Լեզուաբանական Հարցերին Վերաբերող Մի Յօդուածի Մասին

«ՄԵՍՐՈՊԵԱՆ ՈՒԽՏ»

Լոսանջելեսեան «Մասիս» շաբաթաթերթի Յունիս 9, 2012ի համարում կարդալով Մերուժան Յարութիւնեանի «Մեր Դասագրքերի Սարսափելի Լեզուն» յօդուածը՝ հարկ համարեցինք հանգամանօրէն անդրադառնալ այնտեղ արծարծուած հարցերին, դրանց յոյժ կարեւորութեան պատճառով:

Սակայն կարեւոր հարցերը մի փոքր հետաձգելով՝ պիտի սկսենք… անլուրջ ձեւով՝ երգիծական երանգ տալով մեր գրութեանը: Որպէս արդարացում, կարող ենք նաեւ ասել, որ վարակուել ենք հէնց քննարկուող յօդուածի հեղինակից, որովհետեւ ինքը նոյնպէս յաճախ «անլուրջ» է. մի բան, որի մէջ մենք առանձնապէս վատ բան չենք տեսնում. երբեք չի խանգարի, եթէ ամենալուրջ հարցերը համեմւում են պատշաճ «հիւմոր»ով:

Ինչեւիցէ, սկսում ենք Յակոբ Պարոնեանի «Ազգային æոջ»եր անմահ գործից մի մէջբերումով. քերականութեան մի դասագրքի մասին Յ. Պարոնեանը գրում է. «Ան շատ օգտակար է, որովհետեւ այնքա՛ն շատ սխալներ կը պարունակէ, որ բարձր դասարանների աշակերտները զանոնք ուղղելով՝ քերականութիւն կը սորվին»: Ահա՛, ուրեմն, քննարկուող յօդուածը շատ օգտակար պիտի լինի մեր կազմակերպութեան՝ «Մեսրոպեան ուխտ» լեզուապահպանական միութեան համար՝ հետեւեալ առումով.

Սփիւռքի հետզհետէ օտարացող մեր երիտասարդ սերունդի գոնէ մի մասը հայերէն սովորելու մէջ շահագրգռելու համար, մենք շուտով մեր կայքէջում պարբերաբար պիտի տեղադրենք սխալներ պարունակող վարժութիւններ, եւ ուղղողները պիտի շահեն միաւորներ, որոնք վերջիվերջոյ պիտի յանգեն պարգեւատրումների:

Ուրեմն, մեր կայքէջում կարող է յայտնուել խնդրոյ առարկայ յօդուածի հէնց սկիզբը՝ ուղեկցուած համապատասխան բացատրութեամբ:

- Կատարէք ուղղումներ հետեւեալում (10 միաւոր)

ԼԵԶՈՒՆ «ՄԱՔՐԵԼՈՒ»

ՄԱՐՄԱæԸ

«Լեզուն «մաքրելու» մեր այս յարատեւ մարմաջը անհեթեթ է, հակագիտական անիմաստ պատճառով»:

Ահա, ուրեմն, հինգ միաւոր կարելի է շահել՝ ասելով. նախադասութեան մէջ այս-ը օդի մէջ կախուած է՝ ոչ մի բացատրութիւն չկայ, թէ ինչի՞ մասին է խօսքը: Հինգ միաւոր էլ կարելի է շահել ասելով, որ անիմաստ պատճառով արտայայտութիւնը ինքնին անիմաստ է. այն իմաստ կը ստանայ, եթէ, օրինակ, ասուի՝ անիմաստ լինելու պատճառով. եւ ընդհանրապէս պատճառով-ին նախորդող բառը պէտք չէ լինի ածական, այլ հիմնականում՝ գոյական, կարելի է նաեւ դերբայ, ինչպէս բերուած է մեր ուղղման մէջ:

Վերջացնենք այս երկարած նախաբանը՝ ասելով, որ մենք ընդհանրապէս կայքէջում զետեղելու ենք նախ ամբողջ յօդուածը կամ գրութիւնը՝ առանց հեղինակին նշելու, նրան խնայելու համար, որից յետոյ առաջարկելու ենք ուղղումներ կատարել: Մենք դա կ՛անենք նաեւ քննարկուող յօդուածի համար, այնպէս որ հետաքրքրուած ընթերցողը կը կարողանայ տեսնել ամբողջական պատկերը եւ դատել, թէ ինչքանո՛վ ենք մենք իրաւացի, երբ ասում ենք, որ յօդուածը վխտում է սխալներով:

Արդ, հայցելով ընթերցողի ներողամտութիւնը՝ այս ո՛չ այնքան կարեւոր (թէեւ հետաքրքրական) երկարաբանութեան համար, անց-նենք բուն նիւթին:

Իսկ բուն նիւթի թեման շատ յայտնի եւ նոյնքան էլ հին է. պէ՞տք է, թէ պէտք չէ «հայացնել» օտար բառերը: Իր տեսակէտը հիմնաւորելիս, հեղինակը շատ կտրուկ մօտեցում ունի. մէջբերում է մի քանի «հիմնական դրոյթներ», եւ նոյնիսկ «Լեզուի Գլխաւոր Օրէնք»:

Ընթերցո՛ղ, վատ մի զգայ, եթէ քեզ այնքան էլ ծանօթ չլինի այդ «գլխաւոր օրէնք»ը (խոստովանում ենք, որ մեզ էլ ծանօթ չէր…): Հեղինակը չի էլ սահմանում այդ օրէնքը՝ ըստ երեւոյթին համարելով, որ յօդուածը վերջիվերջոյ գրւում է գրագէտ մարդկանց համար, որոնք չեն կարող չիմանալ «գլխաւոր օրէնք»ը: Բայց կարծես, թէ մեզ յաջողուեց ըմբռնել այդ օրէնքի էութիւնը՝ ելնելով բերուած այն բացատրութիւնից, որ «Լեզուի գլխաւոր օրէնքից բխում է, որ փոխառած բառերը հայերէն են, եթէ լեզուի կրողների մեծ մասը գործածում է դրանք»:

Այսինքն, եթէ հայերի 51 տոկոսը գործածում է մի օտար բառ, ապա այն այլեւս պէտք է հայերէն համարել, այլ ոչ թէ օտար: Ստորեւ պիտի խօսուի «ռեկլամ» բառի մասին, որը ոչ շատ հեռու անցեալում գործածւում էր հայրենաբնակ ժողովրդի 100 տոկոսի կողմից: Բայց արդէն հիմա կարող ենք ասել.

«Յարգելի պրն. Յարութիւնեան, ազատէ՛ք մեզ ձեր Գլխաւոր Օրէնքներից. դրա փոխարէն, ի հեճուկս ձեր, մենք մեր կողմից սահմանում ենք հետեւեալ Ամենագլխաւոր Օրէնքը. «Օտար, թէ՞ հայերէն» վէճը ինքնին անհեթեթ է, որովհետեւ կարելի է հարիւրաւոր օրինակներ բերել, երբ «օտարը» լրիւ հայացել է, այսինքն՝ այլեւս չի ընկալւում որպէս օտար, ինչը հէնց հեղինակի ասածն է, բայց եւ կան ոչ պակաս թուով օրինակներ գեղեցկագոյն «հայացած» թարգմանութիւնների, որոնց կողքին յանցագործութիւն է օտար բառ գործածելը: Իսկ ո՞րն է ելքը. պատասխանը շատ պարզ է, եւ այն կոչւում է՝ ազատ մրցակցութիւն: Օտար բառի կողքին ներկայացրու քո առաջարկած հայերէն տարբերակը, եւ կեանքը ցոյց կը տայ՝ այն կենսունա՞կ է, թէ ընդհակառակը՝ ծիծաղելիօրէն անընդունելի է: Բայց այդ «օրէնքը» արդիւնաւէտօրէն կիրառելու համար միայն մէկ բան է պէտք անել. չծուլանալ ամէն անգամ կողք-կողքի գրել երկուսն էլ՝ օտարը եւ հայերէնը՝ թողնելով ժամանակին, որ ինքը լուծի հարցը:

Անմիջապէս օրինակներով բացատրենք մեր ասածը, որպէսզի երեւայ, թէ ինչքա՛ն պարզ է այս «օրէնքը» (ընթերցողը, ի հարկէ, հասկանում է, որ մենք լուրջ չենք, երբ ասում ենք «օրէնք». դա անում ենք ի հեճուկս նորաթուխ օրէնքների, որի համար էլ չակերտում ենք):

Ամենադիպուկ օրինակը կարող է լինել հետեւեալը: Եօթանասուն տարի անսասան էինք համարում «ռեկլամ տերմին»ը: Եւ ահա մի գեղեցիկ օր յայտնուեց գովազդ բառեզրը: Մենք մի բան պէտք է արած լինէինք. որոշ ժամանակ պէտք է գրած լինէինք ռեկլամ (գովազդ), կամ էլ գովազդ (ռեկլամ)՝ կախուած մեր նախասիրութիւնից, եւ համբերատար սպասէինք, թէ ի՛նչ կը ստացուի: Իսկ պատասխանը մենք արդէն գիտենք. գովազդ-ը, համեմատաբար, կարճ ժամանակում վերջնականապէս արտամղեց ռեկլամ-ը, այնպէս որ որոշ ժամանակից յետոյ, վերջինս փակագծերի մէջ գրելը աւելորդ կը դառնար: Իսկ յիշելով կէս դար վաղեմիութեան անեկդոտը՝ կարող ենք վստահօրէն ասել, որ մակարոն (կլորախմորածակ) թարգմանութիւնը բոլորովին կեանք չէր ունենայ:

Բերենք կարճագոյն կեանքի կոչուած եւս օրինակ՝ վերցուած քննարկուող յօդուածից. ֆոտօն (լուսիկ), էլեկտրոն (սաթիկ): Բայց ահա երբ հարցը գալիս է «տերմին» տերմինին, ապա հեղինակը դէմ է այն փոխարինել «եզր» եզրով (ընթերցողը թող մեզ ների ստածուած բառախաղի համար. այն ստացւում է ինքնստինքեան, քանի որ տերմին-ը ինքնին տերմին է…):

Այստեղ հեղինակը կարող էր մասամբ ճիշդ լինէր, բայց բանն այն է, որ տերմին-ը պէտք է թարգմանել ոչ թէ եզր, այլ գեղեցկագոյն բառեզր բառով, որի դէմ հազիւ թէ առարկութիւն լինի: Բայց ինչպէս յայտնի է, երբ մի նոր բառեզր որոշ ժամանակ օգտագործւում է եւ «մարսւում», ապա երբեմն կիրառութեան մէջ է մտնում դրա կրճատուած տարբերակը, որը բոլորին հասկանալի է՝ ոչ մի թիւրիմացութիւն չի առաջացնում. մի պարզ օրինակ բերենք հայաստանեան բառապաշարից՝ հէնց հայաստանեան ուղղագրութեամբ. կա՞յ որեւէ մէկը, ով չի հասկանում, որ «ավտո» նշանակում է ավտոմեքենա, այսինքն՝ ավտոմոբիլ: Այսպիսով, ըստ մեր առաջարկած ձեւի, սկզբնական շրջանում պէտք է գրէինք տերմին (բառեզր), որոշ ժամանակ յետոյ՝ ենթադրելով, որ բառեզր-ը աւելի ու աւելի ճանաչում է ստացել, սկսէինք գրել բառեզր (տերմին), եւ վերջիվերջոյ գրէինք պարզապէս բառեզր, ինչպէս եղաւ գովազդ-ի դէպքում, երբ այլեւս կարիք չկայ փակագծերում գրել «ռեկլամ»: Իսկ ահա բառեզր-ի փոխարէն երբեմն կը գրեն եզր, եւ համատեքստում երբեք սխալ չի հասկացուի:

Մեր հիմնական ասելիքն արդէն ասացինք: Սակայն արժէ մի փոքր եւս «տեղը դնել» համեստութեամբ չտառապող, եւ ընդհակառակը՝ աւելորդ ինքնավստահութեան պակաս չզգացող յօդուածագրին՝ պրն. Յարութիւնեանին:

Նա գրում է. «Կազմակերպուած ու արդէն ոչ պրիմիտիւ լեզուն նոր արմատ չի ստեղծում…, այլ փոխ է առնում այլ լեզուներից, որոնք աւելի պատկառելի է համարում: Կազմակերպուած լեզուի համար սա՛ է նոր արմատ ստեղծելու ամենալաւ ու ամենահեշտ ձեւը»:

Ակնյայտօրէն, յարգելի հեղինակը արմատը շփոթում է բառեզրի հետ: Այլապէս՝ նա չգիտի, որ բառարմատ ստեղծելը խաղ ու պար չէ, ոչ էլ իրեն յայտնի է հետեւեալ հետաքրքրական փաստը. ըստ նշանաւոր լեզուաբան Գուրգէն Սեւակի վկայութեան՝ վերջին չորս հարիւրամեակում եւրոպական լեզուներում ստեղծուել է միայն մէկ արմատ՝ գազ (gas), եւ նոյնքան էլ հայերէնում՝ սուրճ: Յիշեցնենք ընթերցողին, որ ինչպէս վերը ասացինք, երբ հէնց նոր բերուած մէջբերումը յայտնուի մեր կայքէջում, պիտի առաջարկենք գտնել տեղ գտած բոլոր սխալները, եւ կարծում ենք, որ կը գտնուեն առարկողներ «աւելի պատկառելի համարուող» լեզուների մասին արտայայտութեան մասին, որը, ըստ մեզ՝ անհեթեթ է:

Իսկ ահա ստորեւ բերուած սխալը ուզում ենք վերագրել հեղինակի անփութութեանը՝ քան թէ անգիտութեանը. նա փ, ք, թ բաղաձայնները անուանում է հնչեղ խուլեր, փոխանակ անուանելու՝ շնչեղ խուլեր:

Նոյնքան ինքնավստահ, եթէ չասենք՝ ամբարտաւան ոճով, հեղինակը տեղնուտեղը, ինչպէս ռուսներն են ասում՝ «թեթեւ ձեռքով», ստեղծում է չորս կանոններ. մենք կը բերենք դրանցից միայն առաջինը՝ ցոյց տալով, որ այն մի լումայի անգամ «կոպէկի» արժէք չունի:

ԿԱՆՈՆ 1. Եթէ տերմին կոչուածը (կամ բառը) արդէն հաստատուել է ու գործածւում է հայոց կենդանի լեզուի ու գրական ոճերի մէջ, դա այլեւս չպիտի «հայացուի», ու պիտի համարուի հայերէն ու գործածուի առանց սահմանափակութեան:

Այս «կանոնի» սնանկութիւնը արդէն պարզ է դարձել ընթերցողին. միթէ՞ «արդէն հաստատուած ու գործածուող» չէին ռեկլամ, պոմիդոր, վալիւտա եւ հարիւրաւոր այլ բառեր, որ շուտով միայն մեր՝ հին սերնդի մարդիկ պիտի յիշեն, իսկ նոր սերունդը, բնականաբար ու անկաշկանդ, պիտի գործածի՝ գովազդ, լոլիկ, արտարժոյթ բառեզրերը: Ի դէպ, վերջինիս համար, առայժմ, որոշ ժամանակ պէտք է գրել արտարժոյթ (տարադրամ) կամ տարադրամ (արտարժոյթ)՝ կախուած գրողի նախասիրութիւնից: Իսկ ժամանակը ինքը կը լուծի բոլոր հարցերը. մենք պէտք չէ խառնուենք այդ գործընթացին՝ մի բաժակ ջրի մէջ փոթորիկ առաջացնելով:

Սակայն հարկ է ասել, որ այս՝ ամենավերջին մտքի մասին որոշ վերապահումներ կան. այսինքն, դրա սկզբունքը ընդգծելու համար է ասւում «ամէն ինչ թողնել ժամանակին», մինչդեռ իրականում կարելի է ակտիւօրէն միջամտել, բայց առանց պարտադրելու, եւ այդ ֆունկցիայի լաւագոյն կատարողը պէտք է լինի Եզրաբանական կոմիտէն. այն շատ մեծ դերակատարութիւն ունի որպէս կատալիզատոր, բայց ոչ որպէս՝ բռնի պարտադրող, ինչպիսին եղել է Խորհրդային ժամանակների Տերմինաբանական կոմիտէն: Ի դէպ, հեղինակը շատ վատ է արտայայտւում վերջինիս մասին, կարծես՝ տուրք տալով «ամէն ինչ, որ խորհրդային է եղել, վատ է» մտայնութեանը: Մէկ այլ առիթով մենք մանրամասնօրէն պիտի անդրադառնանք Տերմինաբանական կոմիտէի գործունէութեանը՝ ցոյց տալու համար, որ դրանում ոչ ամէն ինչն է սեւ եղել:

Ուզում ենք այս գրութիւնը աւարտել մի կարեւորագոյն դիտումով: Ինչքան էլ մենք ժամանակակից անձնաւորութիւն լինենք, հիանալի տիրապետենք համակարգչին, համացանցին եւ նորագոյն դարաշրջանի միւս հրաշքներին, դարձեալ մեր մեծամասնութիւնը լիովին չի պատկերացնում եւ մանաւանդ չի օգտագործում դրանց ընձեռնած բազմաթիւ հնարաւորութիւնները: Սակայն սա առանձին խօսակցութեան նիւթ է, եւ «Մեսրոպեան ուխտ»ը իր կայքէջի միջոցով լայնօրէն պիտի քննարկի այս հարցը՝ օրինակներով ցոյց տալով, թէ ինչպիսի՛ անսպառ չօգտագործուող հնարաւորութիւններ կան: