ՀԻՆ ԷՋԵՐ ՆՈՐ ԼՈՒՍԱՐՁԱԿՆԵՐ. Մուշեղ Իշխանի Մտերմութեան Մէջ՝ Դաշնակցական Մտաւորականի Պայծառ Ճակատը

0000ISHKHAN

0000ISHKHAN

ՆԱԶԱՐԷԹ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ

 

Օրեր առաջ՝ 8 Հոկտեմբերին, Երեւանի մէջ, տեղի ունեցաւ սփիւռքահայ բանաստեղծութեան անզուգական իշխանին՝ Մուշեղ Իշխանի գեղարուեստական հարուստ ժառանգութեան եւ մանկավարժական բեղուն ծառայութեան արժեւորման նուիրուած միօրեայ գիտաժողով մը: Միջոցառումը միացեալ նախաձեռնութիւնն էր Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան ու Երեւանի Պետական համալսարանին: Գիտաժողովը յագեցած էր Մուշեղ Իշխանի քնարերգութեան եւ յուզաշխարհին նուիրուած հետաքրքրական, խորազնին եւ բարձրորակ զեկոյցներով, որոնք ընդլայնուած մշակումով ու ամբողջութեամբ լոյս պիտի տեսնեն գիտաժողովի ամփոփիչ հաւաքածոյին մէջ՝ ընթերցող լայն հասարակութեան ընձեռելով Մուշեղ Իշխանի գրական ժառանգութեամբ վերանորոգուելու վերաթարմացման առիթը:

Աւելի քան երկու տասնեակ զեկուցաբերները թարմ շունչով վերծանեցին դառն ու տխուր յուշերով ծանրացած, բայց եւ անխոնջ լաւատեսութեամբ թեթեւցած յուզաշխարհը «Մանկութիւն չունեցող մարդոց» շարքին յայտնուած Մ. Իշխանի: Յատուկ լուսարձակի արժանացաւ երազի եւ իրականութեան միջեւ Մուշեղ Իշխանի յայտնագործած ուրոյն՝ ոգեղէ՛ն տարածքը, ուր աշխարհին տիրապետող չարին ու բռնակալին դէմ յանդիման՝ Մ. Իշխան թեւ ու թռիչք կու տայ բարի եւ արդարամէտ մարդ էակին, զայն բարձրացնելով կեանքին ու աշխարհին անխռով ինքնավստահութեամբ նայելու պայծառատեսութեան:

Առանձին շեշտադրումով ներկայացուեցաւ Մ. Իշխանի հայրենասիրական պատգամը, որ կը խտանայ «կաղանդ պապային» ուղղուած «Մասիսը տուն բերելու» հայ մանուկին նամակ-խնդրանքով: Միաժամանակ՝ ըստ արժանուոյն մեծարանքի արժանացաւ Մուշեղ Իշխան մանկավարժին հայապահպան անձնուէր ծառայութիւնը, որ մինչեւ այսօր երախտագիտական խոր ապրումներով Հայաստանին ու հայութեան կը կապէ աշխարհով մէկ տարածուած եւ անոր ազգային-հայրենասիրական շունչով թրծուած աշակերտ սերունդները:

Թէեւ զեկոյցներուն ընթացքին յաճախակի յղում կատարուեցաւ Մ. Իշխան դաշնակցականին, նաեւ անոր հրապարակագրական վաստակին, այսուհանդերձ՝ գիտաժողովին մասնակցողները փաստօրէն զրկուեցան Մ. Իշխան Դաշնակցականին ու Հրապարակախօսին ըստ արժանուոյն ծանօթանալու, անոր ազգային-քաղաքական պատգամին եւ գաղափարական աշխարհայեացքին հաղորդակից դառնալու պատեհութենէն:

Այդ բացը մատնանշելու եւ սրբագրուած տեսնելու առաջադրանքէն ներշնչուած է հետեւող ակնարկը:

 

***

 

Մուշեղ Իշխանին աշակերտելու բախտը չեմ ունեցած, որովհետեւ յաճախած ու աւարտած եմ Պուրճ Համուտի Ազգային Սոֆիա Յակոբեան Գոլէճը, ուր եւ գտած եմ հայեցի կազմաւորման իմ ոգեղէն տաքուկ օճախը: Այդուհանդերձ՝ վաղ երիտասարդութեան շրջանէս, հրապարակագրութեան մարզին մէջ համալսանական ուսման ու մասնագիտացման առաջին քայլերէս իսկ, Մուշեղ Իշխան բառին լայն ընդգրկումով ոգեշնչող ուսուցիչս եղաւ՝ նախ «Ազդակ» օրաթերթի, ապա «Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակ»ի էջերուն հրապարակուած ազգային-քաղաքական եւ գաղափարախօսական իր յօդուածներով:

Հայ ազգային-ազատագրական շարժման կտրած ուղիին եւ յատկապէս ՀՅ Դաշնակցութեան ազգային-քաղաքական ու գաղափարական աւանդներուն վերաբերեալ՝ Մուշեղ Իշխան իր անունին կապեց գիտելիքի եւ մեկնաբանութեանց մշտահոս աղբիւրի ինքնուրոյն ժառանգութիւն մը:

Պարզութեան մէջ խորաթափանց եւ թեւաւոր խօսք ու միտք բանաձեւելու բանաստեղծական իր շունչով՝ Մ. Իշխան նորահաս սերունդին մատչելի եւ հաղորդական դարձուց ոչ միայն հայ ֆետայական շարժման հերոսական նուիրեալներուն կտակած աւանդը՝ ազգային-յեղափոխական մեր երգերուն ինքնատիպ վերծանումով, այլեւ՝ հայկական յեղափոխութեան արիւնոտ ճանապարհին մեր ժողովուրդին դիմագրաւած ու յաղթահարած ռազմագիտական կնճիռներն ու տեսաբանական հանգոյցները:

Այդպէ՛ս, Մ. Իշխան դաստիարակչական իր կարեւոր ներդրումը ունեցաւ քսաներորդ դարու 60ականներու վերջերուն եւ 70ականներու սկզբնաւորութեան ՀՅԴի ծաւալած յեղափոխական ու ընկերվարական մեր աւանդները վերանորոգելու զօրաշարժին մէջ:

Այդ տարիներուն, Մ. Իշխան արդէն վաթսունի սեմին կը գտնուէր եւ վեթերանի դիրքերէն կը շարունակէր «Ազդակ Շաբաթօրեակ»ի (որ 1940ականներուն լոյս տեսած էր Կարօ Սասունիի եւ Մուշեղ Իշխանի խմբագրութեամբ) էջերուն իր նուաճած հրապարակագրական վաստակը:

Հրապարակագիրի իր հաստատուած վաստակէն մեկնելով‘ մօտէն հետեւած ըլլալով թէ՛ «Բագին»ի էջերուն լոյս տեսած բանաստեղծութիւններուս, թէ՛ «Ազդակ»ի էջերուն հրապարակուած յօդուածներուս, Մ. Իշխան հայրական հոգածութեամբ եւ իրեն յատուկ հիւմըրով կը յորդորէր, որ անձնատուր չըլլամ «ղազեթաճի» դառնալու փորձութեան կամ գայթակղութեան: «Դուն բանաստեղծի շնորհ ունիս, մի՛ մսխէր ատիկա՝ ինծի պէս թերթ խմբագրելով», կը յորդորէր դաշնակցական հրապարակագրութեան մէջ իր ուրոյն դպրոցը ստեղծած մեծ բանաստեղծը:

Ատենին ոչ միայն սխալը գործեցի չհետեւելու «պարոն Մուշեղ»ի յորդորին, այլեւ գործեցի յանցանքը կռնակ դարձնելու բանաստեղծի աշխարհիս: Իսկ ինք՝ «ղազեթաճիութեան» դէմ ահազանգ հնչեցնող Մ. Իշխանը յօժարակամ ստանձնեց պատասխանատուութիւնը 1976ին կեանքի կոչուած ՀՅԴ Մամլոյ Դիւանին, որուն սկզբնապէս մաս կազմեցի նաեւ ես՝ Մուշեղ Իշխան Դաշնակցականին եւ հրապարակագրին աշակերտելու առաքելութեամբ:

Այո՛, դաշնակցական հրապարակագրութիւնը կոչում էր Մ. Իշխանի համար եւ ան ուշադիր հետեւող-ընթերցող էր դաշնակցական մամուլին՝ յայտնաբերելու եւ քաջալերելու համար հրապարակագիրի ատաղձով օժտուած մեր մամուլի նորահաս աշխատակիցները:

Բոլոր առումներով մեր ճիտին պարտքն է հասնիլ այն օրուան, երբ ի մի կը բերուին եւ առանձին հատորով նորահաս սերունդներու օգտագործման կը յանձնուին մեր մամուլի հաւաքածոներուն մէջ ցրուած Մուշեղ Իշխանի հրապարակագրական ժառանգութեան մնայուն արժէք ներկայացնող էջերը:

 

***

 

 

46 տարի առաջ, «Մուշեղ Իշխանի Մթնոլորտին Մէջ» խորագիրին տակ՝ ներկայացնելով Մուշեղ Իշխանի «Մեռնիլը Որքան Դժուար Է» թատերախաղը, «Ազդակ»ի 24 Փետրուար 1973ի թիւով գրած էի.

««Մեռնիլը Որքան Դժուար Է» գործը իմացական լուսարձակ մըն է, որ կը բացուի սփիւռքահայ մարդուն, յատկապէս հայ մտաւորականին հոգեբանական ներքին վերիվայրումներուն վրայ:

«Մ. Իշխան կը կառուցէ իմացական եւ երեւակայական աշխարհ մը, ուր սփիւռքահայու իր տառապանքն ու ապրումները շնչող իրականութեան կը վերածուին, ուր ցաւի, բողոքի, վրէժի եւ ատելութեան զգացումները զսպելով՝ 20րդ դարու քաղաքակրթական եւ գիտական արշաւին հանդէպ ան կը բանայ իր հայկական սառն արհամարհանքը:

«Սփիւռքեան ճակատագիրով ամբողջ վաթսուն տարի ապրելէ եւ ստեղծագործելէ ետք՝ Մ. Իշխան կու գայ եզրակացնելու, որ հայութեան հանդէպ գործուած անարդարութիւնը շարունակ պիտի տանջէ մարդկութեան խիղճը, միւս կողմէ ալ անկարելի դարձնելով հայ մարդուն թէ՛ կեանքը եւ թէ մահը»:

Հետագայ տասնամեակները եկան լայն բանալու կարկինը՝ Մուշեղ Իշխան բանաստեղծին ազգային-քաղաքական ու գաղափարական պատգամը լիարժէք վերծանելու եւ ըստ արժանուոյն գնահատելու առումներով:

Յատկապէս Հայաստանի վերանկախացումէն ասդին, Մ. Իշխանի գրական ժառանգութիւնը ըստ արժանուոյն հայրենի ընթերցողին ներկայացնելու ընդհանուր հոգածութեան ծիրին մէջ, շահեկան վերլուծութիւններ նուիրուեցան սփիւռքահայ բանաստեղծութեան իշխանին աշխարհայեացքը վերծանելու աշխատանքին: Այդ շարքին ուշագրաւ ներդրում է «Լրաբեր Հասարակական Գիտութիւնների» հանդէսին  2009ի 3րդ թիւով լոյս տեսած «Մուշեղ Իշխանի Խոհափիլիսոփայական Քնարերգութիւնը» խորագրով ուսումնասիրութիւնը, Բաղդասարեան Է. Ս.ի ստորագրութեամբ:  Ահա հատուած մը.

«Թէեւ հիմքում Մ. Իշխանի աշխարհայեացքը խարսխուած է հայ փիլիսոփայական մտքի ակունքներին, XX դ. քաղաքակրթութիւնը իր վայրիվերումներով նրա պօէզիային հաղորդել է նոր, անճանաչ լիցքեր: Բանաստեղծի մտածողութիւնը կարծես նուաճում է նոր տարածքներ, զուգորդուելով, երբեմն ներդաշնակելով այդ օտար վարդապետութիւններին, որոնցից մէկը թերեւս էպիկուրեաններն են, քանի որ նրանց նման բանաստեղծը իրեն զգում է որպէս բնութեան մասնիկ եւ գիտակցում իր տեղն այդ բնութեան մէջ. «Չէիր կրնար տալ ինձ շնորհ մ՛աւելի մեծ, / Քան մարդացեալ կեանքի շնորհն այս անսահման»: Մինաս Թէոլէոլեանը գրում է. ««Ողջոյն Քեզ Կեանք»ը poeme a these մըն է, որ կը ձգտի յոռետես ու նահանջական ամէն աշխարհայեացք ժխտել ու փառաւորել կենսասիրական վարդապետութիւնը, անշուշտ առանց մօտենալու եպիկուրեաններուն»: Պօէմը գրուել է ի հակադրութիւն Աւետիք Իսահակեանի «Աբու Լալա Մահարի» պօէմի եւ Շոպենհաուերի դէպի ճգնաւորութեան եւ իռացիոնալիզմի (ոչ-բանական վարդապետութիւն-Խմբ.), ինքնակործանումի մղող գաղափարախօսութեան: Իսահակեանի նիհիլիզմին հակադրուող Իշխանի կեանքի պաշտամունքն ու փառաբանութիւնն ասես մարմնաւորում են Հայոց Ցեղասպանութեան նահատակների ապրելու անպարագիծ տենչը: Սակայն Մ. Իշխանի փիլիսոփայութիւնն առաւելապէս առնչւում է Կիերկեգորի գոյութեան փիլիսոփայութեան եւ Բերգսոնի ինտուիտիւիզմին (մտատեսական-Խմբ.)՝ պօէզիայում հաստատելով, որ անհատի կեանքն աշխարհի էութիւնն է, մեր հոգեկան վիճակների վերապրուող փոփոխութիւններն են:

«Մուշեղ Իշխանի խոհական քնարերգութեան յաջորդ փուլն ընդգրկում է «Տառապանք», «Արեւամար» եւ «Իրիկնալոյս Ռումբերու Տակ» ժողովածուները, թէեւ խոհական տարերքը բնորոշ է նրա գրեթէ բոլոր ժողովածուներին: Եթէ «Ողջոյն Քեզ Կեանք» ժողովածուն գրուել է Լիբանանի գաղթօջախի ծաղկման շրջանում, ապա Արեւելքից Արեւմուտք ձգուող հայութեան նոր վերագաղթերը, քաղաքական անհաշտ մթնոլորտը, ուծացման վտանգը եւ բանաստեղծի հասուն, խորաթափանց միտքն ու մարդու, կեանքի ճանաչողութեան որոշակի պաշարը հիմք դարձան նրա խոհական քնարերգութեան յաջորդ փուլի համար:

«Ինչո՞ւ նրա լաւագոյն շարքերից մէկը կոչուեց «Տառապանք», ի՞նչ կապ ունէր Մուշեղի տառապանքը Շոպենհաուերի տառապանքի հետ, ինչո՞ւ այս ժողովածուի բնաբան ընտրուեց արաբ բանաստեղծ Աբու էլ Ալա էլ Մաարիի տողերը. «Մենք կը տառապինք, / Եւ ատիկա միակ բանն է, Զոր վստահ գիտենք»: Սփիւռքի հաւատաւոր բանաստեղծը խոր կսկիծով ունկնդրում է կեանքի «եղերական համերգը», ու աշխարհի ցաւով հիւանդ բանաստեղծի մեղեդին հնչում է համամարդկային վշտի ելեւէջներով, հնչում է որպէս նարեկեան ողբի նոր արտայայտութիւն: Սակայն անժխտելի է, որ այս ժողովածուում բանաստեղծը շրջադարձ է կատարում դէպի շոպենհաուերեան աշխարհընկալումը: «Ցաւիդ Խորէն» բանաստեղծութեան մէջ մահը ամենազօր է, որ բուժում է ամէն վէրք, փակում է ամէն պարտք, հարթում ամէն քէն. «Չկայ կեանքի անել ուղի մթամած, / Ո՛չ մէկ հանգոյց եւ ահաւոր առեղծուած, / Մահը կու գայ եւ կը լուծէ ամէն հարց…»։ Ըստ գերմանացի փիլիսոփայի՝ կեանքն ի վերուստ տառապանք է, եւ նրա մասնաւոր ձեւից ազատուելը սոսկ պատահարներ կարող են լինել, տիեզերական չարիքն անխուսափելի է ու անհասկանալի. «Ցնորք է գուցէ մեր շուրջ ամէն բան, / Աչքերը մարդուն՝ խաբկանքի պաստառ, / Անցքերն աշխարհի՝ լոկ շարժանկար, / Ցնորք է գուցէ մեր շուրջ ամէն բան, / Կսկիծն է կեանքին միայն իրական, / Տառապանքը խոր ու բազմախորհուրդ…»։

«Յատկանշական է, որ Մ. Իշխանի պօէզիայում այն հասկացութիւնները, որոնք դառնում են նրա ժողովածուների հիմքը, բազմիմաստ են, ինչպէս տունը, երազը, կեանքը, մահը, տառապանքը եւ այլն: Այսպէս՝ երազը նրա քերթուածների մայրն է, հեքիաթի հրաշագործ մատանին, Հայաստանը, անիրական կինը, իրեն արքայ զգացող խենթը, քաղցր ու երանելի սուտը: Տունը մէկ պապենական օջախն է, որտեղ մնացել է Մ. Իշխան, իր օրօրոցը («Տուներ Տարագիր»), մէկ բանաստեղծի պայծառ տեսիլքն է ու մեծ երազը («Տան Մը Երազը»), մէկ տունն իր մայրն է («Իմ Տուն, Իմ Մայր»), մէկ հեռւում անթաղ կմախք է իր օջախը («Աւերակ Տունը»), մէկ լերան կատարին կանգնած հպարտ տուն («Լերան Տունը»), մէկ օտար քաղաքի օտար երկնաքեր («Հսկայ Շէնքի Մը Դիմաց»), մէկ վաղուան տուն, որ պիտի վերակերտի բանաստեղծը «քերթուածի մը նման» («Վաղուան Տունը»):

«Մանկութիւն չունեցող որբերի սերունդը, որին անընդհատ հալածում էր մահուան ու կոտորածների ուրուականը, բնականաբար, պիտի փորձէր իւրովի բացայայտել կեանքի ու մահուան առեղծուածը: Իւրաքանչիւր տարագիր հայ մասնատուած, աշխարհով մէկ ցիրուցան եղած ամբողջութեան մի մասնիկն է, որը գիտակցաբար թէ ենթագիտակցաբար ձգտում է իր ամբողջութեանը: Այսպէ՛ս է նոր գոյավիճակը զգում բանաստեղծը՝ Մուշեղ Իշխանը. «Ինծի կը թուի՝ ես կամ ու չկամ Հայոց Սփիւռքի տարածքին անծիր. Մարմինէս պոկուած ամէն մէկ անդամ Աշխարհէ աշխարհ եղաւ ցան ու ցիր»… Մ. Իշխանի «Տառապանք» ժողովածուում կեանքի խոր ճանաչողութիւնից, հասուն ու որոշակի գաղափարական սկզբունքներից, բանաստեղծի առողջ ինտուիցիայից (յայտնատեսութենէն-Խմբ.) հասունանում են նրա փիլիսոփայական հայեացքները: Ժողովածուն ասես Սողոմոն Իմաստունի «իմաստութիւն իմաստութեանցը» հնչեցնում է նորովի, նոր մարդու, սփիւռքահայ բանաստեղծի ինքնատիպ հարցադրումներով:

«Այսօր արդէն անհերքելի իրողութիւն է, որ Հայոց Սփիւռքը՝ իր ողջ պատմութեամբ ու մշակոյթով, հայ ժողովրդի գոյութեան կարեւոր եւ անբաժանելի հատուածն է: Օրինաչափութիւններով ու իւրայատկութիւններով, ազգային տեսակի, մշակոյթի կրած փոփոխութիւններով, զարգացման դինամիկայով (ուժաբանութեամբ-Խմբ.) ու հեռանկարներով այն դեռ խոր եւ բազմակողմանի ուսումնասիրութեան, վերլուծութեան կարիք ունի: Սփիւռքը հայ ազգագրութեան, ազգային գաղափարաբանութեան, մշակութաբանութեան, փիլիսոփայութեան եւ հոգեբանութեան բնագաւառներում յաւուր պատշաճի չպեղուած ու չուսումնասիրուած ոլորտ է:

«Աշխարհաքաղաքական իրողութիւնների նոր յորձանուտում, գլոբալացման ու համահարթեցման, նոր արժեհամակարգների որդեգրման, հայրենիք-Սփիւռք կապերի ամրապնդման, ազգի միասնականութեան համատեքստում չափազանց արդիական անհրաժեշտութիւն է սփիւռքահայութեան բազմաշերտ ու բազմաբնոյթ աշխարհընկալման, հոգեբանութեան մշակոյթի՝ շերտ առ շերտ, հատուած առ հատուած հիմնաւոր ու խոր վերլուծութիւնը, օրինաչափութիւնների ու ընդհանրութիւնների բացայայտումը: Այս տեսանկիւնից Մուշեղ Իշխանի խոհական քնարերգութեան առաւել հիմնաւոր ուսումնասիրութիւնը, թերեւս լոյս կը սփռի Սփիւռքի, մասնաւորապէս Մերձաւոր Արեւելքի գաղթօջախների ճանաչողութեան եւ նրա ընկալման, զարգացման դինամիկայի վրայ: Լինելով սփիւռքահայութեան տագնապների, ցաւերի արտայայտիչը, հայ ոգու ու լեզուի պահպանման գաղափարակիրը՝ Մուշեղ Իշխանը չի սահմանափակւում զուտ ազգային հետաքրքրութիւններով: Նրան յուզում է ողջ մարդկութեան ճակատագիրը. «Սիրտս կ՛արիւնի աշխարհի ցաւով, / Որքա՜ն տառապանք, Աստուած իմ, չորս դիս, / Կեանքի դաշտերէն փչող ամէն հով / Հառաչ ու կսկիծ կը զարնէ դէմքիս»: Ո՞ւր է գնում մարդը՝ այդ «տարօրինակ արարածը»: Դէպի առաջընթա՞ց: Եւ մի՞թէ գիտատեխնիկական տարաբնոյթ նուաճումները փոխել են նրա էութիւնը: Բանաստեղծը տալիս է ժխտական պատասխան. «Դարերը կ՛անցնին, գործիքներն ու մեքենաները կը փոխուին, իմաստութեան մատեանները կը բազմապատկուին, բայց մարդը իր խորքով նոյնը կը մնայ: Նոյն անողոք բռնակալը տկարներուն հանդէպ, նոյն եսամոլը, որ չի կշտանար նիւթական հարստութիւններէն, նոյն գազանը՝ որ կրնայ իր ձեռքերը ներկել հազարաւոր անմեղ մանուկներու, կիներու եւ այրերու արիւնով»: Դարերի ընթացքում փոխուել են միայն վայրագութիւնների ձեւերը: Ասես նիւթն ու հոգին դուրս են եկել խելահեղ մրցարշաւի, ու յաղթողը նիւթն է. «Ես ինչպէ՞ս նստիմ խնճոյքի սեղան, / Եւ ըմպեմ ուրախ վայելքի գինին, / Երբ որ կը խլեն մարդիկ անվարան՝ / Որբի մը բերնէն պատառը հացին»: Հիւանդ բանաստեղծը տառապում է աշխարհի ցաւով, ելք է որոնում «համատարած խաւարի մէջ». «Աստուա՜ծ իմ, որքան անարդար վճիռ. / Ես ինչպէ՞ս կրնամ քար դնել խղճիս… / Կեանքեր թեւաբեկ եւ շղթայակիր. / -Աշխարհի ցաւով հիվա՜նդ է հոգիս»… Մ. Իշխանի կարծիքով միայն իրաւ մեծութիւնները, հանճարները կարող են ուժ ու զօրութիւն տալ հոգուն, որ նա առաջ ընթանայ եւ թոյլ չտայ՝ մարդկային նենգութիւնը, ագահութիւնն ու չարութիւնը քարշ տան երկիր մոլորակը դէպի կործանում. «Զանազան գոյնի վարդապետութիւններ բառերու հրթիռներ կը նետեն օդին մեջ, ապագայ երջանիկ աշխարհի կառուցման ծրագրով: Ապագան, տեսանք, ո՛չ փիլիսոփայութիւն է, ո՛չ աշխարհակալութիւն: Գալիք լաւ օրերը պիտի ծագին միայն ու միայն բոլոր ազգերու խաղաղ գոյակցութենէն, եղբայրութեան ոգիով…»:

Խոհերու եւ յոյզերու այս աստիճան խորախորհուրդ աշխարհի մը երգիչը ըլլալով՝ Մուշեղ Իշխան իր հրապարակագրութեամբ գաղափարական ուղի լուսաւորեց մեր սերունդներուն համար:

Անհնարին է սփիւռքահայ բանաստեղծութեան առինքնող իշխանի գաղափարական կերպարին ամբողջական ընկալումն ու արժեւորումը կատարել՝ առանց Մուշեղ Իշխան դաշնակցական մտաւորականը ճանչնալու եւ համապատասխան լոյսին տակ բերելու:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top