Հարսանիթ-Կարմրախտ – Measles-Rubeola

0000Garbis Haroyan

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

 

0000Garbis HaroyanՀարսանիթը հանրածանօթ հի-ւանդութիւն մըն է: Անիկա գոյութիւն ունեցած է հին ժամանակներէն: 9րդ դարուն Պարսիկ բժիշկ մը մանրամասնօրէն նկարարագրած է հարսանիթը:

Հակառակ անոր, որ այս հիւանդութիւնը վերջին քսան տարիներուն նկատուած էր անյայտացած հիւանդութիւն մը, վերջին քանի մը ամիսներուն միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւնները զգուշացումի յայտարարութիւններ կատարեցին հարսանիթի վերայայտնումին վերաբերեալ, շատ մը երկիրներու մէջ: Ուստի, որոշեցինք գրել այս հիւանդութեան մասին՝ նկատի ունենալով անոր այժմէականութիւնը:

Հարսանիթը կամ կարմրախտը ժահրային (viral) փոխանցիկ-տարափոխիկ (contageous) հիւանդութիւն մըն է. անոր յարուցիչ ժահրը կը կոչուի Morbilivirus: Անիկա կը պատահի առաւելաբար ձմրան եւ գարնան եղանակներուն: Անիկա ընդհանրապէս մանկական հիւանդութիւն մըն է, սակայն կը պատահի նաեւ չափահասներու մօտ: Morbilivirus ժահրը կ՛ապրի վարակուած անձին քիթին, բերանին եւ ըմբանին խլնաթաղանթին վրայ: Վարակուած անձը հազալով, փռնգտալով եւ խնչելով կը տարածէ հարսանիթի ժահրերը օդին մէջ կամ իր մօտ գտնուող անհատին մորթին վրայ: Անոնք օդին մէջ կամ մորթի մակերեսին վրայ կը մնան գործօն վիճակի մէջ երկու ժամ: Այսինքն, առողջ անձ մը, որ չէ պատուաստուած հարսանիթի պատուաստով, անցեալին շուտով կը վարակուէր, երբ կը գտնուէր հիւանդին մօտ կամ կը դպչէր անոր: Ուրեմն վարակումը կ՛ըլլայ օդին մէջ գտնուած հարսանիթի ժահրերու ներշնչումով կամ ուղղակի դպչելով հիւանդին: Այլ խօսքով՝ առողջ անձը դպչելէ ետք վարակուած հիւանդին ինքզինք կը վարակէ, երբ իր մատներով եւ ձեռքով կը շփէ իր բերանը, քիթը կամ աչքերը:

Հարսանիթի ժահրի թխսաւորումը (incubation period) կը տեւէ 7-14 օր: Այսինքն ախտանշանները կը սկսին վարակումէն 7-14 օրեր ետք:

Հարսանիթի նախնական ախտանշանները կը նմանին պարզ հարբուխի կամ ինֆլուենզայի ախտանշաններուն. թեթեւ ջերմութիւն, քիթի հոսք, փռնգտոց, կոկորդի ցաւ եւ անտրամադրութիւն առաջին ախտանշաններ են: Ասոնց կը յաջորդեն բարձր ջերմութիւն, կոկորդի ուժգին ցաւ, դիւրագրգռութիւն (irritability), աչքերու կարմրութիւն, ակնազօդաբորբ (conjunctivitis), լոյսի անհանդուրժողութիւն (photosensitivity) եւ գրգրիչ ու չոր հազ:

0715measles1 - Copy

Հարսանիթի մորթացան՝ հիւանդին կրծքավանդակին վրայ

Հարսանիթը կը յայտնուի յատուկ մորթացանով (rash) շատ բարձր ջերմութեամբ: Մորթացանը կը սկսի երեսէն եւ յաջորդաբար կը տեսնուի վիզին, ուսերուն, թեւերուն, ձեռքերուն, փորին, սրունքներուն եւ ոտքերուն վրայ: Մորթացանը յատկանշական է կարմիր փշտիկներով, որոնց կեդրոնը կ՛ունենայ ճերմակ բաժին մը:

Մորթացանը կը մնայ 2-3 օր եւ հանգրուանային ձեւով կ՛անհետանայ, սկսելով երեսէն եւ վերջին հանգրուանին ոտքերէն: Մորթացանին հետ հիւանդը կ՛ունենայ քերուըտուք: Մորթացանը չյայտնուած բերանին երկու կողմի խլնաթաղանթին վրայ եւ վարի աղօրիք ակռաներուն դիմաց  կը տեսնուին յատկանշական ճերմակ աղանման «Քոփլիք» կոչուած մանր վէրքերը (Koplik spots), որոնց կեդրոնը կ՛ըլլայ վարդագոյն: Այս բերանային վէրքերը կը պատճառեն  զօրաւոր ցաւ եւ ուտելու դժուարութիւն:

Մորթացանին անյայտացումով հիւանդին ջերմութիւնը կը վերադառնայ բնականոն աստիճանի: Հիւանդին ամբողջական ապաքինումը կը տեւէ 2-3 շաբաթ: Վարակուած անձը դպրոց կամ գործի պէտք չէ երթայ մորթացանին նախորդող չորս օրերուն եւ յաջորդ չորս օրերուն, որովհետեւ այս ութը օրերուն առաւելաբար տեղի կ՛ունենայ հարսանիթի ժահրի փոխանցումը եւ հիւանդութեան տարածումը ուրիշներուն: Այլ խօսքով՝ հիւանդը պէտք է մեկուսացուի եւ առողջ անձեր պէտք չէ այցելեն անոր:

Հարսանիթով վարակուած անհատներուն 90 տոկոսը ամբողջութեամբ կ՛ապագինի: Սակայն հիւանդութեան ընթացքին կրնան պատահիլ կարգ մը բարդութիւններ, որոնք կը պատահին առաւելաբար 5 տարեկանէն վար մանուկներուն: Յաճախակի բարդութիւններն են՝ ականջի բորբոքում, ցնցղատապ (bronchitis), խռչափողատապ (laryngitis), մղձկահազ (croup), թոքատապ (pneumonia), ուղեղատապ (encephalitis): Ուղեղատապը հազուագիւտ է եւ կը պատահի հիւանդութենէն անմիջապէս ետք կամ ամիսներ ետք: Վարակուած յղի կիներ կ՛ունենան կանխահաս ծննդաբերութիւն, պզտիկ նորածիններ նոյնիսկ կրնան մահանալ: Այս բարդութիւններուն պարագային, հիւանդը կը կարօտի հիւանդանոցային խնամքի:

0715measles2

Հարսանիթի մորթացան՝ հիւանդին կռնակին վրայ

Հարսանիթին ախտաճանաչումը ընդհանրապէս դիւրիւն է: Ախտաճանաչումը կը կատարուի լսելով հիւանդին պատմածը, տեսնելով անոր ախտանշանները եւ կատարելով բժշկական քննութիւն: Հարսանիթի ժահրի գոյութիւնը կը փաստարկուի կատարելով արեան եւ մէզի տարրալուծարանային յատուկ քննութիւններ եւ կոկորդաջնջան-կոկորդաքսուկ (throat swab):

Կարմրախտը յատուկ դարման չունի: Այսինքն անոր ժահրին դէմ հակա-ժահրային դեղ տակաւին գոյութիւն չունի: Սակայն հիւանդը յարաբերաբար հանգիստ վիճակի մէջ պահելու, ախտանշանները մեղմացնելու եւ բարդութիւններ չունենալու համար կը կիրարկուին կարգ մը միջոցառումներ: Հիւանդը կը պահուի տնային հանգիստ վիճակի մէջ, կը տրուի առատ հեղուկ, սննդարար կերակուր, ցաւազերծ (pain killer) եւ ջերմութեան դէմ դեղեր:

Հարսանիթով չվարակուելու միակ միջոցը հարսանիթի դէմ պատուաստումն է: Պատուաստը ապահով, անվտանք եւ խիստ կարեւոր է: Ժողովուրդին մօտ կան սխալ տարաձայնութիւններ այս պատուաստին մասին: Անտեղի եւ սխալ տարաձայնութիւններէն մէկը հետեւեալն է՝ անիկա անբնական ջղազարգացում-օթիզմ (autism) կը յառաջացնէ մանուկներու մօտ:

Պատուաստը մանուկներուն կը տրուի երկու հանգրուաններով: Առաջին պատուաստը կը տրուի 12-15 ամսու եղած շրջանին: Անիկա 93 տոկոսի ապահովութիւն կու տայ հարսանիթին դէմ: Երկրո՛րդ պատուաստը կը տրուի 4-5 տարեկան։ Անիկա մինչեւ 98 տոկոսի ապահովութիւն կու տայ մանուկին:

Հարսանիթի պատուաստը կը տրուի եռեակ պատուաստումի ձեւով (MMR), այսինքն պատուաստը կը տրուի մանկական երեք հիւանդութիւններու համար՝ հարսանիթ, ունկնանկ-խոզուկ (mumps) եւ գերմանական հարսանիթ (rubella):

Չափահասները պէտք է պատուաստուին հարսանիթի դէմ, եթէ անցեալին չեն պատուաստուած եւ դէմ հանդիման կը գտնուին կամ պիտի գտնուին վարակուած անձի մը հետ:

Հարսանիթի պատուաստումի հաստատագիր չունեցող չափահասներ, որոնք քոլեճ կամ  համալսարան պիտի յաճախեն, պիտի ճամբորդեն կամ հիւանդանոցի եւ առողջապահական կեդրոններու մէջ պիտի աշխատին, պէտք է պատուաստին հարսանիթի պատուաստով:

1957էն ետք ծնած անձեր, որոնք չեն պատուաստուած մանկութեան շրջանին պէտք է պատուաստուին:

1957էն առաջ ծնած անձեր պէտք չունին պատուաստուելու, որովհետեւ անոնք շատ հաւանաբար մանկութեան շրջանին հարսանիթ ունենալով՝ զարգացուցած կ՛ըլլան իրենց մէջ հարսանիթի դիմադրողականութիւն: Այս խումբէն դուրս բոլոր անհատները որոնք չեն պատուաստուած եւ պիտի հանդիպին վարակուած անձի մը պէտք է պատուաստուին:

1757ին, Սկովտիացի բժիշկ մը՝ Francis Home փաստեց, որ այս հիւանդութիւնը հետեւանքն է մարդու արեան մէջ գտնուած բորբոքում յառաջացնող որոշ մարմինի մը:

1912ին, Ամերիկայի կառավարութիւնը պարտադրեց բժիշկներուն, որ արձանագրեն պետական առողջապահական տոմարներուն մէջ բոլոր հարսանիթի պարագաները. այդ տարուան մէջ արդէն Ամերիկայի տարածքին արձանագրուած են վեց հազար մահեր հարսանիթի պատճառով:

0715measles3 - Copy

Քոփլիքի վէրքերը՝ բերանի խլնաթաղանթին վրայ

1954ին, John F. Enders եւ իր գործակիցները Ամերիկայի մէջ գտան հարսանիթով վարակուած հիւանդի մը արեան մէջ հարսանիթի ժահրը:

1963ին, John F. Enders հնարեց պատուաստը իր գտած ժահրին միջոցաւ: Այս թուականէն առաջ Ամերիկայի մէջ տարեկան 3-4 միլիոն անձեր վարակուած էին հարսանիթով, 400-500 մահեր պատահած էին, հազար ուղեղատապի պարագաներ եղած էին եւ 48 հազար հիւանդներ հիւանդանոցային խնամք ունեցած էին:

1968ին, Maurice Hilleman երկրորդ պատուաստ մը պատրաստեց Ամերիկայի մէջ:

1978ին, ամերիկեան կառավարութիւնը որոշեց հարսանիթը ամբողջապէս ոչնչացնել (eradicate) Ամերիկայի մէջ մինչեւ 1982։

2000ին Ամերիկայի կառավարութիւնը յայտարարեց, որ հարսանիթը վերջնականապէս անհետացած է Ամերիկայի տարածքին: Սակայն 2014ին, 644 պարագաներ արձանագրուեցան պաշտօնապէս:

Ըստ «Փենըմերիքըն» կազմակերպութեան՝ 2018ին 74 վենեզուելացիներ մահացած են հարսանիթի պատճառով: Հիւսիսային եւ հարաւային Ամերիկաներու մէջ, 2019ի առաջին երկու ամիսներուն տեղի ունեցած են 283 հարսանիթի պարագաներ:

Ըստ Գանատայի պետական առողջապահական գրասենեակին՝ Գանատայի մէջ առաջին անգամ պատուաստը ներկայացուած է 1960ին:

– Գանատայի մէջ պատուաստը սկսելէ առաջ պատահած են տարեկան 300-400 հազար հարսանիթի պարագաներ.

– 1926ին 900 գանատացիներ մահացած են հարսանիթի պատճառով:

– Գանատայի մէջ 1998էն ետք բոլորովին անհետացած է հարսանիթը, սակայն՝

– 2013ին, 7 նահանգներու մէջ տեսնուած են 83 պարագաներ, որոնց մեծամասնութիւնը եղած են մանուկներ.

– 2014ին՝ 418 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են հինգ նահանգներու մէջ.

– 2015ին, չորս նահանգներու մէջ պատահած են 196 հարսանիթի պարագաներ, որոնցմէ 163ը չեն պատուաստուած անցեալին:

– 2018ին արձնագրուած են 29 հարսանիթի պարագաներ:

Ըստ Միջազգային առողջապահական կազմակերպութեան՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին.

– 1980էն առաջ, երբ պատուաստ գոյութիւն չունէր, մահացած են տարեկան 2.6 միլիոն անձեր.

– 2013ին, 145 հազար մահեր պատահած են հարսանիթի պատճառով.

– 2017ին ամբողջ աշխարհի մէջ մահացած են 110 հազար անձեր հարսանիթի պատճառով:

– Ֆիլիփինի մէջ նոյն տարուան վերջին չորս ամիսներուն ընթացքին մահացած են 261 անձեր հարսանիթի պատճառով.

– Մատակասքարի մէջ, նոյն տարուան վերջին ինը ամիսներուն ընթացքին հազար անձեր մահացած են հարսանիթի իբրեւ հետեւանք.

– Ուքրանիոյ մէջ 2018ին, 30,338 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են եւ 2019ի առաջին երկու ամիսներուն 24,042 պարագաներ. 2017էն ի վեր, մահացած են 30 անձեր հարսանիթի պատճառքով.

– Վենեզուելայի մէջ, 2019ի առաջին երկու ամիսներուն, 283 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են, իսկ 2018ին, 74 մահեր պատահած են հարսանիթի պատճառով.

– Իտալիոյ մէջ, Յունուար 2019ին, 165 հարսանիթի պարագաներ պատահած են:

– Ֆրանսայի մէջ, նոյն շրջանին 124 հարսանիթի պարագաներ արձանագրուած են.

– Եպրոպական միութեան բոլոր երկիրներուն մէջ, 2018ին, 2913 հարսանիթի պարագաներ տեսնուած են եւ 35 մահեր արձանագրուած են հարսանիթի պատճառով.

– Ճափոնի մէջ, 2019ի առաջին երկու ամիսներուն, 170 հարսանիթի պարագաներ պատահած են:

Վերոյիշեալ վիճակագրութիւնները տեսնելէ ետք կրնանք ըսել, որ հարսանիթը բոլորովին չէ անհետացած՝ նոյնիսկ յառաջացած-զարգացած  երկիրներու մէջ: Անիկա գոյութիւն ունի երկրորդ աշխարհի զարգացող երկիրներուն մէջ: Իսկ զարգացած երկիրներու հպատակները զարգացող երկիրներ երթալով՝ կրնան վարակուիլ հարսանիթի ժահրով եւ վերադառնալէ ետք իրենց երկիրները կ՛ունենան հարսանիթի ախտանշաններու յայտնաբերումը եւ անոնք կը տարածեն հարսանիթի ժահրը իրենց շրջապատին մէջ:

Մեր թելադրանքն է՝ անպայման պատուաստել մեր երեխաները հարսանիթի պատուաստով, որպէսզի անոնք հեռու մնան հարսանիթի բարդութիւններէն, որոնք կրնան մահացու ըլլալ:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top