Նոր Ձայներու Փառատօնը

ՊԵՏՐՈՍ ԱԼԱՅԱՅՏՈՅԵԱՆ

«Աստուած մը կայ, աշխարհ կու գայ նորածինի շունչին հետ, Տարիներու մտերմութեամբ կ՛ըլլայ պատկեր, կ՛ըլլայ բառ, …»

Վահէ Օշական

(ծննդեան 90ամեակը)

… Վահէի տողին պիտի ուզէի կցել՝ «կ՛ըլլայ ձայն, կ՛ըլլայ ճիչ ու ցասում» …

Սեպտեմբեր 16, Կիրակի օր (21 Սեպտեմբերի ընդառա՞ջ) նոր տեսակի փառատօն էր, նոր երաժշտական պատկերներու հեղեղ, հայածին նոր ձայներու խորհրդաւոր փառատօն, նոր ձայնային նոր ապրումներու շքերթ… Նոր-կոմիտասեան անջրպետի մը բացում-յայտնումը՝ մէկ կողմէ անմահ Վարդապետին ձագուկներուն հասկաքաղ՝ Արթուր Ավանէսով, Ժիրայր Շահրիմանեան, վաղամեռիկ Յարութիւն Դելլալեան, արդէն երկար ճանապարհ կտրած՝ Տիգրան Մանսուրեան… Միւս կողմէ Արթուր Գրիգորեանի, Հայաստանի երգի պետական թատրոնի սաները՝ «յեղափոխականացած» Կոմիտասեան յայտագիրով, կատարեալ եւ շատ հեզասահ կատարում։

Այս փառատօնին առաջին արարը տեղի կ՛ունենայ, ժամը 5ին, «Լարք»ի հանդիսասրահէն ներս, դաշնակահար Ծովիկ Մարգարեանի գրեթէ նորակազմ «Թերրուար» երրեակին անդամներուն կողմէ։ Ծովիկի կողքին էին՝ Տերիք Սթայն (թաւջութակ) եւ Մարք Մենզիըս (ջութակ, ջութ եւ դաշնակ): 25-30 հոգիի ներկայութեան (ո՞ւր էին «Լարք»ի անձնակազմը կամ ուսուցիչները. Ծովիկին խումբը պատիւ զգաց վայելելով Վաչէին եւ տիկին Պարսումեանի ներկայութիւնը)։ Այս երրեակը, իր բարձր արհեստավարժութեամբ եւ յայտագիրի բացարձակ նորութեամբ կը յիշեցնէ իրմէ եօթ-ութ տարիով երէց «Դիլիջան» սենեկային համոյթը։ Անոնք ծրագրած են տարեկան հինգ ելոյթ. երկրորդը տեղի պիտի ունենայ Դեկտեմբեր 2ին, միշտ «Լարք»ի մէջ, 543 Արտըն պողոտայ, կրկին ժամը 5ին. իսկ վերջին հինգերորդը՝ Մայիս 10ին, 2013ին։

«Թերրուար» երրեակի ելոյթի աւարտին փութացինք քաղաքամէջի «Beyond The Star’s Palace» սրահը, լսելու համար (երկրորդ արար) Արթուր Գրիգորեանին վեց սաները։

Երաժշտապետ Ա. Գրիգորեանի դաստիարակչական կարողութիւնը մեզի ծանօթ է. քանիցս արտայայտուած ենք մամուլով իր սանուհիներէն, այժմ փայլուն արուեստագէտներ, Ինգա-Անուշ Արշակեան քոյրերուն մասին, նաեւ ամբողջ խումբին մասին երբ տարիներ առաջ ան իր խումբին բազմաթիւ ելոյթներովը մեզ շլացուցած էր Կլենտէյլի «Ալեքս» թատրոնին մէջ։

Այս անգամ Գրիգորեան մշտականօրէն ներկայ էր դաշնակին առաջ՝ անկէ ղեկավարելով իր 6 հոգինոց խումբը, որ կարծես բնաւ կարիքը չունէր այդ ղեկավարութեան. այնքան հմուտ դարձած էին Կոմիտասի ծանօթ մեղեդիներուն հիւսուած Արթուրին ներմուծած նոր ձայներու ցանցերուն։ Այդ մեղեդիները, մնալով հանդերձ կատարելապէս ճանաչելի, նոր ձայնափունջեր կը հիւսէին մեր գլխուն վերեւ. կը գրկէին մեր ուշադրութիւնը. միաձոյլ վեց ձայն՝ իբրեւ նոր ծիածան, նոր թաթաւ վերածաղկեցնելու համար Կոմիտաս ձայնակամարը հոգիներու մէջ։

Այո, յեղափոխականացած էր Կոմիտասը՝ արդի հայ ունկնդիրին փաստելով Վարդապետին անծայրածիր մեծութիւնը, ինչպէս եւ անոր արուեստին անծայրածիր կարողականութիւնը։

Համեստագոյն մայեսթրօն, ան որ Երեւանի մութ տարիներուն հիմնեց սոյն խումբը քաջաբար, հաւատալով անոր վերելքին, գրեթէ չի շարժեցաւ իր աթոռակէն դաշնակին առաջ, երբեմն միայն ձախ ձեռքի մեղմ շարժումով մը կը յիշեցնէր ձայնային կարեւոր ոլորում մը կամ նոր երկարաձգում մը կամ նոր սկսուելիք կշռոյթի մ՛ընդառաջ։

Դաշնակ, այո դաշնակը ընկերակից Կոմիտասեան նոր ձայնադրասանգին, դաշնակը՝ ոչ երբեք անծանօթ բուն ինքն Կոմիտասին։ Սակայն դաշնակը Կոմիտասի մօտ, Արթուրը այդ լաւ գիտէ, հիմնական աղերս ունի Կոմիտաս-հայ աւանդին հետ եւ Կոմիտաս հպատակեցուցած է դաշնակը, հանճարեղօրէ՛ն, հայ գեղջուկ ոգիին։ Այստեղ, չեմ գիտեր ինչ ինչ նկատառումներով, Արթուր ձգած էր «սանձը» եւ դաշնակը, բացի «Գարուն ա»ի ատեն, բարձրաղաղակ ու անսանձ կը «բղաւէր», կը «պոռպրար» անվերջ, միահեծան  եւ անզգայ, կարծես «ծաղր»ը ըլլար Կոմիտասի յղացած դաշնակին… (եւ յանկարծ յիշեցի Պ. Դուրեանի «Աստուծոյ ծաղրն է աշխարհն ալ արդէն»ը)։ Բացէ՛ք «Մոկաց Միրզա»ի կամ «Օրօր»ի նոտատետրը. դաշնակը գրեթէ լուռ է, երաժշտալից ծանր լռութեամբ։ Կարիքը չեմ տեսներ այդքան խնամքով պատրաստուած եւ հասունցած փառաւոր ձայները պատռտել ինչ որ անիմաստ բանի մը (երիտասարդ խումբերո՞ւ) հաճելի ըլլալու համար. ընդհակառակն, այդ խումբերը զսպումի ճաշակը թող սորվին՝ փոխանակ աղմուկի կամ պոռոտաբանութեան հետզհետէ աւելի եւ աւելի գերին դառնալու։ Ե՞րբ պիտի սորվին նորերը լռութեան վեհ լեզուն եթէ ոչ նա՛խ զայն լսելով կոմիտասեան տարածութեան մէջ։ Անկասկած Արթուրը լաւ գիտէ այսքան տարրական ճշմարտութիւն, բայց հոն, բեմին վրայ, իր հրաշալի սաներուն հետ, քանի որ ինք չ՛երգեր անոնց հետ, կը փորձէ անոնց հետ «զրուցել»՝ տեսակ մը բարձրաձայն մենախօսութիւն սարքելով իւրովի, ինքզինքին հետ, հոգ չէ թէ Կոմիտասէն շատ հեռու, թէեւ անոր անմիջական շունչին տակ, Կոմիտասի հետ ձեռք ձեռքի, Կոմիտասը ի՛ր մէջ, ինքը անոր մէջ։ Ճիշդ է, այս մէկը «կարգին» համերգ էր եւ ոչ՝ թեթեւաբոյր ցուցադրաբեմադրութիւն (show)։ Բեմը գրաւող վեց երգիչները խմբային շարքեր չգոյացուցին այլ անոնց պարանման մեղմ սահանքներով ստեղծուեցաւ հաճելի շարժունակութիւն։ Հարկ է չվախնալ Կոմիտասեան երգերուն բառերու տխրութենէն («Ծիրանի ծառ բար մի տայ») այլ հրաւիրել բնութիւնը մասնակցելու նոր փառատօնին։ Զոր օրինակ ինչո՞ւ Վարդապետին խմբերգներէն յաւելեալ օրինակներ չկային հոն։ Կարելի էր հանճարեղ «Հովն անուշ»ը ներառնել եւ փոթորիկ ստեղծել վեց ձայներու արտակարգ ընդելուզումներով անոր կորիզային չորս հիմնաձայներուն հետ։

Շնորհակալութիւն մայեսթրոյին՝ նոր փայլատակումներու ակնկալիքով։

Վերադառնանք «առաջին արար»ին։ Ծովիկը ծնած է Պէյրութ, աւարտած է Ն. Փ. Ճեմարանը։ Այս համերգաշարը ան կոչեց «Խորհրդաւոր անցարգելներ»։ Այսպէս կը կոչուի 16 Սեպտեմբեր յայտագիրին առաջին կտորը։ Ան թէեւ ԺԸ դարու սկիզբի բնորոշ գործ մըն է քլավսենի (վաղադաշնակ) համար գրուած, սակայն եւ այնպէս Ֆր. Գուբըրենի գործին այս անուանումը կը խորհրդանշէ Ծ. Մարգարեանի երաժշտական կեցուածքին ամբողջ փիլիսոփայութիւնը։ Ծ. Մարգարեան իր ընտանիքով Կլենտէյլ հաստատուելէն անմիջապէս ետք, իր կարգին յեղափոխականացուց իր ողջ երաժշտամտածողութիւնը։ Ան նուիրուեցաւ առանձնապէս արդի եւ գերարդի գործերու մեկնաբանութեանց, նոր գրուած եւ դեռ նոր գրուելիք, միայնակ դաշնակի կամ զուգանուագ եւ երրեակի համար գրուած կտորներու։ Ծովիկ Մարգարեան սովորական դաշնակահար մը չէ, ոչ թէ որովհետեւ նոթա-ձայնանիշ իրենց բովանդակ արտայայտաոճերով գաղտնիք չունին Ծովիկին համար, այլ որովհետեւ ան կը խթանէ նորագոյն ոճերով ստեղծագործութիւններ եւ իր ընկերներուն հետ կը ձեռնարկէ անոնց մեկնաբանական խիստ խրդին գործին։ Ծովիկ կը մտածէ՝ փոխանակ Պախի, Պեթհովենի կամ Շոբենի կտորները աւելի քան կատարեալ նուագելու անվերջ վազքին մասնակցելու հազարաւորներու նման, նախընտրելի է բանալ ուսանողներու կամ հետամուտ երաժշտասէրներու առաջ նոր հորիզոններ միաժամանակ քաջալերելով ապրող յօրինողները նոր գործեր արտադրելու։ Հայ թէ օտար յօրինողներ կը հաւատան Ծովիկին։ Ան նիւթական միջոցներու փոխարէն կը հնչեցնէ անոնց գործերը եւ ի պահանջեալ հարկին, ձայնագրուած երիզէն օրինակ մը կ՛ուղարկէ իրենց հեղինակներուն։ 16 Սեպտեմբերի այդ Կիրակին Ծովիկը միայնակ բացաւ հանդիսութիւնը Ֆր. Գուբըրենի աստուածաշնչային վերոյիշեալ «Խորհրդաւոր անցարգելներ» կտորով։ Այս կարճ երկը չունէր ոչ Պախին հոգեւոր խստութիւնը ոչ ալ Վիվալտիին բեմապարային թեթեւութիւնը այլ եթերային մեղմ ոլորտներ քնքշաբոյր հպումներով, լուսաթափանց ցոլքերով երազային ոլորապտոյտի մը մասնակից ըրին մեզ։ Ապա Արթուր Ավանէսովի (ծն. 1980) դաշնակի «Փափկութիւն»ը (դաշնակ Մ. Մենզիըս), եւ Տիգրան Մանսուրեանի (ծն. 1939) «Օրօր ասպետի մը համար» (դաշնակ Ծ. Մարգարեան) մեզի շնորհեցին մտերմիկ տաքուկ պահեր։ Մեր խօսքը վերապահելով յայտագիրին հայ հեղինակներուն ըսենք, որ Կ. Սթայն եւ Մ. Մենզիըս նուագեցին

Յարութիւն Դելլալեանին (1937-1990) թաւջութակ-դաշնակի «Սոնաթա»ն։ Յ. Դելլալեան ծնած է Աթէնք. մօտ 10 տարեկանին ծնողքին հետ ներգաղթած է Հայաստան։ Դելլալեանի ոճային յատկանիշերը չեն բխիր սովետական լաւատես եւ «պռոլետար» մտայնութենէն, այլ, ինչպէս այս «Սոնաթա»ին մէջ ի յայտ կու գան՝ Կոմիտասի աւանդէն, Հայկական Ցեղասպանութեան արհաւիրքէն եւ Եւրոպական արդիականութենէն։ Մեղեդիներու կմախքներ կը բախին իրարու՝ գոյացնելով ճիչի եւ ցասումի պատկերներ կամ պատգամներ։ Առանձին թաւջութակը, խորհրդանիշ միայնակութեան, կը թափառի տրտում, ինչպէս հայ որբը Տէր Զօրի անապատներուն մէջ։ Բոլորիս ծանօթ հայու ճակատագիրը միացած ի՛ր ապրած դաժան տարիներուն հայրենի հողին վրայ թելադրած են Դելլալեանին իր գրչէն ելած իւրաքանչիւր ձայնանիշը։ Մեր երկու օտարազգի արուեստագէտները լաւ սերտած էին կտորի ոգին եւ համոզիչ մեկնաբանութիւն ցուցաբերեցին, լռութիւնները չանդամահատուեցան, ցասումը աղաղակեց, ճիչերը ապրեցան իրենց ժայթքը։ «Թոփոֆոնօ»ի անմահ հեղինակ Դելլալեանը իր իւրաքանչիւր ստեղծագործութեան ընդմէջէն կը քալէ Ապրիլ 24ի անմեղ եւ անմահ զոհերուն հետ ձեռք ձեռքի։

Ժիրայր Շահրիմանեան, 1988ին ծնած Երեւան՝ բնակութիւն հաստատած է Թորոնթոյի մէջ։ Հակառակ իր շատ երիտասարդ տարիքին, արդէն բազմաթիւ մրցանակներ շահած է։ Ժիրայր իր ջութի եւ դաշնակի «Սոնաթա»ն գրած է 2009ին, իսկ դաշնակի երրեակը՝ 2007ին, այսինքն 19 տարեկանին, երկարաշունչ, մօտ 23 վայրկեան տեւողութեամբ երրեակ մը. անհաւատալի։ Ժիրայր շատ խանդավառ է Ծովիկին հիմնած «Թերրուար» երրեակով։ Ժիրայրին գրած նամակէն կը մէջբերեմ հետեւեալը. «Ձեր նման երաժիշտներ եւ ձեր ընկերները ինձ սաստիկ կը ներշնչեն եւ կը ներարկեն քաջակորով՝ ուղիս շարունակելու, նաեւ ստեղծելու աւելի եւ աւելի լաւը»։ Շահրիմանեանի ջութի (viola) եւ դաշնակի Սոնաթան ունի իրական հայկական ներշնչանք։ Սկզբնական բներգը կը յիշեցնէ Ռոմանոս Մելիքեանի «Մի լար, մի թացիր աչերդ» գերհայաշունչ երգը։ Ա. շարժ՝ տարօրինակ անձկութիւն մը կը մշուշապատէ մեր հոգին, ներքին խոժոռ լռութիւնը (մերի՞նը թէ հեղինակինը…) կը թրթռայ, յամրաքայլ կը զարգանայ միշտ պահելով իր խստութիւնը։ Բ. շարժ՝ երիտասարդ յօրինողը կ՛արթննայ իր թմբիրէն (հոս դաշնակը աւելի ներկայ է քան ծանրախոհ ջութը), կեանքը կ՛եռայ եւ կը պարտադրէ ինքզինք։ Կտորին վերջաւորութիւնը սանձարցակ շարժունութիւն կ՛արտայայտէ, կարծես կը յանդգնի հեգնել կեանքի անհեթեթութիւնը… Ծովիկ եւ Մարք Մենզիըս քիչ ժամանակ ունէին զայն պատրաստելու եւ սակայն արդիւնքը տպաւորիչ է, կեանքի երկու երեսներու մութ ու լոյս հակադրութիւնը ակներեւ, համոզիչ։

Անհաւատալի «Դաշնակ-ջութակ-թաւջութակ երրեակ»ը կը յայտնուի անտեսանելի բ« մը նման։ Կարծես կեանքը կ՛արթննայ տակաւ սառցապատ մթնշաղի մը մէջ։ Դանդաղօրէն կերպարները կը յստականանան։ Այս հատուածին մէջ զգալի է Արամ Խաչատուրեանի ազդեցութիւնը։ Մէկ շունչով գրուած այս գործը ունի բազմաթիւ հանգրուաններ, տարբերակուած շնչառութիւններ, խորունկ բաբախումներ, խորհրդածութիւններ։ 23 վայրկեանը երկա՜ր է բայց նոթաները քիչ են, յուզումնալից մասերը՝ շատ, լռութիւնները՝ ալ աւելի շատ։ Երկը մեկնաբանող երեք երաժիշտներէն կը պահանջուի մեծ համբերութիւն եւ ներիմացում, հասունութիւն, նրբին համագործակցութիւն եւ անընդհատ ձայները հաւասարակշռելու անհրաժեշտութիւն։ Ահա դժուար իրագործելի գործ մը։ Կտոր մըն է որ ոչ ծանօթ է, ոչ հեշտ է հասկնալը, ոչ թեթեւ է ու մասնաւոր հաճելի կամ ուրախ, կը պահանջէ լրջութիւն, համատեղ իրագործուելի երաժշտական ըմբռնում, եւ մասամբ նորին։ Կարելի է լուռ սխրագործութիւն համարել Ժիրայր Շահրիմանեանի գործին այս կատարումը։

Արդէն իսկ անհամբեր ենք «Թերրուար» երրեակին հետ յաջորդ հանդիպումին։

Որքա՜ն տեղին է վերը մէջբերուած Վահէ Օշականին խօսքը…

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top