«Հայաստանը Հայու Միակ Եւ Ճշմարիտ Արժէքն Է», Կ՛ըսէ Գրող Խորէն Արամունին

Վարեց՝ ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Ամրան Հայաստանի գրական շրջանակներուն մէջ միշտ կարելի է տեսնել իրանահայ գրող Խորէն Արամունին (Խորէն Քէշիշեան), որ տասնամեակներէ ի վեր ԱՄՆ կը բնակի: Ան իր երկար մօրուքով միշտ նկատելի է տարբեր միջավայրերու մէջ: Կու գայ ամառային ամիսները Հայաստան անցընելու համար, կը մասնակցի տարբեր ձեռնարկներու, համագումարներու, ձեւով մը կը փոխանցէ ամերիկահայ գրողներու   ձայնը: Ան Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ է 2004 թուականէն, հեղինակ է 14 գիրքերու, ուր   ներառուած են իր վաւերագրական, հրապարակախօսական, երգիծական ժանրի ստեղծագործութիւնները, ինչպէս նաեւ ծանօթ է իբրեւ թատերագիր: Խորէն Արամունիի թատրերգութիւնները կը բեմադրեն Լոս Անճելըսի հայկական թատերախումբերը: Անոր «Անվերադարձ ապագայ» թատրերգութիւնն արդէն 7 տարի է կը խաղցուի Երեւանի Սունդուկեանի անուան թատրոնի բեմին վրայ: Գրող-թատերագիրի  թատրերգութիւններուն հերոսը տարբեր երկիրներու մէջ յայտնուած հայն է՝ օտար մարտահրաւերներուն յանդիման, որուն դիմաց կայ նաեւ ժամանակակից Հայաստանը: Եւ քանի որ Խորէն Արամունի ինք անցած է այդ ամբողջ ճանապարհը՝ Իրանէն ներգաղթ Խորհրդային Միութիւն, այնուհետեւ՝ գաղթ ԱՄՆ, իսկ այսօր՝ յաճախակի այցելութիւններ անկախ Հայաստան, ապա ստեղծած է այդ ուղիէն անցած հայու կերպարը, որուն մէջ այսօր իւրաքանչիւրը կը գտնէ իր ընտանիքէն մաս մը:
65ամեայ գրողը թերահաւատ է Սփիւռքի ապագային նկատմամբ, բայց վստահ է, որ Հայաստանը հայու  վերջնական հանգրուանն է: Երեւանի Սայաթ Նովա փողոցին վրայ գտնուող իր բնակարանին մէջ կատարեցինք հարցազրոյցը Խորէն Արամունիին  հետ:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Պարոն Արամունի, 1970ականներուն Իրանէն Հայաստան եկաք, տարիներ ապրեցաք, ապա՝ նորէն գաղթեցիք: Ինչպէ՞ս կը  յիշէք այդ տարիները:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ծնողքիս ու քրոջս հետ Հայաստան եկած ենք 1969 թուականի վերջին ամիսը, իրանական հայրենադարձութեան ժամանակ: Ես այդ ժամանակ կ՛ուսանէի Սպահանի համալսարանի Հայագիտական բաժինին մէջ. թուղթերս փոխադրեցի Երեւանի պետական համալսարան, աւարտեցի, չորս տարի աշխատեցայ: Բայց ես կը համարեմ, որ չաշխատեցայ, քանի որ այդ տարիներուն ընթացքին խնդիրները աւելի շատ էին, քան աշխատանքը: Ուսուցիչ էի, մազերուս ու մօրուքիս պատճառով հանեցին աշխատանքէն, երկար մազերս ու մօրուքս չէին համապատասխաներ այն ժամանակուայ չափանիշներուն:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Իսկ դուք չէի՞ք ուզեր փոխել ձեր մազերն ու մօրուքը եւ շարունակել աշխատիլ:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ոչ, քանի որ միայն ատիկա չէր, նաեւ իմ մտածողութեան, գաղափարներուն  տարբերութիւնն էր, որ չէին կրնար հանդուրժել զիս: Դուրսի կեանքին մասին կը պատմէի, նաեւ ազատագրական շարժումէն կը խօսէի: Մեր քովը ուսուցչութիւնը տարբեր էր, Հայաստանի մէջ՝ տարբեր, եւ քանի որ ամսական ալ նորմալ չէին վճարեր, միեւնոյնն էր՝ կաշխատէի թէ ոչ, ձգտում չունէի փոխուելու: Այնուհետեւ Մշակոյթի տուն փոխադրուեցայ, Մշակոյթի տունն ալ նոյն երեւոյթն էր, ապա զիս ղրկեցին  Երեւանի պետական պատկերասրահի Էջմածինի մասնաճիւղ, հոն ալ կրնամ ըսել, որ իմ աշխատանքս  անիմաստ էր, ամբողջ օրը սուրճ եւ օղի կը խմէինք: Կ՛ուզէի փոփոխութիւններ ընել, այցելուները շատցնել, կ՛ըսէին՝ «Երիտասարդ, գացէ՛ք, նստէք հոն, սուրճ խմեցէք, օղի խմեցէք, ի՞նչ փոխոխութիւններու մասին է  խօսքը»:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Իսկ ձեր ընտանիքի միւս անդամները ինչո՞վ կը զբաղուէին:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Տիկինս կիներու վարսայարդար էր, հայրս ու մայրս հիւանդ էին, քոյրս՝ Անահիտը,    գաւառագիտական թանգարանին մէջ կ՛աշխատէր, նորէն չկրցաւ յարմարուիլ այդ պայմաններուն հետ, նկուղային խոնաւ սենեակի մը մէջ էր իր աշխատանքը, մինչ այդ ալ երեք անգամ համալսարան դիմած էր, անընդհատ ցած գնահատականներ կը նշանակէին, այդ պատճառով հիւանդագին վիճակ մը ունէր:  Սակայն այդ նոյն աղջիկը ԱՄՆի մէջ ուսանեցաւ, գիտական կոչում ստացաւ, արդէն 15 տարի է՝ UCLA համալսարանին մէջ հայագիտութիւն կը դասաւանդէ, թատրերգութիւններ կը գրէ, կը բեմադրէ, կը խաղայ (հայագէտ, խմբագիր Անահիտ Արամունու մասին է խօսքը):

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Այդ տարիներուն ԱՄՆ ազգական ունէի՞ք, որ կրցաք երթալ: Սովորաբար հայրենադարձները իրենց ազգականներու միջոցով կ՛երթային:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ոչ, ազգական չունէինք, բայց մէկը գտանք՝ Հայկուհի Քէշիշեան, որուն մականունը կը համընկնէր Թեհրան մնացած միւս քրոջս անունին, ծանօթացանք, խնդրեցինք, մուտքի արտօնագիր ղրկեց, 70 դոլարով մտանք ԱՄՆ՝ առանց աշխատանքի, առանց ազգականի…
Սկզբնական շրջանին ամէն աշխատանք ալ կատարած եմ՝ շինարարութիւն, մաքրութիւն, խոհանոցի մէջ աշխատած եմ , ուտելիքի առաքիչ եղած եմ, ամէն ինչ ըրած եմ՝ ոտքի կանգնելու համար, վեց տարի ետք  հարմարուեցանք, եւ հիմա բաւականին գոհ եմ: Երկու դուստրերս ալ յաջողութիւններու հասած են Միացեալ Նահանգներու մէջ, մէկը կը գրէ եւ կը դասաւանդէ UCLAի մէջ, միւսն ալ ոճաբան է հեռատեսիլի մէջ:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Իսկ գրական աշխարհ ինչպէ՞ս մտաք:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Երկար ժամանակ ատամնաթեքնիք կ՛աշխատէի (սորվեցայ այդ արհեստը), օրական կ՛աշխատէի մինչեւ 14 ժամ, ապա հասկցայ, որ կեանքիս օրերն ու ժամերը աշխատանքի մէջ կ՛անցնին, միւս կողմէ, կը գրէի մամուլին մէջ, սկսայ գրաշարութիւն ընելու, որ աւելի կը սիրէի, հակառակ անոր, որ քիչ կը վարձատրուէի, մտայ իմ սիրած գործիս ասպարէզը, քոյրս ամսագիր մը կը տպէր՝ «80ական» խորագրով, կ՛օգնէի զինք եւ մինչեւ հիմա գրահրատարակչական ասպարէզին մէջ եմ եւ գոհ եմ: Կինս արդէն իր անձնական աշխատանքը ստեղծած էր, ինձմէ աւելի կը վաստկէր եւ ինծի խոստացաւ, որ իր աշխատանքով կը հոգայ պակասը, միայն ես կարենամ իմ սիրած գործով զբաղուիլ: Ան ամէն ինչ ըրած է, որ ես իբրեւ գրող հոգեկան բաւաւարուածութիւն ստանամ, եւ ես շնորհակալ եմ իրեն:
Ես 40 տարեկանէն գրած եմ, մինչ այդ  չէի հաւատար, որ կրնամ գեղարուեստական գործ տպել ու ներկայացնել: Հրապարակագրութիւններս կը կարդար գրող Յակոբ Կարապենցը. օր մը ըսաւ, որ մի գրեր, հրապարակախօսութեանդ մէջ գեղարուեստական շունչ կայ, փորձէ գեղարուեստական գրականութիւն ստեղծել: Իմ միտքէս չէր անցներ, բայց փորձեցի, այն ժամանակ քրոջս ամսագիրը կը տպուէր, քանի մը բան տպեցի, արձագանգ գտաւ ընթերցողներու շրջանակին մէջ, եւ այդպէս սկսայ գրելու: Այսօր արդէն 14 գիրքի հեղինակ եմ՝ մարդիկ կը փնտռեն իրենց ցաւերուն լեզուով խօսող գրականութիւն: Իմ լեզուս պարզ է, նիւթերս առօրէական են՝ մեր ժամանակներու մասին: Չեմ կարծեր, թէ բարձր գեղարուեստական արժէք ունեցող գործեր են, սակայն ժամանակակից մարդուն հասկնալի, ընդունելի են, եւ ԱՄՆի հայ գրողներու գիրքերուն մէջ գիրքերս այսօր ամէնէն շատը կը վաճառուին:
Առաջին գիրքս տպագրուեցաւ 1992 թուականին, Հայաստան, ամբողջութեամբ 3000 օրինակ սպառեցաւ: Բարդոյթը, մաղձը, որ մնացած էր խորհրդային կարգերէն, այդ գիրքին մէջ դրած էի. խորհրդային կարգերը նոր  փլած էին, եւ այդ կարգերուն դէմ գրուած ամէն մէկ խօսք փնտռուած էր:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Թատրերգութեան ժանրին ինչպէ՞ ս անցաք:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Նորէն Յակոբ Կարապենցին քաջալերանքով անցայ թատրերգութեան, երկխօսութիւնները, որ կը գրէի, շատ բնական ու կենսունակ, կը դիտուէին, կը բեմադրուէին, մարդիկ կը հաւնէին: Այսօր արդէն 15 թատրերգութեան հեղինակ եմ, որմէ 6ը բեմադրուած է:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Դժուա՞ր է ուշ տարիքին գրականութեամբ զբաղուիլ:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ես այն, ինչ ձեռք բերած եմ, աշխատասիրութեամբ ձեռք բերած եմ, ահաւոր յամառ եմ, ինչ նպատակ ունեցած եմ, անոր հասած եմ, թէեւ՝ ուշացումով: Կրնամ ըսել, որ աշխատասիրութեան պարագային  դժուար բան մը չկայ:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Այսինքն գրողի ջիղը չէ՞ք ժառանգած:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Այդ ալ կայ: Մեծ հայրս եւ հայրս Իրանի հեռաւոր գիւղի մը մէջ մեծցած են, իրենց  շրջանի գրագէտները եղած են, հոգեւոր կրթութիւն ստացած են, իրենց ընթերցանութեամբ, գիտելիքներով նշանաւոր եղած են, եկեղեցի, դպրոց կառուցած են, այսպէս ըսած, գաւառական մտաւորականներ եղած են: Հօրեղբայրս դերասան եղած է սիրողական թատրոնի մէջ, հօրաքոյրս, քոյրս՝ բոլորն ալ ընթերցասէր, գրագէտ էին: Այնպէս որ, ընտանեկան այդ միջավայրն ալ նշանակութիւն ունեցած է: Յետագային, ԱՄՆի մէջ քոյրս, ամսագիր հրատարակելու հետ միաժամանակ, Շաբաթօրեայ դպրոց հիմնեց, ուր ես ալ կ՛աշխատէի, սակայն ան զբաղուած էր դասախօսի իր աշխատանքով, եւ գոցուեցաւ դպրոցը, որ աւելի քան  քսան տարի գործած էր:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Ըսիք, որ ձեր հերոսները մեր ժամանակներու մարդիկ են. ո՞ր միջավայրի մէջ կ՛ապրին անոնք:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ստեղծագործութիւններուս բոլոր հերոսները ինծի հետ ապրած մարդիկ են.  «Անվերադարձ ապագայ»ին մէջ, օրինակ, կինս է, դուստրս է, մայրս է, որ այսօր արդէն չկայ, բայց  ներկայացումին մէջ կայ եւ շատ կապուած է իր թոռնիկին: Աղջիկս կ՛ուզէ Հայաստան գալ, միւսները չեն ուզեր, ծանօթ պատմութիւն է, եւ ամէն հայ այդ գործին մէջ քիչ մը ինքզինք կը տեսնէ: Պատահական  չէ, որ ներկայացումէն ետք շատեր արցունքը աչքերուն կը մօտենան, կ՛ըսեն. «Դուն ուրկէ՞ գիտես մեր ընտանիքին պատմութինը»:
Միացեալ Նահանգներուն մէջ իմ շրջապատի մարդիկ գործերս կարդալէ ետք յաճախ կ՛ըսեն. «Ինչ որ կը խօսինք, Խորէնը կը գրէ»: Իմ գրածներս ժամանակի վաւերագրութիւնն է, տասնամեակներ ետք, մարդիկ կարդալով կը տեսնեն՝ ինչպէ՞ս ապրած է Ամերիկայի հայը, ի՞նչ մտածումներ, տագնապներ ունեցած է:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Վերջին շրջանին Հայաստանէն Ամերիկա գնացող հայաստանցիի կերպարը ինչպէ՞ս կը բնութագրէք:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Հիմնականը դժգոհ են: Կու գան՝ Հայաստանի հանդէպ ատելութեամբ լեցուած, ես շատ կը զարմանամ այդ մարդոց վրայ:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Իսկ ձեզի ի՞նչը կը կապէ Հայաստանին, չէ՞ որ դուք ալ պատճառ ունէիք ատելու Հայաստանը:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ես այն ժամանակ Հայաստան չէի եկած, եկած էի Խորհրդային Միութիւն: Իսկ այսօր ես Հայաստան կու գամ եւ իբրեւ գրող, մտաւորական ազատ եմ հոս: Այդ ժամանակ մեր դուրսէն եկած ըլլալը շատ կը խանգարէր մեզի, մենք եկած էինք Հայաստանի, հայրենիքի գաղափարով, բայց ուրիշ  միջավայրի մը մէջ յայտնուած էինք: Եւ մի կարծէք թէ մեկնիլս դիւրին էր: Երբ երթալու համար դրական պատասխան ստացայ, ծանր ապրումներ ունեցայ. մէկ շաբաթ չեմ կերած, չեմ խօսած…
Եւ այսօր ալ այդ հայու կերպարը՝ ներգաղթող, գաղթող, Հայաստան եկող, միշտ իմ աչքիս առջեւն է, անոր տագնապները միշտ մէջս են ու միայն ես չեմ, այդպիսիք շատ են: Ես երկու անգամ սիրտի տագնապ անցուցած եմ. բժիշկները չկրցան ինձի պատճառը տալ, բայց ես լաւ գիտեմ պատճառը:
…Իսկ թէ ի՞նչը կը կապէ Հայաստանին հետ… այդ մէկը անբացատրելի է: Ես երկու օր առաջ Թումանեանի տուն-թանգարանին մէջ էի, գետինը, ուր ինք ծնած է, պառկած եմ տասը րոպէ, ոգին, որ կը ստանամ Հայաստանի մէջ, անբացատրելի է:  Չեմ կրնար հաւատալ, որ խորհրդային մարդու այն կարծրատիպը, որ կար այդ ժամանակ, կամաց-կամաց կը վերանայ: Օրեր առաջ, երբ կը նայէի նոր սերունդին, որ 150 դրամի համար փողոց դուրս եկած էր, շատ կը յուզուէի, մօտեցած, շատեր համբուրած եմ: Լաւ սերունդ է, ա՛յ քեզ երկիրը պահող սերունդ, որ պիտի գայ եւ աղբերը պիտի հաւաքէ:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Իսկ  այսօր ձեզի նորէ՞ն տարբեր աչքով կը նային:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Եթէ այն ժամանակ կար յիսուն առ հարիւր, այսօր կայ հինգ կամ տասը առ հարիւր: Երիտասարդ սերունդէն մէկը չկայ, որ զիս կը նայի իբրեւ դուրսէն եկած հայու: Եւ ամէնէն կարեւորը, ես զիս տարբեր չեմ զգար, ինչպէս այդ ժամանակ: Եւ նաեւ կոյր չըլլանք՝ փոփոխութիւնները տեսնելու համար: Միտքէս նոյնիսկ այդ ժամանակ չէր անցներ, որ Հայաստանի իշխանութիւնները քննադատող գիրքս կրնայ Հայաստանի մէջ պետական պատուէրով տպուիլ: Ասիկա ազատութեան ամէնէն մեծ ձեռքբերումն է: Ձեռքբերումները շատ են. տուներու առքուվաճառքի հարցեր ունեցայ՝ շատ հանգիստ, առանց խոչընդոտներու… իսկ եօթը տարի առաջ ինչքա՜ն խնդիրներ կային այս ոլորտին մէջ: Ինքնաշարժով կ՛երթամ, եթէ խախտում չեմ ըրած՝ չեն կեցներ, երեք տարի է՝ ինքնաշարժը չեն կեցներ, իսկ առաջ խախտում ըրած ես, թէ՝ ոչ, ամէն քայլափոխի կը կեցնէին: Այսօրուան Հայաստանը տասը տարի առաջուան Հայաստանը չէ, նոյնիսկ հինգ տարի առաջուայ Հայաստանը չէ:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Ինչո՞վ կը զբաղուիք Հայաստանի մէջ:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Մտաւորական, գրողներու մեծ շրջապատ ունիմ, անոնց հետ կ՛ըլլամ, ձեռնարկներու կը մասնակցիմ: Երեք ամիս կը մնամ, տարբեր վայրեր կ՛այցելեմ: Կը կուտակեմ, երբ որ երթամ, կը գրեմ… Միշտ ընելիք կայ, Ամերիկա ալ, թէեւ չեմ աշխատիր, հանգիստի անցած եմ արդէն, սակայն միշտ ընելիք կայ, գրահրատարակչական գործեր կը կատարեմ, գրական տարբեր գործեր միշտ կան:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Ինչպէ՞ս կը նկարագրէք Լոս Անճելըսի գաղութը այսօր:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Հայկական համայնքը կը փոխուի, շատ կը տարբերի տասնամեակներ առաջուան  համայնքէն: Քսան տարի առաջ հատուածականութիւնը բաւական շատ էր՝ սուրիահայ, պէյրութահայ, իրաքահայ… Ժամանակին, ըսենք իրանահայերը միութիւն ունէին, եթէ միջոցառում ըլլար, միայն իրենք կ՛երթային, այսօր այդ հատուածականութիւնը յիսունէն ետք եկող սերունդին մէջ չկայ: Նոր սերունդը չի գիտեր Հալէպը, Պէյրութը, Թեհրանը ինչ բաժանումներ են… Լոսանճելեսահայի նոր տեսակ կը ստեղծուի, որ առողջ է, որուն մէջ հայաստանցիներ ալ կան: Օրինակ, երեխաներս ամէն մէկու հետ լեզու կը գտնեն:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Ի՞նչ լեզուով կը խօսին ձեր երեխաները:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Տան մէջ մեզի հետ՝ հայերէն, իրարու հետ՝ անգլերէն: Նոր սերունդը հիմնականօրէն անգլերէն կը խօսի, աւագ սերունդը՝ հայերէն: Բայց զարմանալի բան մը կայ. աղջիկս, օրինակ, ամուսինին հետ անգլերէն կը խօսի, կը դառնայ՝ իր պզտիկին հետ հայերէն կը խօսի:

ԱՆՈՅՇ ԹՐՈՒԱՆՑ.- Նոր սերունդը դերակատարում ունի՞ հայութեան կեանքին մէջ:
ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Անշուշտ: Միայն մեր քաղաքապետարանին մէջ երեք հայ աշխատող կայ, իսկ այդ մէկը նաեւ ի նպաստ հայութեան կրնայ ծառայել: Սփիւռքի կեանքին մէջ դերակատարումը ես չեմ գիտեր ինչքանով հեռանկարային է: Ես մէկ բան գիտեմ միայն. եկող 50 տարիներուն Սփիւռքը մեծ դերակատարութիւն պիտի ունենայ Հայաստանի կեանքին մէջ: Յիսուն տարի ետք կրնայ Սփիւռք չըլլալ, բայց մեր բոլորիս փրկութիւնը Հայաստանը պիտի ըլլայ: Հայութեան միակ ու ճշմարիտ արժէքը Հայաստանն է, ուզէնք, չուզենք՝ այդ է իրականութիւնը, եւ ամէն ինչ պիտի ընենք՝ Հայաստանը պահելու համար:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top