ԲԱՌԵՐՈՒ ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ ԱՇԽԱՐՀԸ- Շէկ՝ Հայրենասիրութեան Գոյնը

0120norayrdadourian

0120norayrdadourian

ՆՈՐԱՅՐ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ

– Եթէ Նորավանքի կիրճը նուրբ մատ մըն է, անոր վանական համալիրն է զայն ամբողջացնող մատանին, իսկ կեդրոնական այս եկեղեցին, որ Սուրբ Աստուածածին կը կոչուի, այս մատանին զարդարող ադամանդը- մարդակերտ հրաշք:

– Ի՛նչ գեղեցիկ նմանութիւն է, պարոն:

– Շնորհակալ եմ, Շանթ, բայց անիկա պարոնիդ չի պատկանիր: Անոր ծնունդ տուած պատկերալից միտքը 10րդ դարուն Սիւնիքի Սոփիա իշխանուհին արտայայտեր է իր շինած Գնդեվանքը նկարագրելու համար: (*)

Նորավանքի մոխրագոյն երկինքին տակ, պատանիները կը շարունակեն ունկնդրել ճարտարապետ Սիրանեսի, քանդակագործ Մոմիկի եւ Օրպելեան «առիւծօրէն խրոխտ» իշխաններու պատմութիւնները: Ապա, հմայուն կը դիտեն Հայր Աստուծոյ զարդաքանդակ շիկահեր եւ շիկամօրուս պատկերը ու անոր ձախ ափին մէջ կը տեսնեն Ադամի անշնչացած գլուխը:

Կը վերջանայ մանր դասախօսութիւնը ու փոշիացած տուֆի վրայ նստած աշակերտները ճամբորդական ծոցատետրերուն մէջ կը գծագրեն իրենց վերջին տպաւորութիւնները: Իսկ երբ անձրեւի անակնկալ կաթիլներ կը սկսին իջնելու, անոնք արագ քայլերով կ՛ուղղուին դէպի վանքապատկան ճաշարանը:

Երեխաները միաբերան կ՛աղօթեն. Ճաշակեսցուք խաղաղութեամբ…  Ճաշարանը ունի երեք պատ. չորրորդը, որ կը դիտէ խոյացող շիկակարմիր ժայռապատերը, ծայրէ ծայր ապակի է: Ճաշ մատուցողները լայն կը բանան անոր փեղկերը, …զկերակուրս, որ պատրաստեալ է… Այդ խորհրդաւոր պահուն մէկ այլ հրաշք կը շոյէ մեր աչքերը՝ կիրճի համայնապատկերը: Ցից վիմաժայռերու վրայ սահող ամպերը կը ստեղծեն լոյսի եւ ստուերի խաղեր: Ապշած կը դիտենք …մեզ ի Տեառն է: Օրհնեալ է Տէր ի պարգեւս իւր… Ու, միտքի մէջ կը յածի այդ պատկերը շրջանակող բառը՝ շէկ: …Ամէն:

0112sheg1

Յարգելի ընթերցողներ, թող մեր սփիւռքահայ աշակերտները վայելեն հայրենի սեղանը, ձեռքէ ձեռք անցնեն լաւաշի, լոպիի, քամած մածունի պնակները ու թող խանդավառուին այն համերգի մասին, որ երեկոյան տեղի պիտի ունենայ Երեւանի Շարլ Ազնաւուր հրապարակին վրայ, մենք առանձնանանք «շէկ» բառի ջերմացնող պատմութեան հետ:

«Շէկ» բառի ստուգաբանութիւնը կը մնայ ոչ-յստակ: Ուստի, երբ կը բացակայի անոր արմատը կամ ծագումը, կ՛առաջարկեմ միտքի հեռաւոր թռիչք մը կատարել ու անյիշելի ժամանակներու մէջ որոնել առաջին «շէկ» հայը: Վահագն աստուածն էր ան, որ ունէր «հուր հեր», մօրուքն էր «բոց» եւ «աչկունքն էին արեգակունք»: Թէեւ անոր ծնունդին նուիրուած վիպերգի մեզի հասած պատառիկին մէջ կը բացակայի «շէկ» բառը, սակայն, կասկած չունինք, թէ Մովսէս Խորենացին զայն օգտագործած պիտի ըլլար երկի ամբողջութեան մէջ: Հայոց քերթողահօր մէկ այլ վիպասանութեան մէջ, ահա, կը գտնենք «շէկ»ի հնագոյն գործածութիւնը. «Հեծաւ արի արքայն Արտաշէս ի սեաւն գեղեցիկ, եւ հանեալ զոսկեօղ շիկափոկ պարանն…»: Արտաշէսի եւ Սաթենիկի պատմութիւնն է անիկա, ուր հայոց արքան «շիկափոկ» պարանով կը որսայ ալաններու օրիորդը:

Յարգելի ընթերցողներ, աշխարհի բնակչութեան մէկ-երկու տոկոսն է շէկ: Բնածինը նկատի ունինք: Ձեր ակնկալածէն նուազ, չէ՞: Նոյնպէս «շէկ» բառը եղաւ ակնկալուածէն նուազ պտղաբեր: Հազիւ քսան բառ «շէկ»ով սկսող եւ քսան բառ՝ «շէկ»ով վերջացող: Հնագոյններէն մէկն է «ատրաշէկ» ընտիր ածականը: Ներսէս Շնորհալին մեզի տուեր է «ատրաշէկ բոց» արտայայտութիւնը: Սակայն, հայութիւնը եւ հայոց մայրենին մինչեւ 1909 թուականը պէտք էր սպասէին, որպէսզի Դանիէլ Վարուժանի գրիչը տար անոր ամէնէն ողբագին գործածութիւնը. «Ո՜վ ատրաշէկ երկաթով կուրացուած հայրենիք»: Նոյն տղան, որուն տողերուն մէջ «աստղերը շէկ կ՛արծարծէին», մեզի պարգեւեց «շիկագոյն ցորեան», «շէկ հասկեր», «շէկ Ոգի», «հրաշէկ կայծակ» եւ «հրաշէկ շանթեր» արտայայտութիւնները: Մեր լեզուին գոյն տուին նաեւ արեւաշէկ եւ բոցաշէկ ածականները: Սիամանթօն անոր մէջ տեսաւ «Շէկ կտոր մը երկաթ», իսկ Պարոյր Սեւակը՝ «շէկ բուրվառ», «շէկ անապատ» եւ «շէկ աքսոր»… Ըմբոստ բանաստեղծներու քով ունեցանք նաեւ շիկնոտ, շէկլիկ եւ շիկերես քնարերգակներ, ինչպէս՝ Միսաք Մեծարենցը: Ժամանակակիցներէն մէկը կը նկարագրէ. «Նոր հարսի մը պէս շիկնոտ»: «Սիրերգ»ի մէջ տղան շշնջաց. «Երբ կը մեկնիմ ես քու քովէդ, կ՛ըլլամ շիկնոտ ու թըռվռուն»: Այս վառվռուն բառը, ըստ երեւոյթին, կը փորձէր հայու հեռաւոր անցեալի կերպարանքը յիշեցնել հետեւեալ բառերով՝ շիկամազ, շիկամորթ, շիկամօրուս, շիկավարս, շիկահեր… Իսկ, առաւել ընտիր է «շիկակարմիր» ածականը: Լեւոն Շանթ զայն մէկ անգամ տեսեր է գամ շինողներու արհեստանոցի մը մէջ. «…մուրճերը կը բարձրացնեն ու կ՛իջեցնեն, …յաջորդաբար կը հարուածեն շիկակարմիր երկաթը սալին վրայ»:

«Շէկ» միավանկը հայոց պատմութեան ամենակարմիր օրերուն իր ուսերուն վրայ շալկեց մեծ պարտականութիւն՝ դարձաւ աղէտներու իշխող գոյնը: Թումանեան պատմեց. «Քանի անգամ շէկ անապատի օրդուները (բանակ) սեւ, իրարու ետեւ եկա՜ն, զարկեցին մեր քարաւանն ազնիւ, Հայոց լեռներում, Արնոտ լեռներում»: Այդ օրերուն հրաշքով փրկուած երկու մատեաններ կոչուեցան «շէկ»: Մէկը Սեւանի մօտ, Վարդենիկ գիւղի Շէկ աւետարանն է, 1507 թուականի ձեռագիր մը, այդ գիւղի հոգեւոր գանձը: Երկրորդը ունի իր ոդիսականը: 92ամեայ Քնարիկ Գալստեան կը յիշէ. «Ես ընդամէնը վեց տարեկան էի: Կարսից փախչելիս, վախենալով, ընտանիքը թաղել էր իր Աւետարանը: Այն կոչել են Շէկ Աւետարան»: Ընտանիքի կիներէն մէկը երազին մէջ տեսեր է Աւետարանը, վերադարձեր ու գտեր է: Մինչեւ այսօր Կիւմրիի մէջ ապրող կարսեցիները կ՛աղօթեն Շէկ Աւետարանին եւ օգնութիւն կը հայցեն»:

Իսկ այժմ, յարգելի ընթերցողներ պիտի խնդրեմ, որ ձեր սենեակին մէջ լռութիւն տիրէ, քանզի պիտի ծանօթանաք հայոց նոր պատմութեան ամէնէն հերոս, ամէնէն անձնուէր պատանի շէկին՝ 19ամեայ Ռոբերտ Աբաջեանն է ան, որ Քառօրեայ պատերազմին, իր մօտ մնացած վերջին նռնակը ձեռքին, սպասեց մինչեւ որ մարդակերպ բոլոր թշնամի զինեալները լաւ մը մօտենան իրեն: Ապա, արձակեց բռնկիչը: Չյանձնուեցաւ: (Անոր տապանաքարին առջեւ է, որ մեր Շանթը օր մը առաջ արտասանած էր Դանիէլ Վարուժանի «Առկայծ Ճրագ» քերթուածը): Իսկ այժմ այդ քաջորդոյն յիշատակին, արժանապէս, կը պատրաստեն շարժապատկեր: Անո՞ւնն այդ շարժապատկերին՝ «Շիկահեր Տղան»… Ի՞նչ է հայրենասիրութեան գոյնը, եթէ հարցնէք, այլեւս կասկած չկայ՝ շէկը: Պարոյր Սեւակ կը ձայնակցի. «Տաք է սէրը մեր շէկ քարերիդ պէս»… Բայց կային օրեր, երբ բառս սիրոյ ջերմ գոյնն էր: Ականջ տուէք Ջաւախքի «Լիլիկին» պարերգին. «Շէկ աղջկայ ծոցուին նուռ է… Շէկ ծամով, ծով ծամով մէկուճար աղջիկ»: Ապա, քնարերգակներ եկան ու երկրպագեցին անոր: Մէկը Պետրոս Դուրեանն էր. «Չ՛ունի լուսինն վարդերն շիկնոտ այտերուդ», Կոմիտասը Արագածի փէշերէն հաւաքեց երգի պատառիկ մը. «Մայրի՛կ ջան, քար կտրեմշէկ եարի դարդիցը», ու վերջապէս զայն գովերգեց Եղիշէ Չարենց. «Ուզում եմ ես հիմա քո շէկ մազերը բոց»:

Անձրեւը մինչեւ Երեւան եւ մինչեւ Ազնաւուրի հրապարակ հետեւեցաւ մեզի: Հովանոցներու տակ պաշտպանուած՝ երիտասարդներուն միացան մեր աշակերտները: Ու, Կոմիտասի «Գութանը մանի-մանի» երգով սկսաւ Գարիկ-Սոնա զոյգի համերգը: Եւ այդ գիշեր «շէկ»ը կրկին դարձաւ սիրոյ գոյնը: (**)

Գութանը մանի-մանի, օ, օյ,

Շէկ աղջիկ հաց կը տանի, օ, օյ,

Մէկ կ՛երթայ, մէկ կը նայի, օ, օյ,

Շէկ տղի խելք կը տանի, օ, օյ:

 

(*) «Մատանի էր անակն Վայոց ձոր, շինեցի զսա եւ եդի ակն ի վերայ»։

(**) Համերգը լսելու համար ձեր բջիջայինով հաճեցէք վերծանել պատկերը։

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top