ԲԱՌԵՐՈՒ ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ ԱՇԽԱՐՀԸ- Պղինձ

0903dadourian

ՆՈՐԱՅՐ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ

 

Արժէքը պատմութեան մէջ է…

– Գանձանա՜կ կ՛ուզէք…

– Այո՛, պղնձեայ հին գանձանակ մը: Դպրոցին մէջ դրամահաւաք ունինք՝ հայկական ծառատունկի ծրագիրի համար: Նուիրատուութիւնները անոր մէջ կ՛ուզենք հաւաքել:

– Պղնձեայ գանձանակ… Մէկ հատ ունէի… Մամիկոնեան վարժարանի գանձանակը: Նայիմ, թէ ո՛ւր դրեր եմ:

0903dadourianՀնավաճառ Մուրատին խանութն է: Մեծ շուկայի հնագոյն անկիւններէն մէկը: Ինչպէս ամէն վաճառական, Մուրատն ալ ունի իր մասնագիտութիւնը… պղնձեայ իրեր: Մինչ ան գետին շարուած կամ պատերէն կախուած սկուտեղներու, կաթսաներու, ջրամաններու, խնկամաններու, թէյամաններու, սրճամաններու, պնակներու, սկիհներու եւ երաժշտական գործիքներու բազմութեան մէջ կը փնտռէ մեր ուզած գանձանակը, կը սկսինք խօսելու պղինձի կիսափայլուն պատմութեան եւ «պղինձ» բառին մասին:

– Մուրա՛տ, պղինձը անշուք եւ լուռ հերոս մըն է: Թէեւ չունի ոսկիի եւ արծաթի համբաւն ու արժէքը, սակայն մեր տուներէն ներս, որպէս մետաղ, աւելի շատ պղինձն է որ կը գործածենք:

– Պղնձեայ ի՜նչ առարկաներ անցած են ձեռքէս… հայերէն փորագրութիւններով շա՛տ անգամ:

– Հայը եւ պղինձը… Կարնոյ մէջ՝ պղինծ, Սեբաստիոյ մէջ՝ բղինձ, Արցախի մէջ՝ պղէնձ… Մուրա՛տ, որպէս բառ՝ անիկա շատ հին է: Ծագումը՝ անյա՛յտ: Ըստ մեր լեզուաբաններուն՝ իրանական փոխառութիւն է: Բունը՝ «բիրինճ» կամ «պիրինճ»: Նոյն արմատէն եկած ըլլալ կը կարծուին հին վրացերէն «պիլենձի» եւ արդի վրացերէն «սպիլենձի» բառերը:

– Իսկ իբրեւ մետաղ, պղինձը զուտ հայկակա՛ն է: Քարէ դարուն փոխարինեց Պղինձէ դարը, երբ Հայկական լեռնաշխարհը սկսաւ օգտագործելու բնածին պղինձը եւ անոր տալու իր ուզած ձեւը: Հայաստանի Պատմութեան թանգարանին մէջ ես տեսած եմ պղինձէ շինուած հնադարեան զէնքեր եւ զարդեղէն:

– Անիկա զարդարած է նաեւ մեր լեզուն: Ունինք «պղինձ»ով շինուած բազմաթիւ հին ու նոր բառակապակցութիւններ, ինչպէս՝ պղինձ ծխեալ, պղինձ հրաքարային, պղինձ երփներանգ, անխառն պղինձ, դեղին պղինձ, կռանեալ պղինձ, հատաւոր պղինձ, ձոյլ պղինձ, պղպջեալ պղինձ…

– Այս մետաղն ալ սերտօրէն կապուած է մեր կենցաղին հետ: Այս ջուրի ամանը կը տեսնէ՞ք… Կեսարիայէն բերել տուի: æրամանը տունէն աղբիւր, աղբիւրէն տուն կրելու նազանքն ու կեցուածքը հայուհիները կը սորվէին փոքր տարիքէն։

– Մուրա՛տ, ինչպէս պղինձը կը սիրէ այլ մետաղներու հետ միաձուլուիլ, նոյնպէս «պղինձ» բառը սիրած է բաղադրել բարդ բառեր: Այսպէս, ունեցեր ենք «պղնձագործ» բանուորներ, «պղնձադէմ», «պղնձամօրուս» եւ «պղնձահոգի» մարդիկ, «պղնձադրամ» ձուլած հայ իշխաններ, «պղնձազօծ», «պղնձապատ» եւ «պղնձափայլ» ամաններ, «պղն-ձախառն» մետաղներ, «պղնձածածկ» տանիքներ, «պղնձականա»չ գմբէթներ, «պղնձահան» քաղաքներ, «պղնձագիր» եւ «պղնձափորագրի»չ արհեստաւորներ, շահաբեր «պղնձաձուլարաններ» եւ «պղնձագործարաններ»…

– Վերջերս ձեռքս անցաւ, կը հաւատա՞ք, Տիգրան Դ. թագաւորին պատկանող սքանչելի գեղատիպ «պղնձեայ» դրամ մը:

– Նոյնչափ պատկերալից է «պղն-ձագոյն» ածականը, որ սիրեց գունաւորել մեր լեռնաշխարհը: Ունեցանք «պղնձագոյն» սրբատաշ քարերով շինուած Մակարավանքի գլխաւոր եկեղեցին եւ գաւիթը, ինչպէս նաեւ՝ Ուղտասար հնավայրի «պղնձագոյն» ժայռաբեկորներուն վրայ փորագրուած պատկերներ… Ինչպէ՞ս չյիշել նաեւ մեր «պղնձաշէկ» լեռները… Հայրենի այդ լեռներէն մէկը, կը վկայէ Խաչիկ Դաշտենցը, «պղնձագոյն» Գրգուռն էր՝ այդպէս նկարագրուած «Ռանչպարների Կանչը» վէպին մէջ: Իսկ այժմ Հայաստանի լեռներուն մէջ կը շրջի շահաբեր, բայց երկրի բնութեան եւ բնակչութեան համար լուրջ վտանգ ներկայացնող նոր բառ մը… պղնձամոլիպտեն:

– Եւ անիկա՛ է, որ յաճախ ծնունդ կու տայ արդիւնաբերողներու եւ բնակիչներու միջեւ բուռն վէճերու, չէ՞:

– Դժբախտաբա՛ր:

– Նայինք հոս ի՞նչ կայ… սկուտեղ մը: Ձեր գործին չի ծառայեր, բայց, գիտէ՞ք, երեք-չորս քիլօ կշռող այս սկուտեղը ի՜նչ հարսանիքներ տեսած է, եւ փեսայի տուն գացած ժամանակ, քանի՜-քանի անգամ լեցուած է խնձորներով, նուէրներով…

– Իսկ «պղինձ» բառին համար հարսանիք էր Աստուածաշունչ մատեանը: Անոր հայերէն թարգմանութեան ժամանակ 179 անգամ հրապարակ իջաւ ու շողշողաց: Բայց, Մուրա՛տ, այս բառը շատ գրաւիչ չեղաւ մեր գրիչներուն համար: Անոնք նախընտրեցին ոսկին, ադամանդը եւ մարգարիտը: Նոյնիսկ Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան» ստեղծագործութիւնը, որ հայկական բառերու մեծածաւալ հանդիսարան մըն է, լուռ կը մնայ «պղինձ» բառին առջեւ. անիկա ունի հետեւեալ բանատողերը միայն. «Ընդ պղնձոյս գոյի անարգս ձայնի՝ ինձ ոսկի շնորհի… Պղինձ պճնելի՝ ցոյցք առաքինութեան, հրաշեկ Լիբանանու. (Բան Բ.)։ «Պղինձ» բառը միջնադարուն ունեցաւ փայլուն մէկ-երկու օր: Նախ դարձաւ Լոռի մարզին մէջ պղինձի հանքերով յայտնի քաղաք, Պղնձահանք, ապա՝ այդ քաղաքին մօտ պարսպապատ վանք՝ Պղնձահանքի վանք, կամ՝ Պղնձավանք… Իսկապէ՛ս, հազուագիւտ են այն հայ հեղինակները, որոնք «պղինձ»ին տուած են գրական գործածութիւն: Մէկը՝ Դանիէլ Վարուժանն է: Ահա՛ «Թիապարտները» բանաստեղծութիւնը, ուր «պղինձ»ը կը նկարագրէ բարոյապէս եւ մարմնապէս ընկճուած մարդը.

«Ետեւէն բիրտ զինուորներ կը մըտրակեն անխընայ

Թիապարտները բոպիկ, մերկ կըռնակով, գըլխեբաց,

Որոնց մարմինն, որ ունէր անբըծութիւն մարմարի,

Այսօր թուխ է իբրեւ պղինձ քուրայ մը միշտ հըրամերձ»:

Պղինձը Եղիշէ Չարենցը շատ հմայած ըլլալ կը թուի ըլլալ: «Մահուան Տեսիլ» բանաստեղծութեան մէջ, ան կը տեսնէ «երկու մարդ՝ սեւազգեստ, մռայլ, կրծքերին պղնձեայ նշան», «պղնձեայ բաշով մի առիւծ» եւ «պղնձեայ արշաւանք», իսկ երեք անգամ կը լսէ «պղնձեայ հսկայ շեփոր»ը:

– Այն Չարենցը, որ հալածուած էր եւ բանտարկուած, այժմ արեւի պէս կը փայլի: Կը յիշեմ դարձուածք մը. «Ոսկիին ոսկի ըսել, պղինձին՝ պղի՛նձ»: Անկեղծօրէն, մետաղը չէ, որ այս առարկաներուն արժէք կու տայ, այլ՝ անոնց անցեալը: Նայեցէք սա ամաններու փորագրութիւններուն՝ «Մահտեսի Մըկըր», «Նալպանտ Նիկողոս»… Անոնք մեր մօտիկ եւ հեռաւոր անցեալի ականատեսներն են: Ինչպէս նաեւ, ահա՛, գտայ այս գանձանակը: Փոշին կը մաքրեմ, յատուկ դեղ ալ ունինք, կը փայլեցնե՛նք:

– Ի՞նչ գրուած է վրան… «Ի նպաստ Մամիկոնեան երկսեռ վարժարանաց, 1909… Նոր Գիւղ»: Հրա՜շք է… Ի՞նչ է գինը:

– Գի՜նը… 100 տարի առաջ, «Մամիկոնեան»ի աշակերտները վարժարանին ի նպաստ հանգանակութիւն կատարեր են: Իսկ այժմ նոյն գանձանակին մէջ դրամ պիտի հաւաքուի՝ Հայաստանի մէջ ծառ տնկելու համար… Այս պղնձեայ գանձանակը նուէր կու տամ: Ինծի արտօնեցէք՝ առաջի՛ն նուիրատուն ըլլալ:

Մուրատը գրպանէն կը հանէ թղթադրամ մը, կ՛ոլորէ զայն ու կը նետէ գանձանակի կլոր ընդունարանէն ներս:

– Մուրա՛տ, իսկ ինծի կը մնայ աշակերտներուն բացատրել, թէ արժէքը մետաղին մէջ չէ, այլ՝ պատմութեան եւ նպատակին մէջ:

 

ndaduryan@agbumhs.org

 

 

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top