Այնթապ՝ Պապերուս Բնօրրանը

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Աւետիս Գալեմքերեան

Այնթապ, (Aintab, Ayntap), Աինթապ, Այնթապ Եփրատացւոց, Այնթափ, Այնթեփ, Անթեփ, Անթաբ, Անթապ, Անթէպ, Անթեպ Անտիոքա, Անտիոքա Ատթորիա, Անտիոք առ Եփրատաու, Անտիոք առ Տաւրոսի, Անտիոք Տաւրոսեան, Կազիանթեպ Կերպետիսոս, Հաթապ, Համթաբ, Հանթափ, Կազիանթեպ– Քաղաք Կիլիկիոյ շրջանը, անոր հարաւարեւելեան կողմը, Մարաշ-Հալէպ ուղեգիծի վրայ, Եփրատի վտակ՝ Սաճուրի ափին: Քաղաքը փռուած է դաշտաձեւ բարձրադիր հովիտի մէջ, շրջապատուած է կրաքարի, կաւիճի եւ մարմարի կազմութիւն ունեցող բլուրներով: Ունի առողջարար, մեծ մասամբ ցամաքային կլիմայ, խմելու եւ ոռոգելու առատ ջուր: Շրջակայքը կան խաղողի, պտղատու փարթամ այգիներ, պիստակի պարտէզներ եւ քարհանքեր: Յայտնի է ընտիր խաղողով, ծիրանով, խնձորով, պիստակով, ընկոյզով եւ այլ պտուղներով: Կը մշակուին նաեւ հացահատիկ, բամպակենի: Հռչակուած է որպէս առեւտրաարհեստաւորական կեդրոն:

Այնթապ թէեւ որպէս բնակավայր հին է, սակայն անոր մասին առաջին պաշտօնական տեղեկութիւնները կը հաղորդեն խաչակիրները 11-12րդ դարերուն, որոնք այստեղ կառուցած են ամուր բերդ եւ վերածած են իրենց ռազմական յենակէտին: Ուրեմն, Անթաբ կա՛մ Անթէպ անունը առաջին անգամ սկսած է յիշատակուիլ խաչակիրներու օրով: Ունեցած է հոծ հայ բնակչութիւն: Միջին դարերուն Այնթապ կը մտնէր Եդեսիոյ կոմսութեան մէջ, յետոյ կարճ ժամանակով անցած է Կիլիկիոյ հայոց իշխան Գող Վասիլի ձեռքը, զօր արաբ պատմագիրներ Պասիլ Էրմենի կը կոչեն: Այնուհետեւ քաղաքին տիրած են զանազան հրոսակներ:

1266ին Կիլիկիոյ հայոց Հեթում Ա. թագաւորը երկու անգամ փորձած է ազատագրել Այնթապը, բայց յաջողութեան չէ հասած: 14րդ դարու սկիզբէն եղած է մեծ եւ շէն քաղաք՝ ժայռափոր, անառիկ միջնաբերդով, ունեցած է շուկայ եւ ընդարձակ այգիներ:

1404ին Լենկթիմուրի (Թիմուրլենկ) զօրքերը զգալիօրէն աւերած, քարուքանդ ըրած են Այնթապը:

1516ին քաղաքը գրաւած են օսմանեան թուրքերը:

Այնթապի եւ անոր շրջակայքը դեռ հին ժամանակներէն զգալի թիւ կազմած են հայերը, որոնք զանգուածաբար այստեղ տեղափոխուած են 14րդ դարէն սկսեալ, Հայաստանի եւ Փոքր Հայքի տարբեր շրջաններէն (Մուշ, Մարաշ, Ատըեաման եւ այլն): Ոմանք այնպէս կ՛ենթադրեն, որ քաղաքը այդպէս անուանած են Ալաշկերտի հովիտի Անթափ բնակավայրէն ներգաղթած հայերը: Այստեղ խիստ կարեւոր կը նկատենք նշել, որ Անթափ (Անթէպ, Այնթապ) անուան մեր շրջանակին մէջ չենք հանդիպիր Քրիստոսի թուականի ԺԱ. կամ Ժ. դարէն առաջ, մինչդեռ Հայաստանի Անթափը անյիշատակ ժամանակներէ ի վեր գոյութիւն ունի:

Մինչեւ 18րդ դարու վերջերը Անթէպ քաղաքի շրջակայքը կային մօտաւորապէս 100 գիւղեր, հայ բնակչութեամբ եւ հայախօս: Նշենք Այնթապի շրջակայքի կարգ մը տեղերու եւ գիւղերու անուններ, որոնք որոշ կերպով հայկական են. Կերճիկին – Կարճկան, Մազմախոր – Բազմախոռ, Պէտիրքէնթ – Պետրոսի գիւղ, Քիլիսէճիք, Ճաղուտ, Վարդանըս եւ այլն:

Ատուր Լեւոնեան

19րդ դարու վերջերը Այնթապ ունէր 43000 բնակիչ, որուն 16900ը՝ հայեր: Այնթապի հայերը բարեկազմ, գեղեցկադէմ, ուրախ եւ զուարթ մարդիկ էին:

Այնթապ թէեւ անցեալին կը մտնէր Հալէպի նահանգին (վիլայէթի) մէջ, կեդրոնը՝ Այնթապ քաղաքը, սակայն 1919էն ետք Հալէպի նահանգի կազմէն հանուած է եւ Այնթապի, Քիլիսի ու Հռոմկլայի գաւառներու հետ միասին կազմած է առանձին վարչական միաւոր:

20րդ դարուն սկիզբները հայերու թիւը շուրջ 36000 էր: Հայերու հիմնական զբաղմունքը առեւտուրն ու արհեստագործութիւնն էր: Ոսկերիչներուն, որմնադիրներուն, ներկարարներուն, կաշեգործներուն, գորգագործներուն մեծ մասը հայեր էին: Այնթապցի կիներուն արտադրած ասեղնագործ, նուրբ ու ճաշակով ձեռագործները յայտնի էին յատկապէս Եւրոպայի ու Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ բարձր գին ունէին:

Մինչեւ 1915 Այնթապի մէջ գոյութիւն ունէին հայկական վեց եկեղեցիներ, անոնցմէ ամէնէն յիշատակելին է Ս. Աստուածածին մայր եկեղեցին (այժմ մզկիթ՝ Գուրթուլուշ), որուն շինարարութիւնը ամբողջացած է 1873-1893 թուականներուն, կառուցած է արքունի ճարտարապետ Սարգիս պէյ Պալեանը, շինող վարպետը՝ Սարգիս Գատէհճեան, իսկ շինութեան վերահսկողութիւնը կատարած է Նիկողոս աղա Նազարեան:

Այնթապի մէջ գոյութիւն ունէր նաեւ 17 ուսումնարան, դպրոց ու վարժարան: Ստորեւ կը ներկայացնենք քանի մը հատը միայն.

– Ազգ. Ներսէսեան վարժարան (1856-1915)

– Վարդանեան թանգարան ընկերութեան վարժարաններ

ա.- Գիշերային (1867-1882)

բ.- Վարդանանց Մեսրոպեան սանուց վարժարան (1874-1878)

– Կիլիկիոյ գիշերօթիկ վարժարան (1873-1877)

– Ազգ. Հայկանուշեան վարժարան (1878-1915)

– Ազգ. Հայկազեան վարժարան (1883/1884-1915)

– Ադենական վարժարան

ա.- Որբանոց-դպրոց (1885-1886)

Ներսէս քհնյ. Թաւուքճեան

բ.- Երկրորդական վարժարան (1886-1915)

– Հռիփսիմեանց վարժարան

ա.- Նախակրթարան (1890-1905)

բ.- Մանկապարտէզ (1905-1915)

– Կրթասիրաց վարժարան (1898-1915)

– Վարդանեան մանկապարտէզ (1899-1915)

– Լուսինեան վարժարան (1909-1915)

– Կիլիկեան ճեմարան՝ գիշերօթիկ եւ ցերեկային բաժիններով (1912-1915)

– Կեդրոնական Թուրքիոյ քոլեճ (1876-1915)

Վարժարաններու կողքին կը գործէին նաեւ մշակութային զանազան ընկրութիւններ, միութիւններ եւ լսարաններ, ինչպէս՝ «Այնթապի կրթասիրաց ընկերակցութիւն», «Այնթէպի եկեղեցասիրաց միութիւն», «Այնթապի ՀԲԸ Միութիւն», «Ուսումնասիրաց մարմնամարզական ակումբ» եւ այլն:

Այնթապի մէջ հրատարակուած են նաեւ «Ենի Էոմուր» եւ «Հագիգա»չ հայատառ թրքերէն թերթերը: 1886ին Վարդանեան կրթարանը կը հրատարակէր «Մենտոր» կիսամեայ հանդէսը՝ երկլեզու, հայերէն եւ թրքերէն:

Այնթապ քաղաքը մեր ազատագրութեան պայքարի պատմութեան մէջ ունեցած է իր իւրայատուկ տեղը: Այնթապցի հայերը երբեք անտարբեր չեն գտնուած մեր ազատագրական պայքարներուն հանդէպ: Ազատասէր եւ գիտակից հայ երիտասարդութիւնը միշտ հետեւած է հայ ժողովուրդին հետ կապուած բոլոր անարդարութիւններուն, մէկ կողմէ Օսմանեան կայսրութեան խժդժութիւններուն հայ ժողովուրդի հանդէպ եւ Ապտիւլ Համիտի յաջորդական ջարդերուն, միւս կողմէ՝ Խրիմեան Հայրիկին Եւրոպա ճամբորդութիւնը եւ Սասունի, Մուշի եւ այլ շրջաններու մէջ մղուող ազատագրական պայքարին, որոնք մղիչ պատճառ պիտի ըլլային, որ այնթապահայութիւնն ալ իր կարգին անդամագրուէր ձեւով մը յեղափոխական շարժումին՝ սատար կանգնելու Հայ Դատին: Այս առնչութեամբ նկատելի որոշ եռուզեռ մը կը սկսի, երբ Այնթապ մուտք կը գործեն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը (ՀՅԴ), Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւնը (ՍԴՀԿ) եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը (ՌԱԿ), այս երեք կուսակցութիւններն ալ, որպէս կազմակերպութիւն, աւելի եռանդ կը բերեն այնթապահայութեան, քաղաքին մէջ կը սկսին ժողովներն ու

յեղափոխական պատրաստուածութեան գործունէութիւն:

Օսմանեան կայսրութիւնը դարերու ընթացքին, ինչպէս այլ ազգերու, յատկապէս հայերու նկատմամբ ալ վարած է թրքացնելու քաղաքականութիւնը: Հետեւաբար այնթապցիք ալ իրենց բաժինը ստացած են այս քաղաքականութենէն, երբ օսմանցի քիւրտեր գաղթել տուած են եւ հաստատած են զանոնք Այնթապի շրջակայքը: Միւս կողմէ, ստիպողաբար թրքերէն խօսիլ պարտադրած են նաեւ հայախօս այնթապցիին: Ակնյայտ է այն պատմական իրողութիւնը, որ օսմանցիք եւ իրենց որդիները՝ թուրքերը, պատժական տնօրինումներու կողքին, նոյնիսկ որդեգրած են նաեւ կտրել այն հայերուն լեզուները, որոնք կը յանդգնին շարունակել խօսիլ հայերէն:

1915ին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ, Այնթապի հայերը տեղահանուեցան եւ քշուեցան Տէր Զօրի անապատը: Ա. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Թուրքիոյ պարտութենէն ետք, մահէ մազապուրծ ազատած հայերու բեկորները վերադարձան հայրենի քաղաք: Սակայն թուրքերը շարունակեցին յարձակումները Այնթապի վրայ:

1918ի Մուտրոսի զինադադարէն ետք, երբ թրքական զօրքերը լքեցին Կիլիկիան, Այնթապ վերադարձան 1915ին քաղաքէն տարագրուած հայերուն մէկ մասը (շուրջ՝ 10 հազար) եւ սեբաստահայ գաղթականներ (8 հազար): Սակայն 1919ի աշնան Այնթապի մէջ թուրք ազգայնական շարժման ծաւալումը եւ քաղաքը գրաւած ֆրանսական զինուորական իշխանութիւններուն երկդիմի քաղաքականութիւնը խիստ անապահով կացութիւն ստեղծեցին հայ բնակչութեան համար: Հայերը սկսան պատրաստուելու դիմադրութեան:

Կիլիկիոյ մէջ տեղական հայկական իշխանութեան՝ Ազգային միութեան կից Ատուր Լեւոնեանի եւ Աւետիս Գալեմքերեանի գլխաւորութեամբ ստեղծուեցաւ զինուորական կեդրոնական մարմին, որ հաշուառման ենթարկեց զէնքն ու զինամթերքը, կազմակերպեց ռումբեր պատրաստելու գործը, սահմանեց գիշերային հսկողութիւն, այս մեծ գործին իր մասնակցութիւնը բերաւ նաեւ Ներսէս Ա. քահանայ Թաւուքճեանը: Տեղին է նշել, որ վերոնշեալ երեք անձնուրացները դասուեցան որպէս Այնթապի հերոսամարտի եռախորհուրդ սիւները:

Օգտուելով Մարաշի ֆրանսական զօրքերու նահանջէն, Այնթապէն ֆրանսական զօրամասերու մասնակի հեռացումէն՝ թուրքերը 1920ի Ապրիլ 1ին յարձակեցան հայերու եւ հոն մնացած ֆրանսական զօրքին վրայ:

Այնթապի հայերը անխտիր, ձեռք-ձեռքի տուած, դիմեցին ինքնապաշտպանութեան՝ իրենց պատիւն ու ինչքերը պաշտպանելու համար: Դիրքերը բաժնուեցան պաշտպանական 11 շրջաններու, ստեղծուեցաւ շուրջ 750 հոգիէ բաղկացած զօրախումբ, որ կապ հաստատեց ֆրանսական զօրքերուն հետ: Մարտերը շարունակուեցան մինչեւ Մայիսի վերջը: Անգարայի մէջ 1920ի Մայիսի 30ին ստորագրուած ֆրանս-թրքական զինադադարին համաձայն, ֆրանսական զօրքերը պէտք էր հեռանային Այնթապէն՝ հայ ազգաբնակչութիւնը փաստօրէն մատնելով կոտորածի վտանգի: Տեսնելով, որ ֆրանսական ուժերուն ապաւինիլ այլեւս կարելի չէ, հայերը որոշեցին թուրք-ֆրանսական յետագայ բախումներուն դէպքի ընթացքին պահպանել զինուած չէզոքութիւնը: Սակայն կռուող կողմերուն միջեւ Յուլիսի 29ին վերսկսած ռազմական գործողութիւնները եւ թրքական ոտնձգութիւնները Այնթապի հայերուն նկատմամբ՝ վերջիններս հարկադրեցին վերստին դիմել ինքնապաշտպանութեան, որ շարունակուեցաւ մինչեւ 1921ի Փետրուար 8ը:

Ֆրանսայի եւ Թուրքիոյ միջեւ 1921ի Հոկտեմբեր 20ին Անգարայի մէջ կնքուած պայմանագիրէն ետք Այնթապի հայութիւնը ստիպուած եղաւ լքել իր հարազատ քաղաքը եւ սփռուիլ աշխարհով մէկ, մեծամասնութեամբ տարագրուեցան՝ Սուրիա, Լիբանան, Միացեալ Նահանգներ, Հարաւային Ամերիկա. անոնց մէկ մասը յետագային փոխադրուեցաւ Խորհրդային Հայաստան:

Այնթապ դարերու ընթացքին ունեցած է արժանավայել զաւակներ, նոյնիսկ Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք այնթապահայ շառաւիղներ քալած են իրենց նախահայրերուն ճամբայէն:

Հոս յարմար կը նկատենք ներկայացնել այնթապահայ փաղանգէն կարգ մը անուններ միայն՝ պարզապէս այս աշխատասիրութիւնը համապարփակ կատարելու միտումով:

Գրչագիր Յարութիւն տիրացու Գաթրճեան, մհտ. (մահտեսի) կամ տիրացու Արուին Յարութիւն Ղթրճի (Գաթրճեան), ԺԷ. եւ ԺԸ. դարերուն ապրած, Նիկողոս աղա Նազարէթեան (1843-1899), Բժիշկ Գէորգ Քէլլէեան (1848-1912), Բաբգէն Ա. աթոռակից կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ (Կիւլէսէրեան, 1868-1936):

Շահէ արքեպիսկոպոս Գասպարեան (1882-1935), Սահակ քհնյ. Մոմճեան (1867-1915), Աշուղ Իմանըմ Մեննուշ (?-1938), Ատուր Լեւոնեան (1894-1963), Աւետիս Գալեմքէարեան (1888-1961), Ներսէս քհնյ. Թաւուգճեան (1870-1934), վեր. Գարա Գրիգոր Յարութիւնեան (?-1907), փրոֆ. վեր. Յովհաննէս Գ. Գրիգորեան (1855-1942), վեր. Յակոբ Պիւլպիւլեան (1859-1912), Հրանդ Սիւլահեան (1871-1947), Արաքսիա Ճէպէճեան (1880-1916), վեր. Եղիա Քասունի (1874-1959), փրոֆ. Գէորգ Ա. Սարաֆեան (1889-1975), Գրիգոր Էքմեքճեան (1885-1974), զօրավար Արամ Գարամանուկեան (1910-1997), Ներսէս Ն. Սիւլահեան (1897-1983), բժիշկ Ատուր Գապագեան (1895-1972), Գրիգոր Պողարեան (1897-1975), Սարգիս Յ. Չեմպերճեան (1890-1953), Գէորգ Յ. Պարսումեան (1899-?), Սահակ Նալպանտեան (1889-1961), Սարգիս Պալապանեան (Պալաբան Խօճա, 1882-1963), Բիւզանդ Թիւթիւնճեան (1911-1984), Գէորգ Ա. Մոմճեան (1921-1993), բժիշկ Ռոպերթ Ճէպէճեան (1909-2001):

Վերոնշեալ անուններուն կողքին կարելի է յիշել նաեւ կարգ մը գերդաստաններ. օրինակ՝ Կրպոյեան, Նազարեան, Մահսէրէճեան, Չամիչեան, Քէյուանեան, Վարդանեան, Թիւթիւնճեան, Պալապանեան, Սերայտարեան, Սիւլահեան, Յարութիւնեան, Հալէպլեան, Պարսումեան, Խշուաճեան, Սանոսեան, այսպէս՝ անուններուն շարքը կ՛երկարի:

Այնթապ քաղաքը Թուրքիոյ տիրապետութեան տակ անցնելէ ետք անուանուեցաւ Կազի Անթեպ:

Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք, երբ այնթապցի հայը տարագրուեցաւ իր հայրենի բնօրրանէն եւ սփռուեցաւ աշխարհի տարածքին, գաղթական իրավիճակ առաւ դժուարութիւններով լեցուն, օտար երկրի մէջ հաստատուելու հարցը ծնունդ առաւ: Ուստի անոնց եղբայրական ձեռք երկարելու համար կազմուեցան այնթապցիներու հայրենակցական եւ այլ անուան տակ միութիւններ, թէեւ այդ տարիներուն միութիւններու թիւը շատ էր գործնական ու անմիջական շատ մը կարիքներու հասնելու համար, սակայն յետագային հետզհետէ դադրած են գործելէ եւ այսօր քանի մը հատը գործօն է, կամ կը գործէ կրթական եւ մշակութային, կամ այլ միութիւններու մէջ:

Այստեղ կ՛արժէ նշել, որ 1924ին Բերիոյ թեմի առաջնորդարանին կողմէ այնթապցիներուն տրամադրուեցաւ Ս. Քառասնից Մանկանց շրջափակին մէջ գտնուող նախկին մատուռը, որպէսզի գործէ իբրեւ Ս. Աստուածածին եկեղեցի (նախապէս գրչատուն եղած է): 1980ական թուականներուն փոքր եկեղեցիին փոխարէն՝ աւելի մեծ հողամաս մը տրամադրուեցաւ Վիլլաներ թաղամասի մէջ, աւելի մեծ եկեղեցի մը կառուցելու համար, կոչուելով նոյնպէս Ս. Աստուածածին, ապրեցնելու եւ յիշատակելու Այնթապի Ս. Աստուածածին եկեղեցին:

Զօր. Արամ Գարամանուկեան

Այնթապի գոյամարտի 50ամեակին առիթով սփիւռքահայ հայրենասէր այնթապցիներու խնդրանքով եւ Այնթապի անունը վերակենդանացնելու միտումով ՀՍՍՀ Գերագոյն սովետի նախագահութեան 1970 Սեպտեմբեր 10ի հրամանագիրով, ՀՍՍՀ Մասիսի շրջանի Թազա գիւղ բնակավայրը վերանուանուած է Այնթապ, ՆՈՐ ԱՅՆԹԱՊ:

Ամէն տարուան Ապրիլի 1ին այնթապահայերը կը տօնեն իրենց հերոսական ինքնապաշտպանութեան տօնը: Այս տօնը երբ մէկ կողմէ, կը տօնուի Սփիւռքի տարածքին, միւս կողմէ ալ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, վերածնած Նոր Այնթապը զայն կը տօնէ մեծ շուքով եւ սփիւռքէն յատկապէս մասնակցող այնթապցիներով:

Հուսկ, ինչպէս որ Այնթապի հայութիւնը իր ինքնապաշտպանութեան օրերուն, առանց կուսակցական, յարանուանական կամ այլ խտրութեան, միակամ եւ միասնական կերպով կազմակերպած եւ իրականացուցած է հակառակորդի դէմ իր ճակատումը, այնպէս ալ ամէնուրեք, նոյնիսկ հայրենի բնօրրանին բռնագրաւման ու անկէ հեռացումին 90 տարիներ անցած ըլլան, անոնք կը մնան միշտ իրարու միացած անքակտելի ձեւով, ո՛ւր ալ գտնուին, ի՛նչ պայմաններու մէջ ալ ըլլան, չեն ուզեր յատկապէս այնթապցի հայրենակից մը անտէր ու անօգ տեսնել:

Ահաւասիկ, այսօր ալ, այս համեստ ուսումնասիրական յօդուածով կը կարծենք, որ լոկ քանի մը կաթիլ աւիւն ներարկեցինք մեր հայրենակիցներուն սրտին եւ հոգիին, որպէսզի զիրար սիրելու, զիրար յարգելու զգացումի ջահը մնայ միշտ վառ, լուսաւորելու եւ ջերմացնելու համար մեր ամէն մէկ հայրենակիցի հոգին ու սիրտը, կապելու մեզ՝ մեր արմատներուն եւ մեզի ժառանգուած սրբազան աւանդութիւններուն:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top