Երէկ՝ Սիսի «Սուրբ Սոֆիա»ն, Իսկ Այսօր՝ «Այա Սոֆիա»ն

0000CHIF12 (1)

ԳՐԻԳՈՐ ԵՊՍ. ՉԻՖԹՃԵԱՆ

Համայն աշխարհի լրատուամիջոցները բազմաթիւ կրկնութիւններով ու պատմութեան համառօտ բացատրականներով զիրար գերազանցեցին ու յաճախ իրարու արձագանգ հանդիսացան, ներկայացնելով Թուրքիոյ նախագահ Ռեճէփ Թայիպ Էրտողանի կողմէ, Կոստանդնուպոլսոյ յունաց «Այա Սոֆիա» հռչակաւոր մայր եկեղեցին մզկիթի փոխակերպելու անիրաւ որոշումը եւ անոր հետեւող տխրահռչակ յայտարարութիւնը:

Վեցերորդ դարու կառոյց (537) եւ Բիւզանդական կասրութեան փառքը հանդիսացած այս Մայր տաճարը, Սուլթան Մեհմետին գլխաւորութեամբ տեղի ունեցած օսմանցիներուն արշաւանքով ու Կոստանդնուպոլսոյ անկումով (1453) գրաւուած էր, եւ մինչեւ 1935 թուականը ծառայած իբրեւ մզկիթ: Սոյն թուականին, Մուստաֆա Քէմալի աշխարհիկ կառավարութեան որոշումով թանգարանային կարգավիճակ ստացած «Այա Սոֆիա»ն, մինչեւ այսօր՝ 2020 քաղաքակիրթ տարեշրջանը, կը շարունակէր մնալ իբրեւ զմայլելի թանգարան, հիացնելով այնտեղ մուտք գործող իւրաքանչիւր անհատի: Իր լայնանիստ բացառիկ գմբէթը, որու վերակառուցողն է Անիի Մայր Տաճարի շինութեան վարպետ Տրդատ ճարտարապետը, համաշխարհային ճարտարապետութեան համար սքանչելի օրինակ է: Տրդատ ճարտարապետը Անիէն  յատկապէս հրաւիրուած է Կոստանդնուպոլիս, 10րդ դարու մեծ երկրաշարժէն փլած «Այա Սոֆիա»ի հսկայական տաճարին տանիքը վերածածկելու մեծաթռիչք նոր գմբէթով մը, զոր չէին կրցած իրականացնել տեղի ճարտարապետները: Երկարաձիգ թեւերով մէկ ծայրէն  միւսը  նետուած  աներեւոյթ  սիւները պատճառ հանդիսացած են, որ գմբէթին

ներքեւ սիւներ չբարձրացուին եւ ատեանը դարձեալ մնայ միանաւ: Անշուշտ Կոստանդնուպոլսոյ գրաւումէն ետք, երբ օսմանցիներ մզկիթի վերածեր են տաճարը, անոր չորս կողմը կառուցեր են մինարէթներ, իսլամական աղօթավայրի լիարժէք կարգավիճակ տալու համար քրիստոնէական նախկին տաճարին:

Թուրքիոյ կողմէ առնուած վերոյիշեալ որոշումը, Յուլիս 2020 թուին, հակառակ ընդհանուր քրիստոնեայ աշխարհի ապրած ցասման եւ հոգեւորական թէ քաղաքական ազդեցիկ անձնաւորութիւններու արտայայտած բողոքներուն ու կատարած խորհըրդատուութիւններուն, սոյն քայլը «Թուրքիոյ բնական իրաւունք»ը համարուեցաւ նախագահ Էրտողանին կողմէ: Համայն աշխարհը երբ ափ ի բերան մնացեր է ի տես այս կեցուածքին եւ ի լուր թրքական այս որոշման, հայ ժողովուրդը իր մօտաւոր անցեալը վերյիշելով, բնաւ պէտք չէ՛ զարմանայ ու շատ «բնական» համարէ օսմանցիներուն ուղղակի ժառանգորդ՝ Թուրքիոյ ներկայ ղեկավարութեան առած այս անպատասխանատու քայլը:

Եւ ինչո՞ւ այս «բնական» զգացողութիւնը մեր մօտ, Թուրքիոյ աւելի քան տխուր ու սահմռկեցուցիչ սոյն արարքին դիմաց, երբ 24 Յուլիսին Էրտողանի ծունկերը առաջինները ըլլալով պիտի կթոտին «Այա Սոֆիա»ի յատակին, իրականացնելով որոշուած «նամազ»ը:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը, միակ կենդանի վկան Հայոց Ցեղասպանութեան, հակառակ յաճախ իր շուրջ ստեղծուող բազմաթիւ անբաղձալի իրավիճակներու, դեռ խիզախօրէն կը շարունակէ պահպանել իր ֆիզիքական գոյութիւնը Սփիւռքի տարածքին, տարագրութենէն ետք հազիւ վերընձիւղուած այնտեղ՝ հիւրընկալ Լիբանանի մէջ, Անթիլիասի ափունքին:

Անաչառ պիտի ըլլա՞յ արդեօք հայ եկեղեցւոյ պատմիչն ու հայ եկեղեցւոյ պատմութեան դասագիրք պատրաստող մանկավարժը, արդար գնահատականը տալու տառապակոծ մեր Սուրբ Աթոռին, գէթ անոր ֆիզիքական գոյութեան համար: Այս Աթոռը շօշափելիօրէն  կրցաւ պահպանել իր գոյութիւնը, երբ Կիլիկեան թագաւորութիւնն իր Լեւոններու ու Թորոսներու փառքով չկրցաւ չվերապրիլ, պատմութեան ծովու ամեհի ալիքներուն անձնատուր ըլլալով. իսկ Հայոց Ցեղասպանութենէն վերապրած մեր հայրերն ու մայրերը կրնայի՞ն մինչեւ այսօր պահպանել իրենց ֆիզիքական գոյութիւնը…:

Կիլիկեան Սուրբ Աթոռը պատմութեան շնորհքն ու հրաշքն է ընծայուած մեր եկեղեցւոյ ու սփիւռքացեալ ազգին: Անուն մը, որ նոյնացած է իր տառապեալ ազգին հետ: Անիկա փակ աչքերո՛վ իսկ տեսանելի է ցեղասպանին: «Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն». անուն՝ որ նոյնիսկ ջրածեծուած մտածողութեամբ, երբեմն դժկամակութեամբ կը կարդացուի հայ եկեղեցւոյ նուիրապետութեան քառատող շարքին մէջ:

Հայաստանի անկախացման շատ թանկագին պատճառաբանութիւնն ալ, որուն մեծաձայն քարոզչութիւնը կատարելով Կիլիկեան Ս. Աթոռի «ժամանակավրէպ» ըլլալը ներբողեցին նոյնիսկ մեր ազգային պատմութեան առաջին էջը չկարդացած մարդիկ, բացայայտօրէն սկսած է կորսնցնել իր վեհութիւնը՝ ներհայկական ստորացուցիչ խայտառակութիւններով, իսկ անոնց դիմաց՝ համազգային յուսախաբութիւններով: Իրավիճակներ, որոնց պատճառով ամէն օր բռածեծ կը դառնան բիւրաւոր հայերու ազգասիրական ու հայրենասիրական զգացումները, մայր հայրենիքէն սկսեալ մինչեւ հոն՝ ուր նոյնիսկ մէկ հայ կայ:

Հակառակ դարաւոր կաղնիէն՝ Սիսի Կաթողիկոսարանէն արմատախիլ եղած ըլլալուն, իր նորաբոյս արմատներով դարձեալ ծաղկած է ան՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը, Անթիլիասի Մայրավանքը դարձնելով աշխարհացրիւ հայութեան բաբախող սիրտը: Սուրբ Աթոռ մը, որ կորսնցուցած է ամէն ինչ, սրբացեալ քար ու պատ, դաշտ ու արտ, թեմեր եւ կառոյցներ, «Խաչ Օտա» վեհարանն ու յատկապէս Կիրակոս Մեծագործ Կաթողիկոսի վերանորոգած հոյակերտ Սուրբ Սոֆիա Մայր տաճարը:

Ահա՛ թէ ինչո՛ւ հայ ժողովուրդին համար «բնական» պէտք է թուի Թուրքիոյ առած որոշումը յունաց «Այա Սոֆիա» տաճարին առնչութեամբ, եւ այն ալ դեռ «մե՜ղմ» որոշում՝ որ քարին ու պատին չի՛ դպչիր: Բայց 80 տարիներ առաջ, 1940 թուին, ի՜նչ հեգնող զուգադիպութեամբ, երբ Անթիլիասի մէջ օծումը կը կատարուէր Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ նորակառոյց Մայր Տաճարին (1), Սիսի մէջ թուրքը կը քանդէր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Մայրավանքը եւ անոր Սուրբ Սոֆիա Մայր Տաճարը…:

1915 թուականին Պոլսոյ մէջ ծնած եւ 1940ին թրքական բանակին զինուորագրուած տասնապետ Տիգրան Գույումճեանը, իր ընկերոջ՝ դարձեալ նոյն բանակին ծառայող Ստեփան Մանուէլեանի հետ, սքանչելի պատեհութիւն ունեցած է այցելելու Կիլիկիոյ շրջանի նախկին հայկական քաղաքներն ու գաւառները(2): Ան իր լուսանկարչական գործիքով միաժամանակ անմահացուցեր է այն՝ ինչ որ մնացեր էր, հայութեան տեղահանութենէն ու աքսորէն ետք անոնց սրբավայրերէն եւ նախապէս հայկականութեամբ տրոփող բնակավայրերու մշակութային անշարժ հարստութենէն:

Սիսի Ս. Սոֆիա Մայր տաճարը, այդ հսկայական կառոյցը, Կիլիկիոյ Կիրակոս Մեծագործ Կաթողիկոսի օրով հիմնովին վերանորոգուած եւ 1810 թուին աւարտած է, նախկին Մայր Տաճարին որոշ բաժինները միայն պահպանելով եւ ներառելով նորին մէջ, ինչպէս մայր մուտքը, որ կոչուած է «Արքայական մուտք», ուրկէ ներս կը մտնէին Կիլիկիոյ թագաւորներն ու թագուհիները, իշխանազուններն ու ազնուական դասակարգը: Տաճարը իր հիւսիսային եւ հարաւային արտաքին պատերուն փակած, ունեցած է մատուռներ: Հարաւային պատին՝ Ս. Էջմիածին մատուռը, իսկ Հիւսիսային պատին՝ «Հոգին Սուրբ»ի եւ անոր մէջէն բացուող  դուռով՝ «Ս.Գրիգոր Լուսաւորիչ» մատուռը,  որ  միաժամանակ գանձատունն էր Ս. Լուսաւորչի դարաւոր Աջի պահպանման, յատուկ արկղի մէջ՝ խորանին տակը դրուած:

Մայր Տաճարի ճակատի մարմարեայ արձանագրութիւնը, այնտեղ զետեղուած Կիրակոս Կաթողիկոսի հրամանով, հետեւեալ բովանդակութիւնը ունէր.

«Դուռն իմ մտից ի լոյս վերին Լուսոյ փառաց խառնարանին. Զի աստ խառնի մաքուր գինին, Լինի զենումն անմահ գառին Հաստեցելոյ սեամբ շնորհին Նոր կառուցելոյ բոլորովին. Թէ ես թէ շէնս արդեամբ Վեհին Հիմնեցելոյ ի բան վերին Տէր Կիրակոս սրբազանին Եւ հոգելից հայրապետին. Ի թուին Հայոց ՌՄԾԹ (1800) Մայիս Ժ օրն Սուրբ շինուածոյս վերականգնի Եւ այլ սենեակս ընդ պարսպի Մեծաւ ջանիւ կատարողի, Ի Հայոց գրոցն թուահաշուի. Այսքան ամօք աշխատողի Արիաջան փոխանորդի Ընտիր Վեհիս Կիրակոսի Տէր Եղիա եպիսկոպոսի Որ է տեղեաւ Խարբեթացի Յիշման անունն է արժան»ի(3):

Ս. Սոֆիա Մայր տաճարը, վերաշինութեան ընթացքին, իր բերդանման կառոյցով ուշադրութիւնը գրաւեր է տեղացի թուրքերուն, որոնք Սուլթանին մօտ ամբաստաներ են Կիրակոս Կաթողիկոսը, ըսելով թէ Կաթողիկոսարանի պարիսպները ամրացնելով, ինքնիշխան տէրութիւն պիտի հռչակէ ան, նոր բերդով մը, եկեղեցիի անուան տակ(4):

Սսոյ մէջ գահակալած վերջին Հայրապետին՝ Տ.Տ. Սահակ Բ. Խապայեան Կաթողիկոսին օրով, որ իր ժողովուրդին հետ աքսորական եկաւ եւ վերջապէս կայք հաստատեց Անթիլիասի մէջ, Կաթողիկոսարանը աւերակ եւ տխուր պատկեր մը կը ներկայացնէր, հակառակ իր շքեղ ու բերդանման կառոյցին: Իր ընտրութենէն ետք, Սահակ Կաթողիկոս որոշ վերանորոգութիւններ կը կատարէ Մայրավանքին մէջ, յատկապէս բնակելի դարձնելով Միաբանական խուցերը, իսկ կարգ մը անհրաժեշտ նորոգութիւններ՝ Մայր Տաճարին մէջ, ամրացնելով մանաւանդ անոր խարխլած բաժինները: Հսկայական ու բարձր սանդղամատներով խորանը այնքան լայն տարածք է ունեցեր, որ Բաբգէն Կաթողիկոս Կիւլէսէրեան կ՛ըսէ, որ Երուսաղէմի եւ Էջմիածնի բոլոր զարդերը եթէ տեղադրէին անոր վրայ, դարձեալ դատարկ տեղ կը մնար(5): Խորանին վրայ կառուցուած է եղած գեղակերտ Խաչկալը, փակուող-բացուող դռներով, իսկ աջ ու ձախ աւանդատուներուն վրայ դարձեալ մատուռներ՝ նեղլիկ եւ ոլորապտոյտ քարէ աստիճաններով բարձրանալու հնարաւորութեամբ, որոնք ներքնապէս զարդարուած եղած են 12 աշակերտներուն որմնանկարներով:

 

Սիսեցիներու առաջին աքսորէն ետք, 1915ին, Ս. Սոֆիան վերածուեր է մզկիթի: Կարճ պիտի տեւէր սակայն այս յարմարեցումը: Կէօյ Ֆագը(6) անունով թուրքը աղերսագիր յղեր է տեղւոյն կառավարատունը, որպէսզի տաճարին Խաչկալը վար առնուի, ըսելով որ ետեւի պատուհաններէն ներս մտնող արեւուն լոյսը կը խափանէ: Կառավարիչը գիւղացի թուրքերուն կը հրահանգէ կացիններով քանդել ոսկեզօծ Խաչկալին վարի մասերը, իսկ վերի մասերէն պարաններ կապելով տապալել կու տայ ամբողջութեամբ: Խաչկալին աջակողմը՝ Մովսէս, իսկ ձախակողմը՝ Եղիա մարգարէներու իւղանկարները  եղած  են,  իսկ Մայր Խորանի ինը աստիճաններով  հսկայ բաժինը, Սուրբ Երրորդութեան իւղանկարը ունեցած է: Նոյն միջոցին, միեւնոյն ճակատագրին կ՛արժանանայ նաեւ Հայրապետական Գահը, որուն բեկորներուն հետ Խաչկալին կտորները վանքին ախոռը կը տանին, ուր հայ գործաւորներուն կը ստիպեն մուրճերով փշրել զանոնք: Սուրբ Սոֆիա Մայր Տաճարի մարմարակերտ Հայրապետական գահը ինքնին Կիլիկեան Հայաստանի «Հայոց պատմութիւն»ն էր, որովհետեւ անոր պատուանդանը եւ մինչեւ մէկ մեթր բարձրութեամբ մասը՝ Կիլիկիոյ թագաւորներու արքայական գահն էր, զոր Կիրակոս Կաթողիկոս իր կատարած հիմնական վերանորոգութեանց ընթացքին, իբրեւ անմոռանալի յուշ Հայկական Կիլիկիոյ թագաւորութենէն, բերել եւ զետեղել տուած էր Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարի դասին մէջ, ու անոր վրայ հովանի գմբէթ շինել տալով, դարձուցեր էր Կիլիկիոյ Կաթողիկոսներու գահը(7): Թէ՛ հոյակերտ խաչկալը եւ թէ՛ մեր ազգային պատմութեան անգնահատելի յիշատակ ու արժէք ներկայացնող Կաթողիկոսական գահը ոչնչացուած են 1915 թուին, Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարի ամբողջական աւերումէն (1940-1950) առաջ:

2010 թուականին Սսոյ Մայրավանքի աւերակներուն մեր տուած յիշատակելի այցելութեան  ընթացքին ընդհանուր աւերածութեան վայրին մէջ մնացած մի քանի պատերն ու անոնցմէ ինկած քարերը մեր արցունքով թրջեցինք, յիշելով բնիկ սսեցի մեր մեծ հօր՝ Տ. Գրիգոր Աւագ Քահանային տուած տեղեկութիւնները Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարին մասին, յատկապէս անոր մէջի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ մատրան, ուր իր կանուխ պատանեկութեան տարիներուն համբուրած էր ան Հայոց հաւատքի հօր աջ ձեռքի սրբազան մասունքը իր մէջ պարփակող ոսկեայ Աջը: Անոնց տունը Սիսի «Ասլան Փաշա» թաղամասին մէջ եղած էր, որ ծանօթ էր «Թափանցիներու թաղ» անունով, աշխարհագրական դիրքով շատ մօտ Սսոյ Մայրավանքին: Այդ պատճառով ան յաճախ այցելած էր Վանք, ինչպէս ինք կը պատմէր՝ բռնած իր իշուն պախուրցէն:

Մինչեւ 1922 թուական, Սիսի ազնիւ ու հայասէր Միւֆթի՝ Հաճի Չամրտանի տան մէջ իբրեւ հարեւան ապաստան գտած եւ Հայոց Ցեղասպանութենէն հրաշքով փրկուած մեր մեծ հօր ընտանիքը, ծնողներով եւ քոյր-եղբայրներով, Աթաթուրքի իշխանութիւնը ստանձնելէն ետք միայն կարողացեր է դուրս գալ Թուրքիայէն եւ հասնիլ Թրիփոլի՝ Լիբանան, վերակազմակերպելով

իր կեանքը նոր երկնքի տակ: Ճամբորդութիւն, որ իրականացեր էր անցագրի համար լուսանկարուելէ ետք, որ դժուարութեամբ ընդուներ էր մեծ հօրս հայրը, ընտանիքի իւրաքանչիւր անդամի ձեռքը Սուրբ Գիրք ըլլալու պայմանով, այլապէս նկարուիլը իր հասկացութեամբ, մեղքի համազօր երեւոյթ ընդունած է եղած: Մեր մեծ հօր պատմած  ու  երգած Սիսը, իր մեծ ու փոքր մզկիթներով, իր փողոցներով, իր արտերով  ու այգիներով, ինչպէս նաեւ այլ յիշարժան վայրերով, մեր այցելած օրերուն այնտեղ էր՝ թեթեւ փոփոխութիւններով: Դէպի Սսոյ Մայրավանք տանող փողոցին նոր ցուցանակն իսկ բացայայտ կը նշէր «Մանասթիր Սօգաք» անունը (թրգմ.՝ «Վանքի փողոց»), այդ զառիվեր ճամբուն սկիզբը դրուած, սակայն բարձրանալէ ետք պարզ դարձաւ, որ այնտեղ այլեւս չկար Սսոյ դարաւոր Մայրավանքը, իր հրաշակերտ Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարով: Անոր աւերածութեան ականատես վկան եւ լուսանկարիչը՝ Տիգրան Գույումճեան, բարեբախտաբար Ս. Սոֆիայի ներքին եւ արտաքին մանրամասնութիւններէն ալ բաժիններ լուսանկարեր էր, ինչպէս «Հոգին Սուրբ»ի մատրան խորանին վերը, պատին վրայ նկարուած իւղաներկ պատկերը Քրիստոսի, նաեւ Ս. Էջմիածին մատրան արտաքին բաժինը, որ հին լուսանկարներէն կը բացակայի, որովհետեւ ընդհանրապէս Մայրավանքը լուսանկարուած է հիւսիս-արեւելեան անկիւնէն, եւ այս մատուռը հարաւային պատին տակ ըլլալով, լուսանկարչական գործիքի ոսպնեակի տեսադաշտէն դուրս մնացած է միշտ: Տիգրան Գույումճեան իր զինուոր ընկերոջ հետ նաեւ լուսանկարած է աւերուած ու աներդիք Ս. Սոֆիայի կտրուածքը՝ արեւմտեան կողմէն դիտուած, ուր կ՛երեւին մայր խորանի երկու կողմերու երկյարկանի աւանդատուները, որոնց վերի յարկերը առանձին խորաններ եղած են, իսկ ձախակողմեան աւանդատան վերի յարկը ծառայած է իբրեւ  զանգակատուն, տրուած ըլլալով, որ

Ս. Սոֆիան զանգակատան արտաքին աշտարակ չէ՛ ունեցած:

Երէկ կա՛ր Սսոյ Մայրավանքի Ս. Սոֆիան, ուր թագադրութեան հանդէսներ տեղի ունեցեր էին, երբ եկեղեցական յատուկ թագադրութեան արարողութեամբ, Հայոց Կաթողիկոսներու ձեռամբ իրենց արքայական օծումը ստացեր էին Կիլիկիոյ հայոց թագաւորները: Արարողութիւն, որուն ձեռագիր բնօրինակը կը գտնուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Կիլիկիա» թանգարանին մէջ պահպանուող «Մայր Մաշտոց»ին վերջաւորութեան: Վերջապէս, Սսոյ Ս. Սոֆիան, որ երէկ կար եւ այսօր չկայ, այն սրբավայրն էր, ուր բազմաթիւ անգամներ Սրբալոյս Միւռոն էր օրհնուեր Հայոց Կաթողիկոսներուն ձեռամբ եւ գիշեր ու ցերեկ ժամասացութիւն եւ պատարագ էր մատուցուեր Միաբանութեան կողմէ:

Այո՛, երէկ կա՛ր Ս. Սոֆիան, բայց այսօր չկա՛յ: Մեր Սիս կատարած այցելութեան օրերուն երբ հարց տուինք տեղացիներուն, թէ ո՞ւր են այս ոչնչացուած Մայրավանքին քարերը, մեզի ըսուեցաւ, որ անոնցմով 1950ական թուականներուն Սիսի մէջ նոր սերունդին դաստիարակութեան համար դպրոց կառուցեր էին:  Ճիշդ էր տրուած տեղեկութիւնը. մենք սոյն դպրոցը տեսանք, մեր երկօրեայ կեցութեան ընթացքին, որ վանքին հնաբոյր քարերով էր կառուցուած:

Այո՛, երէկ կա՛ր Ս. Սոֆիան, բայց այսօր չկա՛յ: Վանքի շարժուն գոյքը փութով հաւաքելով տալով ու զանոնք արկղերու մէջ լեցնել ու ջորիներու վրայ կապել տալէ ետք երբ Եղիշէ Կարոյեան Սրբազանը Սսոյ Մայրավանքի բանալիները կը յանձնէր Սիսի Վալիին(8), Միաբանները այն տպաւորութիւնը ունէին, որ խաղաղելէ ետք, ետ պիտի վերադառնան Կաթողիկոսարան: Ո՛չ ոք չէր գիտեր, որ Վանքի բանալիներուն յանձնումը, զայն պահպանելու համար չէր տրուեր թրքական  պետութեան  ձեռքը, այլ քանդելու եւ հիմնայատակ կործանելու…:

Անոնք որոնք դեռ երէկ ապահով երաշխիք ունէին, որ եթէ Սիսի Ս. Սոֆիան չկայ՝ կա՛յ Կոստանդուպոլսոյ հսկայական Այա Սոֆիան, այսօր անո՛նք եւս կատարուած իրողութեան առջեւ կը գտնուին, որովհետեւ Սիսի Ս. Սոֆիան հողին հաւասարեցնողը, Այա Սոֆիան դիւրաւ կրնայ դիմափոխել, եւ այդ ալ՝ քաղաքակիրթ 21րդ դարուն, ամբողջ աշխարհի բաց աչքերուն դիմաց: Այն աչքերուն, որոնք դարձեալ բաց վիճակով բայց ժպտուն, հետեւեցան Սիսի Ս. Սոֆիայի եղերական վախճանի տխուր արարին:

«Կը յիշենք, կը յիշեցնենք ու կը պահանջենք» կուռ եզրոյթին իսկական հեղինակ, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Վեհափառ Հայրապետ ՆՍՕՏՏ Արամ Ա. Կաթողիկոս, սոյն եզրոյթը նոր սերունդին յանձնարարողը չեղաւ միայն: Նորին Սրբութեան հեղինակած այս պահանջատիրական մարտակոչը, 2015 թուականի նախօրեակին, թեթեւ ձեւափոխումով՝ «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» տարազաւորումով որդեգրուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան կազմած Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին յանձնաժողովին կողմէ, եւ ապա՝ նոյն առիթով պաստառներու, կրծքանշաններու եւ արտայայտութեան այլ միջոցներու տեսքով ամէն տեղ երեւցաւ:

Սոյն մարտակոչը, որ 100ամեակէն ետք արդէն սկսեր էր սովորական  լօզունքի  վերածուիլ, արդարութեան ի խնդիր կռիւ ստեղծելու «ձեռնոց»ը եղաւ Վեհափառ Հայրապետին ձեռքին մէջ, որ զայն նետեց թրքական պետութեան դաշտը: Վեհափառը իբրեւ լիիրաւ իրաւատէրը Արեւմտեան Հայաստանի մէջ գտնուող Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան բոլոր կալուածներուն, դատական հայց ներկայացուց Թուրքիոյ: Դատ մը, որ նաեւ տեղափոխուեցաւ միջազգային ատեան, պահանջելով ամբողջ հայ ժողովուրդին՝ նահատակներուն, արդէն մահացած վերապրողներուն ու անոնց յետնորդ սերունդներուն բռնաբարուած իրաւունքները, սկսեալ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Սիսի ոչնչացուած Մայրավանքի հողատարածքէն եւ կալուածներէն:

Այսօր Այա Սոֆիայի մզկիթի վերածուելու խնդրով խօսողներ շա՜տ կան, ցաւակցողներ ու միջնորդներ չե՛ն պակսիր, լաւագոյն պարագային՝ բողոքի  կոշտ ձայնե՛ր կը լսուին, սակայն բոլորին մօտ ալ թուրքին հետ առերեսուելու քաջութեան պակասը զգալի՛է: Համաշխարհային հրապարակի վրայ՝ իրաւական ատեանին մէջ, Ցեղասպանին դէմ յանդիման կանգնողներ չե՛ն երեւիր այսօր: Միջազգային ընտանիքէն սկսեալ մինչեւ մեր իրականութիւնը՝ Հայաստանէն մինչեւ Սփիւռքի տարբեր անկիւններուն մէջ գտնուող «քաջ դատաւորներ»ը իրե՛նք թող դատեն հիմա, ու գէթ անգամուան մը համար արդար դատ տեսնեն, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան այս խիզախ քայլին որակում տալու, թէկուզ մշուշոտ դատողութեամբ:

«Կորցրեցինք նիւթական Կիլիկիան, եկէք կերտենք Հոգեւոր Կիլիկիան», ըսած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ մեր Սուրբ Աթոռի երանաշնորհ հայրապետներէն՝ Գարեգին Ա. Յովսէփեանց կաթողիկոսը: Կիլիկիոյ այժմու Գահակալ Արամ Ա. կաթողիկոս, Հոգեւոր Կիլիկիոյ հետ, նաեւ կորսուած Կիլիկիոյ՝ մեր երազի հայրենիքի դատին իրաւապաշտպանը հանդիսացաւ:

Երէկ՝ Սիսի «Ս. Սոֆիա»ն, այսօր՝ «Այա Սոֆիա»ն, բայց վաղուան չարիքը սանձելու մեթոտաբանութիւնը ո՞վ եւ ինչպէ՞ս պիտի բացատրէ խուլ աշխարհին, որ՝ ըստ երեւոյթին, պատմութենէն դասեր քաղելու տրամադիր չէ՛:

 


 

 1 Եղիայեան, Բիւզանդ, Ժամանակակից պատմութիւն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, 1914-1972, Անթիլիաս, 1975, էջ 515:

2 Քէլէշեան, Միսաք, Սիս Մատեան, Պէյրութ, 1949, էջ 743:

3 Ալիշան, Հ. Ղեւոնդ, Սիսուան – համագրութիւն Հայկական Կիլիկիոյ եւ Լեւոն Մեծագործ, Վենետիկ, 1885, էջ 217-218: Տե՛ս նաեւ Կիւլէսէրեան, Բ. Կթղ., Պատմութիւն Կաթողիկոսաց Կիլիկիոյ, 1441էն մինչեւ մեր օրերը, Անթիլիաս, էջ 545:

4 Կիւլէսէրեան, Բ.Կ., Նոյն, անդ էջ 546:

5 Նոյն, անդ էջ 878:

6 Քէլէշեան, Մ., Նոյն, անդ էջ 201:

7 Այս մասին տե՛ս մեր ուսումնասիրութիւնը, «Կիլիկիոյ Հայրապետներուն Արքայական Գահը», Հասկ պաշտօնական ամսագիր Մ.Տ.Կ. Կաթողիկոսութեան, Ձ. տարի, թիւ 6, Յունիս, 2011, էջ 483-501:

8 Եղիայեան, Բ., Նոյն, անդ էջ 166:


 

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

One Comment;

  1. D2 said:

    Վերոյիշեալ քայլի համար հանցանքի մեծ բաժինը կըկրէ այն կազմակերպութիւնը որ այդ Եւրոպական հողը յանձնեց Օսմանցի Թուրքերին:

*

Top