Թուրքիա Ինչո՞ւ Ընդունած Է Յորդանանի՝ Ազատ Առեւտուրի Համաձայնագիրը Վերանայելու Պահանջը

Harout-Sassounian

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ

 

Harout-SassounianՄինչեւ Թուրքիոյ եւ Միջին Արեւելքի շարք մը երկիրներու, նաեւ Եւրոպայի ու Միացեալ Նահանգներու միջեւ յարաբերութիւններուն մէջ տեղի ունեցած վերջին ցնցումները, Սուրիա եւ Յորդանան Թուրքիոյ հետ կնքած էին ազատ առեւտուրի եւ առանց մուտքի արտօնագիրի այցելութիւններու մասին համաձայնագիր մը՝ յոյս ունենալով օգուտ քաղել անոր զարգացող տնտեսութենէն։

Սուրիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ յարաբերութիւնները արագօրէն վատթարացան 2011էն սկսեալ, երբ Թուրքիա աջակցեցաւ իսլամական ճիհատիստներուն՝ ոտնահարելով Սուրիոյ նախագահ Պաշշար Ասատի վարչակարգը: Տարեսկիզբին, քայլ մըն ալ առջեւ երթալով՝ Թուրքիա յանդգնեցաւ ներխուժել Հիւսիսային Սուրիա, գրաւելով Աֆրին քաղաքը եւ յայտարարելով ներխուժումը ընդլայնելու իր մտադրութեան մասին։

Հետեւաբար, Թուրքիոյ եւ Սուրիոյ միջեւ փոխադարձ առեւտրական համաձայնագիրը եւ մուտքի արտօնագրային դրութիւնը չեղեալ յայտարարուեցան:

Վերջերս, Յորդանան կասեցուց առեւտրական իր սեփական համաձայնագիրը Թուրքիոյի հետ, զայն բազմիցս նախազգուշացնելէ ետք այն մասին, որ այդ համաձայնագիրը միակողմանի էր եւ Թուրքիա անկէ առաւել շատ օգուտ կը քաղէր, քան Յորդանան: 2016ին, թրքական արտածումը դէպի  Յորդանան կազմեց 710 միլիոն տոլար, իսկ Յորդանանինը՝ դէպի Թուրքիա, միայն 102 միլիոն տոլար։

Յորդանան խոստացած է վերականգնել համաձայնագիրը, եթէ Թուրքիա համաձայնի կատարել որոշ փոփոխութիւններ, որոնց շարքին՝ «թրքական կողմի համաձայնութիւնը ի նպաստ իրականացման պաշտպանական այն ձեռնարկներուն, որոնք կը մշակուին Յորդանանի կողմէ տեղական արդիւնաբերութեան պաշտպանութեան, այլ նաեւ թրքական արհեստագիտական օժանդակութեան չափի բարձրացման՝ Յորդանանի ազատ առեւտուրի համաձայնագիրին համաձայն, եւ Թուրքիոյ կողմէ կիրարկուող՝ ծագման երկիրի «խիստ» կանոններու վերանայումէն ետք», կը  տեղեկացնէ The Jordan Times։

Զարմանալիօրէն, Թուրքիա համաձայնած է վերանայիլ 2011ին ստորագրուած ազատ առեւտուրի համաձայնագիրը: Ասիկա պարզապէս շեղում մըն էր Թուրքիոյ՝ սովորաբար յարձակողապաշտ մարտավարութենէն՝ թէ՛ բարեկամներուն, թէ՛ հակառակորդներուն սպառնալով եւ ստիպելով ենթարկուիլ իր ցանկութիւններուն։

Յորդանանի կառավարութիւնը արժանի է գովասանքի՝ իր շահերուն պաշտպանութեան ի նպաստ ցուցաբերած կոշտ դիրքորոշման համար, հակառակ այն հանգամանքին, որ վերջին ամիսներուն շարք մը զարգացումներու իբրեւ արդիւնք՝ ամրապնդուած էին Թուրքիոյ եւ Յորդանանի միջեւ յարաբերութիւնները: Երկու երկիրները խստօրէն քննադատած էին նախագահ Թրամփի որոշումը՝ Միացեալ Նահանգներու դեսպանատունը Թել Աւիւէն Երուսաղէմ տեղափոխելուն վերաբերեալ: 21 Փետրուարին, երկու երկիրները նաեւ ստորագրած էին ռազմական համագործակցութեան մասին համաձայնագիր: Բացի այդ, Թուրքիա համաձայնած էր «մաքսատուրքերէ ազատել յորդանանեան 500 ապրանքներ»՝ ըստ «Ալ-Մոնիթոր» լրատուական կայքին։

Փրոֆ. Փինար Թրեմպլէյ «Ալ-Մոնիթոր»ի իր յօդուածին մէջ վերլուծած է այն չորս գործօնները, որոնք կրնան ազդել թուրք-յորդանանեան առեւտրական համաձայնագիրի վերանայման վրայ:

Առաջին խոչընդոտը՝ Սէուտական Արաբիոյ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու եւ Եգիպտոսի դժգոհութիւնն է Թուրքիայէն՝ իրենց թշնամի Քաթարին աջակցելուն համար։

Սէուտական Արաբիոյ թագաժառանգ Մուհամետ պըն Սալման աւելի հեռու երթալով՝ Թուրքիան անուանեց «Չարի եռանկիւն»ի անդամ՝ իսլամական զինեալներու եւ Իրանի հետ միասին…: Սէուտական Արաբիոյ, ԱՄԷի եւ Եգիպտոսի հակաթրքական դիրքորոշումը ճնշում կը գործադրէ Յորդանանի վրայ՝ աւելի զգուշաւոր ըլլալու Թուրքիոյ հետ իր յարաբերութիւններուն մէջ: Պատճառը, որով Թուրքիա կը փորձէ բաւարարել Յորդանանի պահանջը, այն է, որ Թուրքիա կը փափաքի դուրս գալ արաբական սիւննի երկիրներու մեկուսացումէն։

Երկրորդ խոչընդոտը՝ սիւննի առաջնորդներու թշնամանքն է Իրանի հանդէպ: Այս թշնամութիւնը յառաջացուցած է Սէուտական Արաբիոյ, ԱՄԷի եւ Եգիպտոսի զայրոյթը Թուրքիոյ նկատմամբ՝ Իրանի հետ իր յարաբերութիւններուն պատճառով: Թուրքիա կը փորձէ խթանել իր յարաբերութիւնները Յորդանանի հետ, որովհետեւ արաբական աշխարհի մէջ կարիքը ունի դաշնակիցներու:

Վերջին տարիներուն, Թուրքիոյ նախագահ Էրտողան կը ձգտի դառնալ սիւննի մահմետականներու առաջնորդը՝ մրցակցելով իսլամական երկու սրբազան վայրերու՝ Մեքքէի եւ Մետինէի հայրենիք Սէուտական Արաբիոյ հետ։

Երրորդ խոչընդոտը՝ Սէուտական Արաբիոյ փափաքն է իր ազդեցութիւնը տարածել արաբական աշխարհի վրայ, բան մը, որ դէմ է թրքական բռնագրաւման քաղաքականութեան: Այդ իսկ պատճառով, Սէուտական Արաբիա եւ Թուրքիա, ի շարս ուրիշներու, կը մրցին Յորդանանի թագաւորութեան բարեկամութիւնը սիրաշահելու համար:

«Դեկտեմբերի վերջաւորութեան, Թուրքիա 99 տարի ժամկէտով վարձած է Սուտանի Սուաքին կղզին՝ ընդլայնելով իր ներկայութիւնը Կարմիր ծովուն մէջ: Այս քայլը անհանգստացուցած է այն երկիրները, որոնք իրենք զիրենք կը համարեն «արաբական հակաահաբեկչական քառեակ» (Եգիպտոս, Սէուտական Արաբիա, ԱՄԷ եւ Պահրէյն): Ափրիկեան երկիրներու հետ Թուրքիոյ յարաբերութիւնները ծաղկում կ՛ապրին: Ոչ բոլորը գոհ են նման զարգացումներէ, եւ այս իրողութիւնը կրնայ հարցեր յառաջացնել թուրք-յորդանանեան յարաբերութիւններուն մէջ», կը հաղորդէ Թրեմպլէյ։

Չորրորդ մարտահրաւէրը՝ ըստ փրոֆ. Թրեմպլէյի, նիւթական է։ «Թուրքիա կը ձգտի դէպի Յորդանանի շուկաներ, սակայն կը բախի Պարսից ծոցի երկիրներու կողմէ ստեղծուած արգելքներու: Մարտ 2016էն սկսեալ, Թուրքիա եւ Յորդանան կը փորձեն, առանց յաջողութեան, ծովային երթուղի գործարկել թրքական Իսկենտէրուն եւ յորդանանեան Աքապա նաւահանգիստներուն միջեւ՝ Ծոցի շուկաներ հասնելու համար: Սակայն առանց քաղաքական փոխզիջումներու, տնտեսական համագործակցութիւնը տարածաշրջանին մէջ անկայուն է։

Թրքական օդանաւային ընկերութիւնները 19 Մարտին վերսկսած են ուղիղ թռիչքները՝ Պոլսոյ եւ Աքապայի միջեւ: Հետաքրքրական է, որ Մարտին իսկ Սէուտական թագաժառանգը կը գտնուէր Գահիրէ՝ քննարկելով Թագաւոր Սալմանի առաջարկուող բազմամիլիառ արժողութեամբ կամուրջը, որ իրարու պիտի կապէ Եգիպտոսն ու Սէուտական Արաբիան՝ Աքապայի Ծոցի մուտքին. ոմանք ասիկա կը դիտարկեն իբրեւ պատասխան Աքապայի թռիչքներու եւ ծովային երթուղիի ծրագիրին: Մարտ 12ին, ԱՄԷի արտաքին գործոց նախարարը Յորդանանի մայրաքաղաք Ամման կատարած իր այցելութեան ընթացքին խոստացաւ օգնել Յորդանանին՝ իր դիմագրաւած տնտեսական զանազան մարտահրաւէրներուն մէջ եւ հաստատել տարածաշրջանային կայուն կապեր: Թուրքիա կը կարծէ, որ Յորդանանի կողմէ ազատ առեւտուրի համաձայնագիրի կասեցման իբրեւ հետեւանք են այս զարգացումները: Յորդանանի գործարարները եւ վերլուծաբանները համամիտ են, որ որոշման կասեցումը ԱՄԷի եւ Սէուտական Արաբիոյ ձեռքերուն գործն է», կը գրէ Թրեմպլէյ։

«Թուրքիոյ համար խիստ անհրաժեշտ է բազմացնել իր հնարաւորութիւնները արտաքին քաղաքականութեան մէջ: Անցեալի բազմաթիւ սխալները եւ սուղ վճարուած ձախողութիւնները զգալիօրէն սահմանափակած են անոր արտաքին քաղաքականութեան տարբերակները: Վերջին տասնամեակին Թուրքիոյ յաւակնութիւններն ու հռետորութիւնը չեն համապատասխաներ իր հնարաւորութիւններուն եւ ձեռքբերումներուն: Սակայն Յորդանանի հետ ազատ առեւտուրի համաձայնագիրին վերաբերեալ Անգարա ոչ միայն վճռական տրամադրուած է, այլ նաեւ՝ լաւ կազմակերպուած: Եթէ Թուրքիա կարենայ յաղթահարել նշուած խոչընդոտները, ապա ազատ առեւտուրի համաձայնագիրի վերանայումը իսկապէս յաղթանակ կ՛ըլլայ Անգարայի համար», կ՛եզրակացնէ Թրեմպլէյ։

 

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

 

Արեւելահայերէնի թարգմանեց՝

ՌՈՒԶԱՆՆԱ ԱՒԱԳԵԱՆ

Արեւմտահայերէնի վերածեց՝

ՍԵԴԱ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top