ՀՅԴ Արեւմտեան Ամերիկայի Կենտրոնական Կոմիտէն Առաջին Հանրապետութեան 100ամեակը Կը Նշի Գիտաժողովի Անցկացմամբ

1125v

ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ ՆՈՐԹՐԻՋԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐՆԻ ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ԲԱԺՆԻ ՏՆՕՐԷՆ ԴՈԿՏ. ՎԱՀՐԱՄ ՇԷՄՄԱՍԵԱՆԻ ՀԵՏ

 

Վարեց՝ ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ

 

1125vahramshemmassian2018թ.ի Մայիսի 28ին լրանում է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հարիւրամեակը: Հայոց պատմութեան այս շրջադարձային հանգրուանը նշելու նպատակով, ՀՅԴ Արեւմտեան Ամերիկայի Կենտրոնական կոմիտէն նախաձեռնել է երկօրեայ գիտաժողով՝ «Հայկական Պետականութեան Վերականգնում» խորագրով: 2018ի Մայիսին նախատեսուած ձեռնարկը կազմակերպելու համար ստեղծուել է յատուկ յանձնախումբ, որի անդամներից՝ Նորթրիջի Կալիֆորնիայի նահանգային համալսարանի Հայագիտական բաժնի տնօրէն դոկտոր Վահրամ Շէմմասեանն ու Բերքլիի համալսարանի Պատմութեան ամ-բիոնի տնօրէն դոկտոր Ստեփան Աստուրեանը տեղեկացնում են գիտաժողովի անցկացման եւ նպատակների մասին (Ստեփան Աստուրեանի հետ զրոյցը տեսնել՝ առանձին):

 

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Պարոն Շէմմասեան, կը խնդրէի մանրամասներ ներկայացնէք գիտաժողովի անցկացման մասին, ե՞րբ եւ որտե՞ղ է անցկացուելու, ի՞նչ ձեւաչափով:

ԴՈԿՏ. ՎԱՀՐԱՄ ՇԷՄՄԱՍԵԱՆ.- 1918 թուականի Մայիսի 28ի խորհուրդը շատ մեծ է, եւ Հայաստանի Առաջին հանրապետութեան 100ամեակը  նշուելու է Հայաստանում եւ Սփիւռքի մի շարք համայնքներում: Հարաւային Կալիֆորնիայում,  ՀՅԴ Կենտրոնական կոմիտէն յոբելեանական առիթը նշելու նպատակով նախաձեռնում է գիտաժողով: Կազմակերպչական հարցերով զբաղուելու համար ստեղծուել է ութ անձից բաղկացած յանձնախումբը, որի թւում են գիտական շրջանակներից, Կենտրոնական կոմիտէից ներկայացուցիչներ: Ձեռնարկն անցկացուելու է Մայիսի 5ին, եւ 6ին՝ Նորթրիջի Կալիֆորնիայի նահանգային համալսարանում, եւ հայագիտական ամբիոնն էլ կը հանդիսանայ  գիտական այս  ծրագրի համահովանաւորը: Գիտաժողովի խորագիրն է՝ «Հայկական Պետականութեան Վերականգնում», եւ ունի նաեւ ենթախորագիր՝ «Իրագործումներ եւ մտածումներ»:

Հրաւիրել ենք տասնվեց բանախօսների Միացեալ Նահանգներից եւ Հայաստանից: Մենք խօսնակների հայեցողութեանն ենք թողել մեր ներկայացրած վերնագրերի շուրջ զեկոյցների պատրաստումը, սակայն ընդգծել ենք, որ ակնկալում ենք նոր տեղեկութիւններ, կամ նոր մենկանաբանութիւններ:

Գիտաժողովն անցկացուելու է երկու լեզուներով՝ հայերէն եւ անգլերէն: Զեկոյցները յետագայում կը տպագրուեն մէկ գրքում: Կը լինեն նաեւ տեսաձայնագրութիւններ:

 

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Պրն. Շեմասեան, ի՞նչ նշանակութիւն ունի այս գիտաժողովը, եւ որքանո՞վ է կարեւոր, որ չնայած գիտական ձեւաչափին՝ նաեւ հանրութեան տարբեր շրջանակներ ներկայ լինեն:

ՎԱՀՐԱՄ ՇԷՄՄԱՍԵԱՆ.- Այս գիտաժողովը շատ տեղեկատուական եւ միաժամանակ կրթական նշանակութիւն ունի, եւ ոչ միայն գիտական շրջանակներին կը հետաքրքրի: Հարիւրաւոր տարիներ անց հայոց պետականութեան վերականգնման հարցը բացառիկ երեւոյթ է, այս հարցի շուրջ ներկայացուած զեկոյցները մանրամասն կը ներկայացնեն հայոց պատմութեան այդ էջը, որի մասին անհրաժեշտ է, որ բոլոր մեր հայրենակիցները քաջատեղեակ լինեն: Նախատեսւում է նաեւ հարց ու պատասխան, քանզի մենք կարեւորում ենք մեր մասնակիցների հետ շփումը հայ ժողովրդի համար նման կարեւոր թեմայի շուրջ: Մեր սրահը նախատեսուած է 500 հոգու համար, եւ յուսով եմ, որ այն լի կը լինի:

 

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Ի՞նչ նշանակութիւն ունեցաւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմնադրումը հայ ժողովրդի համար:

ԴՈԿՏ. ՎԱՀՐԱՄ ՇԷՄՄԱՍԵԱՆ.- Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմանդրման հարցը երբեմն տարաբնոյթ մեկնաբանութիւնների առիթ է տալիս: Ոմանք ասում են, որ հայ ժողովուրդը երկար ժամանակ պատրաստւում էր այդ պահին, եւ յարմար առիթը օգտագործուեց՝ խորհրդանշելով ազգային զարթօնք ու վերածնունդ: Միւս տեսակէտը պնդողներն էլ նշում են, որ այդ շրջանում, հանրապետութեան հիմնումը պարտադրուեց, որովհետեւ Կովկասը պարտուեց ռուսական բանակին, եւ Հայաստանը, Վրաստանն ու Ադրբեջանը հանրապետութիւն հռչակեցին, որպէսզի տեղի ժողովուրդներն իրենց ղեկավարներն ունենան:

Ինչպիսի կարծիքներ էլ հնչեն, առաջին հանրապետութիւնը իրականութիւն դարձաւ հարիւրաւոր տարիներ անց, ու եթէ առաջին հանրապետութիւնը չհռչակուէր, ո՛չ Խորհրդային Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը լինէր, եւ ո՛չ էլ՝ թերեւս ներկայ Հայաստանը, եւ առանց հողի, հայութեան համար Հայ Դատի հետապնդումը շատ աւելի վերացական, երազային մի բան պիտի լինէր: Առաջին հանրապետութեան կեանքը թէեւ շատ կարճ տեւեց, բայց հիմք դրուեց ժողովրդավարական համակարգի, հիմնուեց Երեւանի Պետական համալսարանը (1919 թուականի Մայիսի 16ին, Հայաստանի Հանրապետութեան նախարարների խորհուրդը ընդունել է Երեւանում համալսարան հիմնելու վերաբերեալ որոշում: 1920թ. Յունուարի 31ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գիւմրի) մեծ շուքով կատարուել է Հայաստանի համալսարանի բացման արարողութիւնը: Հակառակ այն ժամանակ տիրող ողբերգական իրավիճակին, մեծ թուով գաղթականների, Հայաստանի Հանրապետութիւնը փրկութիւն դարձաւ:

 

 

ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ ԲԵՐՔԼԻԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԱՄԲԻՈՆԻ ՏՆՕՐԷՆ ԴՈԿՏ. ՍՏԵՓԱՆ ԱՍՏՈՒՐԵԱՆԻ ՀԵՏ

 

 

f55c50f1412cb0_55c50f1413094.thumb ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Պրոֆեսոր Աստուրեան, 2018թ.ին, Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան 100 ամեակին նուիրուած տարբեր ձեռնարկներ են նախատեսուած աշխարհի տարբեր երկրներում: Հայաստանում եւ Սփիւռքի տարբեր համայնքներում հարիւրամեակին նուիրուած միջոցառումները ի՞նչ կարեւորութիւն ունեն:

ԴՈԿՏ. ՍՏԵՓԱՆ ԱՍՏՈՒՐԵԱՆ.- Յստակ է, որ առանց առաջին հանրապետութեան ո՛չ խորհրդային Հայաստանը կը լինէր, եւ ո՛չ էլ ներկայ հանրապետութիւնը գոյութիւն կ՛ունենար: Բնական է նաեւ, որ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, որ կարեւոր դերակատարութիւն է ունեցել այդ օրերին, ցանկանում է իւրովի տօնել առիթը:

ՀՅԴ Կենտրոնական կոմիտէի  նախաձեռնած «Հայկական պետականութեան վերականգնում» խորագրով գիտաժողովի, ինչպէս նաեւ տարբեր երկրներում եւս նախատեսուած գիտաժողովների նպատակը միայն 100 ամեակ ոգեկոչել չէ, այլ նաեւ՝ քննել առաջին հանրապետութեան պատմութիւնը:

Պաղ պատերազմի ժամանակ, առաջին հանրապետութեան նշանակութիւնը դարձել էր խնդրոյ առարկայ բազմաթիւ կուսակցութիւնների միջեւ:

Խորհրդային Միութիւնում այն, այսպէս կոչուած, բուրժուա-իմպերիալիստական հանրապետութիւն էր համարւում, եւ ամբողջ մի պատմագրութիւն ստեղծուեց՝ նշելով, որ աղէտալի պետութիւն էր: Հայկական կուսակցութիւններն էլ, ՀՅԴից բացի, կա՛մ հանրապետութեան ստեղծումը կ՛անտեսէին, կա՛մ էլ կ՛արհամարհէին  այն:

Խորհրդային Միութեան փլուզումից քսանեօթ տարի անց, յոյս ունեմ, որ անաչառ եւ քննական  զեկոյցներ կը տրուեն, որոնք նիւթ կը տան  մտածելու: Պատմութիւնը, եթէ պիտի ուսումնասիրուի կոթողներ ստեղծելու, կամ պարզապէս տուեալներ հաւաքելու նպատակով,  գուցէ հետաքրքիր է, բայց բովանդակութեամբ անօգուտ է: Եթէ պատմութեան ուսումնասիրութիւնից դասեր չքաղենք՝ այդ պարագայում պատմագրութեան գործը կը վերածուի պարզ տեխնիկական աշխատանքի, որի օգուտը շատ մեծ չի լինի:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Արդեօք Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան մասին բաւարար գրականութիւն եւ նիւթեր կա՞ն, եւ այս առումով, առաջիկայում նախատեսուած գիտաժողովները ի՞նչ նշանակութիւն կարող են ունենալ:

ՍՏԵՓԱՆ ԱՍՏՈՒՐԵԱՆ.- Առաջին Հանրապետութեան պատմագրութիւնը շատ սահմանափակ է: Անշուշտ, խոշորագոյն աշխատութիւններից են Սիմոն Վրացեանի եւ Ռիչըրդ Յովհաննէսեանի գրքերը: Կայ նաեւ մի ամփոփ գիրք գրուած ֆրանսահայ պրոֆեսոր Անահիտ Տէր Մինասեանի կողմից: Նշեմ նաեւ «Եէլ» համալսարանի պրոֆեսոր Ֆիրուզ Կազեմզադէի, Աֆանասեանի, գերմանացի մի քանի հեղինակների աշխատութիւնների մասին, որոնք սակայն ընդհանուր անդրադառնում են 1918-21թթ.ի Հարաւային Կովկասին եւ երեք հանրապետութիւններին:

Դրանցում հիմնական կենտրոնացումն արտաքին հարցերի վրայ է՝ պատերազմի, միջէթնիկական բախումների, միջազգային քաղաքականութեան եւ տարածաշրջանի վրայ դրանց ազդեցութեան, եւ անդրադարձ չկայ երեք հանրապետութիւնների ներքին իրավիճակին: Ամփոփելով, նշեմ, որ ընդհանուր առմամբ բազմակողմանի ուսումնասիրութիւններ չկան Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան մասին, օրինակ՝ տնտեսութեան, ժողովրդի վիճակի, կամ՝ ապաստանեալների, եւ կամ բացի ՀՅԴից, այլ կուսակցութիւնների գործողութիւնների մասին:

Յուսով եմ, որ 2018թ.ին նախատեսուած մեր եւ այլ գիտաժողովների ընթացքում առաջին հանրապետութեան կարեւորութիւնը նոր հայեացքով քննուի, եւ ընդհանրապէս՝ նոր սերնդի պատմաբաններն աւելի լայն հարցերի շուրջ կը կենտրոնանան:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Գիտաժողովի ընթացքում հնարաւո՞ր է, որ զուգահեռներ անցկացուեն առաջին եւ ներկայ հանրապետութիւնների միջեւ՝ նաեւ դիտարկելու, անդրադարձ լինելո՞ւ է մեր անցեալի յաջողութիւններին ու ձախողումներին:

ՍՏԵՓԱՆ ԱՍՏՈՒՐԵԱՆ.- Կան բազմաթիւ դասեր, որ կարելի է քաղել Առաջին Հանրապետութեան  պատմութիւնից, եթէ քննական հայեացքով դիտարկենք, եւ  բազմաթիւ օրինակներ կան, որոնցից ներկայացնեմ  մէկ-երկուսը: Օրինակ, հետաքրքրական է, որ առաջին Հանրապետութիւնը ստեղծուեց, երբ ոչ ոք չէր սպասում: Հիմնադրուեց, որովհետեւ ռուսական յեղափոխութեան հետեւանքով քաղաքական դատարկութիւն էր առաջացել, եւ կովկասի ժողովուրդները պէտք է որոշէին, թէ ինչ պէտք է անեն: Վրացիներն ու ադրբեջանցիները անկախութիւն հռչակեցին, եւ մնացին հայերը, որ հաշուի առնելով այդ օրերին տիրող աղէտալի վիճակը ո՛չ պատրաստ էին, եւ ո՛չ էլ փափաքում էին հանրապետութիւն հռչակել: Հայերը վերջինը եղան, եւ յայտարարեցին հանրապետութեան ստեղծման մասին, երբ հայ ղեկավարութեան մեծամասնութիւնը Հայաստանում չէր, այլ՝ Թբիլիսիում: Այն միտքը, որ պետութիւնները ստեղծւում են երբեմն, երբ այսպէս կոչուած, «իշխանութա՛ն դատարկութիւն» կայ (power vacuum), նաեւ մասամբ կարելի է գործածել ներկայ հանրապետութեան պարագայում, որը հիմնադրուեց Խորհրդային Միութեան փլուզման հետեւանքով: Այդ անգամ էլ մեր ժողովուրդը պատրաստ չէր՝ հակառակ կայացած հանրահաւաքների, եւ ղեկավարութիւնը, որ 90ականների սկզբին հանրապետութեան ղեկը ձեռքն առաւ՝ բնաւ քաղաքական, կամ դիւանագիտական պատրաստուածութիւն չունէր:

Երկրորդը, որ կը ցանկանայի նշել, այն է, որ այդ տարիներին Կովկասի ողջ տարածքում, բայց յատկապէս այն շրջաններում, որ վերջում կոչուեց Ադրբեջան, էթնիկ զտման բազմաթիւ դէպքեր եղան՝ հարիւր հազարաւոր հայեր կային Ադրբեջանում, որ դուրս հանուեցին, եւ անշու՛շտ Ղարաբաղի խնդրի արմատներից մէկն էլ դա կարելի է նկատել:

 

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ.- Արդեօք կարելի՞ է Հայաստանի առաջին Հանրապետութիւնը կոչել Դաշնակցութեան հանրապետութիւն:

ՍՏԵՓԱՆ ԱՍՏՈՒՐԵԱՆ.- Եթէ պետական մտածողութեան տէր լինենք, Հայաստանի առաջին Հանրապետութիւնը ամբո՛ղջ հայութեան հանրապետութիւնը կը նկատենք, ինչպէս որ ներկայ հանրապետութիւնը ո՛չ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի, ո՛չ էլ ՀՀՇի հանրապետութիւնն եմ նկատում, այլ այն հարիւր հազարաւոր հայորդիներին, որոնք մասսայական ցոյցերի մասնակցեցին: Սա չի նշանակում, որ Դաշնակցութիւնը գլխաւոր դերակատարութիւն չունեցաւ 1918ից 1920ը, բայց պէտք է յիշենք, որ ազատ ընտրութիւն տեղի ունեցաւ եւ հայ ժողովո՛ւրդն է, որ հսկայական մեծամասնութեամբ ՀՅԴին վստահեց: Նաեւ չեմ կարծում, որ զօրավար Նազարբէկեանը, գնդապետ եւ յետոյ՝ զօրավար Սիլիկեանը, որոնք Սարդարապատի յաղթանակով ամփոփուած բազմաթիւ ճակատների վրայ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցան, ինչպէս նաեւ՝ այն հազարաւոր հայորդիները, որոնք կեանքերնին զոհեցին 1918ից 1920թթ.ի  շրջանում, բոլորը դաշնակցական էին: Ատենը եկած է, որ առաջին Հանրապետութեան ստեղծումը ոգեկոչուի ամբո՛ղջ հայութեան կողմից: Եկած է ժամանակը, որ նրա հանդէպ անցեալի ժխտական կեցուածքներն անհետանան եւ վերջապէս, այո՛, որ այդ հանրապետութեան ընթացքին Դաշնակցութեան կատարած կարեւոր դերը, հակառակ նրան, որ այդ հանրապետութիւնը սովետականացաւ բոլշեւիկ-քեմալական համագործակցութեան պատճառով՝ ընդունուի ամբո՛ղջ հայութեան կողմից: Յոյսով եմ որ հայ ժողովուրդը կ՛ունենայ միացեալ պատմագրութիւն, որովհետեւ առանց անոր եւ առանց իրականութեան ընդունման, տեղ չի հասնիր:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top