ԲԱՌԵՐՈՒ ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ ԱՇԽԱՐՀԸ- Աղբիւր

0903dadourian

ՆՈՐԱՅՐ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ

 

0903dadourianԴատուանէն շատ հեռու չէ Ախլաթը… հազիւ կէս ժամ: Ծովեզրեայ ճամբան կը պարզէ բնութեան ամենագեղեցիկ բնապատկերներէն մէկը… Վանայ ծովն ու զայն եզերող լեռները: Լիճի հիւսիսային այս կողմը, տեսարանի իշխող հսկաներ են Սիփանն ու Նեմրուտը: Ըստ հայկական տեղագրական աղբիւրներու՝ Ախլաթի մօտակայքը, ձորի մը մէջ թագնուած պէտք է որ ըլլայ մէկ այլ գեղեցկութիւն… Մատնեվանքը, ներկայ տեղացիներու յորջորջումով՝ Մատաւաս:

– Դուք հո՛ս իջէք,- կ՛ըսէ վարորդը:

Հանրակառքը կը կենայ ամայութեան մէջ, միջնադարեան գերեզմանատան մօտ:

– Քալեցէք սա արտերուն մէջէն, անցէք կամուրջը, գտէք Խարապա քաղաքը: Ձորի մէջէն երկու ժամ պիտի քալէք՝ մինչեւ գետակի աղբիւրը: Հո՛ն է Մատաւասը:

Կը հեռանայ հանրակառքը: Կողմնորոշուելու համար պէտք է յիշել՝ Կամուրջը… Խարապա քաղաք… Ձորի մէջ… Գետակի աղբիւրը… Բայց, վարորդը մէկ բան մոռցաւ ըսել. ի՞նչ արագութեամբ պէտք է քալել, որ երկու ժամ տեւէ աղբիւր հասնիլը:

Յամենայնդէպս, այս արկածախնդրութիւնը լաւ միջոց պիտի ըլլայ՝ թէ՛ հայրենի բնաշխարհին ծանօթանալու, թէ՛ «աղբիւր» բառի ակունքը գտնելու:

Միականի կամուրջը անցնելով՝ կը հասնիմ Խարապա քաղաք: Ժայռափոր, հնադարեան տուներ, ուր մինչեւ այսօր բնակութիւն կը գտնէ մարդ արարածը: Կը հասնիմ ձորի բերանը: Գետակի հակառակ ուղղութեամբ, հունին զուգահեռ, արահետէն կը քալեմ՝ դիտելով ձորին երկու կողմերը…

«Աղբիւր» բառն ալ ամենահին ժամանակներէն մեր լեզուին մէջ գտեր է իր հունը: Ապա, ստեղծելով վտակներ՝ բազմաթիւ ուղղութիւններով հոսեր է դարերու մէջէն: Բառը բխած է բնիկ «breur» կամ «bhreu» արմատէն, որ կը նշանակէր՝ «եռալ, ուժգին շարժիլ»: Բառին հնագոյն ձեւը եղած է «աղբեւր»: Անիկա նախ ոռոգեր է հայկական լեզուաշխարհը. Ա-գուլիսի, Գորիսի եւ Արցախի մէջ՝ «ախպիւր», Կարնոյ, Համշէնի եւ Սեբաստիոյ մէջ՝ «ախբո՛ւր», Ալաշկերտի եւ Մշոյ դաշտերուն մէջ՝ «յախբո՛ւր», Ակնայ եւ Խարբերդի մէջ՝ «ախբի՛ր», Հաճնոյ մէջ՝ «ախբի՛յ», Զէյթունի մէջ՝ «ախբը՛յ»… Բառը նաեւ պարգեւեր է բազմաթիւ բարդ բառեր. ակնաղբիւր, աղբերաբուղխ, աղբերահոս, աղբերանամ, աղբեւրակն, աղբիւրիկ, աղբիւրագէտ, աղբիւրագիտութիւն, աղբիւրագլուխ, աղբիւրագործ, սկզբնաղբիւր, լուսաղբիւր, աղբիւրակապում, աղբիւրաջուր, աղբիւրաքար… Կ՛ըսեն, թէ հոսող ջուրը արգելք չի ճանչնար: Նոյնպէս, «աղբիւր» բառը թաւալուեր ու հասեր է Յունաստան, դարձեր է «ֆրէար»՝ ջրհոր, ջրամբար, աղբիւր: Քանի մը հազար քիլոմեթր արեւմուտք՝ լատիններուն մօտ՝ fervere, այսինքն՝ եռալ: Ապա, անիկա ուղղուեր է դէպի հիւսիս. գոթական լեզուի մէջ՝ brunna, հին իռլանտերէն՝ bruth-ջերմութիւն, իսկ ռուսերէն՝ bruja-հոսանք։

Շատ բանաստեղծներ ու երգիչներ խմեր են հայրենի «աղբիւր»ին ջուրը ու ներշնչուած անկէ, կամ՝ գինովցած, եւ ստեղծեր են պատկերաւոր տողեր. «Սառըն աղբիւրի մեղմ ձայնին սիրտս արձագանգ է տալիս», «Եւ քո անարատ զգայուն հոգին լինի ինձ աղբիւր՝ վառ երջանկութեան»՝ Յովհաննէս Յովհաննիսեան, «Կարկաչահոս աղբիւրն այնտեղ թաւալում էր մարգարիտ»՝ Սմբատ Շահազիզ, «Եւ քարաւանը Աբու-Լալայի, աղբիւրի նման կարկաչելով՝ քայլում էր հանգիստ, նիրհած գիշերով»՝ Աւետիք Իսահակեան, «Էս աշխարհքում ամէն մի բան ունի իրեն մի պատճառ, էն պատճառն ալ ուրիշ պատճառ… մինչեւ սկիզբն սկիզբների՝ ակն ու աղբիւրն ամէնքի»՝ Յովհաննէս Թումանեան, «Այսպէս շատ տարիներ… եկել են, գնացել… կռիւների աղբիւր ստեղծել»՝ Ակսել Բակունց, «Քո նամակից մասամբ եւ կողմնակի աղբիւրներից… իմացանք… թագաւորի ստամբակ արարքները»՝ Ստեփան Զօրեան, «Ջուխտակ շամամներդ դրախտ ծոցիդ մէջ, կաթնաղբիւր են եղել ինձ համար, մայրի՛կ»՝ Աշուղ Ճիւանի, «Ոտքերը բոպիկ էին, բայց նոր լուացուած կաթնաղբիւրի ջրով՝ բամպակի պէս սպիտակին էին տալիս»՝ Ղազարոս Աղայեան…

Ձորի մէջ մեկուսացած է խրճիթ մը: Դրան սեմին նստած է ծերուկ մը, ակնոցաւո՛ր: Կոտրած է ակնոցի մէկ ոսպնեակը ու անոր մէջ բամպակ է դրեր: Շուրջը կան այծեր, ոչխարներ, որոնք այդ մարդուն ապրուստի միակ աղբիւրը ըլլալ կը թուին: Օտարական մը տեսած ըլլալը կը զարմացնէ զինք: Ես ալ կ՛ուրախանամ, որ ուղեկորոյս չեմ:

– Քալէ՛,- կ՛ըսէ,- մէկ ժամ այսպէս քալէ՛:

«Աղբիւր» բառը ե՞րբ, ո՞ր գիրքի մէջ, ո՞ր գրիչի տակ դարձաւ այսքան ջինջ, զովացուցիչ եւ կենարար… Մեր լեզուաբաններու, պատմաբաններու եւ աղբիւրագէտներու հաստատումով՝ առաջի՛ն իսկ օրէն: Քանի որ Հայաստանը հարուստ է աղբիւրներով, բնականաբար՝ հարուստ պէտք էր որ ըլլար նաեւ «աղբիւր» բառը: Նախ յիշենք քանի մը արտայայտութիւններու գլգլուքը… «Աղբիւրի նման», «աղբիւրը ցամաքիլ», «աղբիւրը չորնալ», «աղբիւրը կտրիլ», «աղբիւրի պէս հոսիլ», «աղբիւրը տանիլ՝ ծարաւ բերել», «ջուր խմած աղբիւրին քար մի՛ նետեր»… Իսկ Հայաստանի աղբիւրնե՞րը… Այնքա՛ն շատ են… Արջաղբիւր, Գազանաղբիւր, Երիցաղբիւր, Երկաթաղբիւր, Թոխովպա աղբիւր, Իշխանաղբիւր, Լճաղբիւր, Կապտաղբիւր, Հարսնաղբիւր, Հինաղբիւր, Նորաղբիւր, Չամչի աղբիւր, Վարարաղբիւր, Տիրոջաղբիւր, Քալոյի աղբիւր, Լուսաղբիւր: Լուսաղբի՜ւր…

Հայաստանի մէջ երեք լեռնային գիւղեր են Լուսաղբիւրները՝ սառնորակ զուլալ ջուրերով հարուստ եւ ամպերու մօտ: Իսկ գիտէ՞ք, թէ ինչո՛ւ Սիւնիքի Եօթնաղբիւրը այդպէս է կոչուած… Ժամանակին, հոն եօթը սիւներու վրայ կանգած է եղեր վանք մը: Թիմուրը եկած ու քանդած է զայն: Վանքի սիւներուն տակէն սկսեր են բխելու եօթը աղբիւրներ:

Ահա հո՛ն է, այնտե՛ղ, ուր ձորի պատերը աւելի մօտ են իրարու եւ ուր ծառեր կը ծածկեն երկու լանջերը… Մատնեվա՛նք: Թադէոս առաքեալի կառուցածը, որուն ստորոտին կը բխին՝ ըստ Հ. Ղեւոնդ Ալիշանի՝ «աղբերք սառնորակ եւ ականակիտ ջրոց, եւ ՛ի վէմսն քանդակեալ են խաչք»: Երաժշտական լուռ սրբութիւն մը կայ հոն… Ջուրը եւ մատրաձեւ տաճարը… Խաչեր՝ բոլոր ժայռերուն վրայ… Այդ խաղաղութեան մէջ նախնիներու, թարգմանիչ հայրերու, նոր ու հին բոլոր բանաստեղծ-իմաստասէրներու ձայներն են լսելի, որոնց բերաններէն բխեր են աղբիւրանման խօսքեր. «կանչող աղբիւր», «աղբիւր անսպառ», «աղբիւր զովաբեր», «աղբիւր իմաստութեան», «աղբիւր կենաց», «աղբիւր բարութեան», «աղբիւր կենդանութեան», «աղբիւր լուսոյ», «աղբիւր անմահութեան»…

Երբ մեր Սուրբ Գիրքն ու անապատական գրականութիւնը կը խօսէին հոգեւոր փրկութեան աղբիւրներու մասին, օր մըն ալ, այս ձորէն ո՛չ շատ հեռու, սպիտակափայլ Սիփանին վրայ, այս կենարար բառը դարձաւ ամբողջ ժողովուրդի մը… մարմնական փրկութիւնը, յանձինն՝ Աղբիւր Սերոբի: Նորեր թերեւս չգիտեն, թէ ո՛վ էր ան: Բայց այս վէմերը կը յիշե՛ն: Կասկած չկայ, թէ խրճիթի սեմին նստած ծերունին ալ լսած է Խլաթի հարազատ զաւակ, ազատամարտիկ Աղբիւր Սերոբը: Ըստ անոր կեանքն ու հերոսութիւնները ուսումնասիրող պատմական աղբիւրներու՝ «Համիտեան արիւնոտ տարիներուն, երբ թրքական ջարդարարներու վայրագութիւններուն զոհ գացին 300,000 հայեր, Տարօնը այն եզակի շրջանն էր, որ զերծ մնաց կոտորածներէն՝ Աղբիւր Սերոբի շնորհիւ»:

Իսկ այժմ, «աղբիւր» բառը՝ իբրեւ դասագիրքերու եւ պարբերականներու անուն, կը շարունակէ միտքեր ոռոգել, մնալ կենարար, օրինակ՝ «Հայրենի Աղբիւր»՝ յունահայ դաստիարակ Յարութիւն Քիւրքճեանի դասագիրքերու շարքը, «Լուսաղբիւր»՝ Փարիզի մէջ լոյս տեսած գրական, գեղարուեստական եւ գիտական ամսագիր, «Աղբիւր»՝ Հայաստանի մէջ լոյս տեսնող մանկապատանեկան ամսագիր: Իսկ ի՞նչ կրնար կոչուիլ 1883-1918 թուականներուն, Թիֆլիսի մէջ լոյս տեսած հայկական առաջին մանկական պատկերազարդ ամսագիրը… «ԱՂԲԻՒՐ»:

Օրը կը մթննայ: Վերադարձի լաւագոյն ընկերակի՞ցը… Հայ երգը, անկասկա՛ծ: Այդ ալ՝ հայոց լեզուի յաւերժական աղբիւրի զով ջուրերը առատօրէն ըմպած «վարպետ» Աւետիք Իսահակեանէն.

«Երբ բաց եղան գարնան կանաչ դռները,

Քնար դառան աղբիւրները Պինկէօլի»:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top