«ԱՐՏԱՇԷՍ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ. ՄԱՐԴԸ ԵՒ ԳՈՐԾԸ»

Վերջերս, «Համազգային»ի «Վահէ Սեթեան» տպարանէն (Պէյրութ) լոյս տեսաւ աւելի քան 330 էջ հաշուող գիրք մը, որ կը կրէ «Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան – Մարդը եւ Գործը» խորագիրը։ Խմբագիրն է Կարօ Յովհաննէսեան։

Խորագիրը կը մատնէ բովանդակութիւնը. հատորը հակիրճ կերպով կը ներկայացնէ սփիւռքահայ Գիրի Մարդու մը՝ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեանի կենսագրական գիծերն ու հրատարակուած գիրքերուն եւ խմբագրած հանդէսներուն ուրուագիծը։ Անիկա գործնական ոգեկոչումն է մեր մշակոյթի աշխատունակ մէկ գործիչին, որ մեր ժողովուրդին, մշակոյթին ու յատկապէս մամուլին պատմութիւնը մօտաւորապէս 40 տարի պեղելէ ետք, օր մըն ալ քանի մը ակնթարթի մէջ կանխահասօրէն պատմութեան անցաւ 1993ի վերջերուն, դարձաւ պատմութի՛ւն, ետին ձգելով ստուար վաստակ մը եւ… հրատարակութեան սպասող աշխատութիւններու, նաեւ մամուլին մէջ ցրուած անհաշիւ յօդուածներու, ուսումնասիրութիւններու վաստակ մը։

Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան նախ եւ առաջ ուսուցիչ էր բառին լայն առումով, որովհետեւ ուսուցչական ասպարէզին մէջ իր կերտած վաստակին կողքին, անոր գիրն ու ուսումնասիրական աշխատանքներուն արգասիքը հանրային դաստիարակութեան նպաստող գործ էին ու կը մնան։ Ճիշդ է, որ անոր աշխատանքի գլխաւոր դաշտը եղաւ Պէյրութը՝ իր վարժարաններով ու մամուլով, սակայն ան «բանտարկուած» չմնաց Լիբանանի մէջ, այլ հայկական թերթերու իր ստուար հաւաքածոյով, ան շրջապտոյտներ կատարեց հայկական տարբեր գաղութներ, ԹԵՐԹի արժանիքներն ու արժէքը, բո՛յրը տարածեց ամէն տեղ, բանիւ եւ գործով դարձաւ Հայ Գիրի անվհատ մէկ յառաջամարտիկը, դրօշակիրը։ Բոլոր անոնք, որոնք իբրեւ աշակերտ, պաշտօնակից-գործակից կամ ուսուցիչ ճանչցան Արտաշէսը, անպայման որ համով յուշ մը կը կրեն իրենց էութեան մէջ, ու ժպիտով կը վերյիշեն զինք, անոր մեկնումէն 15 տարի ետք։

Այս հատորը Արտաշէսը ճանչցողին ու չճանչցողին համար աղուոր յուշարար մըն է, ծանօթացման կամուրջ մը։ Անոր առաջին բաժինը, մօտաւորապէս 50 էջ, կենսագրական ու գլխաւոր աշխատանքները թուող մուտք մը կը կազմեն։ Յաջորդ լայն բաժինը, որ կ՚երկարի մինչեւ գիրքին կէսը, թռուցիկ վերաքաղ մըն է Արտաշէս Տէր Խաչատուրեանի հրատարակուած գործերուն։ Խմբագիրը իրերայաջորդ գլուխներով սեղմ նկարագրականը կ՚ընէ շուրջ 20 հատորներու եւ հանդէսներու. ընթերցողը կը վերյիշէ կամ կը ծանօթանայ, որ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան եղած է բառարան կազմող, ուղղագրական ուղեցոյց-դասագիրք պատրաստող, Տարօնի իւրայատկութիւնները հաւաքագրող ու կորուստէ փրկող, պատմական ուսումնասիրութիւններ կատարող, ամէն բանէ աւելի՝ հայկական մամուլի «շրջուն համայնագիտարան» ու տակաւին, Շահան Պէրպէրեանի ու Ռուբէն Զարդարեանի նման մեծերու մասին մենագրութիւն եւ ուսումնասիրութիւն կատարած մտաւորական։ Յիշեալ գլուխներէն իւրաքանչիւրը ընտրովի քաղուածքներ կը ներկայացնէ ընթերցողին, ստեղծելով այն տպաւորութիւնը, որ կը գտնուիս բազմատեսակ համադամներով բեռնաւորուած սեղանի մը առջեւ ու ստիպուած ես իւրաքանչիւրէն պատառ մը, պտղունց մը համտեսելու, ի վերջոյ հարց տալու դուն քեզի, թէ առօրեայ աշխատնքով՝ ընտանիքի հոգածութիւնը կատարելու աշխատանքով բեռնաւորուած անձ մը ինչպէ՞ս յաջողած է մտաւորական այսպիսի ստուար ժառանգութիւն մը գոյացնել։

Ժողովուրդներ հպարտ կը զգան նման զաւակներով։

Հատորին վերջին ծաւալուն բաժինը կազմուած է Արտաշէս Տէր Խաչատուրեանի մասին մահախօսականներու, սրտի խօսքերու, մանրավէպերու, յուշերու եւ, տակաւին, անոր մարդկային ու մտաւորականի արժանիքները վեր առնող գրութիւններու փունջով մը, որուն կը հետեւի վկայութիւններու շարք մը։

Թող ընթերցողը չունենայ այն տպաւորութիւնը, որ այս հատորը համապարփակ պատկերն է Արտաշէս Տէր Խաչատուրեանի կեանքին ու գործին. անիկա հարազատօրէն կը պարզէ հայրենիքով ու անոր բազմաճիւղ պատմութեամբ կլանուած, ինքզինք անոնց ընդելուզած մտաւորականի մը… դիմաստուերը միայն. սա՝ ծփացող սառցալեռան մը երեւցող բաժինն է լոկ. իսկ գիտնականները կ՚ըսեն, որ ջուրին մակերեսէն վեր ցցուած բաժինը սառցալերան մէկ-տասներորդ բաժինն է։ Որովհետեւ՝ անոր գրիչէն ժառանգ կը մնան անտիպ գործեր, բայց մանաւանդ աշխարհատարած մեր մամուլին մէջ լոյս տեսած յօդուածներու եւ ուսումնասիրութիւններու հսկայական մթերք մը, որ կը կարօտի հաւաքագրումի ու առանձին հատորներով լոյս ընծայումի )գաղտնիք չէ, որ թերթերու մէջ ցրուած գրութիւններ մեծ մասամբ կը դատապարտուին կորուստի ու մոռացումի, մինչդեռ անոնց իբրեւ հատոր հրատարակումը ընթերցողին առիթ կու տայ նա՛եւ տեսնելու տարուէ տարի հիւսուած գորգերուն համայնապատկերը եւ ըստ արժանւոյն գնահատելու հեղինակը(։

Արտաշէսի հոգին վստահաբար հոն՝ հեռու-մօտ տեղ մը կը խայտայ հիմա, որովհետեւ եթէ այս հատորը անմիջականօրէն արդիւնքն է իր մէկ ընկերոջ տքնաջան աշխատանքին, անոր լոյս աշխարհ գալը իսկութեան մէջ գործնական երախտիքի մը արդիւնքն է. արդարեւ, անոր մեկենասութիւնը կատարած են Արտաշէսի զաւակները, որոնք այսպիսով նաեւ կը վկայեն, թէ Արտաշէսը մէկն էր անոնցմէ, որոնք հայ գիրին ու մշակոյթին սէրը ներարկած են իրենց հոգեհարազատներուն։ )Մի՞թէ փոքր է թիւը մեր մտաւորականներուն ու մշակոյթի վաստակաւոր գործիչներուն, որոնց ընտանեկան ժառանգորդները անհաղորդ մնացած են իրենց ծնողներուն հոգեմտաւոր աշխարհին, աղբանոց նետած են տասնամեակներու ընթացքին գիրք առ գիրք գոյացած գրադարաններ…։ Իսկ Արտաշէս նման հարստութիւններ կանքն իսկ վտանգելու գնով փրկողներէն եղած է(։

Աւելին, Արտաշէսի հրճուանքը վստահաբար կը բազմապատկուի ի լուր այն խոստումին, որ կ՚ընկերանայ այս գիրքին հրատարակման. որովհետեւ Տարօնը, Զարեհն ու Շաղիկը որոշած են շարունակել սկսուած աղուոր գործը եւ հատորներով լոյս աշխարհ վերադարձնել իրենց հօր ցարդ անտիպ մնացած վաստակը։

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top