«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ»Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ՊԱՏՄԱԲԱՆ ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆԻ ՀԵՏ

0000richard1

«1918ի Հանրապետութիւնը՝ Խեղաթիւրուած Օրհնութիւն Մը Եւ Չիրականացուած Համանուագ Մը»

 

Վարեց՝ ՖՐԱՆՔ ԿԱՅԱՐՏ

Համադրեց՝ ԶԱՒԷՆ Գ. ՂԱՐԻՊԵԱՆ

 

0000richard12018 Մայիս ամսուան իր թիւին մէջ Փարիզի մէջ լոյս տեսնող  «Նուվել տ՛Արմէնի»ն (Nouvelles d՛Armenie) Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան հիմնադրութեան 100ամեակին առիթով հարցազրոյց մը կ՛ունենայ պատմաբան Ռիչըրտ Յովհաննէսեանի հետ, որ 1971-1996 ժամանակաշրջանին չորս հատորներով տուած է մանրամասն պատմութիւնը Ա. Հանրապետութեան: Ստորեւ՝ հարցազրոյցին թարգմանութիւնը:

 

«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ».- Հայութեան ղեկավարները անակնկալի եկա՞ն Ռուսիոյ մէջ 1917-1918 տեղի ունեցած յեղաշրջումով եւ  28 Մայիս 1918ի Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան հռչակումով, Վրաստանի եւ Ատրպէյճանի անկախութիւններու հռչակումէն ետք:

ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ.- Գրեթէ ամբողջ աշխարհը եւ ազգեր անակնկալի եկան գլխապտոյտ պատճառող 1917-1918  դէպքերուն առջեւ: Հայութեան համար մասնաւորաբար վիճակը քաոսային էր, երբ ռուսական բանակները կը հեռանային Արեւմտեան Հայաստանէն: Իսկ խորհրդային իշխանութեան օրով ամբողջ Արեւմտեան Հայաստանը կը պարպուէր, ներառեալ՝ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը: Թուրքիոյ  յառաջացող բանակը 1918ին կը սպառնար նաեւ բնաջնջել Արեւելեան Հայաստանի հայութիւնը, ինչպէս որ վարուած էր քանի մը տարի առաջ Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան հետ: Հայերը վերապահ էին անկախութիւն հռչակելու գաղափարին այն փոքր հողին վրայ, որ մնացած էր իրենց ձեռքը, վրացիներու եւ ատրպէյճանցիներու կողմէ հողերու բաժանումէն ետք: Այսպիսի ծանր վիճակի մէջ հայերը չէին համարձակեր անկախութիւն հռչակելու: Հայերու ազատագրական պայքարը մղուած էր Արեւմտահայաստանի հողերը ազատագրելու ուղղութեամբ եւ ոչ թէ Երեւանի հողամասին համար: Բայց Թիֆլիսի մէջ նստած Ազգային խորհուրդը ուրիշ ելք չունէր՝ բացի Հայաստանը անկախ յայտարարելէ, միայն 8000 քառ. քիլոմեթր տարածութեան վրայ, որ պիտի քառապատկուէր 1919ի գարնան, երբ Գերմանիոյ եւ Թուրքիոյ պարտութեամբ վերջ կը գտնէր Համաշխարհային Ա. պատերազմը:

«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ».- Հայկական պետական կողմնորոշումը աւելի դէպի Արեւմո՞ւտք կը թեքէր, թէ ոչ աւելի ռուսական (ճերմակ ռուսերու) կողմը:

ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ.- Համաշխարհային Ա. պատերազմին ընթացքին թուրքերու կողմէ հայերու կրած մեծ ողբերգութեան պատճառով Դաշնակից պետութիւններու համակրութիւնը կ՛եր-թար հայերուն: Անոնք կ՛ուզէին ստեղծել անկախ պետութիւն մը՝ միացնելով արեւմտեան եւ արեւելեան հայկական նահանգները, նոյն ատեն ծովու վրայ ելք մը տալով անոր: Գաղափարի տեսակէտով հայերը հեռու էին համայնավարութենէն եւ Խորհրդային Միութենէն, նոյնպէս ճերմակ ռուսերուն հետ ալ ամէն ինչ սահուն չէր ընթանար: Վերջաւորութեան սահմանային հարցերը Վրաստանի եւ Ատրպէյճանի հետ, ինչպէս նաեւ Ղրիմի եւ Հարաւային Կովկասի մէջ գոյութիւն ունեցող մեծաթիւ հայերու ներկայութիւնը կը յուշէին հայերուն, որ աւելի լաւ պիտի ըլլան Ռուսիոյ հետ յարաբերութիւնները բարելաւելով: Նաեւ այն յոյսը կար, որ Խորհրդային Միութիւնը պիտի չկարենար երկար ատեն գոյատեւել: Վրաստանը, որ կը փորձէր լաւ յարաբերութիւն մշակել խորհրդային իշխանութեան հետ, վերջաւորութեան ճնշումի ու հալածանքի ենթարկուեցաւ պոլշեւիկներուն կողմէ: Յամենայն դէպս, հետագային Վրաստան, Ատրպէյճան եւ Հայաստան ինկան Խորհրդային գերագոյն իշխանութեան տակ:

 

«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ».- Անդրկովկասեան դաշնակցութիւն մը հիմնելու ծրագիրը լաւ հետեւանքներ կրնա՞ր ունենալ Վրաստանի, Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի համար:

ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ.- Իտէալական պիտի ըլլար, եթէ դաշնակցութիւն մը կամ համադաշնակցութիւն մը կազմուէր, որմէ պիտի օգտուէին Հարաւային Կովկասի երեք հանրապետութիւնները: Բայց փորձեր եղան, առաջին՝ ստեղծուեցաւ Սէյմը 1918ի սկիզբը, ինչպէս նաեւ՝ 1922ի դաշնակցութիւնը խորհրդային վարչակարգին տակ, որ տեւեց մինչեւ 1936: Եղածները ցոյց տուին, որ դաշնակցութիւնը կազմող կողմերու շահերը կը տարբերէին իրարմէ, ու վերջաւորութեան անոնք կը փլէին: Նոյնը կը պատահի աշխարհի ամէն կողմ եւ ամէն ժամանակ: Օրինակ՝ Եուկոսլաւիան, Չեխոսլովաքիան, Սուտանը, Սպանիան, Պելճիքան: Այս օրերուն ամէնէն լաւ բանը պիտի ըլլար Հարաւային Կովկասի երեք երկիրներուն միջեւ լաւ յարաբերութիւն պահպանելը:

 

«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ».- Հայ քաղաքական կեանքին ընթացքը այս շրջանին կը գտնուէր Դաշնակցութեան ձեռքը. անիկա ի՞նչ ճամբայ կը փորձէր գտնել՝ գործակցելու իր մրցակիցներուն հետ: Աւելի բաց քաղաքականութեա՞ն կը հետեւէր երկրի կառուցման աշխատանքին մէջ, թէ  մենատիրական ձեւով կը գործէր:

ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ.- Դաշնակցութիւնը 20րդ դարու սկիզբէն հայկական իրականութեան մէջ իշխող կուսակցութիւն մըն էր: Անիկա ունէր կարելիութիւնը եւ երբեմն անհրաժեշտ պատրաստութիւնը՝ կառավարելու առանձին, բայց մեծ դժուարութիւններու դիմաց էր 1918-1920 տարիներուն ու ստիպուած եղաւ նկատի առնել հայութեան միւս կազմակերպութիւններու աջակցութեան անհրաժեշտութիւնը, նոյնիսկ՝ Ազգային խորհուրդի կազմութեան ատեն:  Վերջաւորութեան անիկա էր, որ պիտի հռչակէր Հայաստանի անկախութիւնը եւ հետագային կառավարութիւն պիտի կազմէր: Դաշնակցութիւնը ստիպուած եղաւ ներառել անդամներ միւս կուսակցութիւններէն՝ թէ՛ Ազգային խորհուրդին մէջ եւ թէ կառավարութեան մէջ, ինչպէս՝ Ժողովրդային լիպերալ կուսակցութենէն եւ ուրիշներէն, որոնց մէջ կային արհեստավարժ մարդիկ, դրամատան տնօրէններ, փաստաբաններ, ելեւմտագէտներ, առեւ-տրականներ, մտաւորականներ, միջին դասակարգ. ոմանք ունէին լաւ յարաբերութիւններ Արեւմուտքի երկիրներու հետ, ինչպէս՝ Պօղոս Նուպար Փաշան Փարիզի մէջ: Բայց 1920ի գարնան, Դաշնակցութեան Բիւրօն ձեռք առաւ իշխանութիւնը ամբողջութեամբ, Ռուբէն Տէր Մինասեանի ղեկավարութեամբ, ճնշելու համար պոլշեւիկեան ապստամբութիւնը: Ճիշդ այս ժամանակ Կարմիր բանակը արդէն մտած էր Ատրպէյճան: Նոյն ատեն Հայաստանի հարաւը գտնուող ոչ հայերու ըմբոստութիւնը ճնշելու հարցը կար: 1920 Սեպտեմբեր, Դեկտեմբեր ամիսներուն, թուրքերու հետ կռիւին ընթացքին Դաշնակցութիւնը դիմեց փոքր կուսակցութիւններու օգնութեան, բայց կարճ ժամանակ մը ետք արդէն իշխանութիւնը անցաւ Համայնավար կուսակցութեան ձեռքը:

0000richard2

«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ».- Հայաստանի կառավարութիւնը գլխաւոր ի՞նչ քայլերու դիմեց արտաքին եւ ներքին քաղաքականութեան ուղղութեամբ, 20 ամիսներու անկախութեան ժամանակաշրջանին:

ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ.- Արտաքին քաղաքականութեան ուղիով՝ Հայաստան որդեգրած էր բարեկամական կապերու հաստատումը արեւմտեան երկիրներու հետ, մանաւանդ՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու, բարւոք լուծում մը գտնելու համար Հայկական հարցին: Դիւրին գործ մը չէր, քանի որ Հայաստանը շահարկելի գրաւիչ աղբիւրներ չունէր այդ երկիրներուն համար, անիկա կը պայքարէր բարոյական եւ մարդկային գետնի վրայ: Այս շրջանին հայկական պաշտօնական եւ ոչ-պաշտօնական առաքելութիւնը, աշխարհի չորս ցամաքամասերու մէջ, Հայկական հարցին շուրջ հետաքրքրութիւն ստեղծելն էր: Ի վերջոյ Սեւրի դաշնագիրով դաշնակիցները համաձայն գտնուեցան Հայաստանի Հանրապետութեան կցել Տրապիզոնի, Էրզրումի, Պիթլիսի եւ Վանի նահանգները, որոնք Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան տակ կը գտնուէին: Բայց դաշնակից երկիրներէն ոչ մէկը յանձն առաւ զինուորապէս օգնելու այդ հողամասերէն թրքական բանակը վտարելու ու զանոնք Հայաստանի Հանրապետութեան հողերուն կցելու աշխատանքին: Արդիւնք՝ երկրին ներքին վիճակը, որ շատ տխուր էր, սովը, տասնեակ հազարներով որբեր պիտի կերակրուէին ու անոնց հագուստ պիտի հայթայթուէր: Պէտք է ըսել, որ ամերիկեան «Նիր Իսթ Ռիլիֆ» բարեսիրական կազմակերպութիւնը մեծապէս օգտակար եղաւ այս ուղղութեամբ եւ երկրէն դուրս գտնուող հայկական կազմակերպութիւներու միջոցով օգնութեան սկսաւ հասնելու: 1920ին հողագործութիւնը սկսաւ թափ առնելու առաջին անգամ, 1914էն իվեր: Բազմաթիւ հարցեր պէտք էր լուծուէին: Կային նաեւ որոշ մարդոց կողմէ երկիրը թալանելու փորձեր (ցարական չինովիկներ), պետութեան կառոյցը կազմակերպելու հարցեր, խորհրդարանի անդամներու ընտրութիւն, երկրի ծայրամասերուն զանազան շրջաններու մէջ կազմակերպչական աշխատանքներ կը պակսէին: Կրթական վիճակը հետզհետէ սկսած էր բարելաւուելու: Տեղի կ՛ունենան Երեւանի համալսարանի հիմնարկէքը, արդարադատութեան նախարարութեան կազմութեան աշխատանքներ, հայոց լեզուի պետականացում:

 

«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ».- Ցեղասպանութենէն երեք տարի ետք հայկական հանրապետութեան ստեղծումը յաջողութի՞ւն մըն էր, թէ ձախողութիւն:

ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ.- Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան հիմնադրութիւնը կարելի է համարել խեղաթիւրուած օրհնութիւն մը եւ կամ՝ չիրականացուած համանուագ մը: Այն նպատակակէտը, զոր ունէր Դաշնակցութիւնը՝ ազատ, անկախ, միացեալ Հայաստանի ստեղծումը, օրուան ծանր պայմաններուն պատճառով  իր սաղմին մէջ ոչնչացաւ: Շատ նախաձեռնութիւններ, որոնք սկսած էին, խորհրդային իշխանութեան հաստատումով մոռցուեցան: Սակայն Ա. Հանրապետութիւնը, հակառակ իր ունեցած դժուարութիւններուն՝ օրին  տեղադրուեցաւ աշխարհի քարտէսին վրայ եւ անիկա դարձաւ խորհրդանիշ մը՝ Սփիւռքի հայութեան յաջորդական սերունդներուն, որոնք միշտ ալ պահեցին անկախ հայրենիքի մը հաւատքը: Յեղափոխականներու կողմէ այս երազուած հայրենիքը չէր եւ հեգնական էր, որ խորհրդային Հայաստանի հողային տարածութիւնը միայն կէսն էր 1918-1920 շրջանին ունեցածին: Բայց անիկա մնաց սիրելի ամբողջ հայութեան համար՝ սպասելով հետագային իրականացուելիք երազներուն:

0000richard3

«ՆՈՒՎԵԼ Տ՛ԱՐՄԷՆԻ».- Ի՞նչ նմանութիւն եւ տարբերութիւն կայ 1918-1920 թուականի Հայաստանին եւ այս օրուան մեր ունեցածին միջեւ:

ՌԻՉԸՐՏ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ.- Իրականութեան մէջ բաւական նմանութիւն կայ երկու հանրապետութիւններուն միջեւ: Երկու հանրապետութիւններն ալ շրջապատուած են թշնամիներով, տնտեսական դժուարութիւն՝ երկուքին համար, սահմաններու վրայ արիւնահեղութիւն, աշխատաւոր դասակարգի տնտեսական վատ վիճակ, Սփիւռք-հայրենիք փոխյարաբերութեան կանոնացման ու զարգացման պակաս: Բայց կայ նաեւ տարբերութիւն՝ երկու հանրապետութիւններուն միջեւ: Յետ-խորհրդային իշխանութեան՝ ներկայ անկախ հանրապետութիւնը արդէն 25 տարուան կեանք ունի, ներկայ Հայաստանը անդամ է Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան: Շատ մը միջազգային հաստատութիւններու հետ կապ հաստատած է, ամէնէն կարեւորը՝ անիկա ժառանգած է նախկին խորհրդային շրջանէն բաւական լաւ ենթակառոյց մը, որ գոյութիւն չունէր նախկին Հանրապետութեան ժամանակ: Ա. Հանրապետութեան օրերուն շատ կարճ ժամանակի մէջ կազմակերպչական եւ զարգացման մեծ քայլեր կ՛առնուէին: Մինչդեռ այսօրուան հանրապետութիւնը, որ շատ աւելի նպաստաւոր պայմաններու մէջ կը ստեղծուէր, սկզբնական շրջանին տնտեսական ընկերային քաոսի կը վերածուէր, բայց հետագային հետզհետէ կը սկսէր ինքզինք բարելաւելու: Այդ քաոսային  շրջանին էր, որ տեղի ունեցաւ զանգուածային արտագաղթ հայրենիքէն: Ա. Հանրապետութեան շրջանին բազմաթիւ պետական մարդիկ, նախարարներ պէտք եղած ուսումն ու պատրաստութիւնը չունէին, բայց իրենց նուիրումը հայրենիքին անգնահատելի էր, անոնք կ՛ապրէին ու կը մեռնէին ժողովուրդին հետ ու հեռու էին անձնական շահարկումներէ: Անիկա սերունդ մըն էր՝ իտէալապաշտ ու տեսիլք ունեցող:

Մաղթանքս է, որ ներկայ սերունդն ալ ունենայ նոյնպիսի իտէալապաշտ տեսիլք ունեցող մարդիկ, որոնք երկիրը դնեն ճիշդ ճամբուն վրայ՝ առնելով գործնական քայլեր, երկիրը բարելաւելու 100 տարուան ընթացքին ժառանգուած անհարթութիւններէն:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top