Մուհամետ Մարգարէի Եւ Իր Յաջորդներուն Հրովարտակները՝ Տրուած Երուսաղէմի Հայոց Սուրբ Յակոբեանց Պատրիարքութեան

0000Garbis Haroyan

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

 

0000Garbis HaroyanՏարիներ առաջ, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Անթիլիասի գրախանութ այցելութեանս ընթացքին ուշադրութիւնս գրաւեց, եւ գնեցի Կրեկորի Գրիգորեանի անգլերէնով հրատարակած «Through the eye of an Armenian needle» հատորը: Հեղինակը պատմականը կ՛ընէր Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան՝ անոր հիմնադրութենէն մինչեւ 20րդ դար: Ան նաեւ կը յիշէր, որ իր աշխատասիրութիւնը ամփոփումն ու անգլերէնի թարգմանութիւնն էր Տիգրան Սայալանեանի «Երուսաղէմի Պատմութիւն» երկու հատորով եւ 1385 էջերով ծաւալուն գիրքին, որ հրատարակուած էր Երուսաղէմի մէջ, 1931ին: Կրեկորի Գրիգորեան իր գիրքին առաջին հատորի սկզբնաւորութեան յիշատակած էր, որ Երուսաղէմի Հայոց Աբրահամ պատրիարքը, 626ին Մուհամետ մարգարէին այցելած է եւ անկէ ապահոված է ֆերման-հրովարտակ մը՝ ի պաշտպանութիւն Հայոց պատրիարքարանին եւ իրաւունքներուն: Այս պատմական տեղեկութիւնը զիս տպաւորած էր օրին: Հետաքրքրութիւնս այս հարցով աւելի սրեցաւ, երբ քանի մը շաբաթ առաջ տեսայ մարգարէին տուած ֆերման-հրովարտակին լուսանկարը՝ «Armenian art treasures of Jerusalem» նկարազարդ հատորին մէջ, որ հրատարակուած էր Նիւ Եորք, 1979ին: Ուստի որոշեցի կարողութեանս սահմաններուն մէջ պզտիկ ուսումնասիրութիւն մը կատարել եւ յօդուած մը պատրաստել Մուհամետ մարգարէին եւ անոր յաջորդներուն կողմէ Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան տրուած ֆերմաններուն մասին: Ահաւասիկ՝ Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան հաստատման եւ Մուհամետ մարգարէին ու անոր յաջորդներուն կողմէ շնորհուած ֆերման-հրովարտակներու ամփոփ պատմութիւնը:

Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքարանը գոյութիւն ունեցած է դարերէ ի վեր: Անիկա ունի մօտաւորապէս 2000 տարուան պատմութիւն: Անիկա կարեւոր նշանակութիւն ունի հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ: Հայոց պատրիարքութիւնը մնացած է կանգուն եւ համահաւասար դիրքի վրայ՝ 600 միլիոնէ աւելի կաթոլիկ եւ 300 միլիոնէ աւելի ուղղափառ հաւատացեալներու պատրիարքութիւններուն հետ: Այս՝ շնորհիւ հայ կղերականներու աչալրջութեան, խոհեմութեան եւ ժրաջան աշխատանքին ու ջանքերուն:

0914jerusalem_Page_4

Ալիին կողմէ տրուած ֆէրման-հրովարտակը

Հայեր գտնուած են Երուսաղէմի մէջ Քրիստոսի ապրած տարիներուն եւ անոր խաչելութենէն առաջ: Քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակուելէ ետք, 301ին մեծ թիւով հայեր Հայաստանէն սկսած են ուխտագնացութիւն կատարելու դէպի Երուսաղէմ: Անոնցմէ ոմանք հաստատուած են հոն: Հայերու թիւը կամաց-կամաց բարձրացած է, եւ անոնք ապրած են համախումբ: Անոնք հաստատած են եկեղեցիներ, վանքեր, ուխտատեղիներ եւ կրթական հաստատութիւններ:

Երուսաղէմի Սուրբ Յակոբ վանքը հաստատուած է Տրդատ թագաւորի օրով եւ միջոցներով: Երուսաղէմի հայկական բաժինը գոյութիւն ունեցած է Քրիստոսէ ետք 4րդ դարուն:

Խումբ մը հայ վանականներ եւ ուխտաւորներ կը հաստատուին Սիոն լերան մօտ, հոն, ուր այսօր Սուրբ Յակոբ վանքը գոյութիւն ունի: Սուրբ Յակոբ վանքին մէկ մասը շինուած է 420ին: Երուսաղէմի մէջ 6րդ դարուն գոյութիւն ունեցած են 66 հայկական եկեղեցական հաստատութիւններ:

Տեղեկութիւններ կան, որ նոյնիսկ 254էն սկսեալ հայ եպիսկոպոսներ յոյն օրթոտոքս եկեղեցականներու հետ Երուսաղէմի մէջ որոշ աշխատանքներ կը տանէին պահպանելու համար Յիսուսի կեանքին հետ կապուած վայրերը:

Հայաստանի նախարարական տուները եւ եպիսկոպոսական աթոռները Երուսաղէմի մէջ շինած են բազմաթիւ վանքեր՝ որպէս հայ ուխտաւորներու նստավայր եւ հանգստեան կեդրոններ:

Վլատիմիր Պօղոսեան իր գրութիւններուն մէջ յիշած է, որ, ըստ Գրիգոր Տաթեւացիի եւ Յովհաննէս վարդապետի, Գրիգորը (Լուսաւորիչ) ուխտագնացութեան գացած է Երուսաղէմ, սակայն ինքզինք արժանի չէ գտած Քրիստոսի գերեզման-սրբատեղին մտնելու, ուստի ան եօթը տարի ապրած է մօտակայ քառայրի մը մէջ՝ աղօթելով: Ապա ան մտած է Յիսուսի գերեզման-սրբատեղին եւ խնդրած Տիրոջմէ, որ վայրը լուսաւորուի ի նշան Յիսուսի համբարձման: Հրաշքով այնտեղ գտնուող ջահերը վառած են: Այս հրաշքով Գրիգորը կը դառնայ «Լուսաւորիչ» ոչ միայն հայերուն համար, այլ նաեւ՝ բոլոր քրիստոնեաներուն:

0914jerusalem_Page_3

Օմարին շնորհուած ֆէրման-հրովարտակը

Հայոց պատրիարքութեան հիմնադրութեան վերաբերեալ պատմաբաններ կը նշեն, որ Քրիստոսի համբարձումէն ետք առաքեալները հաւաքուած են Երուսաղէմի մէջ եւ ընտրած են Յակոբոս առաքեալը՝ իբրեւ առաջին եպիսկոպոս Երուսաղէմի: Ան իր աթոռը հաստատած է Սիոն լերան վրայ: Այս վայրին վրայ ներկայիս կը գտնուի հայոց Սրբոց Յակոբեանց տաճարը: Կը յիշուի նաեւ, որ այս տաճարին մէջ պահուած է Յովհաննէս աւետարանիչի եղբօր գլխատուած զաւակին գլուխը:

Երուսաղէմի առաջին պատրիարքը եղած է Ս. Յակոբ առաքեալը:

381ին Պոլսոյ երկրորդ միջեկեղեցական համաժողովի օրերուն Երուսաղէմի եպիսկոպոսը պատրիարք կը հռչակուի:

Քրիստոսի խաչելութենէն մինչեւ Քաղկեդոնի ժողովը՝ 451, Երուսաղէմ ունեցած է մէկ համաքրիստոնէական պատրիարքական աթոռ, որուն հովանիին տակ կը գտնուէին հայ, յոյն, ասորի պատրիարքները, եւ ամէն ազգ ունեցած է իր սեփական վանքերն ու եկեղեցիները:

Քաղկեդոնի ժողովին ընդհանրական եկեղեցին ընդունած է Քրիստոսի երկբնակութեան բանաձեւը՝ մարդկային եւ աստուածային տարանջատուած բնութեամբ: Ըստ այս բանաձեւին՝ Քրիստոս թէ՛ մարդ էր եւ թէ Աստուած: Հայերը հաւատարիմ մնալով առաջին երեք Տիեզերական ժողովներուն՝ Նիկիա՝ 325ին, Կ. Պոլիս՝ 381ին եւ Եփեսոս՝ 431ին, կը մերժեն Քաղկեդոնի բանաձեւը: Այս թուականէն սկսած է քրիստոնեայ եկեղեցւոյ երկփեղկումը: Երուսաղէմի միասնական աթոռը կը բաժնուի երկուքի՝ յոյներու պատրիարքութեան եւ հայոց պատրիարքութեան: Հայերուն կը միանան ասորիները, ղպտիները եւ եթովպիացիները, որոնք բոլորը հաստատ կը մնան Քրիստոսի միաբնակութեան, իսկ յոյները՝ երկբնակութեան:

Մուհամետի գալուստով եւ իշխանութեան տիրանալէ ետք, իսլամական ուժերը կը յառաջանան դէպի Միջին Արեւելք, մասնաւորապէս դէպի Դամասկոս եւ Երուսաղէմ, ուր արդէն քրիստոնեաներ եւ հրեաներ կ՛ապրէին: Մուհամետի իսլամական ուժերու յառաջխաղացքի ժամանակաշրջանին, հրեաները կը փորձեն բարեկամանալ այս ուժերուն հետ, որպէսզի տիրանան Երուսաղէմին եւ վտարեն քրիստոնեաները Երուսաղէմէն: Իսլամական ուժերը օգտագործելով հրեաներուն այս կեցուածքը՝ կը զօրացնեն իրենց յառաջխաղացքը դէպի Երուսաղէմ:

0914jerusalem_Page_5

Սալլահ Էտտինի կողմէ շմորհուած ֆէրման-հրովարտակը

Այդ օրերուն, Երուսաղէմի հայ համայնքի Աբրահամ պատրիարքը, տեսնելով իսլամական արշաւանքի վտանգները եւ իսլամական ուժերուն հզօրութիւնը՝ կ՛որոշէ անձնապէս երթալ Մեքքէ եւ տեսնուիլ ու բանակցիլ Մուհամետ մարգարէին հետ՝ ապահովելու համար մարգարէին պաշտպանութիւնը: Աբրահամ պատրիարք խորհրդակցութիւններ կ՛ունենայ հայ երեւելիներուն հետ եւ 40 հոգիէ բաղկացած յատուկ պատուիրակութեամբ մը կը հասնի Մեքքէ: Մուհամետ մարգարէն սիրով, յարգանքով եւ ազնուութեամբ կ՛ընդունի հայ պատուիրակութիւնը եւ կը լսէ Աբրահամ պատրիարքին առաջարկները: Հայ պատուիրակութիւնը, առաջնորդութեամբ Աբրահամ պատրիարքին՝ կը յայտնէ իր հպատակութիւնը մարգարէին: Աբրահամ պատրիարք կը ներկայացնէ իր առաջարկները Մուհամետ մարգարէին եւ կը յայտնէ իր պատրաստակամութիւնը գործակցելու իրեն հետ ու կը խնդրէ ունենալ իր պաշտպանութիւնը Երուսաղէմի հայ համայնքին, եկեղեցական հաստատութիւններուն եւ քրիստոնէական պաշտամունքի իրաւունքը՝ առանց կաշկանդումի: Երկու կողմերը կը բանակցին եւ կը յանգին դրական որոշումներու: Մուհամետ մարգարէն կը հրատարակէ իր յատուկ Ֆերման-հրովարտակը, որուն մէջ ան կ՛ըսէ.

«Ես՝ Մուհամետ, Ապտալլայի որդին, մարգարէն եւ ծառան Աստուծոյ, կու տամ իմ յարգանքս Աբրահամ պատրիարքին, կը պատուեմ զինք եւ Երուսաղէմի, Դամասկոսի եւ Արաբիոյ շրջակայ վայրերու բոլոր արքեպիսկոպոսները, եպիսկոպոսները եւ քահանաները, այլ խօսքով՝ այն ժողովուրդները, որոնք ենթակայ են Երուսաղէմի, այսինքն՝ եթովպիացիները, ղպտիները, ասորիները: Կը ճանչնամ եւ կ՛երաշխաւորեմ անոնց վանքերը, եկեղեցիները, կրթութեան կեդրոնները, կալուածները եւ հողերը: Ես՝ մարգարէ Մուհամետ, Աստուծոյ վկայութեամբ եւ իմ շուրջս գտնուող 30 անձերուն, իմ հովանաւորութիւնս եւ պաշտպանութիւնս կը շնորհեմ եւ իմ ողորմութիւնս կը բաժնեմ հայոց եկեղեցիներուն, ուր որ ալ գտնուին՝ Երուսաղէմի ամբողջ տարածքին, Քրիստոսի սուրբ գերեզմանին, Սուրբ Յակոբ եկեղեցւոյ, Բեթղեհէմի եկեղեցւոյ, բոլոր աղօթատեղիներուն, մենաստաններուն, Գողգոթայի ճանպարհին եւ սրբատեղիներուն: Նաեւ կ՛ապահովեմ եւ կը վստահեցնեմ, որ իմ պաշտպանութիւնս կ՛երկարի նաեւ քրիստոնեայ բլուրներուն, հովիտներուն ու քրիստոնեաներուն եկամուտի հաստատութիւններուն: Այս բոլորը կը յայտարարեմ իմ մարգարէի անունով եւ իմ հաւատացեալ իսլամներու անունով»:

Հայ պատուիրակութիւնը կը խոստանայ եւ կ՛երդնու, որ պիտի հպատակի Մուհամետ մարգարէին, պիտի ճանչնայ միայն իսլամ իշխանութիւնը, պիտի մերժէ բոլոր այլ իշխանութիւնները եւ պիտի կատարէ իր ու հայ համայնքին բոլոր նիւթական պարտաւորութիւնները՝ հանդէպ մարգարէին:

0914jerusalem_Page_2

Մոհամմէտ մարգարէին շմորհուած ֆէրման-հրովարտակը

Մարգարէն իր յաջորդներուն պարտաւորութիւն կ՛արձանագրէ յարգելու համար իր՝ մարգարէ Մուհամետի այս յատուկ հրովարտակը եւ գործադրել անոր բոլոր մանրամասնութիւնները: Այս հանդիպման եւ հրովարտակի ստորագրութեան ներկայ կ՛ըլլայ Խաթթապի զաւակը՝ Օմար, որ պիտի դառնար մարգարէին յաջորդներէն մէկը եւ ինք պիտի հրատարակէր նոյնանման հրովարտակ մը եւ պիտի հաստատէր մարգարէին յատուկ հրովարտակը՝ տրուած Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքարանին եւ անոր հօտին: Մուհամետի հրովարտակին մէջ ներառուած են Քուրանէն որոշ հատուածներ եւ գրութիւններ:

Մուհամետ մարգարէին տուած հրովարտակը կը դառնայ Հայոց պատրիարքութեան կարգավիճակը որոշող պաշտօնական փաստաթուղթերուն առաջինը:

Մուհամետ մարգարէին տուած հրովարտակին բնագիրը գոյութիւն չունի Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքարանի արխիւներուն մէջ: Սակայն այս հրովարտակին դեղնորակ թուղթով պատճէնը կը գտնուի պատրիարքարանի «Մարտիկեան» թանգարանին մէջ:

Հայ պատուիրակութիւնը կը վերադառնայ եւ կը վայելէ այս հրովարտակին բարի կամեցողութիւնը:

Մուհամետ մարգարէն կը մահանայ 632ին եւ կը թաղուի Մետինէի մէջ: Անոր կը յաջորդէ Ապու Պեքիր, որ ինքզինք հռչակած է Աստուծոյ մարգարէին հետեւորդը եւ յաջորդը: Ան յառաջացած տարիք ունեցած է եւ չէ կրցած իր բանակը ղեկավարել: Ան բանակը յանձնած է բարձրաստիճան կարող զինուորական Ապու Օպէյտի: Ապու Պեքիր կ՛ապրի միայն երկու տարի եւ խալիֆայութիւնը կը յանձնուի Օմարի, 634ին: Ապու Օպէյտ կը դառնայ Օմարի զինուորական ընդհանուր հրամանատարը: Անոր զօրքերը կը յարձակին Դամասկոսի եւ Երուսաղէմի վրայ ու կը պաշարեն զանոնք, կ՛արգիլեն ուխտաւորներուն Երուսաղէմէն դուրս գալը եւ մուտքը: Այդ օրերուն Երուսաղէմի պատրիարքը՝ Սոֆրոնիոսը եւ հայոց Գրիգոր պատրիարքը համախորհուրդ կ՛որոշեն տեղի տալ: Ուստի կը տեսնուին Ապու Օպէյտի հետ եւ կը յայտնեն, որ Երուսաղէմի գրաւումը Աստուծոյ քով զայրոյթ պիտի յառաջացնէ, քանի որ Երուսաղէմը սուրբ քաղաք է: Երկու պատրիարքները պատրաստակամութիւն կը յայտնեն հպատակելու Օմարին:

Ապու Օպէյտ պատրիարքները լսելէ ետք Օմարին կը յայտնէ երկու պատրիարքներուն մտածումները: Օմար Մեքքէէն ճամբայ կ՛ելլէ եւ եւ կը հասնի Երուսաղէմի մօտերը: Ան իր վրանը կը տնկէ Ձիթենեաց լերան վրայ: Յոյն պատրիարքին եղբայրը կը բանակցի Օմարին հետ եւ կը յայտնէ քրիստոնեաներուն հպատակութիւնը իրեն եւ իսլամ իշխանութեան: Ան նաեւ կը կը խնդրէ Մուհամետ մարգարէին տուած հրովարտակին գործադրութիւնը: Օմար լսելէ ետք քրիստոնեայ պատուիրակը կը հրատարակէ իր հրովարտակը, որուն մէջ կը վերահաստատէ մարգարէին տուած հրովարտակին ամբողջութիւնը եւ ինք իր կարգին նոյնաման հրովարտակ մը կը հրատարակէ: Շուտով կը բացուին Երուսաղէմի դռները: Օմար կը մտնէ Երուսաղէմ իր հետեւորդներուն եւ բարձրաստիճան անձնաւորութիւններուն հետ: Ան կը շրջագայի Երուսաղէմի բոլոր սրբատեղիները եւ կ՛այցելէ Քրիստոսի գերեզմանի տաճարը եւ կ՛աղօթէ: Ան կը հիանայ տաճարին ճարտարապետութեամբ եւ կ՛առաջարկէ պատրիարքին՝ տաճարին կից հող մը ունենալ, որպէսզի հոն մզկիթ մը կառուցուի ապագային: Այդ մզկիթը կը շինուի 935ին եւ կը կոչուի «Ալ Օմարիէ»: Օմար քրիստոնեաներուն կը պարգեւէ քրիստոնէական պաշտամունքի ազատութիւն, սակայն կ՛արգիլէ եկեղեցիներուն զանգակներու գործածութիւնը: Ան կը դառնայ խաղաղասէր, արդարասէր եւ բարեսէր՝ հանդէպ քրիստոնեաներուն եւ հայերուն: Հայ ուխտաւորները ազատօրէն կ՛այցելեն Երուսաղէմ, սակայն՝ հետեւելով իսլամ կրօնի քաղաքացիական օրէնքներուն:

Օմար իր հրովարտակին մէջ կ՛անդրադառնայ Գրիգոր Ուրֆայեցի պատրիարքին եւ Երուսաղէմի հայերուն իրաւունքներուն եւ կը շնորհէ ապահովութիւն, պաշտպանութիւն եւ քրիստոնէական պաշտամունքի ազատութիւն:

Այս հրովարտակի հրատարակումէն ետք Գրիգոր պատրիարքը իր հօտին կը յանձնարարէ Օմարին վճարել իրենց հարկերը եւ կատարել նիւթական պարտաւորութիւնը: Օմար իշխանութեան վրայ կը մնայ 10 տարի եւ վեց ամիս: Ան կը սպաննուի Մետինէի մզկիթին մէջ աղօթելու ընթացքին՝ 645ին, սպասաւորի մը կողմէ, որ կը կոչուէր Լուլու: Օմար կը թաղուի Մուհամետ մարգարէի դամբարանին կից:

Խալիֆա Ալիի իշխանութիւնը կ՛երկարի 656-661: Անոր տիրապետութեան ընթացքին Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութիւնը եւ հայ ժողովուրդը կ՛արժանանան Ալիի հոգատարութեան: Ալի իր կարգին հայերուն եւ Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան կը շնորհէ իր ֆերման-հրովարտակը, որ նմանօրինակ կ՛ըլլայ Մուհամետ մարգարէի եւ Օմարի կողմէ տրուած ֆերմաններուն:

Օմարէն ետք, մինչեւ 1097, ամբողջ չորս դար, իսլամական յաջորդական խալիֆայութիւններու ընթացքին Երուսաղէմ կռուադաշտ կը դառնայ հակաքրիստոնէական արշաւանքներու: Քանի՜ քանի անգամներ Երուսաղէմ կը գրաւուի, կը կործանի, եկեղեցիներ եւ սրբատեղիներ կը քանդուին եւ քրիստոնեայ ժողովուրդը կը հալածուի ու կը կորսնցնէ իր պաշտամունքի ազատութիւնը: Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքարանը եւ հայ ժողովուրդը նոյն դժբախտութիւններուն կ՛ենթարկուին, սակայն կը տոկան եւ կը դիմագրաւեն բոլոր դժուարութիւնները՝ խիզախութեամբ եւ հաւատքի ներգործութեամբ:

1097ին կը սկսի խաչակիրներու արշաւանքը: Անոնք կու գան եւ կ՛ազատագրեն Երուսաղէմը: Քրիստոնեայ բնակչութիւնը կը վերագտնէ իր ազատութիւնը՝ իբրեւ քրիստոնեայ ապրելու երաշխիքը: Յաջորդ երկու դարերուն ընթացքին խաչակիրները քանիցս կ՛արշաւեն եւ կը վերագրաւեն սուրբ Երուսաղէմը ու կ՛ազատագրեն անոր քրիստոնեայ ժողովուրդը:

0914jerusalem_Page_1

Երուսաղէմի Ս. Յակոբ վանքի մուտքը

1187ին Սալահէտտին կը դառնայ Եգիպտոսի Այուպեան իշխանութեան հիմնադիրը: Ան Երուսաղէմը կը գրաւէ նոյն տարին: Սալահէտտին կը պարտադրէ Երուսաղէմի բնակիչներուն, որ լքեն Երուսաղէմը եւ դուրս ելլեն: Հարիւր հազար հաշուող բնակչութեան մեծ մասը դուրս կը վտարէ: Հոն կը մնան միայն 6000 անձեր, զորս կը ղրկէ Եգիպտոս՝ ծանր աշխատանքներ կատարելու: Սալահէտտին կը գրաւէ լատիններու բոլոր եկեղեցիները եւ կ՛արգիլէ լատիններուն կատարել իրենց պաշտամունքը: Սակայն հակառակ այս բոլոր հակաքրիստոնէական կեցուածքներուն, Սալահէտտին հայերուն մասնակի ազատութիւն կը շնորհէ եւ բարենպաստ մօտեցում կ՛ունենայ անոնց նկատմամբ: Այդ օրերուն Երուսաղէմի մէջ կային 1000 հայ ուխտաւորներ, որոնք առանց տուրք վճարելու՝ դուրս կու գան Երուսաղէմէն: Երուսաղէմի գր-աւման ժամանակ հայոց Աբրահամ պատրիարքը կը հանդիպի Սալահէտտինի հետ իր հետ ունենալով խումբ մը եկեղեցականներ: Հայոց պատրիարքը Սալահէտտինին կը ներկայացնէ Մուհամետ մարգարէին կողմէ տր-ուած յատուկ հրովարտակը եւ փաստաթուղթերը, ինչպէս նաեւ Օմարին կողմէ տրուած հրովարտակը: Սալահէտտին լսելէ ետք հայ պատրիարքը եւ իրազեկ դառնալէ ետք ներկայացուած հրովարտակներուն, 1180ին ինք եւս կը հրատարակէ իր հրովարտակը եւ կը վերահաստատէ մարգարէին, Օմարին եւ Ալիին կողմէ տրուած հրովարտակներուն վաւերականութիւնը: Սալահէտտին մասնաւորապէս կը մատնանշէ իր հրովարտակին մէջ հայերու իրաւասութիւնները՝ եկեղեցիներու, սրբավայրերու, սուրբ Յակոբ վանքի, Բերշաւանքի, Բեթղեհէմի եւ Նապլուսի եկեղեցիներուն, Սուրբ գերեզմաննոցի սրբավայրը եւ այլ սրբատեղիներուն ու մանաւանդ հայերու ազատ պաշտամունքի իրաւասութիւնը: Ան կը նուազեցնէ հայ վաճառականներուն եւ ուխտաւորներուն տուրքերը: Սալահէտտինի հրովարտակը հիմք կը ծառայէ Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութեան իրաւունքներուն եւ սեփականութիւններուն:

Սալահէտտին կ՛ունենայ 18 զաւակներ, որոնք իրենց հօր մահէն ետք կ՛ունենան մեծ եւ ծանրակշիռ հակառակութիւններ եւ պառակտումներ: Երուսաղէմը դարձեալ կռուախնձոր կը դառնայ հակամարտութիւններու: Քրիստոնեայ Երուսաղէմը երկար տարիներ կ՛ապրի խաւարի եւ բռնութեան մէջ: Խաչակիրները դարձեալ կը յայտնուին եւ ի պաշտպանութիւն քրիստոնեայ Երուսաղէմին՝ կը հասնին օգնութեան:

1517ին օսմանեան սուլթան Սելիմ կը գրաւէ Երուսաղէմը եւ կը հրապարակէ իր հրովարտակը՝ ֆերմանը, որ կը հաստատէ Մուհամետ մարգարէին, Օմարին եւ Սալահէտտինի կողմէ տրուած առանձնաշնորհումները՝ ի նպաստ Երուսաղէմի հայոց սուրբ Յակոբեանց աթոռին:

Սուլթան Սելիմի յաջորդը՝ սուլթան Սուլէյման թագաւորական ստորագրութեամբ կը հրատարակէ իր ֆերմանը՝ հաստատելով հայերու իրաւունքները Երուսաղէմի մէջ:

Օսմանեան տիրապետութեան 4 դարերու ընթացքին հայերը օգտագործած են իրենց կապերը թրքական իշխանութիւններուն հետ եւ ամրապնդած են համայնքին իրավիճակը: Սակայն յաջորդ երեք դարերուն ընթացքին Երուսաղէմի հայոց պատրիարքարանը եւ հայ համայնքը կ՛ունենան դժուար եւ մտահոգիչ կեանք: Տեղի կ՛ունենան հայ-յոյն համայնքներու վէճերը: Յոյները քանիցս կը փորձեն տիրանալ հայերու սրբատեղիներուն եւ իրաւունքներուն՝ կաշառելով թուրք իշխանական խաւը: Յոյները թուրք իշխանութիւններէն քանի՜ քանի՜ անգամներ կ՛ապահովեն իրենց ի նպաստ հրովարտակներ: Սակայն Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքներուն եւ անոնց օգնական կղերներուն խոհեմ եւ յամառ կեցուածքներուն շնորհիւ՝ թուրք սուլթանները հրատարակած են ի նպաստ հայերուն յատուկ հրովարտակներ: Այս հրովարտակներէն նշանաւորները եղած են՝ սուլթան Մեհմետ չորրորդի հրովարտակը՝ 1659ին, սուլթան Մահմուտ առաջինի հրովարտակը՝ 1735ին, սուլթան Ապտուլ Մեճիտի հրովարտակը 1853ին, որ Երուսաղէմի հայերու իրաւունքները սահմանող հրովարտակներուն վերջինը կը նկատուի:

 

Մոնթրէալ, 10 Յուլիս 2018

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top