Գրող Արամ Հայկազ Հայաստան Վերադարձաւ

Դանիէլ Վարուժանի «Պատուէր» խորագրով բանաստեղծութեան՝ «Ընկեր, պատուէր մ’ունիմ քո հոգիին յանձնելու…» տողը ցցուեցաւ մտքիս մէջ, երբ ամերիկահայ գրող Արամ Հայկազի դուստրը՝ Այրիս, հեռաձայնեց. «Պարոն Հրանդ, հօրս թուղթերուն մէջ, իր ստացած եւ գրած նամակները տեսայ, քանի մը գրութիւններ եւ… իր՝ Հայաստանի Հանրապետութեան անցագիրը: Ի՞նչ ընեմ ասոնք»:

Առանց վարանումի, «Հայաստա՛ն ղրկէ» ըսի:

«Ու՞ր ղրկեմ, որո՞ւ հասցէին…»

«Յունիսին Հայաստան պիտի երթամ, կը տանիմ», ըսի անմիջապէս:

Քանի մը օր ետք, ապահովագրուած ծրարը հասաւ: Երկու կարծր խաւաքարտերու մէջ, խնամքով եւ ուշադրութեամբ ծալուած քիչ մը դեղնած մեծադիր էջ մը:

Զգուշութեամբ բացի թուղթը:

Արամ Հայկազի Հայաստանի Հանրապետութեան անցագիրն էր, դեղնորակ, 43×28 սանթիմ թուղթ մը: Զարդանշաններով ուղղանկիւն շրջանակի մը մէջ՝ հետեւեալ գրութիւնները: Ստորեւ տրուած շեղագիրները ձեռագիր են:

– «Հայաստանի Հանրապետութիւն» վերտառութիւն, որուն տակը ֆրանսերէնով Republique Armenienne:

– Անցագիր No. 2173:

– «Յանուն Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեան Մենք Կ. Պոլսոյ դիւանագիտական ներկայացուցիչ խնդրում ենք բարեկամ եւ դաշնակից Պետութիւնների քաղաքացիական եւ զինւորական իշխանութիւններից ազատ անցք տալ Պ. Արամ Կարմիրեանի:

Ծնած Շապին Գարահիսար

Բնակիչ ժամանակաւորապէս Կ. Պոլսոյ

Գնում է Նիւ Եորք

Եւ նրան ի հարկին պաշտպանութիւն եւ օգնութիւն շնորհել:

Տարիք 19

Հասակ միջին (ֆրանսերէն)

Մազ սեւ (ֆրանսերէն)

Դիմագիծ հաւկթաձեւ (ֆրանսերէն)

Աչք սեւ (ֆրանսերէն)

Յատուկ նշաններ- չկայ

Տրուած Կ. Պոլիս 16 Ապրիլ 1921 Թ.

Գաղութային Գործերու Վարիչ (Հայերէն ստորագրութիւն- Մ. սկզբնատառ, մականունը անընթեռնելի): Դիւանագիտական Պատասխանատու (ֆրանսերէնով) Ֆ. Թահթաճեան:

Անցագրին հակառակ կողմը կը տեսնենք ամերիկեան՝ Պոլսոյ հիւպատոսարանի վիզան, տրուած Ապրիլ 27, 1921ին: Կը տեսնենք նաեւ բրիտանական հիւպատոսարանի տուած Ամերիկա երթալու արտօնագիրը Մայիս 4, 1921ին, ուր գրուած է՝ «Արտօնուած չէ անգլիական որեւէ նաւահանգիստ իջնել»: Ասկէ զատ, Միջ-դաշնակից Անցագրային Գրասենեակի կնիքը կը հաստատէ Արամ Հայկազի մեկնումը Կոստանդնուպոլսէն Մայիս 11, 1921ին: Ամերիկա ժամանումը հաստատող կնիք չկայ: Կայ անգլերէն ձեռագրով թուական մը՝ 1921 Մայիս 29, Կիրակի: Կ’ենթադրենք, որ այս ըլլալու է Արամ Հայկազի Ամերիկա ժամանման թուականը, նկատելով որ երկու-երեք շաբաթ կը տեւէր ովկիանոսի ճամբորդութիւնը:

Հետաքրքրական քանի մը կէտեր ի յայտ կու գան:

Ա.- Հայաստանի Հանրապետութիւնը պաշտօնապէս խորհրդային դարձաւ Դեկտեմբեր 2, 1920ին: Փետրուար 18, 1921ի ապստամբութիւնը վերականգնեց Հանրապետութեան կառավարութիւնը, որ տեւեց մինչեւ Ապրիլ 2, 1921: Արամ Հայկազի վիզան տրուած է Ապրիլ 21, 1921ին բայց անցագրին վրայ չէ նշուած «խորհրդային» բառը: Ըստ Հայաստանի Ազգային արխիւի թանգարանի փաստաթուղթերուն, Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդայնացումէն ետք, հիւպատոսարանները շարունակած են պաշտօնապէս գործել տարբեր ժամանակաշրջաններով: Այսպէս, Պոլիս եւ Թեհրան մինչեւ 1921, Փարիզ մինչեւ 1923 եւ Յունաստան մինչեւ 1930ական թուականները:

Բ.- Անցագրին մէջ, Արամ Հայկազի ազգանունը «Կարմիրեան» գրուած է: Մինչդեռ իր բուն ազգանունը Չեքեմեան է: Այս կէտը կը լուսաբանենք ստորեւ իր կենսագրական բաժնին մէջ:

Գ.- Անցագրին մէջ ծննդեան թուական չկայ. գրուած է, թէ 19 տարեկան է, այսինքն ծնած ըլլալու է 1902ին:

ԱՐԱՄ ՀԱՅԿԱԶԻ ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆԸ

Մինաս Թէօլէօլեանի «Դար մը գրականութիւն» Բ. հատորին համար գրած նամակին մէջ, Արամ Հայկազ կ’ըսէ. «Ծնած եմ Շապին Գարահիսար 1900 Մարտին»: Ըստ իր դստեր՝ Այրիսի, ան ծնած է Մարտ 9, 1900ին Չեքեմեան գերդաստանին մէջ: Մայրը, Իւղաբեր, նախապէս ամուսանացած էր Կարմիրեան անունով անհատի մը հետ, ունեցած էր Յակոբ անունով զաւակ մը, որ Ամերիկա գաղթած էր 1914ին եւ ազատած ջարդէն: Խորթ եղբօր՝ Յակոբ Կարմիրեանի դիմումով է, որ Արամ Հայկազի կ’արտօնուի Ամերիկա գաղթել Կարմիրեան մականունով: Իւղաբեր ամուսնոյն մահէն ետք կ’ամուսնանայ Արսէն Չեքեմեանին հետ: Կը բախտաւորուին չորս զաւակներով: Արամ Հայկազ ամէնէն կրտսերն է: 1915ին (Շապին Գարահիսարի) հերոսամարտին Չեքեմեանները ժողովուրդին հետ լեռ բարձրացած էին եւ ամիս մը դիմադրելէ ետք, Արամը կը կորսնցնէ հայրը եւ երկու եղբայրները: Կը մնան ինք, եղբայրը՝ Հայկազ եւ մայրը: Երբ թուրքերը կը տեսնեն կին մը երկու տղայ զաւակներով, կ’ըսեն. «Մէկ տղայ կը բաւէ քեզի» ու կը սպաննեն Հայկազը մօրն ու Արամի աչքին առջեւ: Մայրը կ’աքսորուի եւ Արամ կը տարուի քիւրտերուն քով եւ Մուսլիմ անունով, չորս տարի կը մնայ քիւրտերուն մէջ, մինչեւ որ կը յաջողի փախչիլ եւ Պոլիս հասնիլ 1919ին: Այնտեղ, նախ որբանոց կը մտնէ, ապա հօրաքրոջ ջանքերով Կեդրոնական վարժարանը կ’ուսանի տարի ու կէս, վերջին վեց ամիսներուն ուսուցիչ ունենալով գրականագէտ Յակոբ Օշականը: Հոն կը հանդիպի իր ապագայ տիկնոջ՝ Վարդանոյշ Մրչիկեանին, որ ծնած էր Պոլիս, 1905ին:

1921ին, Յունաստանի Փիրէուս նաւահանգիստէն շոգենաւով կը մեկնի Նիւ Եորք, ուր կը գործէ տպագրական ընկերութեան մը մէջ, եւ միաժամանակ կը նետուի հայկական շրջանակներ:

Այս շրջանին կը նամակցի Վարդանոյշին հետ: Բաւական դրամ խնայած ըլլալով, վեց տարի ետք կ’առաջարկէ Վարդանոյշին, որ հանդիպին Փարիզ եւ եթէ դեռ կը հաւնին իրար, կրնան կեանքերնին իրարու կապել: Վարդանոյշի «Օրիընթ էքսփրէս» շոգեկառքի տոմսը կ’ապահովէ: Կը հանդիպին Փարիզ եւ երեք օր ետք կ’ամուսնանան: Կը բախտաւորուին երկու զաւակներով, աղջիկ մը՝ Այրիս եւ տղայ մը՝ Հայկազ (իր նահատակ եղբօր անունով): Այրիս խմբագրի պաշտօն կը վարէ ներկայիս եւ չէ ամուսնացած: Հայկազ փաստաբան է, ամուսնացած է եւ ունեցած է աղջիկ զաւակ մը՝ Քարէն եւ տղայ մը՝ Մարք: 2003ին, 37 տարեկանին, Մարք ինքնաշարժի արկածով մահացած է: Քարէն ամուսնացած է եւ զաւակ չունի: Ահա, ցաւ ի սիրտ, Արամ Հայկազ ժառանգ չունի: Իր միակ ժառանգը իր գրականութիւնն է:

Արամ Հայկազի կոչումը գրելն էր: Ռուբէն Դարբինեանի խմբագրութեամբ «Հայրենիք» ամսագիրը սկսաւ լոյս տեսնել 1922ին: Այս ամսագիրը սփիւռքահայ մտաւորականներու արգասիքին արտը եղաւ, ուր արտացոլուեցան գրական-ազգային-քաղաքական մտքի արտադրանքները: Արամ Հայկազի գրական առաջին գրութիւնները «Հայրենիք»ի էջերուն մէջ երեւցան: Ապա յաջորդաբար լոյս ընծայեց՝ «Էրիի անկումը», 1935, «Ցեղին ձայնը» Ա. հատոր, 1949, «Ցեղին ձայնը» Բ. հատոր 1954, «Շապին Գարահիսար ու իր հերոսամարտը», 1967, «Չորս աշխարհ», 1962, «Պանդոկ», 1967, «Կարօտ», 1971, «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ», 1972, «Ապրէք երեխէք» (հատընտիր), 1973 եւ «Երջանկութիւն», 1978:

Լաւատեսութիւն մը, գեղեցիկ զուարթախոհութիւն (հիւմըր) մը կը տողանցէ Արամ Հայկազի գրականութեան մէջ: Հերոսամարտ եւ տեղահանում ապրած, պարտադրաբար Միւսլիմ անունը կրող Արամը առաջին պատեհ առիթով վերադարձաւ իր արմատներուն, իր Ցեղի ձայնին, Կանչին:

1962ին, Նիւ Եորքի մէջ, Հայ գրականութեան բարեկամներ միութեան կողմէ նշուեցաւ Արամ Հայկազի ծննդեան 60ամեակը: 1972ին, «Համազգային»ի Կեդրոնական վարչութեան նախաձեռնութեամբ եւ շրջանային վարչութիւններու կազմակերպութեամբ, Արամ Հայկազի գրական գործունէութեան 50ամեայ յոբելեանը նշուեցաւ Պէյրութ, ԱՄՆի Արեւելեան եւ Արեւմտեան շրջաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ Քանատա: ԱՄՆի արեւելեան շրջանի ձեռնարկները կազմակերպուած էին «Համազգային»ի Շրջանային վարչութեան կողմէ, որուն ատենապետութեան պատիւը ունէի: Հիւր բանախօս հրաւիրած էինք «Բագին» պարբերաթերթի խմբագիր Պօղոս Սնապեանը, Պէյրութէն: 1973ին «Բագին» թիւ մը նուիրեց Արամ Հայկազին:

Արամ Հայկազ կը մասնակցէր Նիւ Եորքի մէջ տեղի ունեցող գրական եւ ազգային բոլոր ձեռնարկներուն: Չերմ ու հարազատ յարաբերութիւն մը մշակեց «Համազգային»ի հետ: Մտաւորական Յակոբ Խաշմանեանի հետ Համաստեղի յոբելեանը ծրագրեցինք, որու գեղարուեստական բաժնին պատասխանատուն էի: Յայտարարութիւնները կը գրէր շատ արագ, իսկ Խաշմանեան ճիշդ հակառակը՝ շատ բծախնդրօրէն կը սրբագրէր: Միշտ հիւմըրով եւ խնդալով կ’ակնարկէր՝ «Խաշմանը ամէն կէտին կը նայի»: Երբ մարդիկ կը բողոքէին, որ հայկական գիրքեր չեն ծախուիր, Ա. Հայկազ նորէն հիւմըրով կ’ըսէր. «Իմ գիրքերը բոլորն ալ կը ծախուին»: Հինգ հարիւր օրինակ կը հրատարակէր եւ մակագրելով գիրքերը իր ծանօթներուն եւ բարեկամներուն կը ղրկէր, որոնք իրենց նուիրատուութիւններով կ’օժանդակէին հրատարակման ծախսերուն: Գրադարանիս մէջ իր ձեռագրով գիրքերը քով-քովի շարուած են: Ընտանեկան իր հարկը ջերմ էր՝ իսկապէս հայկական տուն մը: Տիկին Վարդանոյշի հիւրասիրութիւնը տոհմական էր: Դուստրը՝ Այրիս Չեքեմեանը, մինչեւ հիմա անմասն չի մնար հայկական ձեռնարկներէ:

Արամ Հայկազ Հայաստան այցելեց 1969ին: Հիացաւ, սքանչացաւ, ուրախացաւ հայրենիքի գոյութեամբ: Իր տառապանքի ծովը ԱՓ հասած էր: Երբ վերադարձաւ, հիացմունքով կը խօսէր Հայաստանի մասին: Իր յուշագրութիւններէն մէկուն մէջ ակնարկած է, որ կ’ուզէր երեխայի մը նման քար նետել, պատուհան մը կոտրել, որպէսզի ՀԱՅ ոստիկան մը ձերբակալէր զինք: Այդ առթիւ գրեց «Հայաստանի մեղուները չեն խայթեր» գրութիւնը:

Զուգադիպութեամբ մը Արամ Հայկազ մահացաւ Մարտ 10, 1986ին, իր ծննդեան օրէն օր մը ետք: Յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցաւ Նիւ Եորքի Ս. Լուսաւորիչ Մայր եկեղեցւոյ մէջ, Մարտ 13, 1986ին, ձեռամբ Կիլիկեան թեմի առաջնորդ՝ երջանկայիշատակ Մեսրոպ արք. Աշճեանի: Արամ Հայկազի փափաքով մարմինը հրկիզուեցաւ եւ աճիւնին մէկ մասը ցրուեցաւ Ատլանտեանի ջուրերուն վրայ: Ամերիկայի այս ափը իր պաշտած Հայաստանին ամէնէն մօտիկ կէտն էր: Տիկին Վարդանոյշ մահացաւ Յունիս 3, 1994ին:

Հետաքրքրական է նաեւ Արամ Հայկազի «կտակը», գրուած մահէն 17 տարի առաջ, Մայիս 5, 1969ին: Ձեռագիր էջ մըն է «Եթէ ինծի բան մը պատահի» խորագրով, որուն տակը փակագծով գրած է՝ «Այսինքն եթէ մեռնիմ»: Եօթը կէտերէ բաղկացած գրութիւն մըն է:

Կը գրէ.-

1.- Լալ ողբալ չըլլայ: Հնարաւոր չափով ապրեցայ կեանքը՝ մահը քանի մը անգամ խաբելով:

2.- Մարմինս այրեցէք եւ մոխիրը նետեցէք ծովը:

3.- Թէեւ ծաղիկ շատ կը սիրեմ, բայց մահէս վերջ չեմ կրնար զանոնք վայելել, հոտոտել: Գումարը յատկացուցեք ՀՕՄին եւ Հալէպի Ճեմարանին («Քարէն Եփփէ» Ճեմարանին: Հ.Մ.):

4.- Օրինաւոր կտակիս մէջ Այրիսին ու Հայկազին 1000ական տոլար ձգած եմ: Պէտք չունին: Դրէք Մարքին ու Քարէնին պանքան (թոռնիկն ու թոռնուհին.- Հ.Մ.) որոնց պուքերը (դրամատան տետրակները.- Հ.Մ.) կը գտնէք դարակիս մէջ կապոյտ անվլոփին (պահարանին.- Հ.Մ.) մէջ:

5.- Work Bench-ը (Աշխատասեղան.- Հ.Մ.) բացէք եւ մէջը պահուած բոլոր փուլերը (դրոշմաթուղթերը.- Հ.Մ.) եւ արծաթ դրամները պահեցէք Քարէնին եւ Մարքին համար:

6.- Իրար սիրեցէք եւ երջանիկ եղէք. կեանքը կարճ է: Ձեզ բոլորդ բոլոր սրտով սիրեցի: Սիրեցի ձեր կարծածէն շատ:

7.- Քարէնը մի լացնէք: Արամ:

Արամ Հայկազի մահէն ետք, ընտանիքը այս «կտակ»էն աւելին ըրաւ.- 1000ական տոլար նուիրեցին «Քարէն Եփփէ» Ճեմարանին, Ս. Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ եւ ամէնօրեայ վարժարանին, Կիլիկեան թեմի առաջնորդարանին եւ այլ նուիրատուութիւններ Հայ օգնութեան միութեան, «Համազգային»ին, «Հայրենիք» թերթին եւայլն: Իր մահուան մասին անդրադարձաւ նաեւ «Նիւ Եորք թայմզ» թերթը: Իր հարուստ գրադարանի գիրքերուն մեծ մասը նուիրուեցաւ Պոսթընի ԱԼՄԱ հայկական գրադարանին:

Հայաստան իր առաջին այցին, Արամ Հայկազ Ամերիկեան անցագրով մտաւ Հայաստան: Այսօր, ան Հայաստան կը վերադառնայ իր պաշտած հայրենիքի՝ Հայաստանի Հանրապետութեան անցագրով:

«Պատուէրս» կատարելով, անցագիրը յանձնեցի Հայաստանի Ազգային արխիւ-թանգարանին, Յուլիս 3, 2007ին, այնտեղ սփիւռքահայ տառապալից պատմութեան մէկ նմոյշը պահպանուած տեսնելու մտայնութեամբ:

Արամ Հայկազ իր պաշտած հայրենիքը վերադարձաւ Հայաստանի Հանրապետութեան անցագրով… Օր մըն ալ իր աճիւնին մնացեալը Տուն պիտի դառնա՞յ արդեօք…

Յուլիս 6, 2007, Երեւան

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top