ԲԱՌԵՐՈՒ ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ ԱՇԽԱՐՀԸ- Ծով (Ա.)

1527033

ՆՈՐԱՅՐ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ

 

Մեր բառերուն ամէնէն ծովածաւալը…

0903dadourianԳիշերուան ուշ ժամերուն, աւանդական խնճոյքով աւարտեցաւ մեր խաղը՝ «Սիրոյ Լիճ» 7րդ լող-փառատօնը, որուն յաջողութեան մէջ մեծ բաժին ունեցաւ հայոց լեզուի ծիծաղախիտ եւ ստեղծամիտ «լիճ» բառը: Հիմա ծով լռութիւն է: Լողորդ տղաքը, այս տարուան ու նախորդ մրցումներու «Թամար»ները եւ անոնց դասընկերուհիները կը գիշերեն կղզիին վրայ: Շատեր արդէն քաշուած են իրենց վրանները… Աղթամար կղզին երբե՛ք այսքան վրան չէր տեսած:

Կ՛իջնեմ ծովափ, ո՛չ՝ լճափ, յիշելով, թէ մեր նախնիները սիրած են «ծով» կոչել ջուրի այս ջնաշխարհիկ աւազանը: Սաւանի պէս… Երբ ծովը սաւանի պէս է՝ կ՛առինքնէ. «Եկո՛ւր, զիս լողա՛»… Կը համակերպիմ: Մի՛շտ համակերպած եմ: Զո՛վ է ջուրը: Սթափեցնո՛ղ: Ոտքերէս մինչեւ ուսերս դող մը կը բարձրանայ: Փոքր ոստում մը, ու բազուկ առ բազուկ կը սկսիմ կղզիէն հեռանալու: Կէսգիշերային այդ խաղաղ միջոցը, ժամ մը մօտաւորապէս, ծովածաւալ միտքեր կ՛արթնցնէ «ծով» բառէն մինչեւ դիմացի ծովափը:

Նախ պէտք է ըսել, որ «ծով» բառի ծագումնաբանութիւնը, հակառակ ջուրի այս ջինջ եւ հանդարտ տարածութեան, շա՛տ փրփրալից է, չըսելու համար՝ ալեկոծ: Բազմաթիւ հմուտ լեզուաբաններ փորձած են լողալ անոր ջուրերուն մէջ, բայց աւա՜ղ, դարձեր են ծովամոյն: Կայ տասի չափ մեկնաբանութիւն, թէ մեր «ծով»ը ի՛նչ ծնունդ ունի… Թերեւս անիկա եկած է հնդեւրոպական «g՛ob» արմատէն… Թերեւս զայն կարելի է համեմատել իրլանտերէն՝ go, ինչպէս նաեւ հին իրլանտերէն՝ kaf բառերուն հետ, որոնք կը նշանակեն՝ «ծով»… Կրնայ ըլլալ նաեւ, որ բառը կապ ունի վրացերէն նոյնիմաստ «զղվա» բառին հետ, կամ՝ յոյներու «զէօ» բայն է անոր արմատը, որ կը նշանակէ՝ «եռալ, եփիլ, պղպջալ»: Երբ փոքրացած կղզին դիտելու համար դադար մը կ՛առնեմ, պատկերը կը յստականայ. «ծով» բառը ծնունդ առած է այս ջուրերէն եւ հայոց լեզուի ամենահին բառերէն մէկն է: Ապացոյցը՝ մեր ամենահին բանաստեղծութիւնն է, «Վահագնի Ծնունդը».

«Երկնէր երկին, երկնէր երկիր,

Երկնէր եւ ծովն ծիրանի.

Երկն ի ծովուն ունէր եւ զկարմրիկն եղեգնիկ»։

1527033 Այս համեստ բառը շարժած է հայու երեւակայութիւնը, ծնունդ տուած է «ծովն ծիրանի» քնարական բառակապակցութեան: Կասկած չունիմ, որ «ծով» բառը այնքա՛ն հին է, որքան հին են Հայկական լեռնաշխարհի ծովերը: Հայոց «ծով»ը նաեւ հազարաւոր տարիներ մկրտուած ըլլալ կը թուի իր բնաշխարհիկ ջուրերուն մէջ: Փաստը այն է, որ Աստուածաշունչի թարգմանութեան ժամանակ, արդէն իսկ գոյութիւն ունէին «ծովագոյն, ծովակ, ծովակողմն, ծովամաց, ծոխափնեայ, ծովեզերեայ, ծովեզր» բառերը: Կ՛արժէ ըսել նաեւ, թէ «ծով» բառը 463 անգամ գործածուած է Սուրբ Գիրքին մէջ, իսկ յիշուած ածանցումները՝ 120 անգամ:

Տեսարանը զգլխի՛չ է: Լուսինը կը յայտնաբերէ համերաշխ ուրուագիծ մը. կղզին եւ Ս. Խաչը՝ իր վեղարով: Այս խորհրդաւոր տեսարանն է, որ ծովափի ամենասուրբ բանաստեղծին՝ Գրիգոր Նարեկացիին, ներշնչում տուած պէտք է ըլլայ: (Ծիծաղով կը մտաբերեմ. երբ մեր լողորդ տղոց հասակն ունէր Նարեկ գիւղի Գրիգորը, Ս. Խաչ եկեղեցին կը տօնէր իր յիսնամեակը): Երբ Հայկեան 3495 թուականին, կամ՝ 452ին Հայոց շարժական տոմարի, երկրային կեանքը վերջ գտաւ Գրիգոր Նարեկացիին. ան հայոց լեզուին ժառանգած էր «ծով» բառով ստեղծուած պատկերաւոր արտայայտութիւններու հարստութիւն մը. «ի սիրտս ծովու», «խռովութեան մրրկաց ծովու ծփեցայ», «կորուսեալ ի տիեզերատարածն ծովու», «ծայրից ծփմանց ազդելոյ ծովուն», «լայնածաւալ ծփանաց աշխարհիս ծովու», «շաւիղ վստահութեան ուղղես ի ծովու», «Աւազակ ծովակուր»… Գրիգոր Նարեկացին նաեւ մեզի ձգեց հանդիսաւոր տաղ մը, զոր արական ձայնը աւանդականօրէն կ՛երգէ լայնածաւալ ու ընդարձակ. «Աչքն ծով ի ծով ծիծաղախիտ ծաւալանայր յառաւօտուն»:

Հիմա կղզին աւելի ամփոփուած է: Փոքրիկ լապտերներով լուսաւորուած վրանները հեռուէն կու տան այն տպաւորութիւնը, թէ բլրակի վրայ գունաւոր սունկեր են բուսած: Կը վերսկսիմ հանդարտ լողալու: Կը ստեղծեմ ալեակներ: Նոյնպէս ալեակ առ ալեակ ծաւալած է «ծով» բառը մեր մայրենիին մէջ: Անիկա տուեր է աւելի քան 270 բարդ եւ ածանց բառեր՝ մէկը միւսէն պատկերալից.

Ծովաբիւրեղ, ծովաբնակ, ծովաբոյր, ծովագնաց, ծովագոգ, ծովադուստր, ծովախտ, ծովախորոչ, ծովախոյզ, ծովածածան, ծովածիծաղ, ծովածին, ծովածփուն, ծովաբան, ծովակ, ծովահայեաց, ծովահարս, ծովահէն, ծովամայր, ծովամարտ, ծովանոյշ, ծովաշարժ, ծովատարած, ծովեզերեայ, ծովինար, ծովուժ…

Իւրաքանչիւր բառ ունի ի՛ր պատմութիւնը, ի՛ր առասպելը: Ովկիանոս մը պէտք է անցնիլ, որպէսզի բոլորը կտրելու բաւարար ժամանակ ունենանք: Իսկ «ծով» բառով կազմուած արտայայտութիւննե՞րը… Անոնք ուրիշ ծովաշխարհ մը կը կազմեն, ինչպէս՝ «ծով կապել»՝ ջուրը հաւաքելով լճացնել կամ տակը շատ թռջել, «ծով կտրիլ»՝ ծովանալ, «ծով բացուիլ»՝ նաւով ծովագնացութիւն ունենալ, «ծովեր կպցնող»՝ առասպելական սուտեր խօսող, «ծովու պէս»՝ առատ, անսահման, «եօթը ծով անդին»՝ շատ հեռու, «ծով մակարդել»՝ բամբասանք ընել, «ծովու մէջ կաթիլ մը»՝ շատ փոքրաքանակ, «ծով մտնել, չոր դուրս գալ»՝ դժուարութիւններէն անվտանգ դուրս գալ, «ծովերը անցնիլ, առուին մէջ խեղդուիլ»՝ մեծ դժուարութիւնը յաղթահարել, բայց փոքրի մէջ ձախողիլ… Առաւել պատկերալից են վերջինները. «ծով հրդեհել»՝ անիրագործելի բանի մը ձեռնարկել, անիրականալի երազներ հետապնդել, կամ «ծովային գայլ»՝ փորձուած նաւաստի:

Կրկին դադար կ՛առնեմ: Ծովափի եւ կղզիի հաւասար հեռաւորութեան մէջ առանձինն, կը զգամ Վանայ ծովուն եւ «ծով» բառին մեծութիւնը: Կ՛անդրադառնամ, թէ որքա՛ն լայնատարած է այս միավանկը:

Յաջորդ հանգրուանին, մեր բառը պիտի ուզէ մեզի ներկայանալ բոլորովին կերպարանափոխուած: Ան պիտի ցոյց տայ, թէ սիրահար աշուղներու, նկարիչներու, գրիչներու, ինչպէս նաեւ ստեղծամիտ շինականներու շնորհիւ, ինչպէ՛ս դարձաւ տեղանուն, անձնանուն, գեղանկար, երգ, լիճ, բերդ, վիպակ, պատմուածք, բանաստեղծութիւն, սիրուհիի աչքերը կապոյտ եւ անոր մազերը սեւ… Կարելի՞ է գրկել բոլորը եւ ձայն տալ բոլորին: «Ծով» բառի ծովածաւալ ջրաշխարհին մէջ պիտի շարունակենք լողալ այնքա՛ն, որքան կը ներեն մեր միտքի բազուկները:

 

(Շարունակելի)

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top