Միջազգային Գիտաժողով՝ «Հայերի Փրկութեան Գործը Մերձաւոր Արեւելքում 1915-1923» Նիւթով

5. Vahram Shemmassian

 

ԵՐԵՒԱՆ.- 8-9 Նոյեմբերին Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկը՝ Ամերիկայի Հայ աւետարանչական ընկերակցութեան (ԱՀԱԸ) հովանաւորութեամբ եւ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի աջակցութեամբ, կազմակերպեց «Հայերի փրկութեան գործը Մերձաւոր Արեւելքում 1915-1923թթ.» խորագիրով միջազգային երկօրեայ գիտաժողով:

Անոր բացումը տեղի ունեցաւ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի գիտաժողովներու սրահին մէջ: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի ներկայացուցիչ, թանգարաններու եւ արխիւի տնօրէն հայր Ասողիկ Կարապետեան նախ գիտաժողովին փոխանցեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ.ի ողջոյնի ու բարեմաղթանքի խօսքը, ապա կարեւորեց նմանօրինակ համաժողովներու գումարումը՝ ըսելով. «Միշտ պէտք է արծարծուի այն հարցը, որ ինչպէս մեր այսօրուայ կեանքում, այնպէս էլ բոլոր ժամանակներում հայի համար առաջնորդող է եղել մարդասիրութիւնն ու ինքնազոհողութիւնը՝ որպէս ազգային լինելիութեան կարեւոր գրաւական: Հակառակ այն բանին, որ մեր ժողովուրդը դաժանօրէն կոտորուել է իր բնօրրանում, նա իրեն յատուկ վեր յառնելու զօրութեամբ կարողանում է իր ստեղծագործ ու շինարար ընթացքը շարունակել եւ դրանում մեծ է նուիրեալների դերը»:

6. Hilmar Kaiser

Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի հիմնադրամի տնօրէն Յարութիւն Մարութեան իր խօսքին մէջ մասնաւորապէս նշեց, որ այս գիտաժողովը իրականացնելու գաղափարը ծնած է թանգարան-հիմնարկի եւ ԱՀԱԸ երկկողմանի համագործակցութեան շնորհիւ եւ նպատակն է ներկայացնել Հայոց Ցեղասպանութեան իբրեւ հետեւանք տեղահանուած հայութեան բեկորներու ճակատագիրը, լուսաբանել գործունէութիւնը հայկական եւ միջազգային այն կազմակերպութիւններու, անհատներու, որոնք զբաղած են հայ գաղթականներու, մասնաւորապէս, երեխաներու ու կանանց փրկութեամբ: «Ինչո՞ւ 2019ին, որովհետեւ ուղիղ 100 տարի առաջ սկսուեց «Մէկ հայ, մէկ ոսկի» շարժումը, երբ բազմահազար որբեր գտնւում էին գերութեան մէջ, մուսուլմանացման եզրին, հայ մտաւորականութիւնը գիտակցում էր, որ իր ապագան մեծապէս կախուած է այդ որբերից, որ պէտք է անել ամէն ինչ, որպէսզի այդ երեխաները փրկուեն ու դառնան վաղուան Հայաստանի քաղաքացիներ», բացատրեց Մարութեան:

ԱՀԱԸ գործադիր տնօրէն Զաւէն Խանճեան գիտաժողովի մասնակիցները ողջունեց տեսակապով, ուր ան մասնաւորապէս կ՛ըսէր. «Պատմութեան հեգնանքն է, որ կ՛ապրինք: Մինչ այսօր՝ այստեղ, ա՛յս նիւթով գիտաժողովի բացումը կը կատարուի, անդին՝ Սուրիական անդաստաններուն մէջ, նոյն անողոք դահիճին նոր ոճիրներուն ականատեսն ենք եօթ երկար տարիներէ ի վեր եւ որուն զոհերէն մեզ այսօր հետաքրքրողը, նոյն ինքն՝ Եղեռնէն փրկուած մնացորդացի շառաւիղն է:

Ոճրագործը եւ ոճիրը դադար չունին, ուստի անհրաժեշտ է արթուն ըլլալով ակնկալել չարը: Հետեւաբար, ազգովին պէտք է պատրաստ ըլլանք փրկութեան գործին»:

Գիտաժողովի մասնակիցներուն ողջունեցին նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնակրթութեան նախարարի խորհրդական Սամուէլ Կարաբեկեան, Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկ հիմնադրամի հոգաբարձուներու խորհուրդի նախագահ Ռէյմոն Յարութիւն Գէորգեան:

Գիտաժողովի առաջին օրուան յայտագիրը կ՛ընդգրկէր նաեւ Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի ցուցասրահին մէջ «Հայերի փրկութեան գործը Մերձաւոր Արեւելքում 1915-1923 թուականներին. ազգային միասնութիւնից դէպի վերածնունդ» խորագիրով ցուցադրութեան բացումը, ուր ներկայացուեցաւ բացառապէս հայկական կողմի կատարած ներդրումը Ցեղասպանութիւնը վերապրողներու փրկութեան գործին մէջ: Ցուցադրուած էին եզակի արխիւային նիւթեր՝ փաստաթուղթեր, լուսանկարներ, ցուցանմոյշներ՝ հիմնականին մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի, ինչպէս նաեւ Հայաստանի ազգային արխիւի, Երեւանի պատմութեան թանգարանի եւ Ցեղասպանութեան թանգարանի աշխատակից Միհրան Մինասեանի հաւաքածոներէն: Ներկաներուն համար անչափ հետաքրքիր էին որբանոցային յուշերը, մինչ այս շրջանառութեան մէջ չդրուած լուսանկարները, գաղթի ճանապարհի եւ որբանոցային իրերը, որբերու ձեռքով ստեղծուած ասեղնագործութիւնները:

 

Քալիֆորնիայի համալսարանի ժամանակակից եւ դասական լեզուներու ու գրականութեան բաժանմունքի հայագիտութեան ծրագրի տնօրէն, Նորթրիճ, պատմագիտութեան դոկտոր, փրոֆեսոր Վահրամ Շեմմասեանի զեկուցման թեման վերապատուելի Ահարոն Շիրաճեանի հայանպաստ գործունէութիւնն էր, որ ան ծաւալած էր Սուրիոյ մէջ՝ Ցեղասպանութեան տարիներուն բռնի առեւանգուած հայ կանանց ու մանուկներու փրկութեան համար:  Վերապատուելի Շիրաճեան 1922 թուականէն Բրիտանիայի Հայոց բարեկամներու ընկերակցութեանը յանձնուած Քարէն Եփփէ ապաստարանի վերակացուն էր եւ շարունակեց այդ հաստատութեան աշխատանքը: Մինչեւ 1933 թուականը ինք եւ իր կինը ըստ ամենայնի կ՛օգնէին կոտորածներէն փրկուած կանանց ու աղջիկներուն: Ժամանակի ու հանգամանքներու թելադրանքով՝ անոնք երեխաներուն նոր անուններ կու տային, անոնց համար դպրոց բացին, ուր երեխաները լեզուներ կը սորվէին, կրօնական դասընթացներ կը ստանային, կը հայանային: Վերապատուելին ու իր կինը մեծ պատասխանատուութեամբ կը մօտենային նաեւ այդ աղջիկները ամուսնացնելու հարցին. մանրազնին կ՛ընտրէին փեսացուները՝ վստահ ըլլալու, որ այդ դժբախտացած աղջիկները հետագային լաւ ընտանիքներ պիտի կազմեն եւ լաւ հայ զաւակներ պիտի ունենան:

Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի գիտքարտուղար, պատմական գիտութիւններու թեկնածու Նարինէ Մարգարեանի զեկուցման թեման էր «Հալէպի հայկական որբանոցը 1915-1924 թուականներուն»: Ան ներկայացուց 1915 Յուլիսին գործունէութիւն ծաւալած հայկական որբանոցի պատմութիւնը, որբերու փրկութեան հարցին մէջ կառոյցի ունեցած դերը, ներկայացուց որբանոցի կրթական, առողջապահական, ֆինանսական, արհեստագործական ոլորտի մանրամասները, խնամատար մարմիններու ծաւալած գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ որբանոցի առջեւ ծառացած խնդիրներն ու անոնց լուծումները:

Գիտաժողովին ելոյթ ունեցաւ Պէյրութի Հայկազեան համալսարանի Հայկական Սփիւռքի ուսումնասիրութիւններու կեդրոնի տնօրէն, քաղաքագիտութեան դոկտոր Անդրանիկ Տագէսեանը: Անոր զեկուցման թեման էր «Նաւարկում՝ շիջած երազներու, մրցակից կեցուածքներու եւ նոր կեանքի միջեւ. «Հայաստանի Կոչնակ»ը 1919-1923 թուականներուն»:

Ան դիտել տուաւ, որ 1919 Յունուարին 20ամեայ «Կոչնակ»ը վերանուանուեցաւ «Հայաստանի Կոչնակ»: Այս անուանափոխումը կապ ունէր Հայաստանի Հանրապետութեան հռչակման, նոր Հայաստանի առաջացման հաւատքի եւ պանդուխտ հայերը Հայաստան կանչելու թերթի առաքելութեան հետ: Հոն տպագրուած յօդուածները, տեղեկագրութիւնները, հայկական ազգային զգայարանքներուն ուղղուած կոչերը տուին իրենց արդիւնքները: Իբրեւ հանրային խորհրդամիջոց «Կոչնակ»ը պարտաւոր էր եւ իր առաքելութիւնն ունէր բեկուած հոգիներուն նոր եռանդ, նոր հաւատք ու երազ ներշնչելու: Զեկուցման մէջ դոկտոր Տագէսեան մեկտեղեց «Հայաստանի կոչնակ»ի 1919 թուականի աւելի քան 150 խմբագրականներու բովանդակութիւնն ու անոնց գլխաւոր հայեցակարգը:

Առաջին նիստէն ետք գիտաժողովի մասնակիցները այցելեցին Ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիր եւ ծաղիկներ դրին անմար կրակին շուրջ:

Գիտաժողովի երկրորդ օրը զեկուցումներով հանդէս եկան Հայաստանէն եւ արտասահմանէն՝ Ֆրանսայէն, Գերմանիայէն, Լիբանանէն, Միացեալ Նահանգներէն ժամանած 23 գիտնականներ, որոնք անդրադարձան Ցեղասպանութիւնը վերապրած հայերու փրկութեան գործին առնչուող մանրամասներուն:

Երեւանի պետական համալսարանի հետազօտող, պատմական գիտութիւններու դոկտոր, ցեղասպանագէտ Հիլմար Քայզերը, որուն զեկուցման թեման էր «Բողոքականներու նպաստամատոյց գործունէութիւնը օսմանեան 4րդ բանակի շրջանին 1915-1917 թուականներուն» անդրադարձաւ աւետարանական գործիչներ Գունտաքճեանի, Մհուտեանի, Հայտոսթեանի, վեր. Էսքիճեանի, Շիրաճեանի գործունէութեան, որոնք Համայի ու Հալէպի մէջ ստանձնած էին Հայոց Ցեղասպանութեան իբրեւ հետեւանք տեղահանուածներու փրկութեան գործը: Հիլմար Քայզերը միակ զեկուցողն էր, որ անդրադարձաւ նաեւ ազգութեամբ թուրք այն մարդոց, որոնք դէմ եղած են ջարդերուն եւ օգնած են տեղահանուածներուն: Մասնաւորապէս ան ներկաներուն ուշադրութեանը ներկայացուց օսմանեան 4րդ բանակի կատարած բարեսիրական գործողութիւններն ու օգնութիւնը հայերուն:

Գիտաժողովի միւս մասնակիցները եւս ներկայացուցին Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքով տեղահանուածներու ճակատագրերը, լուսաբանեցին հայկական եւ միջազգային այլ կազմակերպութիւններու, անհատներու գործունէութիւնը, որոնք զբաղած են հայ գաղթականներու, երեխաներու եւ կանանց փրկութեամբ:

Գիտաժողովի աւարտին տնօրէն Յարութիւն Մարութեանը, ամփոփելով կատարուած աշխատանքը, բարձր գնահատեց զայն եւ շատ կարեւոր նկատեց այն առումով, որ եթէ ցարդ մենք միշտ ըսած ենք օտարներու դերակատարութիւնը հայոց փրկութեան մէջ, այս անգամ կը շեշտուէր հայո՛ց դերակատարութիւնը հայոց փրկութեան մէջ: Իսկ այդ հայերը եղած են թէ՛ անհատներ, թէ՛ մեծ ու փոքր կազմակերպութիւններ, որոնք այսօրուան տերմինաբանութեամբ ստանձնած էին փախստականներու կամ գաղթականներու նախարարութեան դերը եւ կատարած հսկայական կազմակերպչական աշխատանք: Գիտաժողովը նաեւ բացայայտեց բազմաթիւ հարցեր, որոնք դեռեւս հետազօտութեան կարիք ունին: «Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան երկրորդ հարիւրամեակն է սկսւում, եւ հին հարցադրումներին նորովի պատասխաններ են պէտք: Նոր հարցադրումներ նոյնպէս կան, որոնք եւս պահանջում են ժամանակին համահունչ պատասխաններ», նկատել տուաւ թանգարան-հիմնարկի ղեկավարը։

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top