«Մենք» Խմբաւորումը Եւ Սփիւռքահայ Գրականութեան Սկզբնաւորութիւնը

ԴԱԼԱՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ-ՄԱՀՐՈՒՔԵԱՆ

Մեծ Եղեռնէն ետք գրողներու նոր սերունդ մը կը հաւաքուի Փարիզ, «Մենք» պարբերաթերթի շուրջ եւ այդ անուան տակ։ Արդի հայ գրականութեան կարճատեւ աւանդութիւնը, որ ծնունդ առած էր ԺԹ. դարու կէսին եւ բռնի կերպով լռեցուած 1915ին, կը շարունակուէր խումբ մը երիտասարդ, որբ տղոց արձակած շարժումով, որ պիտի յատկանշուէր այդ աւանդութեան սովորութիւններուն ժխտումով։ Շարժում մը, որ կը մերժէր կոչուիլ շարժում կամ հրատարակել որոշ հանգանակ։ Արեւմտահայ գրականութեան շարունակութիւն մը, որ կոչ կ՚ուղղէր անցեալէն խզուելու։ Եւ վերջապէս, շարժում մը, որ պիտի հանդիսանար արեւմտահայ գրականութեան վերջին լայնածիր փորձը ժամանակակից գրողները համախմբելու միեւնոյն գաղափարախօսութեան մը տակ։ «Մենք»ի տղոց ներդրումը սփիւռքահայ մշակոյթի պատմութենէն ներս կը մնայ թերագնահատուած եւ կը դառնայ այս յօդուածի սեւեռման առարկան։

Ներկայ սփիւռքագիտութիւնը կը հետաքրքրուի ոչ թէ կեդրոնէ մը բխած մշակոյթով, այլ տարբեր սահմաններու խաչաձեւումին ծնած մշակութային արտադրութեամբ, որուն աշխատանքը կը պարտադրէ նորութեան մը հետ հանդիպում, յառաջացած օտարի՝ այլի ներկայութենէն։ Այս նորութիւնն է, որ կը խախտէ անցեալի ու ներկայի շարունակականութիւնը, պահանջելով այդ յարաբերութեան վերասահմանումը։

«Մենք»ի տղաքը, աշխարհի մեծ կեդրոններէն մէկուն մէջ գտնուելով հանդերձ, կը գործեն մեծամասնական մշակոյթի եզերքին, շարունակաբար սակարկութիւն մը կատարելով եւ հաւասարակշռութիւն մը փորձելով գտնել իրենց կոտորակեալ գոյութեան պայմաններուն, հին ու նորի, հայ ու օտարի, արեւելք ու արեւմուտքի եւ ազգային ու միջազգայինի միջեւ։ Փորձելով միաժամանակ մօտեցնել եւ հեռացնել «հարազատ»ն ու «այլ»ը, անոնք կը քննադատուին անցեալի աւանդութիւններու հանդէպ իրենց ունեցած կեցուածքին պատճառաւ։ Նիկողոս Սարաֆեան կը գրէ. «Ազգը այլասերման տանելու մեղքը կը դրուի մեր ճակատին, երբ կ՚ըսենք, թէ պէտք չէ ետ դառնալ, չքարանալու համար Ղովտի կնկան պէս՝ մեր բռնկած անցեալին դէմ»։

Ծննդոցի մէջ նկարագրուած Սոդոմ-Գոմորի կործանումի պատմութիւնը յիշելով, Սարաֆեան կ՚ակնարկէ արեւմտեան մշակոյթներու մէջ բանադրանք նկատուած յետադարձի, աւելի ճիշդը՝ դէպի ետ նայելու գաղափարին։ Այն, ինչ որ փլուզումի ենթարկուած է, պէտք մնայ ետին, խզուած ներկայէն, առիթը տալու համար նոր սկզբունքի մը։ Սակայն «Մենք»ի սերունդը այս պարզ բանաձեւէն անդին է, որ կը զարգացնէ իր գրական տեսութիւնը։ Ճանչնալով իր ներկան իբր ժամանակի շարունակականութենէն դուրս ելած իրականութիւն՝ ան կը գիտակցի իր միջանցքային կացութեան։

Յետեղեռնեան տարիները հայ որբ երիտասարդին համար միջանցքային տարածութիւն մը կը ներկայացնեն, որուն ըմբռնումը ներկայի նոր սահմանում մը կը ստեղծէ, ուր կ՚ընդգրկուին իրարմէ անջատուած անցեալն ու ապագան։ Այս հասկացողութեամբ, «Մենք»ի սերունդը իսկապէս կը պատկանի իր ժամանակին, երբ կ՚արտադրէ ժամանակակից եւ վկայագրական գործեր, որոնք տակաւին դուրս կը մնան արդի հայ կանոնական կամ պաշտօնական գրականութենէն՝ հակառակ հազուագիւտ քննադատներու եւ գրողներու քարոզչութեան։

«Մենք» պարբերաթերթի (*) առաջին թիւը լոյս կը տեսնէ Ապրիլ 20, 1931ին, առաջին էջի վրայ մատուցելով յայտարարութիւն մը, որուն կը հետեւի տասնհինգ գրողներու ստորագրութիւնը։

Թէեւ ստորագրեալները հանգանակի մը անուան տակ չէ, որ կը ներկայացնեն այս յայտարարութիւնը, հրատարակութեան առաջին էջին վրայ գտնուելուն՝ ատիկա կը վերածուի խումբին նպատակները ամփոփող գրութեան։ Ընդգծուած կէտերէն մէկը կ՚ըսէ. «Մեր համերաշխութեամբն ու համագործակցութեամբն իսկ, որ երբեք չպիտի խափանէ իւրաքանչիւրիս անհատականութեան ազատ ու լրիւ զարգացումը, շաղախ հանդիսանալ չորս ափերով ցրուած երիտասարդ գրողներու միջեւ եւ այդպիսով դիւրացնել հայ նորագոյն գրականութեան ազատ զարգացումն ու ծաղկումը»։

Համերաշխութեան եւ համագործակցութեան կոչը չի հասնիր շատ հեռուն։ Փարիզի իրենց պարագայէն զատ, ցրուած երիտասարդ գրողներու համախմբումը ընդարձակ շարժումի մը չի վերածուիր, սփիւռքահայ տարբեր գաղութներու իւրայատուկ պայմաններու բերումով։ Իսկ Փարիզի մէջ համախմբումը կարճատեւ կեանք կ՚ունենայ։

«Մենք»ի աշխատանքը, ինչպէս կը պարզուի պարբերաթերթի առաջին էջէն, նախընտրութիւնը կը դնէ իւրաքանչիւր գրողի անհատականութեան վրայ, փոխանակ այդ անհատականութիւնները ստորադասելու խումբի յստակ եւ կիզակէտային գաղափարախօսութեան մը։ Պարբերաթերթի առաջին յօդուածին տակ իսկ կը գտնուի անհատ գրողին գերադասութիւնը շեշտող խմբագրական ծանօթութիւն մը։ Ծանօթութիւնը կը յայտարարէ. «Այս գրութեան մէջ արծարծուած մտքերուն միակ պատասխանատուն ստորագրողն է։ Ասիկա ճիշդ է նաեւ միւս բոլոր յօդուածներուն համար։ Այս երկտողը աւելորդ չթուեցաւ մեզ, որովհետեւ գրուածքին՝ վիճակի դրութեամբ տրուած առաջին տեղը կրնար թիւր ենթադրութիւններու տեղի տալ»։ Այստեղ ենթադրուած «ենթադրութիւնները» կը վերաբերին մտքերու միաբանութեան։ Նախորդ էջին վրայ նպատակներու ցանկ մը տալու յարակարծային երեւոյթէն անդին, խմբագրային այս մէջբերումը սփիւռքահայ նոր իրավիճակի ծիրէն ներս գաղափարներու համերաշխութեան անկարելիութիւնը կը պարզէ։ Այս գաղափարը ընդլայնելու համար վերադառնանք ժամանակի շարունակականութեան վերասահմանուած յղացքին, ուր ներկան կ՚անջատէ անցեալն ու ապագան՝ փոխանակ զանոնք միացնելու։ Այս հասկացողութեամբ, ներկան անցեալին հետ իր յարաբերութիւնը պէտք է հաստատէ անհատը ենթարկելով յիշողութեան կամ մոռացութեան աշխատանքի։ Անշուշտ, այս աշխատանքը կը բարդանայ, երբ անցեալը բեկում (trauma) մը կը պարունակէ, թէ անհատական եւ թէ պատմական գետնի վրայ։ Ֆրանսահայ երիտասարդին համար, յետ-պատերազմի ներկան կը վերկայացնէ աղէտին փորձառութիւնը, ուր անցեալի պատմական բեկումը կը մարմնաւորուի իբր անհատական հոգեկան վէրք։ Սգալու կամ բուժուելու գործընթացը կը տարբերի անհատէ անհատ, եւ իւրաքանչիւր պարագայի տարբեր դիրքորոշում կը պատճառէ անցեալի դէպքերուն հանդէպ։ Նոյն ատեն, «Մենք»ի գրողներուն կուսակցական կամ կազմակերպական պատկանելիութիւնը որոշ չափով կը սահմանէ իւրաքանչիւրին մեկնաբանութիւնը այդ դէպքերուն մասին, ու հետեւաբար կ՚որոշադրէ Սփիւռք-Հայրենիք վէճին շուրջ անոնց կեցուածքը։

Այս պայմաններուն տակ, ուր ամէն վերապրող իր անցեալն ու ներկան միացնելու կամ հեռացնելու անձնական պայքարը կ՚ապրի, ազգային նոր գրականութեան մը շուրջ համախմբումի եւ համերաշխութեան գաղափարը կը թուի հեռահաս, եթէ ոչ անկարելի։ Աղէտին բեկումը, որ կը պատռէ, կը ճեղքէ, մէկ խօսքով՝ կը բեկանէ գաղութի մը ամբողջ հիւսուածքը, խզելով ընկերային կեանքը կաղապարող բոլոր կապերը, նաեւ կը քանդէ հաւաքականութիւնը։ Թէեւ նախապատերազմեան հաստատութիւնները կը փոխանցուին ներկային՝ նոր իրողութեան մաս կազմելու համար, հայ համայնքի մը գոյութեան գաղափարը կը մնայ վնասուած եւ արգելք կը հանդիսանայ աղէտը հաւաքականօրէն պատկերելու աշխատանքին։ Հաւաքականութեան մը բացակայութիւնը առաջ կը բերէ հաւաքական յիշողութեան պակաս, որ հետագային կը վերակառուցուի հնարովի պատկերներու շուրջ։ «Մենք»ի յայտարարութեան վերջին կէտը կ՚անդրադառնայ հոն իսկ քարոզուած համախմբումի կոչին անմատչելիութեան եւ հաւաքականութեան իտէալը կը վերածէ ապագայ ձգտումի մը առարկային։ Կը գրեն.

«Փնտռելով իւրաքանչիւրին մօտ նո՛յն ժողովրդի զաւակներուն յատուկ հասարակաց գծեր, ներշնչումներ ու մտահոգութիւններ, ճամբայ հարթել, որոնել եւ կերպարանք տալ, ժամանակի ընթացքին, հանգանակի մը, որ ազատութիւն տալով հանդերձ իւրաքանչիւրին անհատականութեան, համապատասխանէ հայ մշակոյթի պահանջներուն։

Հասարակաց յատկանշական գիծերը, որոնք ընդհանրապէս կը բնորոշեն հաւաքականութիւն մը, տակաւին պիտի ենթարկուին փնտռտուքի եւ միայն «ժամանակի ընթացքին», երբ այդ փնտռտուքը յաջողի եւ ըլլայ արդիւնաբեր, կարելի պիտի ըլլայ ունենալ հաւաքական գաղափարախօսութիւն մը արտայայտող հանգանակ մը։

Իսկ ի՞նչ պիտի ըլլայ այս ապագայ համախմբումին կամ հանգանակի «կերպաւորումին» նպատակը։ Ըստ յայտարարութեան, այդ հանգանակը պիտի համապատասխանէ հայ մշակոյթի պահանջներուն, որոնք առայժմ կը մնան անորոշ։ Համախմբումն է առաջնահերթը, նպատակը կը հետեւի անոր. ուրեմն, կարելի է եզրակացնել, թէ հաւաքականութեան կերտումը կրնայ նկատուիլ իբր բուն նպատակը։ Սակայն հաւաքականութիւն բառն իսկ կը կարօտի յաւելեալ սահմանումի։ Ինչի՞ շուրջ կերտել հաւաքականութիւն մը։ Ընդհանրապէս ա.- սփիւռքահայութեա՞ն, բ.- սփիւռքահայ նոր յիշողութեա՞ն, թէ՞ գ.- սփիւռքահայ գրականութեան։

Ա.- Ցրուածութեան համախմբումը օրէնքի խախտումի բացայայտումին ընդմէջէն 1920ական թուականներուն մօտ 65,000 հայ գաղթականներ մուտք կը գործեն Ֆրանսա։ Թէպէտ հոն հաստատուող օտար գաղթականներու մեծամասնութիւնը որոշ յարաբերութիւն կը պահէր իր ծննդավայր երկրին հետ, հայ գաղթականը չունէր որեւէ պետական հպատակութիւն, կը մնար անպաշտպան եւ կը ներկայանար իբր ազգէ որբ՝ թէ քաղաքական-վարչական եւ թէ բառին տառացի իմաստով։ Նախապատերազմեան ֆրանսահայ գաղութի նկարագիրը՝ ստեղծուած առանձնաշնորհեալ պայմաններու տակ, հիմա կը փոխակերպուէր բռնի աքսորեալներու գաղութի մը, որ ինքնութեան ճշդումի կը կարօտէր։ Օգտագործելով նախօրօք գոյութիւն ունեցող գրական արտադրութեան կառոյցը, Ֆրանսա հասնող գրողներ, խմբագիրներ եւ ուսուցիչներ Փարիզը կը վերածեն մտաւորական նոր կեդրոնի, որ ժամանակի ընթացքին առիթը պիտի տայ երիտասարդ սերունդի միաւորման։

«Մենք»ը մէջտեղ բերող մտահոգութիւններէն մէկը կ՚ըլլայ գաղթականներու ինքնութեան տագնապը։ Բացայայտելով «Մենք»ի տղոց միանալու նպատակներէն մէկը, Սարաֆեան կը գրէ. ««Մենք»ով պիտի աշխատինք բացատրել զմեզ։ Մենք հաւաքուած ենք առաւելապէս՝ գտնելու համար մեր միջեւ, ներքին, խորունկէն գացող կապը, որ կայ անպայման, մեր այս արտաքին այլազանութիւններուն եւ գաղութէ գաղութ փոխուող զանազան պայմաններու տակ։ Գտնելէ վերջ, մենք պիտի մօտենանք զանազան հարցերու»։

Այստեղ ինքզինք բացատրելու աշխատանքը կը ներկայանայ իբր համախմբումի ենթանպատակներէն մէկը։ Բացատրութեան պահանջը կը յառաջանայ ցրուածութեան պայմանները շրջարկելու եւ սահմանելու կարիքէն։ Ֆրանսահայ գաղթականը, ու մանաւանդ ֆրանսահայ մտաւորականը, ինքզինք կը գտնէ գոյութենական կարգ մը հարցումներու առջեւ։ Ի՞նչ կը նշանակէ վերապրիլ աղէտը։ Ի՞նչ կը նշանակէ գոյատեւել իբր վերապրող, իբր հայ՝ օտար հողի մը վրայ։ Ի՞նչ կը նշանակէ ապրիլ հօր, հայրենի հողի եւ հայրական օրէնքի բացակայութեան մէջ։ Ականատեսի եւ վերապրողի իրենց դիրքը ճանչնալով, «Մենք»ի երիտասարդները կը ձգտին օրէնքի խախտումը բացայայտել եւ այդ բացայայտումին ընդմէջէն վերախմբել ցրուածութիւնը։ Օրէնքի մը խախտումը բացատրելու համար, նախ պէտք է վերադառնալ հայրական օրէնքին եւ պարզել զայն։ Հոն է, որ կը գտնուի Սարաֆեանի յայտնած «ներքին, խորունկէն գացող կապը», որ պիտի միացնէ չորս կողմ սփռուած՝ նոյն ազգի պատկանող երիտասարդները, հաւաքականութիւնը նորոգելով այլ ազգերու հողերուն վրայ, իբր սփիւռքահայութիւն։ «Մենք» կը հանդիսանայ կոտորակուած գաղթականութիւնը եւ յատկապէս գաղթական մտաւորականութիւնը իրար հիւսող աշխատանք մը, որ կը ջանայ կրճատել ցրուած հայորդիներու միջեւ շարունակ ընդլայնող տարածութիւնը։ Դէպի «նոյն»ը այս ընդհանուր հակումը միաժամանակ գիտակցութիւն կ՚արթնցնէ «այլ»ի օտարութեան մասին, հեռաւորելով զայն եւ վերահաստատելով սփիւռքահայութիւնը իբր հաւաքականութիւն։

Բ.- Հաւաքական նոր յիշողութեան մը սկզբնաւորութիւնը

1915ի Եղեռնին յաջորդող տասնամեակի ընթացքին, տեղահան հայութիւնը կը շարունակէ անցեալի բեկումը վերապրիլ ներկայի նոր պայմաններուն տակ։ Անհատական բեկումի փորձառութիւնը, ուղղակի քանդելով անձի հոգեկան միութիւնը, կը հատէ անոր պաշտպանուելու կարողականութիւնը ու առիթ չի տար, որ անձը արդիւնաւոր կերպով հակազդէ եւ վերահաստատէ ապրելու իր կամքը։ Անմիջապէս բուժուելու անկարելիութենէն զատ, հայերու պարագային, վերապրողը նոյնիսկ չի կրնար Եղեռնի բեկումը հաւաքական գետնի վրայ յղացականացնել։ Հաւաքական բեկում՝ այսինքն խզում մը ընկերային կեանքը կաղապարող հիւսուածքին, որ իր հերթին կը վիրաւորէ ընկերութեան մասնիկները միացնող կապերը եւ կը կ՚ապականէ համայնքի մը պատկանելիութեան զգացումը։ Բոլորովին անջատուած ըլլալով այն միջավայրէն, ուր նախաեղեռնեան ընկերային կապերը գոյութիւն ունէին, 1920ական թուականներու հայ վերապրողը Ֆրանսայի մէջ դժուարութիւն կ՚ունենայ բեկումը պատկերելու հաւաքական գետնի վրայ ու կաշկանդուած կը մնայ անկարելիութիւններու հոսանքին մէջ։

Հաւաքական բեկումի մը ճանաչման պակասը ուրեմն հաւաքական յիշողութեան մը բացակայութիւնը կը նշէ։ Սփիւռքահայ հաւաքականութեան գաղափարը կենդանացնելէ ետք եւ անդին, «Մենք»ի համախմբումը նոր յիշողութիւն մը կերտելու աշխատանքն է, որ կ՚ուզէ յաջողցնել։ Սկզբնական շրջանի իր ցրուած վիճակին մէջ, հայ գաղթականութիւնը տակաւին կազմակերպուած չէ իբր գործօն համայնք եւ չի կրնար մասնակցիլ անցեալի աղետալի պատահարները յղացականացնելու եւ յիշատակագրելու (memorialize) գործընթացին։ Ժամանակի ընթացքին է, որ հաւաքական յիշողութեան այսպիսի գործողութիւն մը կարելի պիտի ըլլայ ոչ միայն սփիւռքահայ առանձին գաղութներու մէջ, այլ իբր համագաղութային աշխատանք, իր բացայայտ իրագործումը գտնելով 1965ի ոգեկոչման ձեռնարկներու ընթացքին։ Սակայն Եղեռնին յաջորդող տասնեակ մը տարիներու ընթացքին, ֆրանսահայութիւնը պարզապէս կը կարօտէր ընկերային ցանցի մը, որ ընկերութեան վերանորոգման աշխատանքը կատարէր։ Հայաստան, Պոլիս, կամ պալքանեան երկիրներու մէջ նախապէս գործող կուսակցութիւններու եւ ընկերային կազմակերպութիւններու ղեկավարներ եւ անդամներ ժամանակ մը շուարած կը մնան կազմակերպական աշխատանքներու փոխանցման խնդրին դիմաց, երբ պէտք է յարմարիլ մէջտեղ եկող նոր սփիւռքի պայմաններուն։ Շփոթի այս շրջանը անշուշտ երկար չի տեւեր։ Շուտով, նոյն գաղափարախօսութեան հետեւող գաղթականներ դէմ դիմաց գալով կը սկսին պատահական հանդիպումներ ունենալ, որոնց կը հետեւի քաղաքական հատուածներու հաստատումը Հնչակեան, Դաշնակցական եւ Ռամկավար կուսակցութիւններու շուրջ։ Իրենց աքսորեալ կացութեան յարաբերական տեւականութիւնը ընդունելով, գաղթականութիւնը հետզհետէ աւելիով կը մասնակցի կուսակցութիւններու աշխատանքներուն։ Այսպիսի ընկերային կառոյցի մը հիմը ունենալէ ետք է, որ Եղեռնը մուտք կը գործէ հաւաքական գիտակցութենէն ներս իբր ինքնութիւն բնորոշող նշան։ Արդէն Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի նախօրեակին ֆրանսահայ ընկերային կառոյցը իր հրատարակութիւններու միջոցաւ կ՚արտօնէ եւ կը սատարէ Հայրենիք-Խորհդային Հայաստան-Սփիւռք նիւթին շուրջ երկխօսութեան եւ վիճարկումին։

Մօրիս Հալպուաքսի առաջարկած սահմանումին համաձայն, ընկերային կառոյցէ մը յառաջացած հաւաքական հէնքը կը միջնորդէ հաւաքական յիշողութեան մօտ, որպէսզի վերջինը իր կարգին անցեալի պատկերը վերակառուցէ ընկերութեան ներկայ մտածելակերպին համաձայն։ «Մենք» պարբերաթերթին շուրջ ժամանակակից երիտասարդ գրողներու համախմբման նպատակը հաւաքական կառոյց կազմելու եւ կաղապարելու աշխատանքին հանդէպ տարբեր մօտեցում մը կը ներկայացնէ։ Կուսակցութիւններու քաղաքականութենէն դուրս, «Մենք»ը կ՚առաջարկէ նոր գրականութեան մը կերտումը իբր այն հէնքը, որուն շուրջ կարելի պիտի ըլլայ հաւաքական նոր յիշողութիւն մը կառուցել՝ յիշողութիւն մը, որ պատմէ սփիւռքահայ հաւաքականութեան պատմութիւնը եւ անոր փորձառութիւնը Եղեռնի վաղորդայնին։

Գ.- Սփիւռքահայ հաւաքականութեան կերտումը Նորագոյն գրականութեան մը շուրջ

Ահաւասիկ այստեղ, գաղթականութեան միջանցքային գոյութեան պայմաններուն տակ՝ պատմութեան եւ գրականութեան խաչաձեւումին ծնունդ կ՚առնէ «Մենք»ի գրական տեսութիւնը։ Կարճատեւ իր գոյութեան ընթացքին «Մենք» չի հասնիր յստակ հանգանակ մը հռչակելու ապագայ նպատակին։ Սակայն կրնանք հանգանակի մը նշոյլներ քաղել «Մենք»ի անդամներու կողմէ գրուած երեք յօդուածներէ, որոնք կը փորձեն բացատրել խմբակին գրական տեսութիւնը։ «Մենք»ի առաջին թիւին մէջ լոյս կը տեսնեն Նարդունիի եւ Սարաֆեանի յօդուածները, իսկ Շահնուրինը՝ «Յառաջ» օրաթերթին մէջ, 1932ին։ Այս գծով, առաջին յայտարարութենէն վերը մէջբերուած հատուածով, «Մենք»ի ստորագրեալները կ՚անդրադառնան «նորագոյն գրականութիւն» մը զարգացնելու աշխատանքին մէջ սփիւռքահայ մտաւորականութեան համախմբումի կարեւորութեան։ «Նորագոյն» գրականութեան մը ճանաչումը կը բաղկանայ կրկնակի հասկացողութենէ։ Առաջին հերթին, կ՚ընդգրկէ յետեղեռնի իրավիճակը, որ կը յատկանշուի տեղահանումի, աքսորի եւ կորուստի փորձառութեամբ։ Իսկ երկրորդ հերթին, կը ներփակէ մերժումը նախկիններու աւանդութիւններուն։

Եղեռնն ու տեղահանութիւնը ոչ միայն կը սպաննեն հայրը, կը խախտեն հայրական օրէնքը եւ կ՚անջատեն վերապրողը իր հայրենիքէն, այլեւ որբ կը ձգեն անոր լեզուն՝ արեւմտահայերէնը։ Առանց իր պատմական հողերուն, լեզուն կը մատնուի ցրուածութեան անօրինութեան եւ կ՚ենթարկուի կործանումի վտանգին։ Հետեւաբար, արդի արեւմտահայ գրականութեան աւանդոյթը կը գտնուի գոյատեւման տագնապի մը առջեւ։ Կարեւոր է շեշտել, որ հարցը պետականութեան մը պակասը չէ, այլ պատմական հողերու կորուստը։ ԺԹ. դարու կէսերէն մինչեւ 1915ի նախօրեակը, արդի արեւմտահայ գրականութեան կեանքը կը բանէր Օսմանեան կայսրութեան կամ եւրոպական երկիրներու գլխաւոր քաղաքներէն ներս։ Սակայն լեզուն ունէր որոշ կենդանութիւն, այն իմաստով, որ իր մայրենի հողին վրայ ապրող ժողովուրդի մը բարբառը կը ներկայացնէր։ 1915ը սփիւռքի նոր հասկացողութիւն մը կը ստեղծէ, պարզապէս ոչնչացնելով կեդրոնի մը գաղափարը, ժողովուրդը եւ լեզուն մատնելով անտունութեան վիճակին։ Արտադրութեան իր մեծագոյն կեդրոնը Պոլսոյ մէջ՝ արեւմտահայ գրականութեան աւանդութիւնը զարգացած էր Ֆրանսայէն ճառագայթող գրական սովորոյթներու ընդմիջարկումով։ Բարձրագոյն ուսումը ընդհանրապէս Ֆրանսա ստացած պոլսահայ մտաւորականը հայ գրականութեան հրամցուցած էր ստեղծագործութիւններ, որոնք արեւմտահայ լեզուին բարգաւաճումը կը դրսեւորէին, բայց որոնք միշտ Փարիզը, Ֆրանսան եւ ընդհանրապէս Արեւմուտքը ունեցած էին իբր մեկնակէտ։

Հողերու, ընկերային կառոյցներու, հաստատութիւններու եւ երիտասարդ մտաւորականներու կորուստը ուրեմն այժմ կը սպառնայ արեւմտահայ գրականութեան աւանդոյթի գոյատեւման։ «Մենք»ի տղաքը կը ներկայացնեն աղէտի պատճառած խախտումէն ետք եկող երիտասարդ մտաւորական-գրողներու առաջին խաւը. այսօր, իրենց գրական փորձը յետադարձ հայեացքի տակ առնելով, կրնանք ըսել, որ անոնք սփիւռքահայ գրականութեան սկզբնաւորութիւնը կը կազմեն։ Թէ՛ իրենց կեանքի իրավիճակին բերումով, եւ թէ՛ նախկիններու սովորութեան գիտակից մերժումով, «Մենք»ի սերունդը իր գրականութիւնը կը ներկայացնէ իբր «նոր», ճանչնալով շարունակականութեան բացայայտ խզումը։ Առաջին հերթին, կը փորձեն փորագրել, քանդակել իրենց ընդհանուր դիրքը միջազգային գրական սովորութիւններու շարքին, փորձ մը, որ Արեւելքի կամ Արեւմուտքի հանդէպ կողմնորոշում կը պարտադրէ։ «Մենք»ի մասին իր գրած յօդուածին մէջ, Սարաֆեան այս մտահոգութիւնը կ՚արտայայտէ ըսելով. «Քսան դար է եւ մեր երկիրը չկրցաւ գիտնալ, թէ որո՛ւ մաս կը կազմէր, արեւելքին թէ արեւմուտքին»։ Սարաֆեան պատկանելիութեան հարցը կը ներկայացնէ որպէս հինէն շարունակուող խնդիր, զոր կ՚իւրացնէ աւելցնելով. «Մօտ, շատ մօտ եւրոպական քաղաքակրթութեան՝ ան զգաց ինքզինքը պարապ»։ Հայ մտաւորականութիւնը Պոլսոյ մէջ կը ներկայացնէր ոչ միայն արեւմտահայ մշակոյթի կեդրոնը, այլեւ ընդհանրապէս արեւմտեան սովորութիւններու հետեւող առանցք մը արեւելեան կայսրութեան մայրաքաղաքին մէջ։ Սարաֆեան հայ մշակոյթի հինէն եկող երկակի հաւատարմութիւնը կը միաւորէ յետպատերազմի ներկային հետ, յայտնաբերելով «պարապութեան» զգացում մը, որ հետեւանքն է «կեդրոնութեան» կամ «կեդրոնականութեան» իրենց կորուստին։ Արեւմուտքի մեծ կեդրոններէն մէկուն մէջ գտնուելով, վերապրող սերունդը ինքզինք կը զգայ պարապ՝ միջազգային մակարդակի մշակութային արժէք ներկայացնող պարունակութենէ զուրկ։ Այստեղ, մշակոյթի եւ յատկապէս գրականութեան նկատմամբ գործածուող «միջազգային» եզրը կը վերաբերի արեւմտեան մշակոյթներու դիտանկիւնէն յղացականացուած գրական աւանդոյթներու պատկերի մը, որ ինքնաբերաբար Արեւմուտքը կը կողմնորոշէ իբր կեդրոն եւ արեւելեան գրականութիւնները կը մեկուսացնէ իբր եզերային արտադրութիւններ։ Փարիզի մէջ, հայ գրողը իր դիմանկարը գծելու աշխատանքին ընդմէջէն կը ճանչնայ նորութիւնը իր դիրքին։ Արեւելքցի՝ որուն իրական պատմութիւնը զարգացած է դէպի Արեւմուտք, հիմա ինքզինք կը գտնէ դէմ դիմաց Արեւմուտքին հետ եւ առաջին անգամ ըլլալով անկէ շատ հեռու կը զգայ ինքզինք, միաժամանակ իմանալով, որ կորսնցուցած է Արեւելքը եւ անդրադառնալով, որ ունի ոչինչ, որուն կարենայ կառչիլ։ Ահա պարապութիւնը, որմէ կը ծնի «Մենք»ի սերունդին հռչակած «նոր» գրականութիւնը։

Դ.- Նորագոյն գրականութիւնը նախապատերազմեան գրական աւանդոյթին դէմ

«Մենք»ի տղաքը նախորդ սերունդի գրողներուն դէմ կը դիրքորոշուին արեւմտեան մշակոյթի հանդէպ անոնց ցոյց տուած կեղծ մօտիկութեան պատճառով։ Իրենց ներկայ տագնապային իրավիճակին համար բացայայտօրէն կը մեղադրեն նախկին գրողները, հաւատալով, որ ինքնութեան տագնապէ մը կրնային խոյս տուած ըլլալ, եթէ զինուած ըլլային անկեղծ եւ զուտ հայկական գրական աւանդոյթի մը գիտակցութեամբ։ Նարդունի կը գրէ.

«Մենք, դարձեալ, ասպարէզ պիտի գանք ցուցադրելու սնանկութիւնը այն գրագէտներուն, որոնք Եւրոպա եկան եւ արեւմտեան կեղծ ապրանքներ ծախեցին մեզի։ Մեր քաղաքական դժբախտութիւնը արդիւնքն է գրական սխալ orientation-ի մը։ Մեր հին գրականութիւնն էր, այն էր, որ Եւրոպայէն եկաւ, որ քանդեց մեր տունը։ Հիմա մենք ալ Եւրոպա եկած ենք, եւ ամէն օր կը տեսնենք, թէ ո՛ւրկէ կ՚առնուէին մեզի ղրկուած ապրանքները»։

Մեղադրելէ անդին, Նարդունի նախկին գրողներու դէմ դիրքորոշումը կը ներկայացնէ իբր «Մենք»ի գործունէութեան ամպիոնը բնորոշող յատկանիշներէն մէկը։ Կը մատնանշէ, որ «Մենք»ի ասպարէզ գալու նպատակներէն մէկը նախապատերազմեան սովորութիւններու շարունակականութեան հատումն էր։ «Մենք» խորագրի տակ խումբի «փլաթֆորմ»ը պաշտպանող վերոյիշեալ յօդուածին մէջ, Շահնուր կ՚արձագանգէ նախկիններու գրական աւանդոյթներու դէմ Նարդունիի քննադատութեան, մատնանշելով թէ «մեծ ազգերէն առնուած ամէն տեսակ գրական հանգանակներու տժգոյն մանրանկարը կար իրենց մէջ»։ Պատասխանելով «Մենք»ի «պլաթֆորմ»ի չգոյութեան մասին նախապատերազմեան սերունդէն վերապրող գրողներու դիտողութիւններուն, Շահնուր այս յօդուածով նախկիններու ստեղծագործութիւնները կը վարկաբեկէ իբր ինքնատպութենէ զուրկ գործեր։

Ի՞նչ պիտի ըլլար, ուրեմն, «Մենք»ի «նոր» գրականութեան յարաբերութիւնը Արեւմուտքին հետ։ Քսաներորդ դարու առաջին տասնեակ մը տարիներուն ընթացքին Փարիզ ականատես կ՚ըլլայ բազմատեսակ գրական շարժումներու, որոնք որոշ չափով աշխոյժ մթնոլորտ կը ստեղծեն ընկերային շրջանակներէ ներս։ Փարիզի սրճարանները հաւաքուող երիտասարդ հայ գրողները անշուշտ շփում կ՚ունենան օտար արուեստագէտ-գրողներու հետ, կամ նուազագոյնը ծանօթ են իրենց ժամանակակից գրական հոսանքներուն։ Սակայն որոշակի ազդեցութիւններ դժուար է մատնանշել իրենց ստեղծագործութեան մէջ։ «Մենք»ի տղաքը, միջազգային գրականութեան հանդէպ ապակեդրոն կեցուածք ունենալով, գիտակցօրէն կը տարբերին նախապատերազմեան սերունդէն։ Նարդունի կը գրէ. «Մեր հին գրագէտներուն տգիտութեան ի՜նչ գեղեցիկ ապացոյց, որ ֆրանսական գրականութիւնը տիեզերական գրականութիւն կարծեցին եւ այդպէս ալ աւանդեցին մեզի։ Ո՛չ, մենք կ՚ուզենք ճանչնալ բոլոր ազգերու գրականութիւնը…»։ Անտուն աքսորեալի հանգամանքը օտարութիւնն ու խորթութիւնը կը շեշտէ հայուն եւ ֆրանսացիին միջեւ, ջնջելով ֆրանսական գրականութեան հմայքը իբր տիեզերական գրականութիւն։ Հետեւաբար, «Մենք»ի տղաքը կը դառնան դէպի ոչ-կեդրոնական գրականութիւններ, փափաքելով ճանչնալ փոքր ազգերու ստեղծագործութիւնը միւսներուն կողքին եւ այսպիսով տեղ բանալ իրենց արտադրած եզերային գրականութեան։

Ե.- Նորագոյն գրականութիւնը իբր խորհրդանշական հայրենիք

Ֆրանսահայ գրողներուն համար պատկանելիութեան հարցը կրկին կը բարդանայ, երբ փոքր ու մեծ ազգերու գրականութիւնը կ՚առնեն իբր ամբողջական համապատկեր։ Մաս կազմելով կոտորակուած ազգի մը եւ չունենալով անկախ ազգութիւնը «արդարացնող» կամ «օրինականացնող» հողամաս, «Մենք»ի տղաքը կը փորձեն իրենց «նոր» գրականութիւնը հաստատել խորհրդանշական հողի մը վրայ։ Սարաֆեան կը գրէ. «Պէտք է ստեղծել հոգեկան հայրենիք մը եւ մտածել «հայու» պէս, բոլոր այս օտար երկիրներուն մէջ, որ թէ մեր դժբախտութիւնը եղան եւ թէ մեր մեծ առիթները՝ նոյն ատեն»։ Ըստ Սարաֆեանի, գրականութիւնը միջոց պիտի ըլլայ հոգեկան հայրենիքի մը ստեղծման, որ միաժամանակ տեղ գրաւէ օտար հողերու վրայ եւ փրկէ տեղահան հայ մշակոյթը այդ օտար հողերու մէջ ձուլուելէ։ Նարդունի նոյն կարծիքը կ՚արտայայտէ, կեդրոնանալով այս խորհրդանշական հայրենիքի ժամանակաւոր գոյութեան վրայ։ Ան կը գրէ. «Մենք, հողէ զրկուած երիտասարդներ, կ՚ուզենք արուեստի հողին վրայ բարձրացնել մեր ժողովուրդը, որպէսզի դիմանայ, մինչեւ որ իր իսկական հողը գտնէ՝ բնակարան կանգնելու համար»։ Նարդունիի համար արուեստը, եւ «Մենք»ի պարագային՝ «նոր» գրականութիւնը, միջոցներ են հայ մշակոյթը պահպանելու համար մինչեւ իսկական հողերու վերահատուցումը։ Հայ գրականութիւնը առաջին անգամ ըլլալով կը ստանձնէ հայապահպանման պաշտօն, զոր յաջողցնելու համար կը ստիպուի ըլլալ եզակի, նորարար եւ ինքնատիպ, ու մօտենալ զտումի մը գաղափարին։

Գրականութեան ընդմէջէն հոգեկան հայրենիքի մը կերտումը չ՚ունենար, «Մեհեան»ի սերունդին նման, վերադարձ դէպի հին անցեալը։ Անդրադառնալով, որ մշակութային զտումի գաղափարը ինքնին խնդրական հարց մըն է, «Մենք»ի սերունդը իր ուշադրութիւնը կը դարձնէ ներկային։ Իրենց համար, հայկականութիւնը կը նշանակէ կամ նոյնիսկ հաւասար է ներկայ հայ գաղթական իրավիճակին։ Իր յօդուածին մէջ, Շահնուր «Մենք»ի սերունդը կը զանազանէ նախկիններէն եւ օտար տարեկիցներէն, ըսելով, որ իրենց գրականութիւնը պարտաւոր է մարդկայինէն եւ գեղեցիկէն անդին զբաղիլ ընկերային հարցերով։ Եւ, անշուշտ, ընկերային հարց կը նշանակէ Եղեռնին հետեւող ազգային հարցը։ Շահնուր կը գրէ.

«Միայն թէ մեզի քիչ մը մանկունակ կը թուի սա խօսքը. «Կամ պիտի ընկղմինք, կամ պիտի յաղթենք»։ Մենք առայժմ կ՚ըսենք. «Պիտի դիմադրենք», որովհետեւ ափսո՜ս, յստակօրէն չենք կրնար տեսնել, թէ ինչպէս պիտի յաղթենք։ Կը նշմարենք, որ ընկերային հարցէն կը ցատկեմ անմիջապէս ազգային հարցը, որովհետեւ մեզի համար այսօր, այս ճգնաժամային պահուն, գոյութիւն պէտք չէ ունենայ հայուն փրկութենէն դուրս որեւէ բան։ Մեզի համար նախապատերազմեան, փանջունիական իմաստ մը չունին սա բառերը – ընկերային հարց, մարդկութիւն, աշխատաւորութիւն։ Անոնք ամէն բանէ առաջ կը նշանակեն – Աչքերը դէպի հա՛յը։

Շահնուրի հռչակած ճգնաժամային պահը, որ ֆրանսահայը կ՚ապրի 1920-30ական թուականներու ընթացքին, կը պարտադրէ պաշտպանողական կեցուածք։ Երբ հայ գաղթականը ինքզինք կը գտնէ բնաջնջումի, սպառումի սեմին, գաղթականութեան մտաւորականութիւնն ալ կը ստիպուի աշխատիլ, որպէսզի անոր մշակոյթը փրկէ իր տագնապալի կացութենէն։ «Մենք»ի ձեռնարկած «նոր» գրականութիւնը կը դառնայ վկայագրութեան աշխատանք, որ կը ձգտի արձանագրել գաղթականութեան հաւաքական փորձառութիւնը եւ այսպիսով ըլլալ զուտ հայկական։

Շահնուրի յայտարարած «աչքերը դէպի հա՛յը» խօսքերը կը նշանակեն գրականութեան աչքերը դարձնել դէպի ներս եւ անոր տալ ներքին անդրադարձութեան պաշտօն, ինքնաճանաչման շրջան մը սկսելու համար։ «Մենք»ի տղոց համար, գրականութիւնը կը ներկայացնէ կառոյց մը, որուն միջոցաւ կարելի պիտի ըլլայ արձանագրել Եղեռնի վաղորդայնին փորձառութիւնը եւ միաժամանակ հաւաքական յիշողութիւն մը կերտել այդ փորձառութեան մասին։ «Մենք»ի փլաթֆորմը նախկին սերունդին փլաթֆորմին հետ բաղդատելով, Շահնուր իր յօդուածին մէջ կը գրէ, թէ անոնցը ձեւի փլաթֆորմ էր, իսկ իրենցը՝ խօսքի։ Շարունակելով, ան վէպը կը բնորոշէ իբրեւ առաւելագոյն փլաթֆորմ ունեցող սեռ, իսկ բանաստեղծութիւնը՝ իբր նուազագոյն։ Խումբի գոյութեան տարիներուն «Մենք»ի սերունդը կը հրատարակէ երկու նշանակալից վէպեր. Շահան Շահնուրի «Նահանջը առանց երգի» (1929) եւ Զարեհ Որբունիի «Փորձը» (1934)։ 1934ին, Հրաչ Զարդարեան՝ որուն անունը բացակայ է «Մենք»ի ստորագրութիւններէն, լոյս կ՚ընծայէ վկայագրական վէպ մը, «Մեր կեանքը» խորագրին տակ։ Այս երեք վէպերը կ՚արձանագրեն վերապրող երիտասարդ տիպարներու առօրեան Փարիզի կամ Մարսէլի մէջ։ Վէպերուն ինքնակենսագրական բայց առասպելական տիպարները կը ներկայացնեն հայ գաղթականին յետեղեռնեան փորձառութիւնը, որ կը յատկանշուի եզերային գոյատեւմամբ՝ հայ ու ֆրանսական մշակոյթներու եւ անցեալի ու ապագայի սահմանին վրայ։ Վերապրող, տեղահան երիտասարդը ինքզինք կը գտնէ անկարելիութիւններու առջեւ, չյաջողելով յառաջդիմել ֆրանսական ընկերային կեանքին մէջ ու չկարենալով որեւէ հաւասարակշռութիւն գտնել հայ եւ ֆրանսական մշակոյթներու միջեւ։ Ան անկարող է առողջ ապագայ մը կառուցանելու եւ անկարող է վերյիշելու իր աղէտով դրոշմուած անցեալը, որուն պարունակած բեկումը յաճախ անոր ներկայէն ներս կը խուժէ, յաւելեալ անկարելիութիւններ պատճառելով։ Թէեւ այս տիպարներու տեղքայլը տարբեր եզրակացութիւն կ՚ունենայ իւրաքանչիւր վէպի մէջ, բոլոր գործերն ալ, ինչպէս նաեւ նոյն տարիներու ընթացքին հրատարակուած ուրիշ արձակ երկեր, կը ձգտին անցեալի հայրական օրէնքի խախտումը լեզուի բերել ներկայ ցրուածութեան պայմանները վկայագրելով։ Այսպիսով, գրականութեան ընդմէջէն կը ներկայացնեն ցրուածութեան պատմութիւնը եւ կը փորձեն գծել դիմագիծը նորաստեղծ սփիւռքահայ հաւաքականութեան։

Զ.- Արեւմտահայ գրականութեան ներկայ իրավիճակը եւ «Մենք»ի կարեւորութիւնը այդ աւանդոյթի զարգացման մէջ

«Մենք»ի համախմբումէն եօթանասունհինգ տարիներ ետք ահա, յետադարձ ակնարկի կ՚ենթարկենք գրական նոր ուղղութիւն կերտելու ձգտող փորձ մը, որ ընդհանրապէս թաքուն կը մնայ սփիւռքահայ մշակոյթի զարգացման պատմութեան էջերէն։ «Մենք»ը իբր խումբ եւ պարբերաթերթ ունեցաւ կարճատեւ կեանք մը, որ չդիմացաւ 1933էն անդին։ Թէեւ «Մենք»ի գործօն դէմքերը շարունակեցին իրենց աշխատանքը գրական ասպարէզի մէջ, չյաջողեցան հիմը դնելու նորագոյն գրականութեան մը որ ընդհանրապէս սփիւռքահայութիւնը ընդգրկէր։ Պարբերաթերթի առաջին էջին վրայ բանաձեւուած յայտարարութեան մէջ կը խոստանային ապագայ հանգանակ մը, որ ձեւ պիտի առնէր ժամանակի ընթացքին։ Հանգանակը բնաւ չյաջորդեց իրենց խոստումին, այսուհանդերձ ներկայի մեր դիրքէն խումբին յամառ փորձը վերլուծումի ենթարկելը կ՚ապացուցէ, որ «Մենք»ը հիմնական երեւոյթ մըն է հասկնալու համար արեւմտահայ գրականութեան ներկայ իրավիճակը։ Շեշտելով, որ հանգանակի մը ստորագրութիւնը «Մենք»ի համախմբումին պատճառներէն մէկը չէ, Նարդունի կը գրէ. «Ի՞նչ է մեր նպատակը, -գծել յետպատերազմեան սերունդի մը պատկերը, պատրաստել գրական յեղափոխութեան մը նախատարերքը, փոխել հոգին, աւանդութիւններու փոխանցման սովորութիւնները»։ Դարասկիզբի «Մեհեան»ը փորձեց հաւաքել հայուն ցրուած հոգին։ Յետպատերազմեան «Մենք»ի սերունդը, իր կարգին, հայեացքը ուղղեց հայութեան մարմնի ցրումին, փորձելով փոխակերպել հոգին։ Իսկ այսօր ո՞ւր կ՚ապրի հայու հոգին, եւ ո՞ւր հասած է արեւմտահայ գրականութիւնը։

«Մենք»ը ընդհանրապէս նկատուած է ձախող գրական շարժում, իսկ «Մենք»ի սերունդը յաճախ համարուած անկարեւոր՝ աղէտէն ետք արեւմտահայ գրականութեան աւանդոյթը փրկելու անկարող եղած ըլլալուն համար։ Բայց անցեալն ու ներկան խզելու «Մենք»ի փորձը դիտաւորեալ ըլլալուն, կարելի է ըսել, թէ ան ձեւով մը կը յաջողի աւանդոյթներու փոխանցման ոճը փոխելու։ Այս իմաստով, «Մենք» հիմը կը դնէ գրական նոր աւանդոյթի, որ թէեւ կը շարունակուի որոշ գրողներու կողմէ, չ՚ընդհանրանար իբր գրական հոսանք, մանաւանդ երբ սփիւռքահայ մտաւորական կեդրոնը կը տեղափոխուի Պէյրութ։

«Մենք»ը, որ իբր առաջնահերթ նպատակ ունէր հաւաքականութեան մը կերտումը, կը տառապի ներքին համաձայնութեան պակասէ։ Պարբերաթերթի առաջին թիւէն ետք գրութիւններ ստորագրողներու թիւը շարունակ կը պակսի, մինչեւ վերջին թիւը, որ լոյս կը տեսնէ 1932-ի վերջաւորութեան։ Խումբի անդամներուն տարբեր կուսակցութիւններու եւ կազմակերպութիւններու պատկանելիութիւնը պատճառ կը դառնայ համերաշխութեան չգոյութեան։ Միաձեւ գաղափարախօսութեան մը պակասն է, որ վէճերու առիթ կու տայ եւ կը փճացնէ համագործակցելու կամքը։ Հայրենիքի գաղափարին նկատմամբ կարծիքներու բազմազանութիւնը կը խնդրականացնէ «Մենք»ի ինքնութեան բնորոշման աշխատանքը։ Նախկին սերունդէն վերապրող գրողներու դէմ խօսելով, Շահնուր կը յայտարարէ. «Որով՝ մենք կեցած ենք թրքահայութեան կողքին, գաղութահայութեան կողքին։ Մենք կը հաւատանք ÿÿփոքրիկ Հայաստաններուÿÿ։ … Մինչդեռ դուք ձեր աչքերը Երեւան էք դարձուցած եւ կը զբաղիք համայնքով մը, որ զբաղող մը ունի, ու կը լքէք թրքահայը, մենք կեցած ենք անոր կողքին»։ Թէեւ «սփիւռք»ի եզրաբանութիւնը կը պակսի Շահնուրի խօսքերէն, «փոքրիկ Հայաստաններու» գաղափարը գաղթական հայ համայնքներու կը վերաբերի։ Ըստ Շահնուրի, արեւմտահայ գրողը իր գրական ստեղծագործութեան մէջ պարտաւոր է գաղթահայութեամբ զբաղելու։ Ուրեմն, արեւմտահայ գրողը ներկայացուցիչը կը դառնայ գաղթահայութեան եւ պահպանողը աքսորեալ արեւմտահայ լեզուին ու մշակոյթին։ «Մենք»ի երիտասարդ գրողներէն բոլորը չէ, որ համաձայն էին Շահնուրի հետ։ Շատեր կը քարոզէին հաւասարակշիռ հաւատարմութիւն մը Փարիզի մտաւորական կեդրոնին եւ Երեւանի մէջ ծաղկող խորհրդահայ գրողներուն միջեւ։ 1930ական թուականներու կէսին, ֆրանսահայ մտաւորականութեան համար հայրենիքի գաղափարը ունէր բաւական բարդ նշանակութիւն. հայրենիք կրնային համարուիլ ֆրանսահայ գաղութը, կորսուած Արեւմտահայաստանի հողերը, Խորհրդային Հայաստանը, կամ այս երեք յղակէտերու որեւէ խառնուրդ։

Տարիներու ընթացքին, սփիւռքահայութեան մօտ հայրենիքի գաղափարին շուրջ զրոյցը կը կորսնցնէ իր բարդութիւնը եւ կը վերածուի խիստ վէճի՝ Խորհրդային Հայաստանի եւ ամբողջական Հայաստանի գաղափարին միջեւ։ Համաշխարհային երկրորդ պատերազմէն ետք «ցեղասպանութիւն» նոր եզրը հայերուն առիթ կու տայ, որ սկսին Եղեռնի պատմութիւնը կառուցել՝ այս անգամ ի մտի ունենալով միջազգային հանրութիւնը։ Հրեաներու ողջակէզն ու անոր ի պատասխան միջազգային հակազդեցութիւնը հայկական ցեղասպանութեան պատմութեան կու տան քաղաքական դիմագիծ, ճանաչումի պահանջատիրական զգացումները գրգռելով։ Սփիւռքահայ մշակութային արտադրութիւնն ալ, իր կարգին, որոշ դեր կը խաղայ, երբ հաւաքական գիտակցութեան մէջ ցեղասպանութեան ճանաչումը կը վերածէ ազգային դատի եւ ինքնութեան հարցի ամենակարեւոր մասնիկին։ Հետեւաբար, հայրենիքի գաղափարին հաւաքական յղացականացումը չ՚արտօներ, որ Սփիւռքը ընկալուի իբր տեւական կացութիւն, զոր թերեւս պէտք է փորձել ընթերցել այն տեսանկիւնէն, ըստ որուն, եթէ սփիւռքը տեւական երեւոյթ մըն է, զայն ընդունիլը կը նշանակէ նաեւ ընդունիլ անոր մահուան հաւանականութիւնը։ Սփիւռքը տեւական վիճակ նկատելու այս անկարողութիւնը քաջալերած է ամբողջական հայրենիքի մը երեւակայական պատկերումը, որ ժխտական ազդեցութիւն ունեցած է արեւմտահայ գրական աւանդոյթին վրայ։ Այսպէս է որ, տարածում գտած կարծիքի համեմատ, արեւմտահայ գրականութիւնը աւարտած կը սեպուի 1915ին, իսկ Եղեռնէն ետք եկող գրականութիւնը կը համարուի անյաջող եւ ցիր ու ցան փորձերու հաւաքածոյ մը։ Այն ստեղծագործութիւնը որ վերապրումի պատմողական հիմնական կաղապարի մը (master narrative of survival) կը յարմարի, իր ընկալման ընթացքին կը ստանայ քարոզչական պաշտօն։

Այսօր, ինքնութեան տագնապի երկրորդ ալիքի մը մէջ կ՚ապրին սփիւռքահայութիւնն ու իր մշակոյթը։ Հայաստանի անկախացումը կը խախտէ ամբողջական հայրենիքի մը գաղափարին զօրութիւնը։ Այս հանգրուանը, որ կը կարօտի սփիւռքի էութեան վերասահմանումի մը, կրնայ օգտուիլ «Մենք»ի առաջարկած տեսութեան յետադարձ վերաքննարկումէն, որ կարելի է ամփոփել հետեւեալով՝ արեւմտահայ մշակոյթին համար վերապրելու միակ միջոցը սպառումի հաւանականութիւնը ընդունիլն ու դիմագրաւելն է։

Ծանօթ.- Գրութիւնը նախապէս հրատարակուած է «Բազմավէպ» հայագիտական հանդէսին մէջ, 1-4 թիւեր, Վենետիկ, 2006

* Հետեւեալ գրողները կը ստորագրեն «Մենք»ի յայտարարութիւնը.- Նշան Պէշիկթաշլեան, Ղեւոնդ Մելոյեան, Հրաչ Սարգիսեան, Ռաֆայէլ Զարդարեան, Յարութիւն Ֆրէնկեան, Ոստանիկ, Գ. Գեղարքունի, Նիկողոս Սարաֆեան, Բիւզանդ Թօփալեան, Փայլակ Միքայէլեան, Արշամ Տատրեան, Զ. Մ. Որբունի, Շահան Շահնուր, Վազգէն Շուշանեան, Շաւարշ Նարդունի:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top