Յուշ-Երեկոյ՝ Նուիրուած Խարբերդցի Երեք Նահատակ Մտաւորականներու

Կիրակի, 25 Յունուար 2015ի երեկոյեան ժամը 6:30ին, Կլենտէյլի Իրանահայ միութեան հանդիսասրահին մէջ, Հայկական Ցեղասպանութեան 100ամեակին առիթով, հովանաւորութեամբ Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակի ոգեկոչման Լոս Անճելըսի Միացեալ Հայկական մարմինին եւ կազմակերպութեամբ Ամերիկայի Խարբերդ մշակութային միութեան վարչութեան տեղի ունեցաւ հրապարակային յուշ-երեկոյ մը՝ նուիրուած Խարբերդցի հայ երեք նահատակ մտաւորականներ Ռուբէն Զարդարեանի, Թլկատինցիի եւ փրոֆ. Յովհաննէս Պուճիքանեանի:
Ձեռնարկին, Միացեալ մարմինի համաատենապետներ Ժան Գոսաքեանի եւ Դաւիթ Սամուէլեանի կողքին, ներկայ էին նաեւ Լոս Անճելըսի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ՝ խարբերդցիի զաւակ Փօլ Գրիգորեանն ու կինը, շրջանի ՀՅԴ Կեդրոնական կոմիտէի անդամ Վահէ Պօզոյեան, Հիւսիսային Ամերիկայի Աւետարանական համայնքի պետ վերապատուելի Յովսէփ Մաթոսեան, «Medical Outridge»ի հիմնադիր նախագահ տոքթ. Վարդգէս եւ Մէյրի Նաճարեաններ, Լոս Անճելըսի Իրանահայ միութեան խնամակալ մարմինի նախագահ Արսէն Դանիէլեան, Կլենտէյլի Միացեալ կրթաշրջանի խորհուրդի նախագահ Նայիրի Նահապետեան, Կլենտէյլի քաղաքական խորհուրդի թեկնածու եւ Պատմական կառոյցներու պահպանութեան յանձնաժողովի անդամ Վարդան Կարապետեան, շրջանիս հայրենակցական միութիւններու ներկայացուցիչներ ու աւելի քան 150 մշակութասէրներ, հայրենակիցներ եւ հիւրեր։
Օրուան հանդիսավար եւ վարչութեան փոխատենապետ Արա Ահարոնեան, որ ձեռնհասօրէն վարեց իր պաշտօնը, բարի գալուստի ու շնորհակալութեան բացման իր խօսքէն ետք հրաւիրեց ներկաները հարիւր երկվայրկեան յոտնկայս լռութեան, ի յարգանս Մեծ Եղեռնի հարիւրամեակի յիշատակին, ապա ներկայացնելէ ետք ներկայ բոլոր հիւրերը՝ ըսաւ. «Հայ ժողովուրդի իմացական, ազգային ու հոգեւոր նուիրեալներու նահատակման դարադարձի տարին է այս տարի, ուստի՝ իբրեւ գիտակից ժառանգորդներ, տէր պէտք է կանգնինք մեր պահանջատիրութեան, վերանորոգ ուխտով»: Հանդիսավարը նաեւ յիշեց ու շեշտեց 2015 թուականի արժեւորումն ու այս առթիւ Խարբերդ մշակութային միութեան սոյն ձեռնարկի յայտագիրը:
«Հարիւր ամեակ մը ամբողջ ամերիկահայութեան կենցաղին հետ առնչուելով՝ մեծ ու կարեւոր դեր խաղացած է խարբերդցին, նոյնիսկ՝ ամերիկեան քաղաքական կեանքէն ներս», ըսաւ Ահարոնեան, ապա ներկայացուց Խարբերդ նահանգի պատմականը, նոյն նահանգի նահատակ ղեկավարներու եւ հոգեւոր պետերու անուններն ու անոնց կատարած դերը՝ մեր ազգային կեանքէն ներս, որմէ ետք բեմ հրաւիրեց Լոս Անճելըսի Միացեալ Հայկական մարմինի համաատենապետ Ժան Գոսաքեանը, որ իր կարգին յիշեց, թէ այս ձեռնարկը Միացեալ մարմինի՝ այս տարի կազմակերպուելիք նախաձեռնութիւններուն առաջինն է: Ան նաեւ մեծապէս գնահատեց երեկոն եւ հրաւիրեց ներկաները՝ յաջորդող ձեռնարկներուն իրենց ներկայութեամբ զօրակցելու եւ աջակցելու այս տարուան բոլոր հրապարակային ձեռնարկներուն:
Իր կարգին, իբրեւ առաջին բանախօս, Գէորգ Պետիկեան ներկայացուց խարբերդցի մեծանուն մտաւորական, արձակագիր, գրականագէտ, քննադատ, թարգմանիչ, տաղանդաւոր մանկավարժ, խմբագիր եւ հայ լեզուի ու գրականութեան ուսուցիչ Ռուբէն Զարդարեանը, որ իր գրիչով հայ ժողովուրդի ազատութիւնը խնկարկած էր թրքական բռնատիրութեան լուծին դէմ: «Զարդարեան տաղանդաւոր հայ հեղինակ մըն էր, վաղուան հայ գրականութեամբ մտահոգ խարբերդցի մտաւորականներէն մէկը, որ միշտ գրեց ջերմութեամբ, հաւատքով եւ մեր գրականութեան բերաւ ներշնչման նոր նիւթեր՝ հայրենի գիւղ, հող, գաւառ եւ հայ գիւղացի», նշեց ան:
Պետիկեան նաեւ շեշտեց Զարդարեանի նուիրուածութիւնը ուսուցչական ասպարէզին, որուն ընթացքին դասաւանդած էր հայերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներ, գրականութիւն եւ պատմութիւն: Մանրամասնելէ ետք յեղափոխական եւ յատկապէս դաշնակցական Ռուբէն Զարդարեանի կեանքի բաժինները՝ բանախօսը կեդրոնացաւ անոր մտաւոր աշխատանքներուն եւ գրական գործերուն վրայ, որոնք տեւեցին մենչեւ իր եղերական մահը: «1915 Ապրիլի ձերբակալուածներուն մէջ նաեւ ի՛նքն ալ էր, ու անոնց պէս ի՛նքն ալ տուն չվերադարձաւ… Ան իր նորավէպով հանդիսացաւ ազատագրական մեր պայքարի իւրայատուկ արձագանգը», շեշտեց Պետիկեան: Ան նաեւ յիշեց, թէ տառապանք, վիշտ, դառնութիւն եւ առաւել՝ հայ բնաշխարհ, հայկական իրականութիւն եւ նահապետական կեանք… ասոնցմով է որ Զարդարեան կերտած էր իր կերպարները՝ մաքուր լեզուով, բարձր ոճով, ներդաշնակ եւ նոյնքան բծախնդիր:
Իբրեւ երկրորդ բանախօս՝ փրոֆ. Օշին Քէշիշեան ներկայացուց ու մէջբերումներ կատարեց Խարբերդի ծնունդ գաւառական գրականութեան առաջին գրագէտ Յովհաննէս Յարութիւնեանը, որ կոչուած էր Թլկատինցի, իր ծննդավայրի՝ Թլկատինի անունով: Փրոֆ. Քէշիշեան անդրադարձաւ Թլկատինցիի կեանքի մանրամասնութիւններուն ու պարզեց անոր ութ զաւակներու հայր ըլլալն ու անոր նուիրումը իր սրբազան գործին՝ ուսուցչութեան: «Անխոնջ ու բազմարդիւն հայ այս մտաւորականը մեր ազգին պարգեւեց ազգանուէր սերունդ մը, տոհմիկ եւ առողջ, միաժամանակ՝ իր հիմնած անհատական կրթարանը կանգուն պահելով մինչեւ իր եղերական մահը: Ան դարձաւ գաւառի գրականութեան ամէնէն ցցուն ու արտայայտիչ դէմքերէն մէկը ու մնաց անյողդողդ պատնէշի վրայ», ըսաւ ան։
Խօսելով Թլկատինցիի գործերուն մասին՝ Քէշիշեան յիշեց, թէ անոր գրական վաստակը, որ բաղկացած է քերթուածներէ, քրոնիկներէ, նորավէպերէ եւ թատերական էջերէ եւ որ ունի գաւառային նկարագիր ու կը կրէ կնիքը ժողովրդաշունչ եւ պարզ ոճին, կը վկայէ արդիւնաշատ գրագէտի անոր համբաւը: «1915 Ապրիլին ի՛նքն ալ զոհ գնաց ուրիշ հարիւրաւոր մտաւորականներու նման, երբ հազիւ իր կատարեալ հասունութիւնը թեւակոխած էր եւ պիտի օժտէր մեր գրականութիւնը նորագոյն գործերով», եզրափակեց փրոֆ. Քէշիշեան:
Իբրեւ երրորդ բանախօս՝ Խարբերդի միութեան ատենապետ դոկտ. Կարպիս Տէր Եղիայեան հանգամանօրէն ներկայացուց Խարբերդի հարազատ զաւակ փրոֆ. Յովհաննէս Պուճիքանեանի կեանքն ու վաստակը՝ իբրեւ նուիրուեալ կրթական մշակ, հրապարակախօս, գրող եւ քարոզիչ: «1873ին, Չնգուշ (Խարբերդ) ծնած Յովհաննէս Պուճիքանեան, իր նախնական ուսումը ստանելէ ետք, բարձրագոյն ուսման փափաքով կ՛անցնի քոլեճ եւ յաջողութեամբ աւարտելէ ետք իբրեւ յառաջադէմ ուսանող՝ քոլեճին կողմէ կ՛ուղարկուի Սկովտիոյ Էտինպըրկի համալսարանը, իր ուսումը կատարելագործելու համար փիլիսոփայական եւ ընկերաբանական գիտութիւններու մէջ», պատմեց ան։ Ապա խօսելով Խարբերդի մէջ Պուճիքանեանին ունեցած աշխատանքին մասին՝ բանախօսը պարզեց, թէ ան Խարբերդ վերադառնալով՝ ստանձնած է աւագ դասախօսի-ուսուցչապետի պաշտօն, «Եփրատ» քոլեճին մէջ, եւ միաժամանակ՝ նշանակուած քարոզիչ: «Նոյն հաստատութեան մէջ տարիներով ուսուցչութեամբ զբաղեցաւ Պուճիքանեան եւ իր ինքնաշխատութեամբ կրցաւ բարձր յարգանքի արժանանալ: Կորովի, բեմբասաց, ուղղամիտ արդարութեան պաշտպան, կեղծիքի թշնամի, անյագ սորվող այս հայ իտէալապաշտ մշակը Խարբերդի Սոկրատն էր… Իբրեւ քարոզիչ՝ օրինակ դարձաւ գեղեցկօրէն ներդաշնակելու մեր հոգեւոր ու ազգային արմատը եւ դարձաւ բարի օրինակը ազգային ներդաշնակութեան եւ համագործակցութեան», նշեց դոկտ. Տէր Եղիայեան։
Ան նաեւ անդրադարձաւ Խարբերդի այս մտաւորականին անխոնջ աշխատանքին, հզօր իմացականութեամբ օժտուած այս մարդուն, եւ յիշեց, թէ ներկայիս անոր դուստրը՝ տիկին Թոփուզխանեան, որ 103 տարեկան է, կ՛ապրի Ֆրեզնօ:
Ձեռնարկի վերջին խօսք առնողն էր Լոս Անճելըսի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ Փօլ Գրիգորեան, որ անգլերէն լեզուով ամփոփ կերպով եւ ընդհանուր գիծերու մէջ նախ անդրադարձաւ Հայկական Ցեղասպանութեան՝ իբրեւ պատմական իրողութիւն, ապա կատարեց մէջբերումներ զանազան ուսումնասիրութիւններէ: Ան նաեւ բարի յիշեց իր մեծ մօրեղբայրը՝ հիւսենիկցի (Խարբերդ) Խաչատուր Նահիկեանը, իբրեւ հանրային մեծ գործիչ, անձնուէր ծառայող, գիւղի կրթական եւ եկեղեցական գործերուն մէջ դրական աջակցութիւն ունեցող անձնաւորութիւն, որ միտք ու հոգի մաշեցուցած էր նոր սերունդին համար: Գրիգորեան շեշտեց, թէ ինք շատ հպարտ էր իր հայութեամբ եւ յատկապէս իր խարբերդցիի կամ աւելի ճիշդ՝ հիւսենիկցիի զաւակ ըլլալով: Փօլ Գրիգորեան պատմեց նաեւ այս նահանգի բարձրաստիճան պաշտօնատարներուն հետ միատեղ Հայաստան իր այցելութեան մասին ու մանրամասնեց օտար հիւրերու տպաւորութիւնները Հայաստանի մէջ: Ապա յիշեց, թէ երբ վերջին անգամ Հայաստան այցելած էր, մեծ հպարտութեամբ իր ամերիկացի գործակիցներուն ցոյց տուած էր Ծիծեռնակաբերդի պատերուն վրայ հայերէն տառերով գրուած Խարբերդի բաժինը:
Ձեռնարկը ունէր նաեւ կոկիկ գեղարուեստական բաժին մը: Այսպէս, ազգային եւ ժողովրդական երգերով գեղեցկօրէն ելոյթ ունեցաւ Դաւիթ Սամուէլեան, որ երգեհոնի ընկերակցութեամբ Արամ Լէփէճեանի՝ հրամցուց երեք երգեր՝ «Ձայն մը հնչեց», «Ատանայի կոտորածը» եւ «Գետաշէն»: Իսկ իրենց կարգին, մայր եւ դուստր Սօսի եւ Սալբի Քերքոնեաններ հրամցուցին տաւիղի եւ սրինգի նուագակցութեամբ նախ «Մարտիկի Երգը», ապա՝ Թլկատինցիի խօսքերով եւ Համբարձում Պէրպէրեանի երաժշտութեամբ «Սիրտս կը թռչի» մեղեդին, ինչպէս նաեւ՝ Բալուի բարբառով գրուած ծանօթ սիրերգը, զոր Սալբին նախ արտասանեց:
Յիշենք, որ այս երգի բառերն ու երաժշտութիւնը առնուած էին երաժշտագէտ Պետրոս Ալահայտոյեանի «Բալուի Երգերը» հատորէն, որ նոյն օրը, սրահի մուտքին, խարբերդցի այլ գրողներու երկերուն կողքին ծախու դրուած էր:
Աւարտին, բոլոր ներկաներուն մասնակցութեամբ կատարուեցաւ «Կիլիկիա» երգը, որմէ ետք տեղի ունեցաւ հիւրասիրութիւն եւ ներկաները մեծ գոհունակութեամբ բաժնուեցան սրահէն:

(Թղթակցութիւնը՝ Խարբերդի Միութենէն)

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top