Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Վաղարշապատէն Անթիլիաս

ՄԻՒՌՈՆ Ծ. ՎՐԴ. ԱԶՆԻԿԵԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱՌՕՏ ԱԿՆԱՐԿ

Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցին հաստատուած է Յիսուսի տասներկու առաքեալներէն՝ Ս. Թադէոս եւ Ս. Բարթողիմէոս առաքեալներու միջոցաւ, որոնք Յիսուսի Համբարձումէն եւ Ս. Հոգւոյ Գալուստէն ետք, 35-60 թուականներուն միջեւ, Հայաստան աշխարհ եկան եւ քրիստոնէական նոր կրօնին վարդապետութեան հունտերը տարածեցին հայոց մէջ։ Անոնք՝ Քրիստոսի Աւետարանին քաջ քարոզիչները՝ նահատակուեցան Հայաստանի մէջ։ Մինչեւ չորրորդ դար, Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը արգիլուած կրօն էր, եւ պետութիւնը խիստ հալածանք շղթայազերծած էր բոլոր անոնց դէմ, որոնք  Աւետարանի վարդապետութեան կը հետեւէին եւ Քրիստոսը կը դաւանէին  Տէր եւ Փրկիչ։ Իսկ չորրորդ դարուն, հայոց Տրդատ Գ. թագաւորի ժամանակ,  շնորհիւ Գրիգոր Լուսաւորիչի քարոզութիւններուն, բժշկութեանց եւ ջանքերուն, երբ հրաշալի պարագաներու տակ Լուսաւորիչ բուժեց հոգեկան տագնապներով տանջահար եւ հալածախտով վարակուած հայոց Տրդատ արքան՝ քրիստոնէութիւնը Հայաստան աշխարհի ու հայ ժողովուրդի համար հռչակուեցաւ պետական պաշտօնական կրօն, 301ին։

Հայ եկեղեցւոյ հայ ազգի զաւակներուն անհատական թէ հաւաքական կեանքին ինքնութեան դրոշմի, հոգեկան արժէքներու գիտակցութեան, քրիստոնէական ազգային նկարագրի կոփումն ու արմատաւորումը կը պարտինք 5րդ դարը բնորոշող երկու վճռական իրադարձութիւններու՝ Գիրերու Գիւտով հայ մշակոյթի ծաղկման (404), եւ Սրբոց Վարդանանց ու Ղեւոնդեանց դիւցազնամարտ «վասն Յիսուսի, վասն հայրենեաց» գոյապայքարին (451)։

Հայ եկեղեցւոյ իբրեւ վարչական անկախ միաւոր գոյառումը սկիզբ առած է հայրապետական Ս. Աթոռով, որ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Հայրապետով   պաշտօնականացած եւ սկզբնաւորուած է Ս. Էջմիածինի մէջ՝ մեր պետականօրէն քրիստոնեայ դարձէն երկու տարիներ ետք (303)։ Կաթողիկոսական Ս. Աթոռը եղած է կեդրոնը եկեղեցական իշխանութեան, եւ հայ աշխարհիկ իշխանութեան կողքին, կերտած է հայ ժողովուրդին պատմութեան հոլովոյթը՝ միշտ ենթարկուելով մեր պատմութեան վերիվայրումներուն եւ որպէս կայք տեղէ տեղ փոխադրուելու պարտաւորութեան տակ գտնուած է։ Այսպէս,  Էջմիածինի Մայր Աթոռը սկզբնական (301) Վաղարշապատի կայքէն, 471ին կը փոխադրուի Դուին, (Հայաստան) ուր կը մնայ մինչեւ 927։  Յաջորդ շրջանին (927-947), Աթոռը Աղթամարի (Հայաստան) մէջ է։ Իսկ (947-992) կայք կը հաստատէ Արինա (Հայաստան)։ (992-1062) Անի (Հայաստան)։ Անիի կործանումէն ետք (1062-1065), Աթոռը Մեծ Հայքէն Փոքր Հայք, Թաւբլուր (Կիլիկիա) կը հաստատուի։ Եւ այսպէս շարունակաբար տեղափոխուելով (1065-1116) Ծամնդաւ (Կիլիկիա)։ (1116-1149) Ծովք (Կիլիկիա), (1149-1295) Հռոմկլայ (Կիլիկիա), (1295-1930) Սիս (Կիլիկիա)։ Իսկ 1441էն սկսեալ, Սիս եւ Էջմիածին կ՛ունենան իրենց անջատ եւ իրարմէ անկախ կաթողիկոսական Աթոռները։ Այս թուականը (1441), դարձակէտ մը պիտի հանդիսանար հայոց պատմութեան մէջ, այն պատճառաւ որ երբ տակաւին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութիւնը կը շարունակուէր Կիլիկիոյ մէջ, անդին՝ Էջմիածինի մէջ ընտրութիւնը կը կատարուի նոր աթոռակալի մը։

ՎԱՂԱՐՇԱՊԱՏԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԱԹՈՌԸ ՍԻՍԻ ՄԷՋ

Հայց. եկեղեցին ԺԱ. դարէն, յատկապէս սելճուքեան արշաւանքներէն ու Անիի կործանումէն ետք (1064), հարկադրաբար իր կեդրոնները ունեցաւ Մայր Հայաստանէն դուրս։ Մեծ թիւով հայ գաղթականներ, գլխաւորութեամբ հայ իշխաններու, զինուորականներու եւ հայոց կաթողիկոսութեան՝ հաստատուեցան Տաւրոսեան լեռնաշղթային եւ դաշտային Կիլիկիոյ տարածքին։ Ժամանակի ընթացքին հայ իշխաններ բերդեր եւ հողատարածքներ գնելով կամ գրաւելով, կազմակերպեցին հայ ազգային-եկեղեցական կեանքը եւ հիմքը դրին նոր պետականութեան, որ շուտով թագաւորութեան վերածուեցաւ։ Սիս բերդաքաղաքը եղաւ Ռուբինեան նոր թագաւորութեան մայրաքաղաք, ուր նաեւ հաստատուեցաւ հայոց կաթողիկոսութեան Աթոռը 1293 թուին։ Եգիպտոսի Մեմլուքներու կողմէ Կիլիկիոյ թագաւորութեան կործանումէն (1375) ետք՝  Կաթողիկոսութիւնը դժուարին պայմաններու ներքեւ ստանձնեց ազգային կեանքի ղեկավարութիւնը մինչեւ 1441 թուական, երբ Մայր Հայաստանի մէջ քաղաքական նպաստաւոր պայմաններ ստեղծուեցան. Մեծ Հայքի կրօնական թէ աշխարհիկ ղեկավարութիւնը, որ շնորհիւ վանական հաստատութեանց, կրօնական եւ մշակութային ազատութիւն կը վայելէր՝ ծրագրեց Կաթողիկոսական Աթոռը Կիլիկիոյ Սիս Կաթողիկոսանիստ մայրաքաղաքէն  Ս. Էջմիածինի մէջ վերահաստատել։

Կիլիկիոյ Գրիգոր Թ. Մուսաբէկեանց կաթողիկոս, թէեւ մերժեց Կաթողիկոսական Աթոռը Սիսէն Էջմիածին տեղափոխել ու վերահաստատել, սակայն արտօնեց, որ Էջմիածինի մէջ Ազգային Ժողովը ընտրէ նոր կաթողիկոս։ Գրիգոր Թ. Մուսաբէկեանց, գլխաւոր երկու պատճառներով չուզեց Կիլիկիոյ Աթոռը Ս. Էջմիածին տեղափոխել. երկու պատճառներէն առաջինը այն էր, որ Ս. Էջմիածինէն Կիլիկիա հաստատուած Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութիւնը, իմա՝ Սսոյ Աթոռը, պատմութիւն, թագաւորութիւն եւ մշակոյթ ու հայրենիք կերտած՝ այդպէս անտէր, անհովիւ ու անմխիթար պէտք չէ ձգէր իր հօտն ու ժողովուրդը։ Երկրորդ՝ որպէս հովուապետ, Կիլիկիոյ աւագանին ու ժողովուրդը Կաթողիկոսարանին ու Եկեղեցւոյ կը նայէին, յուսալով եւ ակնկալելով, որ հայոց թագաւորութիւնը կը վերահաստատուի։ Արդարեւ Հայոց կաթողիկոսը կապի, յարաբերութեանց մէջ էր եւ բարեկամական ու գործակցական դաշինքներ կնքուած էին քրիստոնեայ թագաւորութիւններու եւ պետութիւններու հետ եւ խոստացուած էր վերականգնել Կիլիկիոյ թագաւորութիւնն ու անկախութիւնը։ Սակայն դժբախտաբար, չիրագործուեցան Արեւմուտքին հետ կապուած յոյսերն ու ակնկալութիւնները։

Ազգային ժողովը Ս. Էջմիածինի մէջ կաթողիկոս ընտրեց Կիրակոս Վիրապեցին, մինչ Կիլիկիոյ կաթողիկոսն էր Գրիգոր Թ. Մուսաբէկեանց  (1439-1446)։ Հետեւաբար, 1441 թուականէն սկսեալ, Հայց. Եկեղեցին ունեցաւ զոյգ կաթողիկոսութիւններ, համահաւասար իրաւասութիւններով եւ թեմական անկախ կազմակերպութիւններով։ Անշուշտ մինչեւ Հայոց Մեծ Եղեռնի օրերը, Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը քաղաքական աննպաստ եւ դժուարին պայմաններու ներքեւ, հերոսական ճիգերով կրցաւ տոկալ, գոյատեւել ու շարունակեց ծառայել հայ ժողովուրդի հոգեւոր եւ ազգային կարիքներուն, մինչեւ 1921 թուական, երբ ֆրանսական զօրքերը լքեցին ու պարպեցին Կիլիկիան։ Կիլիկեցիք, գաղթական ժողովուրդով եւ կաթողիկոսով, հայրենիքը թողուցին եւ մեծ մասամբ հաստատուեցան Լիբանանի ու Սուրիոյ մէջ։ Գահ ու հայրենիք կորսնցուցած վշտահար ու գաղթական Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոս ի վերջոյ որոշեց Սիսի Աթոռը Լիբանանի արուարձաններէն՝ Անթիլիաս աւանի մէջ վերահաստատել 1930 թուականին։ Այնուհետեւ, նոր դարաշրջան մը բացուեցաւ ի սփիւռս ցրուած հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ, հայահաւաքէ ու որբահաւաքէ ետք, Ս. Աթոռը ոգի ի բռին նուիրուեցաւ թեմերու կազմակերպութեան եւ զօրացման։

ՍԻՍԻ Ս. ԱԹՈՌԸ ԱՆԹԻԼԻԱՍԻ ՄԷՉ

Հայոց Եղեռնը արմատախիլ ըրաւ ինչ որ կը կոչուէր հայութիւն եւ Հայ Քաղաքակրթութիւն, մշակոյթ, հոգեւոր-ազգային կեանք, արժէքներ, ժառանգութիւն, ստեղծագործութիւն եւ դարաւոր պատմութիւն։

Ցեղասպանութեան զոհ գացած առաւել քան մէկ ու կէս միլիոն ժողովուրդի կողքին, չորս հազար հայ եկեղեցականներու  նահատակութիւնը կացինահարած ու կաթուածահար դարձուցած էր Արեւմտահայաստանը։ Կորսնցուցինք Կիլիկիան, հազարաւոր երդիքներ աւերուեցան, հարիւրաւոր տաճարներ պղծուեցան, եկեղեցիներ ու վանքեր մոխրացան, մտքի եւ հոգիի կաճառներ, դպրոցներ եւ դպրատուներ նախճիրի վերածուեցան։ Եղեռնին անմիջապէս յաջորդող տարիներուն հրաշքով փրկուած Կիլիկիոյ հայութեան մնացորդացի կացութեան եւ հոգեվիճակին մասին անդրադառնալով, կը մէջբերենք 29 Փետրուար, 1928ին, Հալէպի մէջ գրուած՝ Սսոյ տառապեալ եւ գաղթական Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոսի «Կտակ»ին բառերը, որ իր կեանքի վերջալոյսին, ցմռուր խմած տառապանքի բաժակը, կը գրէր. «Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը փշրուած Աթոռով, զորս սեւ բախտն ունեցայ տեսնելու եւ արտասուելու, եւ ջախջախուած գաւազանով վտարանդի՝ նման իր ցրուեալ հօտին, հիւրընկալ ուրիշ հողամասերու վրայ կը թափառի…։

«Ի՞նչ պիտի ըլլայ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը եւ իր ժողովուրդի ապագայի հարցը, անդորրացուցիչ լուծում մը գտնելու տագնապով կը տառապինք, դժբախտաբար, անորոշութեան ու անստուգութեան մէջ կը տարուբերինք անլոյս եւ անյոյս անղեկ նաւու մը պէս։

«…Անօրինակ տառապանքը տեսանք ու կրեցինք՝ տարագրութեամբ ի սպանդ եւ ի մահ, ուր ծնողք զորդիս, հովիւք եւ հօտք զիրար կորուսին, եւ այդ դառնաղէտ կորուստները ողբալու չարտօնուեցանք։

«…Հայու սուգին մէջ իրարու միացած, թող ձեր ձեռքերը միանան մանաւանդ Հայու շինարարութեան մէջ»։

Արդարեւ, հայուն գոյատեւելու կամքը, ստեղծագործելու խանդը, աննուաճելի ոգին եւ զոհաբերումի պատրաստակամութիւնը, եղան գերակշիռ. հայուն բեկորները, թէեւ օտար երկինքներու եւ պայմաններու ներքեւ, վերականգնեցան, հայ կեանքը վերստին ընթացք ու ծաւալ ստացաւ, վերակենդանացաւ ու վերածաղկեցաւ, մնալով միշտ հաւատարիմ իր հոգեւոր-ազգային արժէքներուն, մշակութային ժառանգութեանց եւ աւանդութիւններուն։ Տրոփող Հայ կեանքի վերընձիւղումին հետ, նաեւ կեանք առաւ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը։ Պէյրութ քաղաքի արուարձաններէն՝ Անթիլիասի մէջ, որբանոցային թիթեղապատ երդիքներու տակ, Հայու Ահարոնեան գաւազանը կ՛ընձիւղէր ու նոր սկիզբ կ՛առնէր Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան բազմաճիւղ առաքելութեան նոր դարաշրջանը։

Գաղթականութեան ցուպը ձեռին, Սսոյ Աթոռի գահակալներ, հիւրընկալ Լիբանանի Անթիլիաս աւանի այդ նոր կայքի մէջ, հրաշքի համազօր առաքելութեան լծուեցան եւ ծաւալեցին բեղուն գործունէութիւն։

Բաբգէն Աթոռակից կաթողիկոս, Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան          վերականգնումին եւ վերածաղկումին ետին կանգնած լուսեղէն անձնաւորութիւններէն մին՝ 13 Օգոստոս, 1930ին, Անթիլիաս իր ժամանումին առթիւ կը գրէր. «… Անթիլիաս հասանք երեկոյին, ահաւոր ամայութիւն մը։…Ելանք վեր, ուր որ Կաթողիկոսարանի բնակարան պիտի ըլլար, ամէն կողմ մերկ, լերկ։ … Օտար աստղերու տակ ենք, Կիլիկիա ո՞ւր, Անթիլիաս ուր։ Շէնքերու այս ընդարձակ ամայութիւնները վաղը պիտի ոգեւորուին դպրոցականներու ապագայի երազներով ու տեսիլքներով։ Կաթողիկոսարանի ջիղն է Դպրոցը, իսկ ոգին՝ Եկեղեցին։ Վաղը երկուքն ալ իրականութիւն պիտի ըլլան այս նոր տարօրինակ միջավայրին մէջ…»։  Եւ հրաշքը պատահեցաւ։

Կացինահար ու տերեւաթափ հայոց կաղնին ժամանակի թաւալումին հետ, վերածաղկեցաւ։ Առաջին հերթին վերաբացուեցաւ Դպրեվանքը, վերընձիւղեցաւ զինուորեալ Միաբանութիւնը, սկիզբ առաւ եկեղեցաշինութեան եւ դպրոցաշինութեան գործընթացը։ Հայրենիք եւ անկախութիւն կորսնցուցած Սփիւռքի զանազան երկիրներու մէջ ցրուած հայ ժողովուրդը, նոր յոյսերով եւ ակնկալութիւններով իր աչքերը յառեց հոգեւոր-ազգային կեանքի վերակազմակերպման նուիրուած Կիլիկեան դարաւոր Ս. Աթոռին։

Այսօր, Կիլիկիայէն Անթիլիաս վերահաստատուած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը կարելի չէ դիտել իբրեւ սոսկական միաբանութիւն, որովհետեւ իր ծաւալած գործունէութեան եւ առաքելութեան դաշտերը բազմերանգ են ու բազմաբնոյթ։ Կիլիկեան Ս. Աթոռի հոգեւոր եւ ազգային ծառայութեան բնագաւառները կ՛ընդգրկեն «հայ հոգիի ձուլարան եւ մարդակերտումի դարբնոց» Դպրեվանքը, «մշակութային հոգեւոր արժէքներ ճառագայթող» Տպարանը, «անցեալի հպարտառիթ հարստութեանց եւ ժառանգութեանց» Թանգարանը, «հայ մտքի ու մատեանի գանձատուն» Մատենադարանը, պաշտօնաթերթ «Հասկ»ը, հովանաւորած մարդասիրական հաստատութիւնները՝ «Թռչնոց Բոյն»ը, Ազունիէի պատսպարան-հիւանդանոցն ու Ազգային ծերանոցը, Կիրակնօրեայ դպրոցներու աշխարհատարած ծառայութիւնը, Քրիստոնէական Դաստիարակութեան, Հայ Եկեղեցւոյ Ուսանողական Միութեան (ՀԵՀՈՄ), Երիտասարդական ու Միջ-Եկեղեցական գրասենեակները եւ իր հոգեւոր հովանին ու խնամքը վայելող թեմերը. այս բոլորը կը կազմեն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան լայնածիր առաքելութեան բնագաւառները։ Անթիլիասի Մայրավանքի շրջափակին մէջ կանգնած Նահատակաց յուշարձանը, ապա նաեւ Պիքֆայայի Դպրեվանքին կողքին երկինք խոյացող Նահատակաց յուշարձանը աղաղակող յուշարարներ են, որ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը երկիր ու հայրենիք կորսնցուցած, Ցեղասպանութենէ հրաշքով ազատուած, արեւմտահայ տարագրուած ժողովուրդի մնացորդացին յարուցեալ ժառանգորդն է եւ յառաջապահ դրօշակիր պահանջատէրը՝ մեր Արեւմտահայաստանի արդար ու անսակարկելի իրաւունքներուն։

Հազարամեայ մեր պատմութեան փառապանծ անձնուրաց հերոսներու, հպարտառիթ դէպքերու, սխրագործ    իրագործումներու, նահատակներու եւ ազատութեան ճանապարհին անձնդիր ազատամարտիկներու կողքին՝ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին եւ անոր յարակից հայ մտքի ու մատեանի կաճառները, լոյսի փարոս մեր Դպրեվանքները, անցնող բոլոր դարաշրջաններուն, յատկապէս մեր պատմութեան մութ ու մռայլ օրերուն, ո՛չ միայն ստեղծագործած, պահպանած ու ծաղկեցուցած են Հայ մշակութային կոթողներն ու ժառանգ հարստութիւնները, այլեւ հսկայ ներդրում կատարած են Հայ մտքի հոգեմշակութային զանազան բնագաւառներու զարգացման ու տարածման մէջ։

Հայ Եկեղեցին, իր վանական դրութեամբ ու յատկապէս իր լուսասփիւռ Դպրեվանքներու միջոցով, ժամանակի, քաղաքական աննպաստ պայմաններու, աւերումներու եւ քանդումին դէմ՝ հազարաւոր յայտնի ու անյայտ նուիրեալ վանականներու, անձնուրաց մարդոց փաղանգի անխոնջ ու գերմարդկային ճիգերով, նախանձախնդիր ոգիով դարէ դար փոխանցած է այն բոլորը, որ այսօր մեր Ազգային հպարտութիւնը կը կազմեն։ Վաղարշապատէն Դուին ու Աղթամար, Սիւնեաց վանքերէն միջնադարեան Հաղբատի ու Գլաձորի, Կիլիկեան Սեաւ, Ամրտոլ եւ Տաթեւ՝ դպրատուներուն ստեղծագործ Հայ հոգիի ու մտքի փայլատակումները եւ Մշակոյթի կրակը, դպրատուն Դպրեվանքներու ճամբով «առկայծ» պահուած ու փոխանցուած են յետագայ դարերուն, Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի հոգեւոր կեդրոններուն, եւ Ցեղասպանութեան նախօրէին՝ Արմաշի դպրատան։

Արդարեւ, դպրատուն Դպրեվանքները, ինչպէս անցեալին եղած էին լուսասփիւռ հոգեւոր փարոսներ, ներկայիս ալ, ու մանաւանդ Մեծ Եղեռնէն ետք, երբ վտանգուած էին Արեւմտահայերու եւ աստանդական Սիսի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան ապագան՝ Անթիլիաս վերահաստատուած եւ վերածաղկած Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Դպրեվանքը, որոշադրիչ դեր կատարեց, փրկելով ու պահպանելով այն բոլորը, որոնք հայ մշակոյթի ժառանգ եւ մնացորդ էին։ Որովհետեւ, հայ հոգեւոր կեանքի այս դարբինները, մտքի ջահակիրները եւ նոր օրերու նոր պայքարներու զինուորագրեալները քաջ կը գիտակցէին, թէ մեր անչափելի կորուստներուն դիմաց, որպէս հանապազօրեայ «հոգեւոր հաց» պէտքը, կարիքը ունէինք նոր հոգեւորական եւ աշխարհական սպասարկու առաջնորդներու։

Սիսէն Անթիլիաս վերահաստատուած եւ վերընձիւղած Դպրեվանքին կազմակերպման հիմնական

աշխատանքները տարին Արմաշական Բաբգէն կաթողիկոս եւ Դպրեվանքի առաջին տեսուչ՝ Շահէ արք. Գասպարեան։ Երէկի որբանոցը կը վերածուէր հոգեւոր դարբնոցի եւ Անթիլիասի թիթեղածածկ շէնքերը կը լեցուէր կեանքով եւ անապատացած մթնոլորտը կը դառնար «ծաղկեալ ոստան»։

ԿԻԼԻԿԻՈՅ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ ԴՊՐԵՎԱՆՔԸ

Այսօր, Սիսէն Անթիլիաս վերահաստատուած Դպրեվանքը 81 տարիներու ծառայական առաքելութիւն եւ վաստակ կերտած է եւ գալիք տարիներու բոլոր տեսակի մարտահրաւէրները կը դիմագրաւէ միեւնոյն նախանձախնդրութեամբ, պայծառատես առաքելութեամբ, վերանորոգ հաւատքով Աստուծոյ, Հայց. եկեղեցւոյ ու հայ ժողովուրդին ծառայելու նուիրեալ վճռակամութեամբ։

Արդարեւ, անցնող 81 տարիներու ընթացքին, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան լոյսի ու յոյսի տաճար Դպրեվանքը, իր կազմաւորած եւ հոգեւոր առաքելութեան ծառայութեան դաշտ առաքած միաբաններով, պատրաստած մտաւորականներով, ուսուցիչներով, դպրապետներով ու սարկաւագներով սփիւռքացած հայութեան կեանքին տուաւ քրիստոնէական ու ազգային առողջ դիմագիծ, հայու ինքնութիւն, փոխանցեց հոգեւոր, բարոյական եւ մշակութային արժէքներ։ Քանի~ սերունդներ Աստուածաշունչով այլակերպուած, հայոց պատմութեամբ եւ հոգեմտաւոր անժամանցելի արժէքներով հարստացած, ազգային ձգտումներու տեսիլքով թրծուած դուրս եկան Դպրեվանքէն, եւ իրենց ստացած՝ մեր հայրերու շունչը, անյողդողդ հաւատքը, նուիրումի, ծառայութեան անպայմանական ոգին եւ ուսումը տարին ու անխտիր բաշխեցին մեր ժողովուրդի զաւակներուն՝ Հայաստանէն մինչեւ սփիւռքի հեռաւոր անկիւններն ու գաղթօճախները։ Մարդակերտումի հոգեւոր այս Դարբնոցը, բանաստեղծին բառերով՝ իր սրբազան առաքելութեամբ, համազգային ու բազմատարած ծառայութեամբ,

իրաւա՛մբ դարձաւ «Տաճար լուսեղէն եւ հրաշագործ, վսեմ ձուլարան, ուր կապարն յոսկի եւ նիւթն յոգի դառնան»։

Սիսէն Անթիլիաս վերահաստատուած, Ցեղասպանութիւն, կոտորած, տարագրութիւն եւ բռնագաղթ տեսած Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոս, Դպրեվանքի առաջին շրջանաւարտ սաներուն ըսաւ. «Կը գուրգուրանք ձեր վրայ այն յոյսով եւ ակնկալութեամբ, որ մեր թեմերուն մէջ, եւ ուր որ երթաք, իբր նոր առաքեալներ, բարձր պիտի պահէք սրտի, մտքի, եւ հոգիի  դրօշակը՝ ի պայծառութիւն հայ եկեղեցւոյ եւ ի մխիթարութիւն տառապակոծ հայ ժողովուրդին»։

Արդարեւ, Դպրեվանքը Կիլիկիոյ Ս. Աթոռին բոլոր հայրապետներու մտասեւեռումին եւ մտահոգութիւններուն առարկան դարձաւ, ու այդպէս ալ կը մնայ։ Կրօնադաստիարակչական, ուսումնական, կրթական, մշակութային, միջ-եկեղեցական, ընկերային, մարդասիրական եւ այլ բնագաւառներէն ներս, Կիլիկեան Ս. Աթոռի Դպրեվանքը, առանցքային իր դերակատարութեամբ, Կաթողիկոսութեան հաւատքի սրբազան առաքելութեան միջնաբերդն ու ազգային անմնացորդ ծառայութեան կենսատու աղբիւրն է եղած՝ ոգի, նուիրում ջամբող։ Եւ շնորհիւ իր զինուորեալ միաբանութեան, ժողովական կառոյցներուն, աշխարհասփիւռ Թեմերուն ու մեր ժողովուրդի աղօթքներուն, համազգային բոլոր տեսակի մարտահրաւէրները ինչպէս անցեալին, գալիք օրերուն ալ պիտի դիմակալէ խոհական իմաստութեամբ, իր առաքելութեան ու կոչումի բարձր գիտակցութեամբ, զսպանակուած անմնացորդ հաւատքի խայծով, յոյսի եւ սիրոյ քրիստոսաւանդ ժառանգութեամբ։

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՀՈԳԵՒՈՐ ԱՐԺԷՔՆԵՐ ՃԱՌԱԳԱՅԹՈՂ «ՏՊԱՐԱՆ»Ը

Անթիլիաս վերահաստատուած Սիսի կաթողիկոսութեան իրագործումներուն մաս կը կազմէ նաեւ մշակութային արժէքներ ճառագայթող տպարանի կառուցումը եւ հայ գիրի ու գրականութեան հրատարակութեանց եւ տարածման բազմերախտ նուիրեալ եւ հոգեկրթիչ ծառայութիւնը։

1931ին, երբ կ՛աւարտին տպարանի կառուցման աշխատանքները. այդ թուականէն ասդին, Անթիլիասի Տպարանի մամուլէն կը վերահրատարակուին եւ լոյս կ՛ընծայուին Հայ մշակոյթի, լեզուի եւ գրական ժառանգութեան բազմահատոր երկեր, կրօնական, եկեղեցագիտական, մատենագիտական, փիլիսոփայական, լեզուագիտական, բանասիրական, պատմագիտական, մանկական, մանկավարժական, բանաստեղծական, թատերական, ստեղծագործական թէ այլ սեռի հայ թէ օտար լեզուներով հրատարակութիւններ։

Կաթողիկոսարանի գրախանութը ամէն Հոկտեմբերին՝ Մշակոյթի ամսուան ընթացքին, կը կազմակերպէ եւ գրասէր հասարակութեան կը ներկայացնէ տպարանէն լոյս տեսած հին եւ նոր հրատարակութիւնները։ Զուգահեռաբար 1932էն սկսեալ կը հրատարակուի «Հասկ» հայագիտական պաշտօնաթերթը, կրօնագիտական, եկեղեցագիտական ու տեղեկատուական ճոխ եւ խնամուած բովանդակութեամբ։

ԱՆՑԵԱԼԻ ՀՊԱՐՏԱՌԻԹ ՀԱՐՍՏՈՒԹԵԱՆՑ ԺԱՌԱՆԳ «ԿԻԼԻԿԻԱ» ԹԱՆԳԱՐԱՆԸ

Սիսի թանգարան-գանձատունէն Հայոց Ցեղասպանութեան եւ տեղահանութեան տարիներուն, հրաշքով փրկուած Ս. Աթոռի թանկարժէք սրբազան մասունքները, իրերն ու եկեղեցական սպասները Անթիլիաս փոխադրուած ու խնամքով պահպանուած են։ Հետագային, երբ կարիքը կը զգացուի Կիլիկիոյ եւ Արեւմտահայաստանի զանազան շրջաններէն, անձնական ու այլ միջոցներով ձեռք բերուած եւ կորուստէ փրկուած պատմական եւ հնադարեան արժէք ներկայացնող անօթները, ոսկեայ ու արծաթեայ հնամենի դրամները, ձեռագիր մատեանները, սրբանկարներն ու ազգային արժէք ունեցող իրերն ու առարկաները արդի միջոցներով խնամքով պահպանելու համար յատուկ տեղ ունենալու՝ կը ձեռնարկուի կաթողիկոսարանի շրջափակէն ներս ներկայ «Կիլիկիա» թանգարանի շինարարական աշխատանքներուն, որոնք լուսահոգի  Գարեգին Բ. կաթողիկոսի օրով, 1993ին կը սկսին եւ կ՛աւարտին 1997ին։

«Կիլիկիա» երեք յարկանի թանգարանին պաշտօնական բացումը, Արամ Ա. կաթողիկոսի ձեռամբ, տեղի ունեցաւ 1998ին։ Վերջերս «Կիլիկիա» թանգարանը թանկարժէք այլ իրերու կողքին, ստացաւ Նոյեան Տապանէն մասունք մը, իտալացի Թիթօ Տէ Լուքիայի ձեռամբ, որ Արարատ լեռ բարձրացած էր եւ գտած Նոյեան Տապանի հետքերը։

«Կիլիկիա» թանգարանը, յաճախ ո՛չ միայն կը մասնակցի միջազգային ցուցահանդէսներու, այլեւ Ուրարտական ժամանակաշրջանէն եւ ընդհանրապէս Արեւմտահայաստանի հայոց պատմութեան զանազան դարաշրջաններէն, յատկապէս Կիլիկիոյ մեր թագաւորութեան հետքերէն փոքր մաս մը, փրկուած եւ պահպանուած մեր ազգային ու եկեղեցական պատմական եւ հնագիտական արժէք ներկայացնող փառապանծ անցեալի փշրանքներն ու հարուստ քաղաքակրթութեան մը հետքերու խօսուն էջերը, հայ թէ օտար հանրութեան կը ցուցադրէ։

ՀԱՅ ՄՏՔԻ ՈՒ ՄԱՏԵԱՆԻ ԳԱՆՁԱՏՈՒՆ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԸ

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Մատենադարանը հիմնուած եւ կազմաւորուած է լուսահոգի Բաբգէն Ա. Կիւլեսէրեան կաթողիկոսի օրով ու անոր ջանքերով, 1932ին։

Ցեղասպանութեան եւ անոր յաջորդող Կիլիկիոյ պարպումին եւ տարագրութեան տարիներուն, Կիլիկիոյ միաբաններ, ջորիներու վրայ բարձած, Սիսէն իրենց հետ Անթիլիաս բերին այն, ինչ կրնային ազատել։ Հնադարեան ձեռագիր մատեաններ, մշակութային գանձեր, հնամենի գիրքեր ու աղօթագիրքեր, սրբազան մասունքներ, եկեղեցական սպասներ, սկիհ ու խաչեր, սրբազան անօթներ ու այլ առարկաներ։ Լուսահոգի Բաբգէն կաթողիկոս 1932ին, կոչ կ՛ընէ հայ ժողովուրդին, բարի կամք ունեցող հայ թէ օտար տպարաններու սեփականատէրերուն, գրախանութներուն, օտար հաստատութեանց եւ մատենադարաններու, որպէսզի Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի մատենադարանին նուիրեն պատմական, գրական, գիտական, կրօնական թէ աշխարհիկ բովանդակութեամբ ամէն սեռի գիրքեր, ամսագիրներ, թերթեր եւ հրատարակութիւններ։ Այսօր, Կիլիկիոյ Մատենադարանը՝ ճոխացած ու բարեկարգուած, կը հաշուէ 80 հազարէ աւելի հայ թէ օտար լեզուներով գիրքեր, համայնագիտարաններ, բառարաններ, ամսագրներ, թերթեր եւ հնադարեան մատեաններ։

«ԹՌՉՆՈՑ ԲՈՅՆ»Ը

Հայոց Ցեղասպանութեան յաջորդող տարիներուն, Արեւմտահայաստանի ու Կիլիկիոյ պարպումէն ետք,

յատկապէս Միջին Արեւելքի երկիրներ՝ Սուրիա, Լիբանան ապաստանած, որբացած ու գաղթական հայութեան բեկորներ՝ հրաշքով ազատուած, ծնողազուրկ մանուկներու եւ պատանիներու համար, Միջին Արեւելքի Ամերիկեան Բարեսիրական Հաստատութեան (American Near East Relief Organization) հիմնած պատսպարանը՝ «Թռչնոց Բոյն»ը, եղաւ մարդախնամ այն հաստատութիւնը, որ աւելի քան 90 տարիներ, իր գուրգուրոտ թեւերուն ներքեւ պատսպարեց, խնամեց ու դաստիարակեց, բազմահազար որբացած մանուկներ։ Արդարեւ, Դանիացի իշխանազուն ընտանիքի զաւակ, քոյր Մարիա Ճագըպսըն, որ այդ տարիներուն, 18 տարեկան պարմանուհի մըն էր, ստանձնեց «Թռչնոց Բոյն»ի խնամատարութիւնն ու վարչական տնօրինումը։ Անոր գուրգուրոտ եւ մայրական խնամքին յանձնուած էին Եղեռնին զոհուած ծնողներու շուրջ չորս հազար որբեր, որոնք այս հաստատութեան մէջ պատսպարուեցան, սնունդ, խնամք եւ ուսում ստացան, ապա ընտանիք կազմեցին ու հայ կեանքի զանազան բնագաւառներէն ներս բերին իրենց շինիչ նպաստը։ Մայր Մարիա 1928-1960, շուրջ երեսուն տարիներու նուիրեալ կեանք մը զոհաբերեց քրիստոնէական ու մարդասիրական որբախնամ այս հաստատութեան, ու երբ իր 77 տարեկան հասակին վախճանեցաւ, փափաքեցաւ, որ թաղուի իր սիրած ու փայփայած «Թռչնոց Բոյն»ի շրջափակը։ 1970 թուականէն սկսեալ, «Թռչնոց Բոյն»ի կալուածը եւ հաստատութեան վարչական տնօրինումը վստահուեցաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան։ Այսօր, թէեւ տարագրութեան մութ տարիներն ու հայութեան մռայլ օրերը անցած են, սակայն դեռ եւս կան բաժնուած ծնողներու զաւակներ, ծնողազուրկ որբեր եւ ընկերային ծանր պայմաններու մէջ եղող անպատսպառ ու անտէր հայ մանուկներ ու երեխաներ, որոնք Ճիպէյլի «Թռչնոց Բոյն» մարդասիրական հաստատութեան հոգածու խնամքին յանձնուած՝ ձրիօրէն կը ստանան պատսպարան, խնամք, ուսում եւ քրիստոնէական հայեցի դաստիարակութիւն։

ԱԶՈՒՆԻԷԻ ՊԱՏՍՊԱՐԱՆ-ՀԻՒԱՆԴԱՆՈՑԸ

Ծովու մակերեսէն 1200 մեթր բարձրութեան վրայ, Լիբանանի Ազունիէի գիւղաւանին մէջ կառուցուած, մարդասիրական բուժարան այս հաստատութիւնը, Միջին Արեւելքի մէջ եզակի է իր մատուցած՝ գնահատանքի արժանի ծառայութիւններով։ Բուժարանը անխտիր կը պատսպարէ եւ կ՛ամոքէ իր խնամքին յանձնուած թոքախտաւորներն ու այլ հիւանդութիւններէ տառապող 100է աւելի հիւանդները։ Անշահութաբեր այս հաստատութիւնը ունի 70 բժիշկ եւ բուժքոյր եւ կը նպաստաւորուի հայ-ամերիկեան բարեսիրական հաստատութիւններու կողմէ, նաեւ կտակներով եւ կամաւոր նուիրատուութիւններով։ Բուժարանը հաւասարապէս կը պատկանի Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ Միջին Արեւելքի Հայ աւետարանական եկեղեցիներու միութեան։ Հաստատութեան նշանակեալ Վարիչ մարմինը կը վերահսկէ աշխատանքներուն, կը կատարէ վարչական ու այլ անհրաժեշտ տնօրինումները։

ԱԶԳԱՅԻՆ ԾԵՐԱՆՈՑԸ, ԿԱՐՄԻՐ ԽԱՉԻ «ԱՐԱՔՍԻ ՊՈՒԼՂՈՒՐՃԵԱՆ», «ԳԱՐԱԿԷՕԶԵԱՆ» ԵՒ «ՃԻՆԻՇԵԱՆ» ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹԵԱՆՑ ԿԵԴՐՈՆՆԵՐԸ

Ծերեր, տարեցներ ու առանձին կամ անտէր մնացած 150է աւելի, հայ մամիկներու եւ պապիկներու խնամքն ու հոգատարութիւնը ստանձնած Ազգային ծերանոցը բարեսիրական հաստատութիւն մըն է, որ կը գործէ Լիբանանի Պուրճ Համուտ շրջանին մէջ։ Նոյն շրջանին մէջ կը գործեն նաեւ 1987ին հիմնուած Կարմիր Խաչի «Արաքսի Պուլղուրճեան» բուժարանը, ինչպէս նաեւ «Գարակէօզեան» եւ «Ճինիշեան» բարեսիրական եւ ընկերային ծառայութեանց կեդրոնները. անոնք բուժումի եւ կարօտեալ հայ ընտանիքներու ընկերային ծառայութեան նուիրուած բարեսիրական հաստատութիւններ են, եւ կը վայելեն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան բարոյական նեցուկն ու հոգատարութիւնը։ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը Լիբանանի կարիքաւոր ընտանիքներու եւ նորապսակ ամոլներու համար 70ական թուականներուն, ծրագրած եւ իրագործած է Ժողովրդային բնակարաններու համալիրը։ Կաթողիկոսարանը ո՛չ միայն քաջալերած, հովանաւորած եւ հոգատարութիւն տածած է Լիբանանի, այլեւ իր հոգեւոր հովանին վայելող թեմերու եւ երկիրներու, ինչպէս՝ Սուրիոյ եւ Յունաստանի մէջ գործող բարեսիրական հաստատութիւններուն եւ կեդրոններուն։

ԿԻՐԱԿՆՕՐԵԱՅ ԴՊՐՈՑՆԵՐՈՒ ԱՇԽԱՐՀԱՏԱՐԱԾ ՑԱՆՑԸ

Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւնը մեզի ցոյց կու տայ, թէ մեր եկեղեցւոյ հաստատման առաջին օրերէն, մեր սուրբ հայրապետները մեծ կարեւորութիւն տուած են կրօնա-բարոյական դաստիարակութեան։ Գրիգոր Լուսաւորիչ եւ իր յաջորդները դպրոցներ կը բանան քրիստոնէական բարոյական սկզբունքները ժողովուրդին մէջ ներմուծելու եւ տարածելու համար։ Ս. Սահակ եւ Ս. Մեսրոպ հայ գիրերու գիւտով եւ իրենց դաստիարակած աշակերտներու հոյլով, Աւետարանին լոյսը կը սփռեն Հայաստանի բովանդակ տարածքին ու կը կերտեն հայոց Ոսկեդարը։

Կրթական ու դաստիարակչական յիշատակելի գործեր կը կատարեն Ս. Յովհան Որոտնեցի եւ Ս. Գրիգոր Տաթեւացի վարդապետները՝ ԺԴ. դարուն։

Շահ Աբբասի իշխանութեան փոթորկոտ օրերուն, սրբակեաց երկու վարդապետներ՝ Մոկացի Պօղոս եւ Մովսէս Տաթեւացի (ապա կաթողիկոս), գրական, կրօնա-դաստիարակիչ հատորներով եւ հոգեշունչ քարոզներով, հոգեւոր կրթութիւն եւ առաջնորդութիւն կը ջամբեն հայ ժողովուրդին, եկեղեցիներ եւ ուսումնարաններ կը կառուցեն, որպէսզի Հայը հոգեւոր զարթօնք ապրի քրիստոնէական հաւատքին մէջ ամրանայ եւ ունենայ ազգային առողջ գիտակցութիւն։

Հայ ժողովուրդի պատմութեան բոլոր դարաշրջաններուն, նուիրեալ վարդապետներ, քահանաներ, տիրացու վարժապետներ ու դպրապետներ, որոնք կիրակնօրեայ դպրոցի դրութեան անտեղեակ ըլլալով հանդերձ, անոր իտէալը ունեցած են իրենց սրտին մէջ, եւ իրենց ազատ պահերուն յաճախ հաւաքած են հայ մանուկներ ու պատանիներ եւ զանոնք առաջնորդած են աստուածապաշտութեան՝ սորվեցնելով աղօթք, շարական, Սաղմոս կամ մաղթանք։ Պատմած են Աստուածաշունչէն կամ սուրբերու կեանքէն դրուագներ եւ հայ տղոց մէջ վառ պահած են Հայ Եկեղեցւոյ աւանդութիւններն ու ազգային տոհմիկ սովորութիւնները։

Հայց. Եկեղեցւոյ ծիրին մէջ Կիրակնօրեայ դպրոցներու այժմու դրութեան որդեգրումը անհրաժեշտութիւն դարձած է 1915ի Ցեղասպանութենէն, Կիլիկիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի պարպումէն ետք, երբ վերապրող գաղթական հայեր ցրուած են Սուրիա, Լիբանան եւ ի սփիւռս աշխարհի, նոր պայմաններու տակ, հիւրընկալ երկիրներու պետական ուսումնական ծրագիրները գործադրելու հարկադրանքին տակ ըլլալով՝ կը ստիպուին կրճատել հայոց պատմութեան եւ կրօնի դասապահերը։

Այս կացութեան դիմաց, աւելի կը շեշտուի Կիրակնօրեայ դպրոցներու կարիքը, հայ մանուկներուն եւ պատանիներուն կրօնաբարոյական դաստիարակութիւն ջամբելու համար։

Իր հօտին հետ գաղթող Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսը՝ Սահակ Բ. Խապայեան, անհրաժեշտ կը նկատէ նախ ունենալ իր Աթոռին համար կայք մը, ուր կարենար հաստատել Դպրեվանք մը՝ եկեղեցականներ պատրաստելու, ապա ազգահաւաքի կազմակերպչական հսկայածաւալ աշխատանքին լծուելու համար։

1930ին, բարեբախտ օր մը, Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյց Բարեսիրական ընկերութիւնը, Անթիլիասի մէջ իր ունեցած որբանոցի կալուածը կը դնէ Սահակ Կաթողիկոսի տրամադրութեան տակ եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսական Աթոռը հոն կը հաստատուի։ Այնուհետեւ կը վերաբացուի Դպրեվանքը՝ ի մեծ ուրախութիւն հայ ժողովուրդին։

Սահակ Կաթողիկոս իր յառաջացեալ տարիքը նկատի ունենալով, 1928ին, Բաբգէն Եպս. Կիւլէսէրեանին կ՛առաջարկէ աթոռակից կաթողիկոս ըլլալ։ Բաբգէն սրբազան իրեն ուղղուած առաջարկը կ՛ընդունի եւ 1930ին Երուսաղէմէն Անթիլիաս կ՛ուղեւորուի։

Սփիւռքի տարածքին Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան թեմերէն ներս, Բաբգէն Աթոռակից եւ Սահակ կաթողիկոսներ կ՛ըլլան հովանաւորողներն ու հիմնադիր կազմակերպիչները Կիրակնօրեայ Դպրոցներու։ 28 Յունիս 1930 թուականի իր Կոնդակով, Սահակ կաթողիկոս պաշտօնապէս կը հաստատէր Հայց. Եկեղեցւոյ վարչական իրաւասութեան ներքեւ Կիրակնօրեայ Դպրոցներ ունենալու անհրաժեշտութիւնը եւ կը հրահանգէր Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան թեմերէն ներս կիրակնօրեայ դպրոցներ բանալ՝ հայ մանուկներու կրօնաբարոյական հայեցի դաստիարակութեան սրբազան գործին նուիրուելու նպատակով։

Բաբգէն Աթոռակից կաթողիկոս եւ տիար Լեւոն Զէնեան 1931ին, կը խմբագրեն Հայց. Եկեղեցւոյ կիրակնօրեայ դպրոցներու կանոնագիրը։

Այսօր, Կիկիկիոյ կաթողիկոսութեան բոլոր թեմերէն ներս Կիրակնօրեայ Դպրոցները կը տանին աշխուժ եւ եկեղեցանուէր աշխատանք։ Կիրակնօրեայ դպրոցներէ ներս հայ մանուկներն ու պատանիները կը ստանան հայ եկեղեցւոյ դաւանութեան, վարդապետութեան եւ աւանդութիւններուն համաձայն հայեցի դաստիարակութիւն։ Հոն կը սորվին Աստուծոյ օրէնքներն ու պատուիրանները, իրազեկ կ՛ըլլան աստուածաշնչական դէմքերու, դէպքերու եւ դրուագներու։ Կ՛ընտելանան եկեղեցւոյ ու ազգին հերոս սուրբերու կեանքերուն, ինչպէս նաեւ կը սորվին շարական, աղօթք ու Սաղմոս, որպէսզի դառնան տիպար հայորդիներ՝ հաւատքով անշեղ, եւ ըլլան անվեհեր հոգիով եւ մաքուր նկարագրով։

ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍԱՆՈՂԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹԻՒՆ (ՀԵՀՈՄ)

1960ական թուականներուն, լուսահոգի Գարեգին Բ. Կաթողիկոս, երբ տակաւին երիտասարդ վարդապետ էր եւ դասախօս՝ Լիբանանի Ամերիկեան Համալսարանէն ներս, կը կազմակերպէ ՀԵՀՈՄը, նպատակ ունենալով համալսարաններու հայ ուսանողները Հայ Եկեղեցւոյ շուրջ համախմբել, եւ ընկերային ու հաճելի առողջ մթնոլորտի մէջ անոնց ջամբել կրօնագիտական, եկեղեցագիտական, բարոյական ու ազգային արժէքներ բովանդակող այնպիսի գիտելիք եւ ծանօթութիւն, որոնք չեն դասաւանդուիր համալսարաններէ ներս։ 1963ին, արդէն կազմակերպուած միութիւն, ՀԵՀՈՄը  աշխոյժ գործունէութիւն կը ծաւալէ։ Այսօր, ՀԵՀՈՄը ունի իր ծրագիր-կանոնագիրը, իր վարչութիւնը եւ վեհափառ հայրապետին կողմէ նշանակուած հոգեւոր վարիչը։ Միութիւնը շաբաթական դրութեամբ կը կազմակերպէ հաւաք-լսարաններ, դասախօսութիւններ, ընկերային հաճելի հաւաքներ, ազգային եւ եկեղեցական տօներու առթիւ՝ ժողովրդային ձեռնարկներ եւ ցուցահանդէսներ։ Միութիւնը կը մասնակցի նաեւ միջ-համալսարանական եւ միութենական սեմինարներու, միջ-եկեղեցական երիտասարդական ժողովներու եւ համագումարներու։ Միութիւնը Կաթողիկոսարանէն ներս ունի իր ժողովասրահը, ուր կը կազմակերպուին շաբաթական հանդիպումներն ու ժողովները։ Միութիւնը ունի իր պարբերաթերթը, ուր իր տարած աշխատանքներուն եւ գործունէութեանց համառօտ պատկերը կը ցոլացնէ։

ՔՐԻՍՏՈՆԷԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹԵԱՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ

Հայ Եկեղեցին իր հաստատման առաջին իսկ օրերէն, երբեմն նպաստաւոր եւ երբեմն ալ քաղաքական աննպաստ պայմաններու ներքեւ, նախանձախնդրութեամբ, խանդավառութեամբ ու մեծ կորովով, Աւետարանի քարոզութեան, քրիստոնէական վարդապետութեան եւ սկզբունքներու, բարոյական արժէքներու ուսուցման եւ տարածման համար, ճիգ ու ջանք չխնայեց հասնելու իր հոգեւոր խնամքին յանձնուած ժողովուրդի կրօնա-դաստիարակութեան ու հայեցի կրթութեան սատարող, հոգեւոր ծով կարիքներուն։ Հայոց պատմութեան ամէնէն մռայլ օրերուն իսկ, վանական եւ եկեղեցական մեր կեդրոններու լուսասփիւռ փարոսները թէեւ թալկացան եւ աղօտեցան, սակայն բնաւ չմթագնեցան ու չկասեցան Քրիստոսի սիրոյ Աւետարանի լոյսով հոգիները յուսադրելէ, ո՛չ ալ հայ միտքի մշակութային փայլատակումները ստեղծագործելէ։

Ոսկեդար եւ Արծաթէ դար ստեղծող հայ եկեղեցին, երանաշնորհ հայրապետներու, ուսուցիչ-վարդապետներու, հեղինակ գրիչներու հետքերով ու աւանդով ընթացաւ հայոց պատմութեան բոլոր ժանմանակաշրջաններուն։ Ինչպէս անցեալին, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը, իր նոր կայք՝ Լիբանան-Անթիլիասի մէջ եւս ծաւալեց ու կը տանի Աստուածահաճոյ, եկեղեցանուէր եւ ժողովրդանուէր ծառայութիւն ու ասոնց կողքին՝ հետամտեցաւ եւ աննկատ չթողուց ժողովուրդի լայն զանգուածներուն փոխանցել քրիստոնէական ուղղափառ ուսուցումներու, հաւատքի առկայծ ճրագը, ընթերցասիրութիւնն ու ուսումը քաջալերելու աւանդը, չթերացաւ մեր ազգային անժամանցելի արժէքներով դաստիարակելու եւ հայու նկարագիրը առողջ պահելու իր մարդակերտ ու հայակերտ առաքելութեան մէջ։

Կաթողիկոսարանի Քրիստոնէական դաստիարակութեան բաժանմունքի գրասենեակի ներկայ աշխատանքները, կազմակերպ վիճակ ստացան լուսահոգի Խորէն Ա. եւ Գարեգին Բ. Աթոռակից կաթողիկոսներու օրով, 1977ին, նպատակ ունենալով մեր եկեղեցւոյ հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգութեանց արժէքները ժողովուրդին փոխանցել եւ մօտէն մասնակից դարձնել եկեղեցաշէն աշխատանքներու։

Քրիստոնէական դաստիարակութեան բաժանմունքի ծաւալած աշխատանքները կ՛ընդգրկեն.

ա.- Կրօնա-դաստիարակութեան աշխատանքներու ծրագրում։

բ.- Օգտակար աշխատասիրութեանց հրատարակութիւն։

գ.- Կրօնական եւ հոգեւոր բովանդակութեամբ մանկա-պատանեկան գիրքերու պատրաստութիւն եւ հրատարակութիւն։

դ.- Աստուածաբանական եւ եկեղեցագիտական գիրքերու եւ աշխատասիրութեանց հրատարակութիւն։

ե.- Հոգեւոր երաժշտութեան եւ երգերու հրատարակութիւն։

զ.- Ծիսական, արարողական գիրքերու եւ աղօթագիրքերու հրատարակութիւն։

է.- Դաստիարակչական բնոյթի տեսաերիզներու եւ խտասալիկներու պատրաստութիւն։

ը.- Դաստիարակիչ եւ օգտակար բնոյթի ժողովրդային դասախօսական շարքեր։

թ.- Միօրեայ կամ շաբթուան մը վրայ երկարող լսարան-համագումարներ։

ժ.- Հոգեւոր եւ ազգային ժառանգութեանց ցուցահանդէսներու կազմակերպում։

ժա.- Ս. Գրային սերտողութեան ժողովրդային հաւաքներ։

ժբ.- Քրիստոնէական եւ մարդասիրական խրախուսական բնոյթի այցելութիւններ հայկական հաստատութեանց՝ ծերանոց, կուրանոց, անկելանոց, որբանոց եւ այլն։

ՄԻՋ-ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը պատմական բաւական հարուստ փորձառութիւն ունի միջ-եկեղեցական բնագաւառէն ներս, ընդհանրապէս չորրորդ, հինգերորդ, միջին դարերուն ու մասնաւորաբար Կիլիկեան ժամանակաշրջանի 12րդ դարուն։

Կիլիկիոյ պարպումէն եւ կաթողիկոսութեան Լիբանան վերահաստատումէն ետք, Ս. Աթոռին ու այլ եկեղեցիներու միջեւ միջ-եկեղեցական էքիւմէնիք, յարաբերութիւնները սկիզբ կ՛առնեն 1950ական թուականներուն։ Իսկ 1962 թուականէն սկսեալ, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի (WCC), անդամ կ՛արձանագրուելէ ետք, աշխոյժ գործունէութիւն եւ յարաբերութիւններ կը մշակէ։ Իսկ 1974ին, որպէս հիմնադիր անդամ Միջին Արեւելքի եկեղեցիներու խորհուրդին՝ որոշադրիչ դերակատարութիւն կ՛ունենայ Համաշխարհային եկեղեցիներու խորհուրդին թէ Միջին Արեւելեան եկեղեցիներու խորհուրդի (MECC) ծաւալած աշխատանքներուն մէջ։ 1997ին, կաթողիկոսարանէն ներս, նախաձեռնութեամբ Արամ Ա. կաթողիկոսի, բացումը կը կատարուի միջ-եկեղեցական յարաբերութեանց գրասենեակին։ Գերշ. Նարեկ արք. Ալեէմեզեան, կը նշանակուի ընդհանուր վարիչ եւ պատասխանատու միջ-եկեղեցական աշխատանքներուն։

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը, Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդին (WCC), միջ-եկեղեցական էքիւմէնիք շարժման ծաւալած շինիչ աշխատանքներուն ու դերակատարութեան, բերած է աշխուժ մասնակցութիւն եւ դերակատարութիւն։ Քրիստոնէական եկեղեցիներ ընդհանրապէս եւ Արեւելեան ուղղափառ, եւ Միջին Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիներ մասնաւորաբար համաշխարհային, շրջանային թէ ներազգային մակարդակներու վրայ, միջ-եկեղեցական ուշագրաւ, աշխոյժ յարաբերութիւն եւ գործունէութիւն տարած են, յատկապէս 1964 թուականէն սկսեալ, նպատակ ունենալով յանձնախմբային աշխատանքներով, Քաղկեդոնի (451) Ժողովին պատճառած աստուածաբանական եւ քրիստոսաբանական տարակարծութիւնները քննարկել, քոյր եկեղեցիներու միջեւ համագործակցական ոգին զօրացնել, համերաշխութեան առաջնորդող հասարակաց ուղիներ որոնել,  առաքելական մէկ եւ ընդհանրական եկեղեցւոյ պատկանելիութեան գիտակցութիւնը խորացնել եւ վերջապէս, բոլորին կողմէ ցանկալի միութիւնը իրագործել։

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը, միջ-եկեղեցական ժողովներու եւ միջազգային համագումարներու ընթացքին, որպէս իրաւազրկուած ժողովուրդի գաղթական Աթոռ՝ իր ձայնը բարձրացուցած է, եւ իր ժողովուրդին հանդէպ գործադրուած Ցեղասպանութեան եւ անարդարութեան համար, միջազգային հանրութեան խիղճը արթնցուցած, արդարութիւն եւ իրաւունք պահանջած է։

1968ին, Ուփսալայի մէջ, Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի ժողովին, լուսահոգի Գարեգին Բ., ապա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, Հայոց Ցեղասպանութեան հարցը ժողովին օրակարգի նիւթ դարձուցած է։

Իսկ 1984ին, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ջանքերով, Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի միջազգային հարցերով զբաղող յատուկ յանձնախումբը, ձեռնարկեց ու հրատարակեց Հայոց Ցեղասպանութեան ու հայ ժողովուրդի մասին պատմական ու վաւերագրական անգլերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն եւ սպաներէն լեզուներով գրուած «Հայաստան՝ Շարունակուող Ողբերգութիւն» անուն գրքոյկը։

Հայոց Ցեղասպանութեան օրակարգը, միշտ առաջնահերթութիւն եղած է Կիլիկիոյ հայրապետներուն համար։ Արամ Ա. վեհափառ, որպէս Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի (WCC), երկու շրջաններու (1991-2006) Համակարգող (Moderator), միջազգային ատեաններու թէ միջ-եկեղեցական համագումարներուն, պաշտօնական հանդիպումներու, պետական թէ օտար եկեղեցական շրջանակներու ու ժողովներու ընթացքին, Ցեղասպանութեան եւ հայոց պահանջատիրութեան հարցը միշտ արծարծած է ու սեղանի վրայ դրած, պատմական ստոյգ տեղեկութիւններու, պետական արխիւներու եւ վերապրողներու ականատեսի վկայութիւններու վրայ հիմնուած։

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը, քրիստոնէական հանդուրժողական ոգիով, ազգերու եւ կրօններու համատեղ, համերաշխ ապրելու ջատագովն է եղած, ինչպէս նաեւ մարդկային իրաւունքներու եւ ազգերու ինքնորոշման ձեռքբերման պաշտպան՝ արդարութեան ձայնն է եղած, գերհզօր տէրութիւններու կողմէ ճնշուած, ընկճուած եւ արդարութիւն պահանջող ազգերու եւ ժողովուրդներու։

ԿԻԼԻԿԵԱՆ ԹԵՄԵՐՆ ՈՒ ԱՆՈՆՑ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹԻՒՆԸ

Երկիր ու հայրենիք կորսնցուցած, բռնագաղթէ ու տեղահանութենէ ետք, Կիլիկիոյ դարաւոր Սուրբ աթոռը, տարագրուած իր ժողովուրդին հետ Լիբանանի Անթիլիաս աւանին մէջ կը հաստատուի։ Բռնագաղթի տարիներէն ետք, տարագիր հայութեան մեծագոյն հատուածը, բռնագրաւեալ մեր հողերուն մերձակայ միջին արեւելեան երկիրներուն՝ Սուրիոյ, Լիբանանի, Կիպրոսի, Եգիպտոսի թէ Յունաստանի մէջ, նոր ու շէն գաղութներ կը հաստատէ։ Ժամանակի թաւալումին հետ, քաղաքական աննպաստ եւ տխուր դէպքեր, ընկերային, տնտեսական թէ այլ պայմաններ, պատճառ եղան, որ հայեր միջին արեւելեան երկիրներէն արեւմտեան եւրոպական երկիրներ ու ամերիկեան ցամաքամասեր գաղթեն։ Այդ նոր շրջաններու փոքրաթիւ հայ համայնքները ուռճացան եւ բազմացան։ Յատկապէս Լիբանանէն, Եգիպտոսէն, Պարսկաստանէն, Սուրիայէն, Իրաքէն եւ Հայաստանէն գաղթող հայերու թիւի աճումը իրեն հետ բերաւ նոր պահանջներ, կարիքներ եւ սպասումներ։ Հայը, ո՛ւր ալ գնաց, ո՛ր երկրին մէջ ալ ապրեցաւ, աչքերը միշտ Արարատին ու Լուսաւորիչի հաւատքի կանթեղին յառած պահեց։ Իր հոգիին մէջ չմարեցան հոգեւոր ու ազգային արժէքները ու չմոռցաւ իր ոսկեղնիկ լեզուն ու անցեալը։ Միշտ վա՛ռ պահեց իր հայու հաւատքը եւ արդար պահանջներուն ու հողային իրաւունքներուն վերատիրանալու Նահատակաց ու հայրենեաց կտակը։ Սակայն հայրենիքէն հազարաւոր մղոն հեռու, սերունդներ, հայու ինքնութեան անեղծ պահպանման համար, հոգեւոր ջրտուքի կարիքը ունեցան, ուծացման դէմ բարոյական զրահաւորումի պահանջը զգացին, որպէսզի իրենց հաւատքին, ազգային ու հոգեւոր արժէքներուն եւ մշակոյթին հետ կապը անքակտելի մնար։ Այդ պատճառով ալ, հայրենի հողերէն հեռու կազմաւորուած հայ համայնքներու եւ գաղութներու համար, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իր Աստուածահաճոյ առաքելութեամբ եւ հայրենանուէր համազգային բազմաբնոյթ ծառայութեամբ, եղաւ ու կը մնայ հոգեւոր, ազգային, մշակութային մշտաբուխ աղբիւրն ու մատակարարը, մարդակերտումի ու հայակերտումի հոգեւոր ձուլարանը, որուն գուպարէն նուիրեալ եկեղեցականներու փաղանգը, որտեղ որ կարիքն ու պահանջը եղաւ, ընդառաջեց Աստուծոյ ձայնին ու ժողովուրդի կոչին, ու գաղութներու մէջ հաստատեց նոր թեմեր եւ լծուեցաւ եկեղեցաշէն ու ազգաշէն սրբազան գործի ու առաքելութեան։ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը, միշտ պատրաստ ծառայելու հայ ժողովուրդին, նուիրեալ իր միաբանութեամբ, շուտով ձեռնարկեց թեմերու եւ հայ համայնքներու կազմակերպման եւ աճումի աշխատանքին։ Կաթողիկոսութիւնը հայրական հոգատարութեամբ ընդառաջեց իրեն ձեռք երկարողներուն, սիրով յաղթահարեց տեղայնական մտայնութիւններն ու մարտահրաւէրները, խոչընդոտներն ու դժուարութիւնները։ Հայրենիքէն դուրս այսօր, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իր թեմակալ առաջնորդներով ու անոնց կողքին գործի լծուող ծառայողներուն հետ, դարձած է Սփիւռքի գաղութներու կազմաւորման, բարգաւաճման ու զարգացման գլխաւոր գործօններէն մէկը։

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top