ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ԳՐՈՂ ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻԻ ՀԵՏ

0105aramouni

0105aramouni

«Իմ Կարծիքով՝ Սփիւռքը Ժամանակաւոր Երեւոյթ Է»

 

Վարեց՝ ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ

 

Խորէն Արամունիի անունին առաջին անգամ հանդիպած եմ 1990ականներու աւարտին, երբ Պէյրութ հասած «Բաց Նամակ» գրական պարբերականին մէջ, այլ անուններու կողքին, կ՛երեւէր նաեւ անոր անունը: Թերթը, որ գրեթէ հինգ տարուան կեանք ունեցաւ, իր էջերուն տեղ կու տար նորարարութեան գիծին եւ ոգիին հաւատարիմ եղող անուններու, որոնցմէ յիշատակութեան արժանի են Գուրգէն Արզումանեան («Բաց Նամակ»ի խմբագիր եւ հրատարակիչ), Գէորգ Մանոյեան, Իշխան Ճինպաշեան, Վահէ Պէրպէրեան եւ ուրիշներ:

Հակառակ այն փաստին, որ Արամունի կը պատկանէր համեմատաբար աւելի երէց սերունդի մը, թերթը հրապարակողները պատեհ կը համարէին լոյս ընծայել նաեւ անոր գործերը:

Գրողին հետ բարեկամութիւնս կը շարունակուէր Երեւանի մէջ, ու այդ բարեկամութեան ամրացման գործին մէջ կարեւոր դեր կ՛ունենար այլ տաղանդաշատ ընկեր մը՝ հալէպահայ բանաստեղծ Տիգրան Գաբոյեանը:

Բնաւորութեամբ հանդարտ, իրանեան խոհեմութեան «ջուրէն» խմած ու ապա Էջմիածին քաղաքի արեւն ու շունչը առած Արամունի Հայաստանի մեծ սիրահար է:

Կուսակցական նեղ եւ կաշկանդող կապանքներէն ձերբազատուած արձակագիր մը, որուն կեանքին, ապրումին, երազներուն ու յոյսին ամէնէն վաւերական աղբիւրը ինքը՝ Մայր Հայաստանն է:

Արամունիներու ընտանիքը կը սերի Իրանէն: Անոր հօր որոշումով է նաեւ, որ Խորէնը քսանմէկ տարեկանին ներգաղթած է Հայաստան: Ներգաղթի եւ անոր պայմաններուն՝ հոգեբանական, տնտեսական, քաղաքական եւ այլ երեսակներուն մասին շատ գրուած է: Կան տասնեակ յօդուածներ, արխիւային նիւթեր, վկայութիւններ եւ նոյնիսկ ժապաւէններ (այդ մասին բաւական արժէքաւոր աշխատանք տարած են հայրենի մտաւորականներ Տիգրան Պասկեւիչեան եւ Արայիկ Շիրինեան, որոնց ներգաղթի մասին նկարահանած երեք ժապաւէնները այսօրուան կտրուածքով կը համարուին այս թեմային մասին ցարդ եղած ամենէն լուրջ եւ վաւերական աշխատութիւններէն: Հարկ է, այդ տեսերիզներուն մասին գրել աւելի հանգամանաւոր կերպով, այլ առիթով մը): Ու գաղտնիք ալ չէ, որ հայ մտաւորական շրջանակներուն կամ նոյնիսկ պատմագրութեան համար ներգաղթի վերաբերեալ վերջնական եւ լիարժէք գնահատականներ չեն տրուած: Կը տարակուսիմ ըսել, որ խնդիրը միայն ժամանակի հարց չէ, կամ թէ հետաքրքրութեան մը ծիրին մէջ «մնացած» թեմա, որովհետեւ ներգաղթը թէ՛ որպէս երեւոյթ եւ թէ որպէս մեր արդի պատմութեան մաս կազմող կարեւոր օղակ, ունի տարաբնոյթ, յաճախ իրերամերժ եւ հակասական դրուածքներ ու այդ պատճառով է, հաւանաբար, որ այդ թեման կը շարունակէ մնալ «բաց» ու լիարժէք գնահատականներու արժանի բաւական «ծանր» եւ լուրջ նիւթ մը:

Այս բոլորէն անդին, պէտք չէ ուրանալ, որ Խորէն Արամունիի եւ իր նման շատ-շատերու համար Հայաստան գալը, ապրիլը, տեսնելը, զգալը եւ նոյնիսկ Սովետական երկրի բարիքները «ճաշակել»ը ունեցած է իր ուրոյն դերը՝ մարդուն, ապա մտաւորականին ու գրողին ընդհանուր կազմաւորման հարցին շուրջ:

Արամունի կապուած է Հայաստանին: Այդ կապուածութիւնը երեւելի է ամէն տողի տակ, ամէն շունչի, բառի եւ զգացումի մէջ: Ու այդ պատկանելիութիւնը ամրացած՝ կայուն վէպի վրայ կառուցուած եսի մը ընդհանուր ճառագայթումն է: Որքան ալ դժուար օրեր ապրած ըլլայ հայ մարդը, այս պարագային՝ Խորէն Ամատունին, Հայաստանի հանդէպ անոր կեցուածքը մնացած է նոյնը: Անոր կապուածութիւնն ու սէրը անփոփոխելի են ու կապ չունին օրուան վարչաձեւին, օրուան կառավարութեան կամ իշխանութիւններուն հետ: Իր ուզած Հայաստանով չէ որ կ՛ապրի Արամունի… Թէեւ շատ լաւ պիտի ըլլար, բոլորիս համար լաւ պիտի ըլլար, որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր ալ ամէնէն մօտը ըլլար մեր ու իր իտէալներուն, բայց կայ, ինչ որ կայ եւ գոյութիւն ունեցող, շնչող եւ ապրող մեր երկիրը մեր բոլորին շունչին ու ոգիին, գործին ու տառին պէտքը ունի:

Առիթը ունեցայ հարցազրոյց մը կատարելու Խորէն Արամունիին հետ: Գրողը, ինչպէս միշտ, անկեղծ է իր մօտեցումներուն մէջ ու հարցազրոյցին ընթացքին արտայայտուած միտքերը այսօրուան ամերիկեան կեանքին, հոն ապրող հայութեան մշակութային գործունէութեան ու առհասարակ այն մասին, որ «ամերիկայի մէջ հայ գրողներ կան, բայց ամերիկահայ գրականութիւն չկայ», արժանի են ուշադրութեան:

Խորէն Արամունի մէկն է այն հարիւրաւորներէն, որ, հակառակ Հայաստանէն հեռանալուն ու Միացեալ Նահանգներու «խառնարան»ին մէջ բաւական հանգստաւէտ կեանք մը վարելուն, չէ օտարացած եւ չէ լքած իր ու մեր սիրելի հողակտորը՝ Հայաստանը:

 

0105aramouni1 ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Սիրելի Խորէն, վերջերս լոյս տեսաւ ձեր նոր հատորը, որ կը կրէ «Երեւան Թաքսի» խորագիրը: Այս հատորը ձեր հրատարակած գիրքերէն քանիերո՞րդն է, եւ ինչո՞ւ «Երեւան Թաքսի» կոչուած է: Ո՞ւր կը տանի այդ թաքսին: Երեւա՞ն կը տանի:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Սա 15րդ գիրքն է: Թաքսին կը տանի այնտեղ, ուր կը ցանկանայ: Այսինքն, վայրը մենք կ՛ընտրենք, իսկ ճամբան՝ թաքսին, որպէսզի քիչ մը աւելի շահաւէտ ըլլայ իրեն համար: Այս երեւոյթը միայն Հայաստանի մէջ չէ, այլ ամէն տեղ: Այսօր Երեւան, թաքսիի լաւ ընկերութիւն մը կայ՝ GG ընկերութիւնը, եւ վերջերս, յաճախ կ՛օգտուիմ այդ ընկերութեան ծառայութենէն:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Վերջերս անընդհատ նոր գրառումներով հանդէս կու գաք: Երբ Միացեալ Նահանգներ կը գտնուէիք, այդպիսի «գոլորիտ» չկար ձեր դիմատետրի էջին: Ճիշդ նկատած ե՞մ:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Անշուշտ, այդ «գոլորիտ»ը հայ մտաւորականի համար է: Չեմ ուզեր շեշտել հայ մտաւորականը, բայց այդ միջավայրը՝ «գոլորիտ»ը, որ կայ Հայաստանի մէջ, կը բացակայի մեզի համար՝ ամերիկահայ մտաւորականին համար, որովհետեւ աշխարհագրական առումով, Ամերիկա կ՛ապրինք, բայց հոգեպէս՝ իմ սերունդը, դեռ չենք կրցած համակերպիլ եւ նոյնանալ Ամերիկայի ու ամերիկացիներու հետ: Նոր սերունդը՝ իմ զաւակներս, իրապէս Ամերիկա կ՛ապրին, իսկ մենք՝ Հայաստան, Պարսկաստան, Լիբանան, Կիպրոս՝ ուրկէ, որ եկած ենք. մեր գրականութեամբ, մշակոյթով, մեր խոհանոցով, մեր ամէն ինչով: Պատկերացուցէք, մեր տան խոհանոցը մինչեւ հիմա պարսկական է: Գիտէք ինչո՞ւ համար հայկական չէ: Հայկական չէ, որովհետեւ ընդհանրապէս հայկական խոհանոց չկայ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Ի՞նչպէս, ձեր տան խոհանոցէն ներս հայկական ճաշատեսակ չկա՞յ:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Հոս ալ չկայ: Ինծի տուէք մէկ հատ հայկական ճաշարանի անուն, որուն ճաշացանկին մէջ երեք հատէ աւելի հայկական ճաշատեսակ կայ: Հայերը կը սեպեն, որ խորովածը հայկական ճաշատեսակ է, սակայն ո՞վ ըսաւ: Խորովածը նախամարդոց ճաշը եղած է: Բոլոր ազգերը կենդանիներ որսացած են եւ կրակի վրայ դրած են իրենց որսը: Հիմա ո՞վ ըսաւ, որ այդ ուտելիքը հայկական է:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Ձեր կարծիքով, որոշ սննդականոն մը կա՞յ գրողին համար: Դուք միս կ՛ուտէ՞ք:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Միս կ՛ուտեմ, բայց ոչ մարդու միս: Ես ընդհանրապէս ուտելու սէր չունիմ, նոյնիսկ միտքէս չ՛անցնիր, թէ այսօր ինչ պիտի ուտեմ: Երբ անօթենամ, ինչ որ ալ ըլլայ կ՛ուտեմ: Երբեք ուտելը ինծի համար հաճելի արարողութիւն մը չէ եղած: Կ՛ուտեմ ապրելու, գոյատեւելու համար, եւ ոչ թէ հակառակը՝ կ՛ապրիմ ուտելու համար: Իսկ Ամերիկա, մարդիկ կ՛ուտեն նոր գործերու սկսելու համար:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Սիրելի Խորէն, ինչո՞վ կը տարբերի ամերիկահայ մարդու կեանքը երեւանեան կեանքէն:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ամերիկահայերը տարբեր երկիրներէ քով քովի գալով՝ կազմած են գաղութ մը, ուր ամէն մէկը իր հետ տարած է իր երկրի նկարագիրը: Այնպիսի միջավայր մը ստեղծուած է հոն, ուր բոլոր համերը կան, նոյնիսկ խառնուած են իրարու եւ ստեղծած են նոր համ մը, որ իրապէս շատ լաւ է: Հոն ամէն ինչ կրնաս տեսնել, ճաշակել, սիրել կամ չսիրել: Իսկ Հայաստանը ունի իր յստակ դիմագիծը:

Տարիքոտ մարդոց մէջ կը տեսնես այդ տարբերութիւնները՝ պարսկահայ, սուրիահայ կամ լիբանանահայ, իսկ նոր սերունդը՝ զաւակներս այս անպէտ մտածելակերպը, մտայնութիւնը չունին, արդէն վերացած է: Անցեալին, պարսկահայերուն կազմակերպած ձեռնարկներուն միայն պարսկահայերը կը մասնակցէին: Նոյնը նաեւ կրնանք ըսել սուրիահայերու կամ լիբանանահայերու մասին:

Բարեբախտաբար, այսօր այս երեւոյթը չես տեսներ երիտասարդներուն մօտ: Երիտասարդները աւելի ազատ են: Իրենց քով այս տարբերութիւնը գոյութիւն չունի, որովհետեւ իրենք այսօր անգլերէն կը խօսին, մանաւանդ երբ լուրջ կամ մասնագիտական նիւթեր կը քննարկեն: Անոնք կարծես կը ստեղծեն նոր համայնք մը, որ շատ աւելի լաւ եւ խելացի է, քան մեր սերունդը: Ցաւօք, այսօր Միացեալ Նահանգներու մէջ հայկական կուսակցութիւններն ալ տագնապ կ՛ապրին:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Քիչ առաջ ճիշդ խօսք մը ըսիք, «հրաշալի սերունդ մը կը ծնի, սակայն հայերէն չեն գիտեր»: Ձեզ կը մտահոգէ՞ լեզուի հարցը:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ինչո՞ւ մենք Միացեալ Նահանգներու մէջ հայերէն պիտի խօսինք, եթէ Հայաստան ապրող հայերու համար հայերէնը երկրորդ կամ երրորդ տեղը կը գրաւէ: Մենք ընելիքներ ունինք Ամերիկայի մէջ եւ ես գրած եմ դիմատետրիս վրայ ասոր մասին: Սակայն եկէք լուծենք Հայաստանի մէջ գոյացած խնդիրները: Ինչո՞ւ «մինիստրութիւն»ը փոխեցինք «նախարարութիւն» ըրինք, իսկ «Ֆիզկուլտ ինիստիտուտ»ը մնաց նոյնը: Նաեւ ունէինք լեզուի տեսչութիւն, զոր փակեցին: Չեմ գիտեր ճի՞շդ քայլ էր, թէ ոչ, բայց չե՞ն տեսներ այս խնդիրները: Ինչո՞ւ պիտի մտահոգուինք Սփիւռքով: Սփիւռքը ժամանակաւոր է: Եթէ նոր սերունդը յիսուն տարի մըն ալ կարելիութիւն ունենայ թեւ ու թիկունք ըլլալ նորանկախ, քսանհինգ տարուան պետութեան արտաքին եւ ներքին, քաղաքական եւ տնտեսական հարցերուն մէջ, ապա աւելի ուշ Սփիւռքին պէտք պիտի չունենանք: Սփիւռքը պէտք էր գոյութիւն ունենար այն ժամանակ, երբ Հայաստանը անկախ չէր, իսկ հիմա, կա՛մ պէտք է բոլորը վերադառնան, կա՛մ ալ «անհետանան»: Այսօր Հայաստանը կը դատարկուի: Մենք արտագաղթի խնդիր ունինք: Ինչո՞ւ պէտք է մտածեմ Սփիւռքի կեանքը երկնցնելու մասին: Մարդիկ Հայաստանը կը լքեն եւ Միացեալ Նահանգներ կը գաղթեն, նոր կեանք կը ստեղծեն եւ յետոյ կ՛ըսեն. «Թքած ունինք Հայաստանի վրայ», սակայն նման արտայայտութիւն բնաւ չես լսեր սփիւռքահայէ մը: Նշեմ, որ Հայաստանէն գաղթած հայերը հայրենասէր են, իսկ սփիւռքահայերը՝ ազգասէր, որովհետեւ սփիւռքահայերը Հայաստան չեն ապրած: Եթէ ջուրը չեն խմած, ծիրանը չեն կերած, յուշեր չունին, ուրեմն իրենց մտահոգութիւնը միայն ազգապահպանութիւնն է: Այս պատճառով ալ պարսկահայերը պարսկերէն բառ չգործածելու նպատակով կը դիմեն սխալ թարգմանութիւններու, օրինակ՝ փոշեկուլին կ՛ըսեն «կայծի աւել», կամ կան բառակապակցութիւններ, որոնք բառացի թարգմանութիւններ են եւ այդ արտայայտութեան հայերէնը գոյութիւն չունի, օրինակ՝ «յոգնած չըլնես», «ձեռքդ չցաւայ»: Սա ազգասիրութիւն է, չձուլուելու համար պայքար է, երեւոյթ է: Բայց եթէ ես աչքերովս չեմ տեսած Հայաստանը, եւ միայն նկարով տեսած եմ Արարատը, ապա չեմ կրնար հայրենասէր ըլլալ: Կեանքս ազգիս կու տամ, բայց հայրենիք չունիմ որ տամ: Այս է տարբերութիւնը սփիւռքահայու եւ հայաստանցիի միջեւ:

Տարբերութիւն մը եւս կայ: Սփիւռքի մէջ որքան միութիւն ուզես գոյութիւն ունի, միայն «Հայաստանեան միութիւն» չկայ, որովհետեւ Հայաստանէն եկողները պետութիւն ունեցած են, դպրոցը պետութիւնը ղեկավարած է, մարզադաշտերը, մշակութային միութիւնները, եւ այլն: Հայաստանցիները կարիք չեն ունեցած մտածելու, իսկ եթէ մտածած են, ապա գողնալու եւ տուն տանելու մասին միայն, մանաւանդ Սովետական Միութեան ժամանակ: Սփիւռքի մէջ հակառակ երեւոյթն էր՝ մեր տան կահկարասին կը տանէինք միութիւնները, դպրոցները կառուցելու համար:

Հայաստանի մէջ կայ գրողներու, ճարտարապետներու, նկարիչներու եւ այլ միութիւններ, զորս Սթալինը հիմնած էր եւ պիտի նպաստէր «սոցռէալիզմ»ի գրականութեան: Երբ Սթալինը մահացաւ եւ Սովետական Միութիւնը փուլ եկաւ, փուչիկներու վերածուեցան այդ բոլոր միութիւնները: Իմ կարծիքով, ոչ միայն գրողներու միութիւնը, այլ ստեղծագործական բոլոր միութիւններու գոյութիւնը անիմաստ է, որովհետեւ ո՛չ մէկ միութիւն ո՛չ մէկ գործունէութիւն կը ծաւալէ: Գրողներու միութիւնը եթէ Ծաղկաձորի մէջ եռօրեայ համաժողով կազմակերպէ, ապա համաժողովը կ՛անցընեն ուտել խմելով եւ զուարճանալով: Ոչ մէկ լուրջ գրական քննարկում կամ զեկուցում տեղի կ՛ունենայ:

Այս պատճառով, հայաստանցիները Միացեալ Նահանգներու մէջ համախմբուած ոչինչ ունին, սակայն անհատական յաջողութիւններ շատ ունին: Օրինակ՝ կան անհատական պարախումբեր, որոնք իւրաքանչիւրը չորս-հինգ հարիւր սան ունի: Հաւաքական խումբերով յաջողութիւններ չունինք: Միայն պատերազմի ժամանակ կրցանք համախմբուիլ՝ Ղարաբաղի քառօրեայ պատերազմը ցոյց տուաւ այս մէկը:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Դուք որպէս հայ գրող, երկուութիւն մը կ՛ապրի՞ք Միացեալ Նահանգներու մէջ:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Երեսուն տարեկանէս ետք 70 տոլարով ընտանիքիս հետ Ամերիկա գացի: Ես հնարաւորութիւն չունեցայ դպրոց երթալու եւ անգլերէնի իմացութիւնս զարգացնելու, այս պատճառով ալ չկրցայ համակերպիլ ստեղծուած նոր միջավայրին հետ եւ ապրիլ ամերիկացիներուն պէս: Չկրցայ մերուիլ նաեւ նիստուկացին, հոգեբանութեան, կենցաղին, սովորութիւններուն հետ, շատ յաճախ վախի զգացումի պատճառով: Ապրելակերպը ճաշի կը նմանի, կրնաս սիրել եւ չսիրել: Իմ սերունդը մինչեւ այսօր չկրցաւ համակերպիլ, սակայն զաւակներս այսօր կրցած են մերուիլ եւ լաւ դիրքերու հասնիլ՝ մեծ աղջիկս UCLA-ի դասախօս է, իսկ պուճուրը՝ ֆիլմարուեստի մէջ բաւական լաւ տեղ հասած է, սակայն նոյն ժամանակ կապուած են իրենց հայրենիքին՝ Հայաստանի հետ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Քիչ առաջ ձեր խօսքին մէջ ըսիք, որ վախի զգացում ունէիք: Ի՞նչ բանէ կը վախնայիք:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Մարդ ոչ միայն մարմնապէս, այլ նաեւ հոգեպէս կը վախնայ: Ես մասնագիտութեամբ ատամնաթեքնիք էի, եւ չորս-հինգ տարի շատ լաւ գործ ունէի, սակայն զգացի մեկուսացած եմ իմ շրջապատէս, իմ կեանքէս, ուստի հրաժարեցայ այդ գործէն եւ աւելի քիչ ամսականով սկսայ աշխատիլ տպագրական ասպարէզին մէջ, որպէսզի չմեռնիմ, ֆիզիքապէս միայն չապրիմ: Գիտէք ինչ, ամէն տարի ես Հայաստան կու գամ, իսկ վերջին տասներկու տարիններուն գրեթէ երկու կամ երեք ամիս կը մնամ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Կ՛ուզեմ քիչ մը խօսինք գրականութեան մասին: Ես ձեզ սփիւռքահայ գրականութեան մէջ կ՛ընդգրկեմ, հակառակ անոր, որ դուք արեւելահայերէն կը գրէք, բայց ձեր «գրական տարածք»ը Սփիւռքի մէջ է: Այսօր ի՞նչ վիճակի մէջ կը գտնուի սփիւռքահայ գրականութիւնը, մինչ մօտիկ անցեալին ամերիկեան ափերուն նոր գրականութեան յոյս մը կար, այսօր սակայն, այդ յոյսը գրեթէ չքացած է: Այսօր ո՞ւր կ՛երթայ սփիւռքահայ գրականութիւնը:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ցաւօք, այսօր հայ գրականութիւն չկայ: Կան անձեր, որոնք գրականութեամբ կը զբաղին եւ գրելու փորձեր կ՛ընեն, սակայն այդ մէկը կարելի չէ գրականութիւն համարել: Նոր սերունդը հայերէն չի գրեր, որովհետեւ հայերէն չի գիտեր, նոյնիսկ եթէ գրէ՝ լեզուամտածողութիւնը անգլերէն է, անոր գրածին մէջ հայկական շունչ ու ոգի չկայ: Իսկ եթէ մէկը հարցնէ, թէ ո՞ր գրականութիւնը հայկական է, ես կը պատասխանեմ՝ «իմ ստեղծագործութիւնները», որովհետեւ ես այնպիսի նիւթեր կը ներկայացնեմ, որոնք հայկական համ ունին, սակայն նոր սերունդը կը գրէ ամերիկեան համ ու հոտով, այնպէս ինչպէս Ուիլիըմ Սարոյեանը, բայց չեմ գիտեր, եթէ անոր ստեղծածը կարելի է հայ գրականութիւն համարել:

Մենք ունէինք գրողներու միութիւն մը, որ աթոռակռիւէ ետք բաժնուեցաւ երեք մասի: Հոն գրողներ կային, սակայն անոնց գրածը գրականութիւն չէր: Սկսած է կամաց-կամաց ամերիկեան շունչ ստանալու ամէն ինչ:

Նոյնը Երեւանի մէջ նկատեցի: Հայաստանի մէջ շատ տարածուած է օտարամոլութիւնը, սկսած լեզուէն անցնելով նիստ ու կացին, ի՞նչ ըսել կուզեն «հալովին» տօնելով: Այսօր հայկական լուրերուն մէջ կը լսենք հետեւեալները՝ «Մի խումբ թինէյջրներ», «պատուիրակութեանը հրաւիրել են լանջի» եւ այլն: Օտար բառերով խօսիլը սովորական երեւոյթ դարձած է: Շատ ուրախ եմ, որ մեր նոր սերունդը լեզուներ գիտէ, եւ կը սիրէ սորվիլ, սակայն օտարամոլութիւնը սարսափելի երեւոյթ է: Գիտէք ինչէ՞ն եկած է այս օտարամոլութիւնը: Չտեսութենէ: Վերջին տասնհինգ տարիներուն ընթացքին է, որ մարդիկ սկսան շփուելու օտար երկիրներու հետ, մեկնիլ Եւրոպա եւ Միացեալ Նահանգներ: Սովետական Միութեան ժամանակ, երբ «Մերսետես» մը պատուիրակութիւն մը տանէր Էջմիածին, հարիւր հոգի երկար կը նայէին այդ ինքնաշարժին, որովհետեւ չէին տեսած: Ես, այս եւ նման դէպքերու ականատես եղած եմ, որովհետեւ հոս ապրած եմ տասը տարի, եւ բոլորը գրած եմ «Ուղղիչ Տունը» գիրքիս մէջ, ուր նկարագրած եմ, թէ ինչպէ՛ս ապրած եմ եւ ի՛նչ տեսած եմ Հայաստանի մէջ այդ տարիներուն ընթացքին: Այսօր այդ չտեսութիւնը պակսած է, եւ մենք ունինք սքանչելի նոր սերունդ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Մեր զրոյցին ընթացքին, քանի մը անգամ նշեցիք, որ դուք վերջին տասներկու տարիններուն, ամէն տարի Հայաստան կ՛այցելէք: Ի՞նչ բան տպաւորուած է ձեզի:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ամենալաւ բանը մարդու մէջ, քաղաքացիին մէջ յեղաշրջումն է: Սերունդը յեղաշրջուած կամ յեղաշրջում է, սերունդին մէջ կը փոխուի ամէն ինչ: Ամէն տարի ես նոր եւ հետաքրքրական բան կը նկատեմ: Երեք օր առաջ, «Գասգատ» մեր պարարուեստի մասնագէտները ժողովուրդին հայկական պար կը սորվեցնէին: Երիտասարդները առանց բարդոյթի կը մասնակցէին եւ կը պարէին: Իսկ Սովետական Միութեան ժամանակ ամօթ էր նոյնիսկ խոտի վրայ նստիլն ու պարողները դիտելը: Սերժ Թանքեանի ԹՈՒՄՕի բացման արարողութեան համերգին ընթացքին, քսան հազար երիտասարդ նստած կը պարէին: Իմ սերունդի երիտասարդները այսպիսի բաներ չէին կրնար ընել, «հիփփի» պիտակին տակ կը հալածուէին, անգամ «Պիթըլզ»ը արգիլուած էր: Նոր սերունդը բարդոյթներէ ազատած է, ազատ են, ձեռքերնին բաց՝ կը թռչին:

Այսօր Միացեալ Նահանգները Թուրքիայէն կախում ունի, որովհետեւ մեծ գումարներու հասնող առեւտուր կ՛ընէ անոր հետ, ռազմակայեաններ ունի հոն: Հայաստանը ինչպէ՞ս կախում չունենայ Միացեալ Նահանգներէն, Եւրոպայէն կամ Ռուսիայէն: Սովետական Միութեան ժամանակ իրաւունք չունէին, սփիւռքահայու մը հետ հարցազրոյց ունենալ եւ տպագրել: Շատ լաւ կը յիշեմ, 1972ին, երբ ընդունեցի Երեւանի ռատիոյին հարցազրոյցի հրաւէրը, երկու օր ետք ինծի ներկայացուցին թուղթի վրայ գրուած հարցազրոյցին պատասխանները, որպէսզի սորվիմ եւ իրենց իսկ ուզած պատասխանները տամ: Անշուշտ, չհամաձայնեցայ, երբ իմացայ հարցազրոյցին ձեւը: Իսկ 1977ին Ազգային երգչախումբին մէջ կ՛երգէի, եւ օր մը ուղիղ եթերով ելոյթ պիտի ունենայինք: Ելոյթի օրը ըսին. «Որպէս հայրենադարձ կրնա՞ս խօսք առնել»: Համաձայնեցայ, սակայն նկատեցի, որ առջեւս կեցած աղջկան կռնակին փակցուցին թուղթ մը, որուն վրայ գրուած էր իմ ըսելիք խօսքը: Բնականաբար ես հրաժարեցայ: Ուստի արգիլեցին մասնակցիլ եւ ստիպեցին, որ բեմէն իջնեմ:

Առաջ այսպէս էր, իսկ հիմա մարդը ազատ է, ինչ եւ ուր ուզէ կը խօսի: Չեմ ըսեր 100 տոկոսով ազատ երկիր է, բայց որոշ ազատութիւն կայ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- 80ականներուն, երբ Միացեալ Նահանգներ հասաք, ի՞նչ ակնկալիք ունէիք: Նախ, ինչո՞ւ գացիք Ամերիկա:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ես Միացեալ Նահանգներ գացի միայն Սովետական Միութենէն ազատելու համար: Եթէ որեւէ երկիր ինծի արտօնագիր տար այդ ժամանակ, հոն ալ կ՛երթայի: Նպատակս Սովետական Միութեան ճիրաններէն ազատիլն էր: Ես մեծ հաճոյքով Եւրոպա կ՛երթայի: Եւրոպան աւելի հոգեհարազատ է ինծի եւ աւելի մօտիկ: Միացեալ Նահանգներ երթալը երազ մը չէր, բայց ըսեմ, Ամերիկան վատ երկիր մը չէ, սակայն ի՛մս չէ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Այն հայ ընտանիքները, որոնք Ամերիկա գաղթած են, յաջողա՞ծ են իրենց նոր կեանքին եւ ասպարէզին մէջ: Ի՞նչ կը մտածէք:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Այո, բոլորը շատ լաւ կ՛ապրին: Հոն հայերը շատ աշխատասէր են եւ վարպետներ են, իսկ հոս, նոյն մարդը, նոյն գործը, նոյն արագութեամբ չ՛ըներ: Հոս մէկ պատ շարելը երեք ամիս կը տեւէ, իսկ հոն չեն կրնար նոյն հունով աշխատիլ, որովհետեւ իրենց գործը կը կորսնցնեն:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Ինչպէ՞ս կը պատկերացնէք Հայաստանի ապագան: Ձեզ կը մտահոգէ՞ Հայաստանի ապագան:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ես լաւատես եմ Հայաստանի ապագայով: Կայ միայն մէկ բան, որ շատ կը նեղացնէ զիս՝ արտագաղթն է: Երկու միլիոն բնակչութիւն ունեցող երկիրի 40 տոկոսը անգործ է: Հետեւաբար արտագաղթի երեւոյթը բնական է: Ամերիկա ալ եթէ անգործութիւն ըլլար, այդտեղէն ալ կը գաղթէին: Այսօր Միացեալ Նահանգներու 5.5 տոկոսը միայն անգործ է, եւ այդ մէկը բնական է:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Հակառակ անոր, որ դուք Սովետական Միութիւնը չէիք սիրեր, բայց ձեր մօտեցումներուն մէջ նաեւ «սոցիալիստական» բան մը, շունչ մը կայ:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ես «սոցիալիստ եմ», բայց սովետի սոցիալիստը բռնապետութիւն էր, ո՛չ խօսքի իրաւունք կար, ո՛չ ալ աշխատանքի: Իրենք պիտի որոշեն դուն ո՛ւր աշխատիս, ո՛ւր ապրիս, ի՛նչ խօսիս: Հօրեղբայրս Էջմիածին կ՛ապրէր, բայց իրեն ըսին, որ պէտք է երթայ Հրազդան ապրի: Ինչո՞ւ իրենք պիտի որոշեն: Կը պատճառաբանէին՝ ըսելով, որ հայրենադարձները պէտք է տարածուին Հայաստանով մէկ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Կը հետեւի՞ք Միացեալ Նահանգներու վարած արտաքին քաղաքականութեան: Ինչպէ՞ս կ՛ընկալէք զայն: Անորոշութի՞ւն մը կայ, յատկապէս Միացեալ Նահանգներու միջինարեւելեան քաղաքականութեան վերաբերեալ:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Չեմ գիտեր ժողովուրդը ինչ կը մտածէ, բայց կրնամ ըսել, որ իմ շրջապատս արդէն զզուանք կ՛ապրի նոր նախագահին վարած քաղաքականութենէն: Քուէարկութեան ձեւը տարբեր է մեր մօտ: Քուէարկութեամբ Հիլըրի Քլինթընը աւելի շատ ձայն հաւաքեց, բայց նահանգներու առումով՝ Տանըլտ Թրամփը յաղթեց:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Ի՞նչ կ՛ակնկալէք Միացեալ Նահանգներու նախագահ Տանըլտ Թրամփէն:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ես կը կարծեմ, որ ան պիտի չկրնայ իր նախագահական չորս տարին ամբողջացնել: Սակայն դժբախտութիւնը այն է, որ իր տեղակալը իրմէ շատ աւելի վատ է եւ պիտանի անձ մը չէ: Ինչպէս ծանօթ է, Ամերիկայի շարք մը մեծ քաղաքներու մէջ հազարաւոր ներգաղթեալներ աշխատանքի դուրս չեկան, որպէսզի իրենց անհամաձայնութիւնը յայտնեն Տանըլտ Թրամփի կողմէ վարուող քաղաքականութեան: Երկրին մէջ չբացուեցան տասնեակ խանութներ, ճաշարաններ ու սրճարաններ, որոնց աշխատողները առաւելաբար գաղթականներ էին: Այս մէկը ստացաւ «Օրը առանց ներգաղթեալներու» անուանումը, որ տեղի ունեցաւ, Լոս Անճելըսի, Սան Ֆրանսիսքոյի, Նիւ Եորքի, Ֆիլատելֆիայի, Աթլանթայի, Շիքակոյի եւ Ուաշինկթընի մէջ: Այս մէկուն նպատակն էր ցոյց տալ, թէ ամերիկեան տնտեսութեան մէջ ինչ կարեւոր դեր կը խաղան այլ երկիրներէ Ամերիկա եկած մարդիկ: Այլ զանգուածային ցոյցեր եւս տեղի ունեցան Տանըլտ Թրամփի դէմ:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Ձեր այս կարծիքը կրնա՞ք Միացեալ Նահանգներու մէջ առանց վախնալու բարձրաձայնել:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Անշուշտ, հոն ազատ ես, ինչ կ՛ուզես կրնաս ըսել, կրնաս արտայայտուիլ: Ես հոս՝ Հայաստան ալ ազատ եմ եւ չեմ վախնար:

 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ.- Մեզի համար շատ բարդ է ղարաբաղեան հարցը: Ապրիլեան պատերազմի իրադարձութիւններուն վստահ դուք ալ հետեւեցաք: Ի՞նչ կը մտածէք այս հարցին շուրջ:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ապրիլեան պատերազմին ընթացքին շատ բան կորսնցուցինք՝ հարիւրէ աւելի մարդու կեանք: Ինծի համար այս պատերազմը անխուսափելի էր եւ պիտի ըլլար: Այդ պատերազմը արթնցուց մեր կառավարութիւնը, մեր պետութիւնը, զգուշացուց, որ թշնամին որեւէ պահու կրնայ այդպիսի քայլ կատարել: Այդ պատերազմը ստիպեց մեր պետութիւնը միշտ զգօն ըլլալ: Ինծի համար յաղթանակ չէր, որովհետեւ շատ բան կորսնցուցինք: Այդ պատերազմին միայն մեր բանակը թեւեր չարաւ, այլ ամբողջ հայութիւնը, ամբողջ Հայաստանը մէկ մարդու պէս գնաց պաշտպանելու եւ պատերազմելու: Այդ օրերուն, ես սկսայ իմ ժողովուրդը աւելի յարգելու եւ սիրելու: Սա՛ է մեր յաղթանակը, եւ մենք համայն աշխարհին, ինչպէս նաեւ մեր թշնամիին ցոյց տուինք մեր ուժը եւ փաստեցինք, որ մենք դեռ կանք եւ պատրաստ ենք ամէն գնով պաշտպանելու մեր հայրենիքը, եւ եթէ պէտք ըլլայ, նաեւ ոչնչացնել թշնամին:

 

«ԺԱՄԱՆԱԿ»

Ուրբաթ, Նոյեմբեր 24, 2017

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top