէն կը փոխադրէ Պիքֆայիա նոր եւ  արդիական շէնքերու մէջ։

գ.- Կը վերակազմակերպէ Հայ Համալսարանականներու Միութիւնը։

դ.- Տպարանը նոր եւ արդիական կազմածներով կ՛օժտէ։ Հիմնադրամներ կը հաստատէ եւ կը քաջալերէ հրատարակչական աշխատանքը։

ե.- Կաթողիկոսարանի շրջափակէն ներս ամէն Հոկտեմբերին, Մշակոյթի ամսուան առթիւ, Հայ Գիրքերու ցուցահանդէսի կազմակերպում։

զ.- Հիմը կը դրուի թանգարան-մատենադարան նոր շէնքին։

է.- Ճիպէյլի մէջ կը հիմնուի Գայիանեան Միաբանութիւնը։

ը.- Կիլիկեան թեմերուն հովուապետական այցելութիւններ կու տայ։

թ.- Նոր զարկ կը տրուի Միջ-եկեղեցական աշխատանքներու եւ յարաբերութիւններու։

ժ.- Եղբայրական բարւոք յարաբերութիւններ կը ծաւալէ Հայց.   եկեղեցւոյ նուիրապետական բոլոր Աթոռներու, յատկապէս Ս. Էջմիածինի  հետ, ուր տարբեր առիթներով կ՛այցելէ 9 անգամ։

Երբ 1995ին Ամենայն Հայոց Վազգէն Ա. կաթողիկոսը կը վախճանի, Գարեգին Բ. կ՛ընտրուի Ծայրագոյն Պատրիարք եւ Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց։ Իր կարճատեւ գահակալութեան շրջանին, որպէս Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, Գարեգին Ա. կը լծուի եռանդուն աշխատանքի, կազմակերպելու եւ  աշխուժացնելու Էջմիածինի հոգեւոր, վարչական, կրօնական կեանքի զանազան բնագաւառները։ Իր անդուլ եւ տքնաջան ճիգերու շնորհիւ կ՛իրականանան հետեւեալ ծրագիրները։

ա.- Էջմիածինի Գէորգեան Հոգեւոր Ճեմարանի կրթական-ուսումնական ծրագիրի վերամշակում, ինչպէս նաեւ նոր յարկաբաժիններու կառուցում։

բ.- Նորոգութիւն եւ կառուցում նոր եկեղեցիներու, վանքերու։

գ.- Օշականի մէջ գիտական, մշակութային կեդրոն՝ Մաշտոցի անուան Դպրատան  հաստատում։

դ.- Վերադասաւորում թեմական կառոյցի եւ վարչական նոր բաժանումներու։

ե.- Կը նախագահէ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ նորընտիր Արամ Ա. կաթողիկոսի օծման արարողութեան։

զ.- Հովուապետական այցելութիւններ կը շնորհէ Հայաստանի, ինչպէս նաեւ ներքին ու արտաքին սփիւռքի հայ ժողովուրդի զաւակներուն։

է.- Հեղինակած է աւելի քան 30 հատոր գիրք։

1999ին անողոք հիւանդութիւնը իր մահաթոյն ճիրաններուն մէջ առած՝ պատճառ կ՛ըլլայ հայրենիքի, ժողովուրդի, մշակոյթի եւ լոյսի այս առաքեալի անժամանակ շիջման։ Քաղցկեղը հայրենի սեւ հողին կը յանձնէր հայ եկեղեցւոյ արդի ժամանակներու մեծագոյն աստուածաբանը, եւ եկեղեցական պատմութեան տիտաններէն՝ Գարեգին Բ. կաթողիկոսը։ Ան իր աչքերը յաւիտեան կը փակէ, սակայն իր ետին կը թողու իր ոգին եւ հոգեմտաւոր հարուստ ժառանգութիւնը, զոր դարերու փոշին չի՛ կրնար ծածկել հայ եկեղեցւոյ պատմութեան մատեաններէն։

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top