Ֆրեզնօ, Ֆրեզնօ

1216fresno1

ԱՐԱ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔԷՆՏԻՐՃԵԱՆ

 

1216fresno1Արդէն քառորդ դար եւ աւելի է, որ կը գտնուիմ ֆրեզնօ: Այս գաղութին մասին կը գրեն յարգելի մտաւորականներ, որոնց մասին քիչ ետք պիտի անդրադառնամ: Նախ կ՛ուզեմ խտացուած ձեւով պատմել ֆրեզնոյի մասին, ապա զրուցել այդ գրողներուն հետ: Որովհետեւ տարբեր է այստեղ ապրիլ իրատես կեանք մը եւ փշրուած հայելիի մը մէջ դիմագիծդ փնտռել: Վերելքի ելքեր կան Ֆրեզնոյի համար, բայց կայ մեծ բացակայ մը, խանդավառութեան բացակայ մը ու այդ Վազգէն Շուշանեան իր գիրքերուն մէջ յաճախ կը կրկնէ, թէ այդ նախապայման է յեղափոխելու:

Ֆրեզնօ: Մեծ  թիւով հայեր այստեղ հաստատուած են 1915 թուականի Մեծ Եղեռնի հետեւանքով: Նախ հասած են Արեւելան Ամերիկա, ապա ընտանիք առ ընտանք փոխադրուած են հոս: Մեծ դժուարութիւններ դիմագրաւած հայութիւնը կրցած է ինքզինք պարտադրել, եկեղեցի եւ միութիւններ հիմնել: Ոչ դպրոց: Ահաւասիկ դժբախտութիւնը: Յաճախ հանդիպած եմ ֆրեզնօհայերու, որոնք հայասէր ու ազնիւ են, եկեղեցի հիմնած ու միութիւններ, բայց պարզապէս առիթ մը իսկ չեն ունեցած հայկական վարժարան յաճախելու: Շաբաթօրեայ եւ կիրակնօրեայ ծրագիրներ ունեցած են: Ենթակայ եղած են անհատներու կարողութեանց:

Ֆրեզնօն ունեցած է բեղուն եկեղեցական ու միութենական անցեալ մը: Երբ նկարները կը դիտենք, մանաւանդ 1920-1950ական թուականներուն, ականատես կ՛ըլլանք բանակներու նման կազմակերպ միութենական նուիրեալ սերունդի մը: Վերջապէս անոնք առաջին սերունդն էին Մուշէն, Վանէն, Սասունէն, Խարբերդէն եւ այլ գրաւուած հայկական հողերէն: Յաճախ այդ նկարներուն մէջ կը հանդիպինք առաջնորդ դէմքերու ինչպիսին են Քաջազնունին եւ Անդրանիկը: Հետագային Թեհլիրեան, Սարոյեան, Կապուտիկեան անցած են այս գաղութէն: 1980ական թուկաններուն, իմ յիշողութեամբ, Ֆրեզնօ այցելեցին քաղաքական գործիչներ՝ Սարգիս Զէյթլեան, Հրայր Մարուխեան, նաեւ կաթողիկոսներ եւ Հայաստանի գրողներ: Հայաստանի անկախացումէ ետք այս հանդիպումները դադրեցան:

1216fresno Ֆրեզնօ ունի երկու առաքելական եւ երկու աւետարանական եկեղեցիներ: Շրջակայքը կան նաեւ երեք առաքելական եկեղեցիներ եւս, որոնց ծխականները գլխաւորաբար անգլիախօս են: Ունինք համագաղութային դպրոց, ծերանոց, գերեզմանատուն եւ հայկական կեդրոն: Գլխաւոր յուշարձաններն են Սասունցի Դաւիթը եւ Սողոմոն Թեհլիրեանի արծիւի յուշարձանը:

2015ին նաեւ կառուցեցին Եղեռնի յուշարձանը հանրայն համալսարանի բակէն ներս: Համալսարանը ունի նաեւ հայագիտական հիմնարկ մը: Գոյութիւն ունին տասնեակ մը միութիւններ:

Կ՛արժէ գիտական ուսումնասիրութիւն մը կատարել այս բոլորին մասին, մանաւանդ ֆրեզնօհայութեան համրանքին մասին: Կարծիքներ կան քսան հազարէն մինչեւ ութսուն հազարի հասնող թիւերու մասին: Ժամանակն է այս տարակարծութիւնը յստակացնելու մարդահամարով մը կամ գիտական այլ աշխատանքով:

Այս բոլորը՝ յարգելի։ Այլ է հարցը ներկայ կացութեան: Վազգէն Շուշանեան իր «Յեղափոխութհան Լոյսէ Գօտին» գիրքին մէջ, երբ կը քննարկէ իր ժամանակի սերունդը՝ կը գրէ «Կարծես ուծացումը ընդունելի է» միտքին մասին: Երբ կիրակնօրեայ դպրոց մը ամբողջովին անգլերէն է, երբ եկեղեցւոյ պաշտամունք մը ամբողջ անգլերէն է, երբ հայ վարժարանի մը տիրապետած լեզուն անգլերէն է, ժողովներ եւ հաւաքներ լրիւ անգլերէնով կը ներկայացուին, կ՛եզրակացնեմ, որ ուծացումը ընդունելի դարձած է: Գոյացած է նոր հայ ժողովուրդ մը, որ հայ կեանքը կը շարունակէ անգլերէնով: Ընդունելի է կամ ոչ՝ օգտակարութիւն մը ունին ազգին, այլ եզր մըն ալ չունին: Ժամանակի թանձրութեան ինչպէ՞ս կը դիմանան առանց արեան, հայ լեզուի, այլ հարց է: Բայց այս ազգութի՞ւն է, թէ  ծագումով հայ խմբակցութիւն մը:

Ֆրեզնօն սակայն կրցած է յաղթանակներ ապահովել. եկրաշարժի ամիսներուն, Արցախի պատերազմին, Հայաստանի օգնութեան: երեք տարիներ շարունակ ֆրեզնոյի մէջ Հայաստանի հիւպատոսարանը կը կազմակերպէ բժշկական օգնութիւն Հայաստանի եւ Արցախի հայութեան: 1990ական թուականներուն ունէինք Քալիֆորնիոյ տարածքին միակ փողերախումը, Համազգայնի երգչախումբ, մարզական խումբեր: Դժբախտաբար, վերջին երկու տասնամեակներուն, գլխաւորաբար Հայաստանէ Ֆրեզնօ հաստատուած մեր հայրենակիցները միութենական կեանքի մէջ ներդրում մը չունեցան՝ մեծ կորուստ մը, որուն արդարացումը չկայ:

Անցեալ ամիս Ֆրեզնօ կը գտնուէր մտաւորական Յակոբ Պալեանը: Թէեւ իր այցը բարեկամական էր, բայց շատ հետաքրքրուած էր Ֆրեզնոյի հայ գաղութով: «Ասպարէզ» օրաթերթին մէջ իր միտքերը պարզած էր ամփոփ գրութեամբ մը: Մարսէյլի մէջ ճեմարան հիմնած ու յաջողցուցած մտաւորականը յույս յայտնած է, թէ «անոնց առջեւ բացուին դռները արդիական վարժարանի մը»: Այո, այդ է հիմնական գրաւականը. ներկայ միջնակարգ դպրոցը կարելի՞ է վերածել ճեմարանի մը: Արդեօք Ֆրեզնոյի մէջ  կա՞յ իրեն պէս տեսիլք ունեցող անձնաւորութիւն:

1915 թուկանէն ետք, երբ Անդրանիկի խումբը տակաւին կ՛ազատագրէր հայ գիւղեր, յաճախ դժուար որոշումներ պէտք էր առնել: Ո՞ր գիւղը նախ ազատել նախքան թուրք կամ քիւրտ խուժանը յարձակի: Երբ ի վերջոյ կը վերադառնայ եւ կը զեկուցէ Թիֆլիսի Բիրոյին, հայր Աբրահամ կը զայրանայ, թէ ինչպէս Անդրանիկ երբեմն իր հայեցողութեամբ շարժած է: Ներկայի ազգի առաջնորդները շարժած են Հայաստանի եւ Արցախի ուղղութեամբ: Երբ եւ ինչպէ՞ս կ՛ազատագրեն ուծացման ենթակայ ֆրեզնօն: Հարիւրամեակի առթիւ կարեւոր հաւաքի մը ընթացքին առաջնորդի մը առաջարկեցի հոս ալ քիչ մը ուշադիր ըլլան: Անսպասելի պատասխան մը տուաւ՝ ըսելով. «Հաւաքուիր եւ Հայաստան գնայ»: Դժբախտաբար, կայ այս մտածումը, առկայ է բայց՝ թաքուն: Բայց ժողովորդը կայ եւ հայրենադարձութիւն տեղի չունեցաւ, ոչ ալ յույսեր կան: Պէտք է ազատագրենք մենք մեզ օտարութեան լուծէն, երբ Ֆրեզնօն ա՛լ գաղթօճախ չէ, այլ դարձած է տուն:

Ֆրեզնոյի մէջ գոյութիւն ունի կրօնական համայնք մը, որ հազիւ ութ հազարի համրանք մը ունի: Բայց համալսարան ունին…: Ձեզի կը դիմենք տեսիլք ունեցող հայ մտաւորականներ: Յոյս տուէք եւ արթնցուցէք ֆրեզնոյի հայութիւնը, որ ներուժ ունի: Հարկ է յեղափոխել ներկան, եթէ պիտի գոյատեւենք :

 

Ֆրեզնօ, Դեկեմբեր 2017

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top