Մարանդի Բակուրակերտ Աւանը, Ուր Մահացաւ Հայոց Արտաշէս Բ. Թագաւորը (Ն.Ք. 20թ.)

Ատրպատականի Հայոց թեմի՝ նախկին Պարսկահայքի ամբողջ տարածաշրջանը պատմական անցքերու ու անմահացած պատմական դէմքերու բնակավայրը եղած ըլլալուն, իւրաքանչիւր քայլափոխի կ՛երեւին պատմութեան անկորնչելի հետքեր:
Ատրպատականի Հայոց թեմի առաջնորդ Գրիգոր եպս. Չիֆթճեան, Երկուշաբթի, 23 Յունիս 2014ին մեկնեցաւ Մարանդ քաղաքը, ուր ըստ մեր Պատմահօր՝ Մովսէս Խորենացիի փոխանցած վկայութեան՝ հիւանդացած եւ մահացած էր հայոց Արտաշէս Բ. թագաւորը (Ն.Ք. 20թ.):
Ստորեւ կը ներկայացնենք առաջնորդ սրբազանին տեղագրութիւնը, իր իսկ գրիչով.
«Հայոց պատմութեան բաւիղներուն մէջ քալելու հաճոյքը առաջին հերթին նախակրթարանի դասագիրքերուն միջոցաւ եւ ապա քննական պատմութեան դասապահերու ընթացքին վայելելով՝ հաղորդութեան եկած էի ամբողջ պատանեկութեան եւ կանուխ երիտասարդական տարիներուս: Սակայն միտքէս բնաւ չէր անցներ, թէ պիտի գար օր մը, երբ ուղղակի հաղորդութեան մէջ պիտի ըլլայի հայոց պատմութեան աշխարհագրական տարածքներուն հետ, թէ՛ նախաքրիստոնէական եւ թէ քրիստոնէական դարաշրջաններու դէպքերու վայրերուն մէջ:
Ս. Թադէ եւ Ս. Ստեփանոս երթալու մեր ճամբուն վրայ յաճախ ստիպողաբար անցած ենք Մարանդէն, սակայն նոր ազատուղիի վրայով շրջանցելով արդէն քաղաքի վերածուած նախկին Մարանդ գիւղը, դիտելով անոր մէջ միանուագ շարուած բարձրայարկ նոր շէնքերը: Միշտ ալ փափաք ունեցած ենք մտնելու քաղաք, սակայն մեր ճամբէն չշեղելու եւ «ժամանակ չկորսնցնել»ու պատրուակով շարունակած ենք դէպի մէկ կամ միւս վանքը: Սակայն այս անգամ ուղղակի որոշելով մտնել քաղաք, մտանք եւ փնտռեցինք պատմական բերդը, ուր հիւանդանալով մահացած է Արտաշիսեան հարստութեան ներկայացուցիչներէն՝ Արտաշէս Բ. հայոց արքան:
Բերդին անունը տեղացիներէն ոչ ոք գիտէր: Իսկ անոր ուղղութիւնը ցոյց տուող եւ փողոցներուն մէջ տեղադրուած ցուցանակներուն վրայ քանի մը լեզուներով պարզապէս գրուած էր՝ «Հնագոյն բերդ»: Փաստօրէն բերդը անուն չունէր: Տեղացին ի՞նչ գիտէր հայոց պատմութեան մասին, կամ թէ՝ Մարանդը Վասպուրականի գաւառն էր ու Աշխարհացոյցին մէջ յիշուած Բաքանը, որ «Բակուրակերտ» անուան կրճատումն էր: Քաղաքէն շուրջ մէկ քլմ. հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի «Եկան» անունով գիւղ մը, եւ այդ անուանումին համար տեղացիներ ունին աւանդութիւն մը, թէ՝ այդ յառաջ եկած է «Եկանք-Հոսանքէն» արտայայտութենէն, իբրեւ թէ Աստուածաշունչին մէջ ներկայացուած æրհեղեղէն ետք, Նոյին կինը առաջին անգամ այդտեղ եկած է, եւ հետագային ալ այնտեղ թաղուած, որմէ նաեւ ծագում առած է «Մարանդ» անունը, որ կրնայ ըլլալ «Մայրը՝ անդ» (թաղուած) անունին աղաւաղուած տարբերակը:
Սոյն քաղաքի ապագայ զարգացման եւ «Բակուրակերտ» կոչման հետ առնչուած է հայոց Տրդատ Ա. Արշակունի թագաւորին անունը (62-88թթ.), որ նոր քաղաք կը հիմնադրէ իր եղբօր՝ Բակուրի յիշատակին, որ Մարաստանի թագաւորն էր եւ հաւանաբար նոյն տեղն ալ թաղուած: Իր այս յարգանքի արտայայտութիւն եղող արարքին համար, Տրդատը պատմութեան մէջ կոչուած է ֆիլատելֆոս, որ կը նշանակէ եղբայրասէր: Այս պատճառով, Պտղոմէոս պատմիչը քաղաքը կոչած է Ֆիլատելֆիա:
Մեր Պատմահայրը կը գրէ. «Պատմի եւ հիւանդանալ նմա (Արտաշիսի) ի Մարանդի, ի Բակուրակերտ աւանի» (Մ. Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Տպ. Վենետիկ 1865, գլ. Կ, էջ 137): Ան կ՛ըսէ նաեւ, թէ թագաւորը Աբեղօ անունով նահապետը կ՛ուղարկէ Եկեղեաց գաւառ, Երիզա, Արտեմիսի մեհեանը, որպէսզի կուռքերէն բժշկութիւն եւ երկար կեանք խնդրէ: Սակայն ան դեռ չվերադարձած, Արտաշէս կը մահանայ: Ապա մեր Պատմահայրը կը ներկայացնէ, թէ ինչպիսի փառաւոր յուղարկաւորութիւն եղաւ անոր համար: Խորենացին կը մէջբերէ Արիստոն պատմիչին վկայութիւնը՝ ըսելով, թէ որքա՛ն բազմութիւն մեռաւ Արտաշէսի մահուան ժամանակ՝ սիրելի կիները, հարճերը եւ մտերիմ ծառաները: Ապա կը նկարագրէ թաղման շքեղութիւնը թէ՝ «Դագաղքն էին ոսկեղէնք, գահոյքն եւ անկողինքն բեհեզեայ եւ պատմուճանն որ զմարմնովն՝ ոսկեթել. թագ կապեալ ի գլուխն, եւ զէնն ոսկւով առաջ եդեալ. եւ զգահոյիւքն շուրջ՝ որդիքն եւ բազմութիւն ազգականացն, եւ առ այսոքիւք պաշտօնէիցն զինուորութիւնք եւ նահապետքն եւ նախարարութեանցն գունդք եւ միանգամայն զօրականացն վաշտք, ամենեքին կազմեալ զինու հանդերձ, իբր թէ ի պատերազմ ճակատիցին. եւ առաջի պղնձիս հարկանելով փողս, եւ զկնիսն ձայնարկու կուսանք սեւազգեստք եւ աշխարող կանայք եւ զհետ՝ բազմութիւն ռամկին: Եւ այսպէս տարեալ թաղեցին: Եւ շուրջ զգերեզմանաւն լինէին կամաւոր մահունք» (Նոյն անդ, էջ 138): Խորենացին Արտաշէսին կու տայ 41 տարուան թագաւորութիւն, սակայն բոլոր ժամանակակից պատմիչներու ժամանակագրութենէն յայտնի է, թէ ան գահակալեց Ն.Ք. 33-20թթ., այսինքն 13 տարի:
Հայոց պատմութեան հնատիպ գիրքերուն մէջ, Խորենացիի նկարագրութեան հետեւողաբար տպագրուած է պատկեր մը, որ կը ներկայացնէ Արտաշէսի յուղարկաւորութիւնը: Այնտեղ կ՛երեւի այն շքեղ փառքը, որ արքունիք եւ ժողովուրդ ընծայած է սիրելի թագաւորին: Կիներ, հարճեր, փողերախումբ, վերամբարձ գահ, մահուան բեհեզեայ սնար, նախարարներ եւ զինուորականներ կողքէն քալող եւ ի վերջոյ՝ թափօրին հետեւող բազմահազար ռամիկ ժողովուրդ:
Բակուրակերտ աւանին «Հնագոյն բերդ»ը գտնելով բարձրացանք վեր: Ան այսօր արդէն քաղաքին մէջ է, սակայն բարեբախտաբար հնապահպան պետական հիմնարկութեան կողմէ քարէ ցած պարիսպով շրջապատուած, պահպանելու համար տարածքին սահմանները:
Կաւային ժայռէ շինուած սոյն բերդի մնացորդներուն մէկ մասը պարիսպներու հետքեր են, իսկ մէկ մասն ալ ներքին բաժանումներ, ուր կ՛երեւին քարանձաւներու տեսքով բացուածքներ՝ հաւանաբար բերդին սենեակները: Այցելողին առաջին տպաւորութիւնը այն կ՛ըլլայ, թէ բերդը ցեխով կառուցուած շէնքի մը փլատակն է: Սակայն մօտէն նայելով, ու մանաւանդ պատերը շօշափելով, կարելի է զգալ կաւային ժայռին պնդութիւնը: Դեռ կանգուն մնացած պարիսպներն ու ներքին պատերը աւելի քան 10 մեթր բարձրութիւն ունին եւ քարանձաւային համալիրի տպաւորութիւն կը թողուն:
Այժմու քաղաքէն քիչ մը բարձր՝ բլուրի վրայ գտնուող սոյն աւերակը շատ հաւանաբար այն վայրն էր, ուր իջեւանած է մեր Արտաշէս Բ. թագաւորը հիւանդ ըլլալուն պատճառով, եւ ուր նաեւ աւանդած է իր հոգին, երբ Արտեմիսի տաճարին կուռքերը ուշացուցին իրենց բժշկարար զօրութիւնը ուղարկել: Պատմական այլ վկայութեան համաձայն, Արտաշէսը դաւադրաբար թունաւորուած է իր հաւատարիմներուն ձեռքով, եւ իր եղբայրը գրաւած է գահը, Տիգրան Գ. անունով (Ն.Ք.20-10թթ.), որ պատճառ հանդիսացած է քաղաքացիական պատերազմի:
Իսկ մենք, հեթանոս մեր թագաւորին ողորմի ըսելով, երկու ժամ քշելով վերադարձանք առաջնորդարան՝ Թաւրիզ, մեր պատմութեան մէկ այլ յիշատակը գտած ըլլալու հոգեկան գոհունակութեամբ»:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top