Կառչիլ Սեւրի Դաշնագիրին, Յիշեցնել Զայն Ստորագրած Եւ Միւս Բոլոր Պետութիւններուն

Hagop-Balian

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

 

«Դուք ուզեցիք խուսափիլ պատերազմէն ի գին

անպատուութեան: Ունիք անպատուութիւնը

եւ պիտի ունենաք պատերազմը»:

Ուինսթըն Չըրչիլ

 

Hagop-BalianԳործնապաշտ հայեր եւ օտար խօսակիցներ կը զարմանան, որ դար մը առաջ ստորագրուած դաշնագրին մասին կը խօսինք: Ժամանակը եւ կեանքը արագացած են, քաղաքացիներու եւ պետութիւններու դիմագրաւած հարցերը աճած են: Այսօր, երբ պսակաձեւ ժահրը ամէն օր կեանքեր կը խլէ, կեանքերու կը սպառնայ, ի՞նչ այժմէականութիւն կրնայ ունենալ հարիւր տարի առաջ ստորագրուած թուղթ մը, որ բախտաւոր պարագային, կը հետաքրքրէ միայն պատմաբանները:

Այսպէս կրնան մտածել եւ վերաբերիլ սպառողական եւ զբօսի քաղաքակրթութեան մէջ ընդարմացած մարդիկ, անոնց շարքին, ափսոս, նաեւ՝ հայեր: Ժողովուրդի մը իրաւունքը իր կեանքի խնդիրն է, այդ իրաւունքը չի շփոթուիր անհատական իրաւունքի հետ: Եթէ անհատին հանդէպ անիրաւութիւն գործուած է, անոր համար կարելի է հատուցում պահանջել կամ սահմանել դատապարտութեան բարոյական խօսքեր:

Ազգի իրաւունքը ժողովուրդի եւ պատմութեան կուտակում է եւ զայն կարելի չէ ջնջել ոչ պատերազմով, ոչ անիրաւողի յաղթանակով, ոչ ալ շահախնդրուածներու համաձայնութիւններով, որոնք մեծխօսիկութիւններու ետին, կ’առաջնորդուին նպարավաճառային հաշիւներով:

Այս մասին մտածեցի, երբ յաղթական դաշնակցիներու նահանջով յատկանշուող Լոզանի դաշնագրի տարեդարձի օրը, Թուրքիոյ նախագահը, բռնագրաւողի իրաւունքով, Կոստանդնուպոլսոյ քրիստոնէական տաճար Սուրբ Սոֆիան, Մէհմէտ Ֆէթիհի քայլերուն վրայ, զայն վերածեց մզկիթի: Կրօններու համակեցութիւնը ցանկալի է, իրենք զիրենք յարգող մարդիկ այլ կերպ չեն մտածեր, բայց համակեցութեան համար երկու կամ աւելի պէտք է ըլլալ:

ԻԱ դարուն, երբ կը խօսուի օրէնքի եւ իրաւունքի գերակայութեան մասին, ինչպէ՞ս երկիր մը եւ անոր նախագահը գիծ կը քաշեն պատմութեան եւ յիշողութեան վրայ, բրտօրէն այլ կրօնի մը աղօթատեղին կ’իւրացնեն: Այլ բացատրութիւն չունի Սուրբ Սոֆիա քրիստոնէական տաճարի մզկիթի վերածումը, որ նոյնպէս արատ է իսլամական աշխարհին համար, քանի որ համակեցութեան դրժում է:

Այս բրտութիւնները հետեւանք են քաղաքակիրթ աշխարհի ընդունած բայց չյարգած-չգործադրած Սեւրի դաշնագրին, առեւտրական-գաղութարարարական եսապաշտ շահախնդրութիւններու զոհելով արդարութիւնը եւ ժողովուրդներու իրաւունքը: Յաճախ կը խորհիմ, որ բողոքի ցոյցեր պէտք է ըլլան ընդդէմ անոնց որոնք խոստմնադրուժ եղան, մեղսակից դառնալով իրաւազրկողին, իրաւազրկողներուն:

Կը մտածեմ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթիւրքի ազգայնականութեամբ յատկանշուող քաղաքակրթական եւ աշխարհիկ տարրական բարենորոգչութեան մասին: Նոյնիսկ ի՞նչ կը մնայ Աթաթիւրքի տարրականէն: Թուրքիոյ նախագահը վերջ կու տայ փակագիծին եւ ինքզինք կը սահմանէ սուլթան Մէհմէտ Ֆէթիհը շարունակողի դերին մէջ, եւ կ’աղօթէ այն տաճարին մէջ, ուր ջարդուած էին քրրիստոնեայ հոգեւորականներ: Համամարդկային ժառանգութիւն յայտարարուած Սուրբ Սոֆիան կրօնական մոլեռանդութեան եւ անհանդուրժողութեան բեմ կը դառնայ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան, ԵՈՒՆԵՍՔՕի, աշխարհի խաղաղութեան հսկողներու, կրօնական ազատութիւնները ջատագովողներու եւ վանտալիզմները դատապարտողներու աչքին առջեւ:

Ռեչէփ Թայիպ Էրտողան կը հեռանայ ժամանակակից Թուրքիոյ հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալի իմաստութենէն, որ 1934ին, Սուրբ Սոֆիա եկեղեցին դարձուցած էր թանգարան, նոյնիսկ եթէ զայն չէր վերադարձուցած անոր իսկական տէր ուղղափառ յոյն եկեղեցիին: Միամիտ չենք. Մութաֆա Քեմալ արդարութեան եւ ճշմարտութեան ասպետ մը չէր, այլամերժ ազգայնականութեան ջատագով էր: Բայց չէր ուզած ըլլալ աշխարհի իսլամներու առաջնորդ: Այդ փառասիրութիւնը չէր ունեցած: Իսկ Ռեչէփ Էրտողանի սուլթանական փառասիրութիւնները անսահման են: Ժամանակի հարց է, իրականացնելու համար Վիէննայի պատերուն տակ վերադարձի նուաճողական երազանքը… 1683ի պարտութենէն ետք:

Սուրբ Սոֆիա եկեղեցիի մզկիթի վերածումը մարտահրաւէր է, որ կը ծառայէ նաեւ ներքին սպառման, ամրացնելու համար կապը իր ընտրազանգուածին հետ:

Յունաստանի վարչապետը կը բողոքէ, բայց իր հակազդելու կարելիութիւնները սահմանափակ են, իսկ ի՞նչ պէտք է ընեն, Ատլանտեան Ուխտի (NATO) իր զինակիցները եւ Եւրոմիութիւնը: Անոնք գործնապէս պիտի զօրակցի՞ն, բանիւ եւ գործով, ոչ միայն բանիւ, պաշտպանելու համար Յունաստանի մշակութային եւ հոգեկան ժառանգութիւնը: Արտաքին գործոց նախարարի մը ափսոսանքը ոչ մէկ կշիռ ունի բիրտ ուժին դէմ, իսկ Հռոմի քահանայապետը կրնայ յուզուիլ որքան որ ուզէ: Ի՞նչ կ’առաջարկէ, ի՞նչ կը պահանջէ՝ գէթ անոնցմէ, որոնք զինք կը լսեն կամ կը ձեւացնեն լսել:

Իսկ խօսուն է նախընթացը՝ թրքական բանակը, 1974ին ներխուժած էր Կիպրոս, որ անդամ է Եւրոմիութեան, եւ անդամ երկրի տարածքին մէկ մասը գրաւուած կը մնայ մինչեւ այսօր:

Ռեչէփ Թայիպ Էրտողան բիրտ ուժի ցուցադրութեամբ ասպարէզ կը կարդայ բոլորին: Աշխարհ կրնայ ճանչնալ այն իրողութիւնը, որ Թուրքիա ցեղասպանութիւն գործած է հայոց դէմ, ինք կամայականութեամբ կը մերժէ ճշմարտութիւնը ընդունիլ: Արեւմտեան աշխարհը Թուրքիոյ նախագահի անսանձ կամայականութեան կը հակադրէ մարդկային իրաւանց սկզբունքեր: Տարբեր առիթով մը, հայ բանաստեղծ մը խօսած էր թղթէ կապարճի մասին: Այդ կ’ընեն Թուրքիոյ մէջ հալածուած եւ զանազան երկիրներու մէջ ապաստան գտած թուրք մտաւորականները: Այսինքն, Թուրքիոյ նախագահը ինք կ’որոշէ եւ ինք կը պարտադրէ բանակցութիւն՝ որ պէտք է յանգի իր որոշման: Այս ըմբռնումով միայն կարելի է երկխօսութիւնը: Այս է Ռէչէփ Էրտողանի միջազգային յարաբերութիւններու բարոյականը եւ չափանիշը:

Ըսաւ, որոշեց, ԵՈՒՆԵՍՔՕի կողմէ համամարդկային ժառանգութիւն ճանչցուած քրիստոնէական տաճարը դարձաւ մզկիթ:

Այս ընելով, Ռեչէփ Էրտողան ծառայութիւն չմատուցեց իսլամութեան:

29 Մայիս 1453ի ուղիղ շարունակութիւն, գէթ առայժմ՝ առանց արիւնահեղութեան: Բայց ի՞նչ է տարբերութիւնը ժառանգութեան եւ հոգեկան բիրտ իւրացման եւ արիւնահեղութեան: Յափշտակութիւն եւ կողոպուտ: Մէհմէտ Ֆէթիհի նուաճումներու շարունակութիւն եւ ամրապնդում:

Պատմութեան ներկայ հանգրուանին, նախկին գաղութներու, գերեվաճառութեան եւ հակասեմականութեան հարցերով հրապարակային զղջումներ կը պահանջուին, repentance:

1453ին, թուրքերը մտան Կոստանդնուպոլիս, եւ տեղի ունեցաւ ազգաբնակչութեան զանգուածային ջարդ: Սուրբ Սոֆիա եկեղեցիին դարպասները քանդուեցան եւ հոն աղօթող կրօնականները ջարդուեցան, հաւատացեալները ջարդուեցան եւ գերեվարուեցան: Թուրքիան եւ իր առաջնորդը զղջում արտայայտեցի՞ն, repentance, այդ չարագործութիւններուն համար: Կրաւորականութեամբ մեղսակից հանդիսատեսները լռեցին եւ կը լռեն, որովհետեւ հաշտուեցան կացութեան հետ, եւ համոզուած իր անպատժելիութեան, 462 տարի ետք, 1915ին, Թուրքիա գործեց Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Անպատիժ բռնագրաւողի տրամաբանութիւնը շարունակելով, Թուրքիա մարդկութիւնը կրնայ կանգնեցնել նոյնանման արարքներու առջեւ:

Որպէսզի վերականգնի օսմանի կայսրութիւնը:

Աշխարհի ճակատագիրը որոշողներու շահախնդրութիւններու հետեւանք կամաւոր կուրութիւնները մինչեւ ո՞ր համամարդկային աղէտները կրնան առաջնորդել:

Ոչ ոք կրնայ ըսել, թէ չէր գիտեր: Մեծերը եւ պզտիկները:

Պէտք է յիշել Ուինսթըն Չըրչիլի ճշմարտութեան բիրտ խօսքը:

Սեւրի դաշնագրի ներշնչած ճշմարտութեան եւ արդարութեան խաբուսիկ գինովութենէն ետք Լոզանի դաշնագիրը կապարէ կափարիչ դրաւ անոնց վրայ:

Բարոյականութեան պարտութենէն, արժէքներու եւ սկզբունքներու  նահանջէն անցած է հարիւր տարի եւ հինգ օր…

 

 

 

 

 

 

 

 

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top