Մանեակ

0120norayrdadourian

ՆՈՐԱՅՐ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ

 

Նորայր Տատուրեան

Նորայր Տատուրեան

«Կէս գիշերուան բուրումնահեղց վարդերով…, պիտի հիւսեմ մանեակ մը նուրբ»: Նուրբ են Միսաք Մեծարենցի իղձերն ու գրական պատկերները: Նոյնքան նուրբ են անոր ընտրած բառերը, ինչպէս «մանեակ» գոյականը: Յարգելի ընթերցող, այսօր կը զրուցենք «մանեակ» բառի մասին ու կը տեսնենք, թէ ան ինչպէ’ս Բիւզանդիոնի բլուրներէն եկաւ Հայաստան ու զարդարեց մեր մայրենիի սպիտակաթոյր պարանոցը:

Հին է «մանեակ» բառը հայկական գրական լեզուին մէջ, ու մեր լեզուն զայն հպարտութեամբ կը կրէ Ոսկեդարէն ի վեր: Սակայն, աւելի հին է բանահիւսութեան մէջ անոր գրաւած տեղը: Ահա անոր հեքիաթային նախապատմութիւնը… Արա Գեղեցիկին խելակորոյս սիրահարած Շամիրամը երբ կը պատրաստուէր հանդիպիլ թագաւորին, կապեց վարդագոյն մարգարիտներու եօթը շարքէ բաղկացած մանեակը: Ըստ հին հաւատքի, մանեակները ունէին կախարդական ոյժ:- Շամիրամը երբ նկատեց, թէ Արան մահացեր է մարտի դաշտին վրայ, Վանայ լիճին մօտ վիզէն հանեց իր մոգական մանեակը ու նետեց ջուրերուն մէջ: Այդ ժամանակներէն տարածուեցաւ «Ուլունք Շամիրամայ ի ծով» արտայայտութիւնը: Յիշենք նաեւ, թէ Հայաստանի մէջ թանկարժէք մանեակներ պատրաստող կեդրոններ էին Վանը, Կարինը, Արծկէն եւ Մուշը:

Շամիրամի եօթնաշար մանեակին չափ առասպելական պատմութիւն ունի նաեւ «մանեակ» բառը: Ան նուէրն է քաղաքներու թագուհի Բիւզանդիոնին, որ ամէն օր իրիկնամուտին կը սիրէր պճնուիլ Պոսֆորի ու Ոսկեղջիւրի ոսկեփայլ ջուրերուն մանեակով: Անիկա կու գայ «մանիակիս» (ոսկի վզնոց) բառէն: Չունի բազմանդամ ընտանիք, հազիւ քանի մը բարդ բառ. մանեկաձեւ, մանեկաւոր, քառամանեակ, օղամանեակ: Հայն ալ սիրեց իր երկիրը եւ յուշարձանները մանեակով զարդարուած տեսնել: Այդ միտքով է գրուած Ղեւոնդ Ալիշանի «Սիսական» գիրքը, ուր կը նկարագրուի Սեւանայ լիճը ու զայն եզերող դալարազգեստ լեռները: Հակառակ անոր, որ գրաբար է բնագիրը, բայց դեռ ժամանակակից ընթերցողին համար պատկերալից է ու սիրելի. «Ի հալել ձեանց` դալարազգեստ լինին…, իբրեւ կանաչագեղ մանեակ մի մեծաբոլոր պատելով զկապուտակ ծովակաւն»: Եւ ահա Նորավանքի Ս. Կարապետ եկեղեցին, ըստ ճամբորդական յուշագրութեան մը. «Չորս որմնասիւների վրայ բոլորում են կիսաբոլոր կամարներ, կրելով մի մանեակ, որի վրայ երբեմն բարձրացել է ութանկիւնի, մօտ 3.5 մետր տրամագիծ ունեցող գմբէթը»:

Արքայավայել է մանեակը եւ «մանեակ» բառը: Փաստը այն է, թէ վիպագիր, քննադատ եւ բժիշկ Քաջբերունին (Գաբրիէլ Տէր-Յովհաննիսեան) այսպէս կը նկարագրէ Սիւնիքի իշխան Տարսայիճ Օրբելեանին նուիրուած յուշաքարին փորագիր պատկերը. «Զննողի աջ կողմից նստած այր մարդը հագած է երկայն շորեր եւ փեշերի տակից երեւում են ոտերի միայն թաթերը. նորա բաց գլուխը շրջապատած է լուսեղէն ճառագայթներով եւ մանեակը զարդարում է նրա պարանոցը»:

PARՊճնասէր է «մանեակ» բառը: Փա՞ստը անոր… Կարդացէք Աստուածաշունչը: Պիտի տեսնէք, թէ հոն ութը անգամ գործածուեր է «մանեակ ոսկի» արտայայտութիւնը, ինչպէս Առակաց գիրքին մէջ. «Պսակ շնորհաց ընկալցի գլուխն եւ մանեակ ոսկի պարանոցն»: Գրիգոր Նարեկացին «Տաղ քաղցրիկ» ստեղծագործութեան մէջ բառին տուաւ ինքնատիպ շունչ. «Աչք իւր աղաւնոյ, թեւ լայն կարմիր մանեակ ոսկւոյ»: Նարեկացին մեզի աւանդեց նաեւ հետեւեալ տողիկը. «Ո՛վ քառեակ մանեկաւ նշուլափայլ մաքուր ուլանցն յեռմամբ»: 1357 թուականին Ստեփանոս անուն գրիչ մը, իր յիշատակարանին մէջ կը բացատրէ, թէ գրչութեան մեծ արուեստը, ըստ նոյն հեղինակին՝ «մեր ազգիս հպարտութիւնը», անհասու մարդու ձեռքը կը դառնայ իշու վիզէն կախուած մանեակ. «Զի որպէս մարգարիտ ի քիթս խոզի եւ մանեակ ոսկի ի պարանոց իշոյ, այնպէս է սա ի ձեռն անիմաստ եւ անմիտ առնն»:

Ըստ Հայկազեան նոր բառգիրքին՝ «Բոլորաձեւ զարդ արկեալ զպարանոցաւն որպէս օղ կամ անուր կամ շղթայ ոսկի» է մանեակը: Բառը ունի երկու շատ հազուագիւտ իմաստ եւս: Առաջինը «նաւահանգիստ» է, հաւանաբար մանեակի նմանութեամբ: Իսկ երկրորդ գործածութիւնը մնացեր է 19րդ դարու հանրագիտարաններուն մէջ. «Մանեակ Երեւակի» արտայայտութիւնն է անիկա, ուր բառը կը նշանակէ «լուսեղէն գօտի»: Փայլք ու պերճանք կը սիրէ «մանեակ» բառը, հետեւաբար, ինչո՞ւ զարմանալ, երբ հայկական արձակին մէջ հանդիպինք սրտագրաւ պատկերներու՝ «Ադամանդազարդ մանեակ», «Ադամանդեայ մանեակ»: Իսկ Յակոբ Օշականի գրիչին կը պարտինք «Ցանկագրգիռ մանեակ» արտայայտութիւնը:

Դուք չկարծէք, թէ մանեակը ոսկի կամ արծաթ է ու անոր վրայ ադամանդներ են միայն: Հայր Ղեւոնդ Ալիշանը «Յուշիկք հայրենեաց հայոց» աշխատասիրութեան մէջ նկարագրեց իշխան Վահան Գողթնացիի նահատակութիւնը՝ անհաւատ խալիֆայի հրամանով եւ կուրացած դահճապետի մը ձեռքով: Սրտաճմլիկ այդ պատմութեան մէջ մանեակն էր հայրենանուէր երիտասարդի արիւնը. «Դահճապետն…, ծայրէ ի ծայր սուրը փայլեցնելով եւ դարձնելով` իջուց քսեց սահեցուց ծոծրակին վրայ…, եւ ահա ծարուած երկաթոյն շրթունքն կարմրցեր էին իր քանի մը կաթիլ արեամբն, եւ ուրիշ կաթիլներ այլ վզին վրայ մանեակ մը կու ձեւացնէին»: Սուգի այդ պատկերը մնաց հայու յիշողութեան մէջ, ապա դարձաւ «Ատանայի ողբը» երգի խօսք. «Ալ մի տար լոյսդ, պայծառ արեգակ / Լոյսիդ շուրջ կապէ դու սուգի մանեակ»: Գարեգին Սրուանձտեանցը «Շուշան Շաւարշանայ» գիրքին մէջ խնդրեց, որ հայ կոյսեր վառ պահեն Վարդանի եւ անոր նահատակութեան յիշատակը. «Իրենց կուսական ճակտին պսակ, իրենց գեղեցիկ պարանոցին մանեակ՝ թող փոխանակ շուշանի՝ Հայոց քաջաց փշրուած ոսկորներ հիւսեն»: Իսկ Խրիմեան Հայրիկը «Մարգարիտ արքայութեան երկնից» երկը հայ ընթերցողին նուիրեց «իբրեւ փոքրիկ մանեակ», ու թելադրեց՝ «այս մանեակ ձեր պարանոցէն կախէք»:

Բայց, լաւ օրերուն, երբ հարսանիք էր հայկական լեռներուն վրայ, «մանեակ» բառը զարդարեց հայուհիի պարանոցը: Ազգագրագէտ Լալայեանցը նկարագրեց հայկական հարսանեկան աւանդութիւն մը. «Դարալագեազի գաղթած հայ գիւղերում, Սէս, Կորադիզ, Խաչքար եւ այլն, տղայի հայրը իւր քաւորով եւ բարեկամներով գնում են աղջկայ հօր տունը՝ տանելով ոսկի կամ մանեակ»: Այնուհետեւ, հայկական երգի ու տաղի մէջ մանեակը դարձաւ սիրոյ նշան: Ահա միջնադարեան երգ մը, ուր մանեակը եւ գեղեցկուհին նոյնացեր են. «Ո՛վ գեղցիկ եւ նազելի / Եւ ոսկէհատ յոյժ ցանկալի, / Իմ գեղեցիկ, քաղցր աղաւնի, / Թեւլան կարմիր, մանեակ ոսկի»: Յովսէփ Ճանիկեանի «Հնութիւնք Ակնայ» գիրքին մէջ հնչեց Ակն քաղաքի հնագոյն երգերէն մէկը. «Աղջիկ, քու անունտ է Շուշան, / Եկո’ւր երթանք ի ս. Նշան, / Մաննկես տամ քեզ ի նշան, / Աղուոր, նանօ՜յ, նանօ՜յ, նանօ՜յ»: Խորէն արք. Գալֆայեանը իր քրոջ նուիրած «Վարդենիք» ժողովածուի «Քոյր իմ» բանաստեղծութեան մէջ ըսաւ. «Զփունջ վարդիցդ յեռեալ ի փունջ՝ / Եւ հիւսեցի յոլոր մանեակ, / Եւ առաքեմ քեզ ի պսակ / Վարդունս՝ ուր դեռ բուրէ քո շունչ»: Դանիէլ Վարուժանը այդ բառը յարմար գտաւ ցանկագրգիռ հարճ Նազենիկը նկարագրելու համար. «Վիզէն վար մինչեւ ծայրն ստինքներուն սեւապտուկ / Կը բոլորուի վառ մանեակ մը լոյսերով յեղեղուկ»: Նիկողոս Սարաֆեանն ալ գործածեց Վարուժանի այդ գրական պատկերը, երբ «Սասունցի Դաւիթ» քերթուածին մէջ նկարագրեց պարուհի մը. «Մանեակն իր սաթ կ’ալեկոծուէր տաք ծոցին վրայ»: Եղիա Տէմիրճիպաշեանը եւ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանը ստեղծեցին գրական գեղեցկուհիներ, որոնց պարանոցը մանեակով դարձեր էր թիւդիչ. «Հահկաձեւ պարանոցն, ուր մարգարտայեռ մանեակ մը կը գալարի, ռնգնավար կը գգուեն արձանատիպ մարմինն», «Մինչեւ անցեալ, ե՛կ, ո՜ կուսիկ, շուշանափայլ քո զուլանէդ / Կախեմ մանեակ զտաղս իմ զայս՝ ընդելուզեալ յայն մի արտօսր»: Քնարական այդ հիացումներու ամէնէն նուրբը գրեց Միսաք Մեծարենցը: Տղան շիկնած, ծաղիկներու մանեակ մը փափաքեցաւ նուիրել իր սիրածին, հիւսեց «Իղձեր» քերթուածը.

«Կէս գիշերուան բուրումնահեղց վարդերով,

Որոնք գինով ցօղ ու շաղի կը սպասեն,

Պիտի հիւսեմ մանեակ մը նուրբ,

Շուրջն սպիտակ պարանոցիդ»:

PAR2Հայկական գրատպութեան մէջ լոկ երէք անգամ գիրքի խորագիր դարձաւ «մանեակ» բառը. «Մարգարտէ մանեակ», Թիֆլիս, 1903, «Թագուհւոյն մանեակը», Կ. Պոլիս, 1887, «Յոպոպ թռչունին ոսկիէ մանեակը», Պուքրէշ, 1935: Այդ երեք գիրքերն ալ օտար գրականութենէ թարգմանութիւններ են, ինչպէս օտարամուտ է «մանեակ» բառը: Նոյնքան հազուադէպ է անոր գործածութիւնը հայկական մամուլին մէջ. «Սուրբ Թադէի ուխտագնացութիւններու 60րդ օղակը հաւատքի ամուր մանեակը ամրացուց համայն հայութեան վիզին»:

 

Այժմ մէջբերենք երկու մեղեդի, որոնք կը պարուրեն հայկական երգարուեստը, որպէս ընտիր մանեակ: «Մտնենք Սասուն» երգը հայրենի աշխարհի գովասանքն է.

«Հայոց սարեր շող է պատել,

Դաշտերը կանաչ մանեակ…

Անցնինք Սասուն մտնինք Վան…

Դաշտերը կանաչ մանեակ»:

Իսկ «Պաշտելի մանեակ»ը, սիրերգ է՝ նուիրուած անծանօթ գեղեցկուհիին.

«Գարնան մէկ օր ելայ Մեղրի գետափը,

Տեսայ մի չքնաղ կոյս, ախ կորաւ անյոյս,

Սիրտս տարաւ իւր հետ՝ ինձ թողեց մենակ,

Որտեղ գտնեմ ես նրան պաշտելի մանեակ»:

 

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top