ՊՈՒՐՃ ՀԱՄՈՒՏ, 37

Օսմանեան Հայկական Գանձերու Հետքերով

ՎԱՀԷ ԹԱՇՃԵԱՆ

Հաւանաբար շատեր նոյն այս զգացումը ունեցած են. կ՛ապրիս ծննդավայրէդ հեռու ու շատ տարբեր ընկերային միջավայրի մը մէջ եւ ամէն անգամ որ առիթը ներկայանայ վերադառնալու ծննդավայրդ, կը սկսիս մտածելու, ծրագրել թէ ինչեր ու ինչեր պիտի ընես այնտեղ՝ մէյ մը որ հասնիս: Խանդավառ ես կատարելիք ճամբորդութեամբ, երեւակայութիւնդ թեւեր կ՛առնէ, կը սկսիս միտքիդ մէջ ծրագիրներ կազմել՝ հին ու նոր բարեկամներու հետ հանդիպումներու, ծանօթ ու անծանօթ վայրեր այցելութիւններու, հարազատ ու համադամ ճաշեր ուտելու, եւայլն: Կը հասնիս ծննդավայրդ… ու յանկարծ դէմ յանդիման կը գտնուիս նոյն վայրին ժխտական կողմերուն, որոնք կարծես մոռցուած էին սկզբնական խանդավառութեանդ մթնոլորտին մէջ: Յիշողութենէդ վրիպած կրնան ըլլալ ծննդավայրիդ ահռելի աղմուկը, երթեւեկային աննկարագրելի խճողումը, սարսափելի տաքն ու խոնաւութիւնը եւ վստահաբար տակաւին ուրիշ բաներ: Հետեւանքը այն կ՛ըլլայ, որ ծրագրածներէդ քիչեր կ՛իրականացնես եւ այդ քիչով ալ բաւարարուած ու գոհ՝ կը վերադառնաս երկիրդ:

Կարծես նոյն այս զգացումներով Պերլինէն Պէյրութ ճամբայ ելած էի: Լիբանանեան երկու շաբաթեայ այցելութեանս նպատակներէն մէկն էր՝ Յուշամատեան կայքէջին համար Օսմանեան կայսրութեան օրերէն մնացած հայկական յիշողութեան առարկաներ հաւաքելը: Աւելի քան մէկ տարի է որ մեր կայքը կը գործէ եւ մեր նպատակն է՝ յօդուածներու, լուսանկարներու, ձայնագրութիւններու ու բազմամետիա այլ գործիքներու ճամբով վերականգնել օսմանեան հայերու անցեալի հարուստ ժառանգութիւնը: Այս նպատակով ալ, անցեալ Փետրուարին, երբ դարձեալ Լիբանան էի, Հայկազեան համալսարանի նախագահ Վեր. Փօլ Հայտոսթեանին եւ նոյն համալսարանի Հայկական Սփիւռքի ուսումնասիրութեան կեդրոնի տնօրէն Անդրանիկ Տագէսեանին հետ միասին որոշեցինք այս ամառ կազմակերպել երեք օրերու վրայ երկարող ձեռնարկ մը՝ Պուրճ Համուտի Հայ Աւետարանական Շամլեան-Թաթիկեան երկրորդական վարժարանին մէջ: Ձեռնարկը Յուշամատեանի եւ Հայկազեան համալսարանին միջեւ համագործակցութիւն մը պիտի ըլլար: Այսպէս, մեր խումբը առտուան ժամերէն մինչեւ երեկոյ պիտի նստէր այստեղ եւ պիտի սպասէր որ հայեր ներկայանային մեզի՝ իրենց հետ բերելով յիշողութեան առարկաներ: Մեր խումբը նոյն այս նիւթերը պիտի լուսանկարէր ու վերադարձնէր իրենց տէրերուն: Ձեռնարկին շուրջ հետաքրքրութիւն ստեղծելու համար տպեցինք նաեւ յատուկ թռուցիկներ, որոնք բաժնուեցան հայկական եկեղեցիներու ու դպրոցներու մէջ: Նաեւ ես ու Էլքը Հարթմաննը՝ կինս ու Յուշամատեան միութեան նախագահուհին, պիտի ներկայացնէինք երկու դասախօսութիւն՝ նիւթ ունենալով մեր կայքէջը:

Ահաւասիկ այս էր ծրագիրը երբ հասանք Լիբանան: Խանդավառող նախաձեռնութիւն, որուն արդէն սկսած էինք հաւատալ ու յոյսեր կապել դեռ Լիբանան չհասած: Եւ արդէն սկսած էինք մոռնալու երկիրին միւս կողմերը՝ տիրող քաղաքական անկայուն վիճակը, ահաւոր տաքն ու խոնաւութիւնը, Սուրիոյ մէջ տեղի ունեցող պատերազմին բազմակողմանի ազդեցութիւնները, տնտեսական տագնապը: Ասոնք բոլորն ալ ճնշիչ ներկայութիւններ էին ամառնային այդ օրերու Լիբանանին մէջ: Հակասութիւնը մեծ էր. եկած էինք Լիբանանի հայութեան մօտ հեռաւոր անցեալի մը հետքերով, երբ նոյն ժամանակ նոյն երկրին եւ անոր ժողովուրդին ներկան այնքան ալ փայլուն չէր:

Յուլիս 5 եւ առաջին մեծ յուսախաբութիւնը: Այդ օրը նախատեսուած է Յուշամատեանի մասին դասախօսութիւն մը Պէյրութի Հայկազեան համալսարանին մէջ: Ես ու Էլքըն պիտի խօսինք մեր կայքէջին մասին: Բայց անկարող ենք սրահին մէջ զետեղուած մեծ պաստառին վրայ մեր կայքէջը ցոյց տալու: Պատճա՞ռ. ամբողջ Լիբանանի մէջ երկու օրէ ի վեր համացանցի գիծը խանգարուած է ու դադրած է գործելէ: Այնպէս որ պիտի խօսինք կայքէջի մը մասին առանց կայքէջը կենդանի կերպով ցոյց տալու: Դրական կողմը այն է, որ եկած են 50է աւելի անձ, որոնք հետաքրքրութեամբ կ՛ունկնդրեն մեր դասախօսութիւնը: Քանի մը օր ետք նոյն դասախօսութեան կրկնութիւնը տեղի կ՛ունենայ Պուրճ Համուտի հայ կաթողիկէ Մեսրոպեան վարժարանի սրահին մէջ: Նոյնքան ներկաներ եւ նոյն հետաքրքրութիւնը: «Future TV»ի հայկական բաժինը ու Ռատիօ Սեւանը նոյնպէս հարցազրոյցներ կ՛ունենան մեզի հետ:

Այս բոլորը տեղի կ՛ունենան յատկապէս մթնոլորտը պատրաստելու համար բուն օրուան՝ Յուլիս 10ին, այսինքն Շամլեան-Թաթիկեան դպրոցին մէջ ծայր առնելիք մեր ձեռնարկի անդրանիկ օրուան: Այդ Երեքշաբթին չափազանց տաք առաւօտ մըն է: Անթիլիասէն պէտք է ուղղուինք Պուրճ Համուտ: Նախորդող գիշերը յուսախաբութիւն մը եւս կ՛ապրինք, երբ կ՛իմանանք որ ծովեզերեայ մայրուղին՝ երկու վայրերը զիրար միացնող միակ ճանապարհը, պիտի փակուի բողոքի ցոյցի մը պատճառով: Այսպիսի պայմաններու մէջ անկարելի պիտի ըլլայ կէսօրէն առաջ Պուրճ Համուտ հասնիլը: Բայց ցոյցը տեղի չ՛ունենար ու ճիշդ ժամուն կը հասնինք Պուրճ Համուտ: Դպրոցին տնօրէնութիւնը մեզի տրամադրած է կոկիկ սենեակ մը, ուր արդէն նստած է Անդրանիկ Տագէսեան: Շուտով մեզի կը միանան նաեւ մեզի հետ կամաւոր աշխատող երկու ուսանողուհիներ՝ Սանահինը եւ Արինը: Աշխատանքի վերջին օրը մեզի պիտի միանային երկու այլ կամաւորներ՝ Լոռին եւ Շողերը:

Առաջին «յաճախորդ»ները չեն ուշանար, իրենց հետ բերելով յիշողութեան առաջին գանձերը: Անոնց մէջ կայ փոքրիկ զանգակ մը, որ Մարաշէն աղջնակի մը խաղալիքը եղած է: Այս զանգակը գաղթի ճամբուն ընթացքին իրեն ընկերակցած է եւ այս ձեւով փոխադրուած է Լիբանան, ուր կը պահպանուի ընտանիքին շառաւիղներուն կողմէ: Բերուած առարկաներուն մէջ կայ նաեւ Սիսէն բերուած Աստուածաշունչ մը: Առաջին լուսանկարներն ու առարկաները ոգեւորութեամբ կը լուսանկարենք ու կը թուայնացնենք, ապա կը յանձնենք իրենց տէրերուն:

Արդէն կէսօր է: æերմաստիճանը՝ 37: Մեր սենեակին մէջ թէեւ ելեկտրական երեք հովահարներ զետեղուած են, բայց կը տաքնանք ու կը քրտնինք: Ինչպէ՞ս դիմադրել պուրճ համուտեան ամառնային այս խոնաւութեան: Սենեակին մէջ մնացած են միայն մեր խումբին անդամները: Համոզուած ենք որ կէսօրուան այս պահը աշխատանքային դադար մը պիտի ըլլայ: Միտքիս մէջ արդէն ծրագիրներ կը կազմեմ թէ Պուրճ Համուտի ո՞ր խանութէն եւ ի՞նչ տեսակի համադամ սանտուիչներ պիտի ապսպրեմ: Տակաւին չեմ վճռած սուճուխի (երշիկ-«Նոր Յառաջ») եւ սխտորով հաւի սանտուիչներուն միջեւ: Երկուքն ալ շատ կարօտցած եմ: Ճիշդ այդ պահուն ներս կը մտնէ Ծովիկը, քիչ ետքը՝ Կարօն: Երկուքն ալ ընկերներ են: Երբ կը տեսնեն մեր «անգործութիւն»ը, իրենց ձեռքի հեռաձայնները անմիջապէս կը հանեն, կը սկսին աջ ու ձախ հեռաձայնել, հարցնել բարեկամներու թէ կը ճանչնա՞ն մեզ շահագրգռող նիւթերու տէր անձեր: Կը գտնեն 3-4 անձեր, ամէն անգամ հեռաձայնը ինծի կը փոխանցեն, որպէսզի անոնց հետ համաձայնիմ եւ նիւթերը մեր մօտ բերելու ձեւեր գտնեմ:

Ժամանակը կ՛անցնի, համադամ սանտուիչները ստիպուած եմ մոռնալու… Արագ քայլերով ներս կը մտնէ պառաւ կին մը՝ Վ. Ա., ձեռքին բռնած մեր ծանուցման թռուցիկը: Ընտանիքը Սիսէն է, ինք ամբողջ կեանքը ապրած է Պուրճ Համուտի Նոր Սիս թաղամասը: Սակաւախօս է: Հետը բերած է սքանչելի երկու լուսանկարներ. մէկը՝ Սիսի մէջ իր ամբողջ ընտանիքն է, իսկ միւսը՝ Ատանայի մէջ լուսանկարուած մայրն է՝ իր երկու քոյրերուն հետ: Սովորական հարցումներ կ՛ուղղենք լուսանկարներուն մէջ երեւցող անձերուն ինքնութեան մասին, նոյն ժամանակ ալ պատկերները կը թուայնացնենք: Նկարներուն մէջ երեւցողներէն շատեր սպաննուած են 1915ին, տիկին Վ. Ա. կը կրէ ընտանիքին այդ անմեղ զոհերէն մէկուն անունը, ուրիշ անդամներ Առաջին Համաշխարհային պատերազմէն ետք մեկնած են Արժանթին եւ Պրազիլ: Այն տպաւորութիւնը ունինք, որ տիկին Վ. Ա.ի համար ծանր է այս բոլորին մասին վերստին խօսիլը: Կը փութայ մեկնելու: Կ՛աճապարենք իրեն վերադարձնել լուսանկարները: «Ես ի՞նչ պիտի ընեմ այլեւս, թող մնայ ձեր քով», կը պատասխանէ ան: Պապանձած ենք, շնորհակալութեան խօսքեր անգամ չենք կրնար արտասանել: Նոյն արագ քայլերով կը մեկնի ան… Իրարու կը նայինք, յուզիչ պահ մըն է բոլորիս համար: Երկու լուսանկարներ, երկու նշխարներ առանձին կը մնան սեղանին վրայ, բոլորս անոնց շուրջ, իսկ անոնց տիրուհին մեկնած է արդէն, անվերադարձ. կարծես տիկին Վ. Ա. տարիներ է կը սպասէր մեզի, այս պահուն, երբ պիտի յանձնէր մեզի ընտանեկան իր այս մասունքները ու… հեռանար:

Բարեբախտաբար քիչ յետոյ կու գան Շողերն ու Մովսէսը եւ մեզի դուրս կը հանեն այս ճնշող վիճակէն: Երկուքն ալ Յուշամատեան կայքէջին բարեկամներն են, Լիբանանէն են, սակայն ներկայիս կ՛ապրին Պրիւքսէլ: Իրենց հետ բերած են Կարոյեաններու՝ Մովսէսին մօր ընտանիքին, ընտանեկան ալպոմը՝ Պէյլանի եւ Քիրիքխանի մէջ, 1920ական եւ 1930ական թուականներուն լուսանկարուած հարուստ պատկերներով: Մովսէս հետը բերած է նաեւ Կարոյեաններու պատկանող զանազան առարկաներ: Այս երկու վայրերը մաս կազմած են Ալեքսանտրէթի սանճագին (ներկայիս Հաթայ) եւ միայն 1939 թուականին ամբողջ տարածքը միացած է Թուրքիոյ: Կարոյեանները, հազարաւոր այլ հայերու նման, կը ձգեն իրենց հայրենի բնակավայրը ու բնակութիւն կը հաստատեն Լիբանան: Մովսէս կը փորձէ լուսանկարներուն բացատրութիւնները անձամբ տալ: Դժուար առաքելութիւն մը: Տեղ-տեղ դարձեալ օգնութեան կը հասնի առձեռն հեռաձայնը, երբ Մովսէս այս ճամբով կը դիմէ իր ծերունի մօրաքրոջ ու անկէ բացատրութիւններ կը խնդրէ: Յայտնապէս պատասխանները չեն բաւարարեր Մովսէսը, որ վճռած է այդ օր ընտանեկան ալպոմին բոլոր «գաղտնիք»ները մեզի փոխանցել: Մօրաքրոջմէն յուսախաբ, ան այլ հեռաձայն մը կ՛ընէ ու այս անգամ վճռական ձայնով կ՛ըսէ. «Մամաս ի՞նչ կ՛ընէ կոր: Ա՛ռ իրեն եւ հոս բե՛ր»: Շատ կարճ ժամանակ ետք մայրը կը հասնի: Ան իր քրոջմէն յարաբերաբար երիտասարդ է, բայց եւ այնպէս կը յաջողի լուսանկարներուն մէջ երեւցող դէմքերուն անունները տալ, ինչպէս նաեւ անձնական յուշեր աւելցնել: Կարոյեաններու անձնական ալպոմին ընդմէջէն կարելի է վերականգնել սովորական ընտանիքի մը կեանքը. ամուսնութիւն, ծնունդ, դաշտահանդէս, ընտանեկան խրախճանքներ, ապա գաղթի տխուր պահերը, Լիբանանի մէջ նոր կեանքի մը սկիզբը:

Մեր յաջորդ ժամադրութիւնը Յուլիս 12ին է: Ծայրէ ծայր խճողուած օր մը կ՛ըլլայ: Մարդիկ կը ներկայանան իրենց հետ բերելով լուսանկարներ՝ Մալաթիայէն, Ատանայէն, Մարաշէն, Ուրֆայէն, Նիկտէէն, Կեսարիայէն, ուրիշ մը կը բերէ հայատառ թրքերէն Աստուածաշունչ մը, որ տպուած է Պոլիս, իսկ տէրը զայն իր հետ բերած է Մարաշէն: Կու գայ նաեւ Պ. Է.ը, որ ընկեր մըն է եւ մեզի կը յանձնէ հինգ հին լուսանկարներ, որոնցմէ մէկը Օսմանեան բանակի տարազով հայ երկու զինուորներ են: Պ. Է. բոլոր լուսանկարները մեզի կը նուիրէ ու կ՛աւելցնէ. «Երանի քանի մը տարի կանուխ եկած ըլլայիք: Ահագին այլ լուսանկարներ ու հին թուղթեր արդէն թափեցի»: Զարմացած ենք, բայց այսպիսի նիւթեր թափելու խօսքեր արդէն քանի մը օրէ ի վեր կը լսենք: Պ. Է.ի պարագային առնուազն քանի մը լուսանկարներ փրկուած են: Յետոյ կը հանդիպիմ Ս.ին: Ձեռքին ունի տոպրակ մը եւ վարանոտ կ՛ըսէ. «Շատ վստահ չեմ, որ ասոնք ձեզ կը հետաքրքրեն, բայց մէյ մը նայէ»: Տոպրակին մէջ դիզուած են ոլորուն հաստ թուղթեր՝ 40է աւելի: Մէկ հատը դուրս կը հանեմ եւ նոյն ժամանակ ալ մտիկ կ՛ընեմ Ս.ի բացատրութիւնները: Մեծ հայրը Կեսարիոյ մէջ եղած է գորգի գործարանատէր: Քաղաքէն գաղթելու ժամանակ հետը դուրս հանած է նաեւ գորգ կարելու նմոյշները, նախատիպարները: Եւ ասոնք հիմա ձեռքերուս մէջ են: Հիանալի մասունքներ հին արհեստէ մը մնացած: Հաստ թուղթերու վրայ գունաւոր ու գեղեցիկ գծուած են արեւելեան գորգի բազմաթիւ նմոյշներ: Այս գլուխ գործոցով մեր աշխատանքային օրը կրնայինք բաւարարուած համարել, բայց կէսօրէն ետք մեզի կը սպասէր հաճելի այլ անակնկալ մը:

Դարձեալ ջերմաստիճանը հասած է 37ի: Պուրճ Համուտի ամէնէն տաք ժամերն են: Թաքսի մը կը մտնէ դպրոցին բակը: Արեւուն տակ շողշողացող ինքնաշարժէն դուրս կու գայ մանրահասակ կին մը, քրտինքներու մէջ թաթխուած, ու կ՛ըսէ. «Եկէ՛ք, օգնեցէ՛ք, այս տաքուն խենթութիւն էր գալը, բայց Յուշամատեանին համար եկայ…»: Բոլորս կնոջ շուրջն ենք: Թաքսիին սնտուկը բանալ կու տայ եւ այնտեղէն դուրս կը հանենք ճամբորդական խոշոր ճամպրուկ մը, զոր կը բերենք ու կը տեղաւորենք մեր աշխատասենեակը: Յաջորդող ժամերը եւ մինչեւ երեկոյեան պիտի անցնէինք տիկին Յ. Խ.ին ու անոր բերած գանձերուն հետ: Շրջապատէն լսած էր մեր մասին, հաւաքած էր Խարբերդի իր պապերէն մնացած ժառանգութիւնը, անոնց վրայ աւելցուցած էր դրացիներէ ու ազգականներէ հաւաքուած այլ առարկաներ ու այս բոլորը բերած՝ Պուրճ Համուտի մեր նստավայրը: Գանձը հարուստ է, յաճախ 19րդ դարու առարկաներ են, բոլորն ալ սքանչելիօրէն պահպանուած. հին լուսանկարներ, թափուներ (թրքերէն՝ անշարժ գոյքի սեփականատիրութեան փաստաթուղթեր-«ՆՅ»), 1654 թուականէն սկսեալ ընտանեկան ծառ մը, Խարբերդէն հարսանեկան հագուստ մը, Վանէն արծաթեայ գօտի մը, կնոջական գդակ մը՝ իր զանազան յարդարանքներով, Խարբերդէն մետաքսեայ փէշ մը, վզկապ մը, տպածոյ կտաւ մը, մկրտութեան տուփ մը:

Երրորդ օրը այլեւս գանձերու հետքերով սովորական դարձած օր մըն է: Ա. Ֆ. մեզի կը նուիրէ Սիս ծնած իր մօր հարսանեկան օժիտէն մնացած կտաւեայ երկու հագուստներ: Մեր մօտ բերուած առարկաներուն շարքին կան Տարսոնի Սենթ Փօլ քոլեճէն շրջանաւարտ հայու մը՝ շուրջ 60 սմ. երկարութեամբ վկայականը, Թոմարզայէն բերուած համեմ աղացող ջաղացք մը, Պէյլանէն, Ուրֆայէն եւ Սիսէն բերուած պղնձեղէններ: Նուէր կը ստանանք նաեւ Կիւրինի գործ շալ մը: Բոլոր այս նիւթերը իրենց մանրապատումները ունին: Կ՛արձանագրենք զանոնք կարելի բոլոր մանրամասնութիւններով: Գօտիի մը, շալի մը, հարսանեկան հագուստի մը, լուսանկարի մը, Աստուածաշունչի մը պատմութիւններուն ընդմէջէն կարելի է վերականգնել ամբողջ ընտանիքի մը եւ ինչո՛ւ չէ նաեւ՝ ամբողջ գիւղի մը, քաղաքի մը ու համայնքի մը անցած ուղին: Փաստօրէն իւրաքանչիւր առարկայ իր մէջ կուտակուած ունի կեանքի երթ մը, ընտանեկան պատմութիւն մը, որոնց արմատները կ՛երկարին մինչեւ հայրենի բնակավայրը, ապա վրայ կը հասնի Մեծ Եղեռնը, առարկան իր տէրերուն նման կը տեղափոխուի, տէրերէն շատեր կը սպաննուին, իսկ ուրիշներու նման անիկա ալ կը վերապրի ու վերջապէս բնակութիւն կը հաստատէ Լիբանան:

Երեք օրեր տեւած մեր ձեռնարկը աւարտած է արդէն: Հրաժեշտ կ՛առնենք Պուրճ Համուտէն ու Լիբանանէն՝ մեր այս նախաձեռնութիւնը մօտիկ ապագային կրկնելու վճռակամութեամբ: Օսմանեան հայկական գանձեր գտնելու մեր այս առաջին գործողութիւնը յաջողութիւն մըն էր: Ոչ միայն մեծաթիւ նիւթեր հաւաքած ենք, այլ նաեւ շատերու մօտ յաջողած ենք արթնցնել այսպիսի ժառանգութիւններ փնտռելու գաղափարը, անոնց կարեւորութիւնը: Համոզուած ենք, որ Լիբանանի պէս վայրի մը մէջ (նոյն բանը վստահաբար կարելի է ըսել նաեւ Սուրիոյ) գրեթէ ամէն ընտանիքի մօտ կարելի է գտնել հայրենի տունէն բերուած նշխար մը: Շատեր կրնան առարկել, որ անցեալի նիւթեր հաւաքելու այս նախաձեռնութիւնը պէտք էր կատարուէր տասնամեակներ առաջ: Այո՛, մենք ալ համաձայն ենք: Բայց մեր երեք օրերու փորձառութիւնը բաւարար էր համոզուելու, որ հիմա ալ ուշ չէ: Կան տակաւին թաքնուած գանձեր. պէտք է պեղել, գիտակցութեան հրաւիրել անոնց տէրերը, ցանկագրել, թուայնացնել, արձանագրել իւրաքանչիւրին պատմութիւնը եւ մանաւանդ այս նիւթերը անմահացնելու, յաւերժ պահպանելու ձեւեր գտնել:

Լիբանանէն մեր մեկնումէն ետք իմացանք, որ ջերմաստիճանը 40ի հասած է, Սուրիոյ մէջ շարունակուող պատերազմը աւելի սաստկացած է, հազարաւոր գաղթականներ Լիբանան խուժած են: Իսկ մեր փնտռած գանձերը տակաւին հոն են, լիբանանահայ բազմաթիւ ընտանիքներու մօտ: Նոյն ժամանակ գիտենք, որ թափելու գործընթացը կը շարունակուի եւ թերեւս նաեւ այլ աղէտներ կրնան մէկընդմիշտ ոչնչացնել օսմանեան կայսրութեան հայերուն՝ մեր նախահայրերուն ժառանգութեան ու պատմութեան խորհրդանիշերը հանդիսացող այս գանձերը:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top