Տիկինը, Որ Ազգին Հոգն Է «Շալակած Տանում»

0000Songs2

0000Songs1

«SONGS OF SOLOMON» ՖԻԼՄԻՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒԹԵԱՆ ԱՌԹԻՒ

 

ՐԱՖՖԻ ՄԵԼՔՈՆԵԱՆ

 

Կոմիտասի մանկութեան, կեանքին ու արուեստին մասին պատմող «Սողոմոնի Երգերը» («Songs of Solomon») շարժապատկերը, որ պատրաստուած է հայ մեծ երգահանի ծննդեան 150ամեակին առիթով՝ ունեցաւ իր անդրանիկ ցուցադրութիւնը Երեքշաբթի, 22 Հոկտեմբերին, Հոլիվուտի «Չինական Թատերասրահ»ին մէջ: Հսկայական թատերասրահը մօտաւորապէս բերնէ բերան լեցուն էր: Շարժապատկերը Սիրվարդ Կաւուկջեանի առաջին մշակութային նախաձեռնութիւնը չէր, բայց ամենամեծ տարողութիւն ունեցող իրագործումն էր, ցարդ:

Իր մշակութասէր ամուսինը՝ Կարօ Կաւուկջեանը իր թիկունքին ունենալով, Սիրվարդը Մարտ 2016ին հրաւիրեց Երեւանի Շէնգաւիթի «Արմէն Տիգրանեան» երաժշտական դպրոցի աշակերտները, որոնք ներկայացուցին «Անուշը Մանուկներու Աչքերով» օփերային տարբերակը:

0000Songs2

Ֆիլմին պատմութեան հեղինակ Սիրվարդ եւ արտադրող Կարօ Կաւուկջեաններ (ձախին) ֆիլմին գործադիր արտադրող Նիք Վայիէլոնկա (աջին)

Օրին, Սիրվարդը իր ամուսինին շնորհակալութիւն յայտնելով՝ բեմէն յայտարարեց. «Ամուսնոյս՝ Կարոյին շնորհիւ երազս կատարուեցաւ»: Նոյն տարուան Մայիսին, ան որոշեց կազմակերպել ամառնային մշակութային ճամբար մը՝ հանրային վարժարաններ յաճախող մանուկներու եւ պատանիներու համար: Վեն Նայսի Ս. Պետրոս եկեղեցւոյ հովանիին ներքոյ եւ շրջափակին մէջ կազմակերպուած եւ երեք ամիս տեւած ճամբարը մեծ յաջողութեամբ պսակուեցաւ եւ դարձաւ տարեկան ծրագիր: Սիրվարդը դարձեալ յայտարարեց. «Երազս իրականացաւ»: 2018ի աշնան, ան որոշեց կազմակերպել երեկոյեան ամէնօրեայ դասընթացք՝ պետական վարժարաններու հայ աշակերտներու համար, իրենց վարժարաններուն մէջ հայեցի դաստիարակութեան պակասը ամբողջացնելու նպատակով: Այս անգամ եւս Սիրվարդը յայտարարեց, թէ իր երազը իրականացած էր:

2018ին, մտերմիկ զրոյցի մը ընթացքին, Սիրվարդը ըսաւ, թէ ան նոր երազ մը ունի: Համոզուեցայ, որ անոր երազները (բարեբախտաբար) անվերջանալի են ու ժամանակի ընթացքին կ՛աճին ու մեծածաւալ կը դառնան եւ բոլորն ալ կը ծառայեն հայ մշակոյթի ծաղկման. այս անգամ երազը նուիրուած է Մեծ Եղեռնի անցուդարձերուն, որոնց մէկ անբաժանելի մասն է Կոմիտասի կեանքն ու կեանքին ողբալի աւարտը:

Որքան փառաւոր հունձք տուած է Կոմիտաս, այնքան ողբերգական եղած է անոր կեանքը՝ ունենալով հսկայական վերիվայրումներ: Իր ծննդեան առաջին ամիսներուն, կը թուէր, թէ ան երջանիկ ծնունդ մըն էր, քանի որ ունէր երաժշտասէր մայր եւ կենսուրախ հայր: Փոքրիկը մէկ տարին չբոլորած մայրը՝ Թագուհին կը մահանայ, իսկ տասը տարեկանին ալ հայրը՝ Գէորգը:

Սողոմոնը կը գահավիժի երջանիկ մանկութեան բարձունքէն դէպի ամբողջական որբութեան եւ անորոշութեան անդունդը: Էջմիածինի սան դառնալով, իր կեանքը Գէորգ կաթողիկոս Քերեսթեճեանի խնամքին տակ կը ծաղկի եւ կը շարունակէ ծաղկիլ Հայոց Հայրիկ Մկրտիչ կաթողիկոս Խրիմեանի օրօք: Խրիմեան Հայրիկ, նաւթահորերու տէր պաքուեցի Մանթաշեանէն նոյնիսկ կրթաթոշակ ձեռք կը բերէ եւ հնարաւորութիւն կը ստեղծէ, որ Կոմիտաս համաշխարհային մակարդակի երաժշտական կրթութիւն ստանայ Պերլինի եւ Փարիզի մէջ: Այս իտէալ դրութիւնը սակայն կը դադրի, երբ Խրիմեան Հայրիկ կը վախճանի եւ Մարտիրոս կաթողիկոս Իզմիրլեան կը ստանձնէ Ս. Էջմիածինի հոգեւոր ղեկավարութիւնը: Անոր օրերուն, միաբանութեան մէջ կը տիրէ անհանդուրժողականութեան մթնոլորտ. այլեւս հաշտ աչքով չի դիտուիր եկեղեցականներու աշխարհիկ մշակոյթով զբաղուելու հանգամանքը եւ Կոմիտասի կեանքին երջանիկ օրերը անգամ մը եւս կը գտնեն իրենց աւարտը: Ան կը տեղափոխուի Կոստանդնուպոլիս, ուր հրաշալի միջավայր կը գտնէ իր ուզած երաժշտական գործունէութիւնը տանելու: Ան կը կազմէ 300 հոգիէ բաղկացած «Գուսան» երգչախումբը՝ թիւով մեծագոյնը հայ ժողովուրդի՝ մեզի ծանօթ պատմութեան մէջ: Այս անգամ ալ իր երջանիկ օրերը երկար չեն գոյատեւեր: Վրայ կը հասնին Ցեղասպանութեան իրադարձութիւնները եւ աքսորը: Կոմիտաս անգամ մը եւս կը գահավիժի երջանկութեան բարձունքէն դէպի ողբերգութիւն, այս անգամ՝ միանգամընդմիշտ: Այսպիսի սուր վերիվայրումներու ենթարկուած կեանք մը պարարտ նիւթ հայթայթած է ու դեռ կը հայթայթէ լուրջ գրողներու, մշակոյթի գործիչներու եւ արուեստագէտներու, վկայ՝ Պարոյր Սեւակի «Անլռելի Զանգակատունը» գործը, բազմաթիւ երգարաններ՝ Կոմիտասի թէ՛ հաւաքած եւ թէ յօրինած երգերով, Վիգէն Չալդրանեանի «Վարդապետի Լռութիւնը» ֆիլմը եւ այլ գեղարուեստական գործեր:

0000Songs3

Գլխաւոր արտադրող Ասքօ Յակոբեան եւ բեմադրիչ Արման Նշանեան

Սիրվարդը չէր կրնար անտարբեր մնալ այս հանգամանքին հանդէպ: Ան, Եգիպտոսէն Հայաստան ներգաղթած մեծ մօրմէն՝ Նազէն Ասատուրեանէն (ծնած Էրզրումի շրջանը) լսած ու իր սիրտին մէջ պահած էր Նազէնիի ապրած ու տեսած շատ մը ցաւալի պատմութիւնները, որոնցմէ մէկն էր այս շարժապատկերի նիւթ ծառայած պատմութիւնը: Մեծ մայրը, մայրն ու Լիբանանէն ներգաղթած հայրը, Ստալինեան դաժան տարիներուն աքսորուեցան Սիպերիա, շատ մը ներգաղթած սփիւռքահայերու ուղղուած ամբաստանութեամբ՝ ազգայնամոլութիւն: Տասնամեակ մը հոն անցընելէ ետք, կը վերադառնան Երեւան, երբ Ստալին մահացած (դաւադրութեամբ սպաննուած) էր արդէն: Մեծ մայրը չէր կրնար մոռնալ Համիտեան ջարդերու նախօրէին տեղի ունեցած դէպքերը, որոնց ականատես եղած էր, եւ անոր համար ալ անդադար կը պատմէր իր շրջապատի չափահասներուն եւ փոքրիկներուն՝ նաեւ Սիրվարդին:

Արեւմտահայաստանի գիւղաքաղաքներէն մէկուն մէջ կ՛ապրէին հայ եւ թուրք դրացիներ: Շատերը սիրալիր ու մտերիմ յարաբերութիւններով կապուած էին իրարու, յատկապէս պատանիներն ու պարմանուհիները, որոնցմէ երկու պարմանուհի եւ պատանի Սողոմոնը կը կազմեն իրարու ցմահ հաւատարիմ եռանկիւն մը (շարժապատկերին վայր ընտրուած է Քէօթահիա գաւառի Քութինա գիւղաքաղաքը, ուր ծնած, որբացած ու մինչեւ Էջմիածին փոխադրուիլը ապրած է Սողոմոն Սողոմոնեան՝ Կոմիտասը): Այդ բարի դրացնութիւնը եւ երջանիկ մանկութիւնը վերջ կը գտնեն 1894էն 1896 Համիտեան գազանային ջարդերուն պատճառով, որոնք տեղի ունեցան Արեւմտահայաստանի տարբեր վայրերու, եւ յատկապէս Ատանայի մէջ: Ենիչերներն ու կանոնաւոր զօրքերը անընդմէջ ահաւոր ջարդեր կը կազմակերպեն հայ բնակչութեան դէմ: Թուրք ընտանիքի մը հայ դրացուհիին երիտասարդ ամուսինը զոհ կը դառնայ այս ջարդերուն, իր ետին թողելով երիտասարդ այրին ու դեռ չծնած երեխան:

Մանկութեան մտերիմ ընկերուհիներ ըլլալով, խիզախ թուրք դրացուհին կ՛որոշէ այրիացած հայուհին իր տան մէջ պատսպարել՝ իր եւ բարձրաստիճան պետական պաշտօնեայ ամուսինին կեանքը վտանգելով: Երբ մանուկը՝ Յարութիւնը կը ծնի, բժիշկը կը մեկնի թուրք պաշտօնեայի տունէն: Ահա այս ժամանակ թրքական իշխանութիւնները կը յայտնաբերեն, թէ հայուհի մը թաքնուած է թուրք ընտանիքին տունը: Սպայ մը, իր զինուորներով, բրտութեամբ կը խուժեն թրքուհիին բնակարանը: Զոհ կ՛երթան հայ այրին ու թուրք երեւելի պաշտօնեան: Կը փրկուին թուրք տանտիկինն ու նորածին Յարութիւնը, որ կը մեծնայ այս հայասէր թրքուհիին խնամքին տակ ու կը դառնայ անոր կեանքի իմաստն ու միակ մխիթարութիւնը:

Ահա այս պատմութիւնն է, զոր Սիրվարդը գրած ու յանձնած է բեմադրիչ Արման Նշանեանին եւ բեմագրութեան հեղինակ Օտրի Գէորգեանին՝ «Չերգուած Անցեալը» նախնական խորագիրով:

Ֆիլմը երգախառն է, յագեցած՝ Կոմիտասի գործերով: Կրնանք նոյնիսկ ըսել, թէ անիկա երաժշտական ֆիլմ է եւ կ՛ընդգրկէ Պոլսոյ հայ արուեստի կեանքը 1881էն մինչեւ 1915, Կոմիտասի վերջին համերգին աւարտը, որմէ ետք կը ձերբակալուի մեծանուն հանճարը, երբ վերջ կը գտնէ իր կարճ, բայց բեղուն ստեղծագործական կեանքը:

Ափսոս, որ Կոմիտասի ձերբակալման եւ հայ միւս մտաւորականներուն հետ աքսորուելու պատմութեան, ինչպէս նաեւ հայ ժողովուրդին դէմ գործուած կոտորածներուն մասին կը յիշուի միայն պաստառին վրայ գրուած, ոչ թէ նկարահանուած կերպով: Յստակ է, որ Ցեղասպանութեան նկարահանումը կը կարօտի շատ աւելի մեծ հնարաւորութիւններու, որոնց համար Սիրվարդին նման բազմաթիւ նուիրեալներ պէտք է ի մի գան ու իրենց ժամանակը, կորովն ու նիւթական կարողութիւնները նուիրեն նման ազգանուէր նպատակ մը իրագործելու համար:

Ֆիլմը ամբողջովին նկարահանուած է Արցախի Շուշի քաղաքին մէջ: Ֆիլմին վայրը իսկապէս հմայիչ է եւ նպատակայարմար: Տեսարաններէն շատերը նկարահանուած են Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարանին մէջ: Բեմադրիչ Արման Նշանեան, Օտրի Գէորգեան եւ խմբագրող (editor) Էնթընի Ռիքըրթ Էփսթէյն յաջողած են բարձր պահել դիպաշարին լարուածութիւնը, որուն շնորհիւ ալ հանդիսատեսը մինչեւ վերջ լարուած ուշադրութեամբ կը հետեւի ֆիլմին իրադարձութիւններուն:

Ֆիլմին պատրաստութեան գործադիր արտադրութեան գործը ստանձնած է ֆիլմարուեստի յայտնի վարիչ Նիք Վայիէլոնկա: Գլխաւոր արտադրիչն է Ասքօ Յակոբեան: Երկուքն ալ, այս տարուան (2019ի) ֆիլմարուեստի մրցանակաբաշխութեան արժանացան «Օսքար» մրցանակին՝ իբրեւ «Կանաչ Գիրքը» ֆիլմին համահեղինակներ եւ համաարտադրիչներ: Ֆինանսական արտադրողն է հեղինակին ամուսինը՝ Կարօ Կաւուկջեան:

Ֆիլմին մէջ կարեւոր դերեր ստանձնած են՝ Սեւակ Թադէւոսեան (հայ ամուսինին՝ Սարգիսին դերը), Սօս Ջանիբեկեան (չափահաս Կոմիտասին դերը), Արեւիկ Գէորգեան (Սեւիլին՝ հայասէր թրքուհիին դերը), Տաթեւ Յովակիմեան (Սոնային՝ այրիացած երիտասարդ հայ կնոջ դերը), Ժան Նշանեան (Գէորգ Ծ. վրդ. Դերձակեանի դերը), Ռուտոլֆ Ղեւոնդեան (թուրք հրամանատարին դերը), Արտաշէս Ալեքսանեան (թուրք սպայ Ապտուլլահին դերը), Շաքէ Թուխմանեան (Կոմիտասի մեծ մօր դերը): Երգերու ընտրութիւնը, գործիքաւորումը եւ երաժշտութեան յօրինումը կատարած է Անդրանիկ Պէրպէրեան:

Ֆիլմին լայնածաւալ ցուցադրութիւնը պիտի սկսի 23 Ապրիլ 2020ին, Միացեալ Նահանգներու եւ Հայաստանի մէջ:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top