«Ալիք»ի Հարցազրոյցը Իրանահայ Լոս Անճելըսաբնակ Արձակագիր Խորէն Արամունիի Հետ «Այն Կեանքը, Որ Ես Ապրել Եմ, Բաւական Դաժան Է Եղել» Կ’ըսէ Խ. Արամունի

ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ

Վերջերս «Ալիք»ի խմբագրատուն այցելած է հանրայայտ արձակագիր իրանահայ Խորէն Արամունի (Քեշիշէան): Ան իր վերջին գործէն «Ուղղիչ տուն» գրքէն օրինակ մը նուիրեց «Ալիք»ի խմբագրութեան: Առիթը պատեհ համարելով, Կարինէ Դաւթեան մտերմիկ զրոյց մը ունեցած է անոր հետ, զոր կը ներկայացնենք ստորեւ: Ի դէպ «Ասպարէզ»ն ալ մտադիր էր հարցազրոյց ունենալ Արամունիի հետ՝ այստեղ՝ Լոս Անճելըս:

ԿԱՐԻՆԷ ԴԱՒԹԵԱՆ.- Խօրէն Արամունի, հանրայայտ արձակագիր, խնդրեմ Ձեր կենսագրական տւէալների մասին հակիրճ բացատրութիւններ տաք:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ծնուել եմ 1948 թուականին, Բուրվարի շրջանի Ֆարաջաբադ գիւղում եւ սերունդն եմ Շահ Աբբասի ժամանակուայ բռնագաղթի:

Տարրական կրթութիւնս ստացել եմ Թեհրանի «Նայիրի» հայոց դպրոցում, որի հիմնադիրներից երկուսը եղել են’ պապս (հօրս հայրը) եւ իմ հայրը, միջնակարգ կրթութիւնը ստացել եմ պարսկական «Ադիբ» դպրոցում:

Պատանի տարիքս անցկացրել եմ «Ալիք»ի յարկի տակ եւ տոգորուել «Ալիք»ի շնչով եւ այդ սկզբունքներով ապրում եմ մինչեւ հիմա:

Ապա սովորել եմ Սպահանի համալսարանի Հայերէնագիտութեան ամպիոնում’ 2 տարի, որը թողել եմ անաւարտ: 1969ի Նոյեմբերի վերջերում Հայաստան եմ մեկնել: Կրթութիւնս ստացել եմ Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական բաժնում’ հայոց լեզու եւ գրականութիւն: 1975ին աւարտել եմ համալսարանը եւ գիտական աշխատանքներով զբաղուել եմ մատենադարանում ու Պետպատկերասրահի Էջմիածնի մասնաճիւղում: Եղել եմ ուսուցիչ եւ Մշակոյթի տան աշխատող:

1980 թուականին ընտանիքով արտագաղթել եմ ԱՄՆ, ուր զբաղուել եմ տարբեր աշխատանքներով, ունեցել չարքաշ կեանք, նաեւ մասնակից եղել հակախորհրդային աշխատանքների:

Հայաստանի անկախութիւնից յետոյ դադարեցրել եմ քաղաքական գործունէութիւնս, անցել եմ գրականութեան, ապրում եմ դրանով, ո՛չ թէ նիւթական առումով, այլ դա իմ կեանքն է:

Մինչ օրս 10 գիրք եմ հրատարակել: Ունեմ տասից աւել պիէսներ, թատերգութիւններ, որոնցից 5ը բեմադրուել են: 3 տարի է, ինչ բեմադրւում է «Անվերադարձ ապագայ»ն՝ Երեւանի Սունդուկեանի անուան ակադեմական թատրոնում:

Վերջին գիրքս հրատարակել եմ օրեր առաջ, Երեւանում:

Այն վերաբերում է այն տասը տարիներին, որ ապրել եմ Խորհրդային Միութիւնում: Նպատակս քննադատութիւնը չի եղել: Ուղղակի այն բովով, որ անցել եմ (այդ կարգերը) աշխատել եմ ներկայացնել զաւեշտական ձեւով, որպէսզի ժողովուրդը չմտածի, որ այսօրուայ Հայաստանում եթէ կան թերութիւններ կամ բիւրոկրատիա եւ կաշառակերութիւն, դա անկախութեան հետեւանք է. ոչ, դա անկախութեան հետեւանք չէ, դա ժառանգութիւն է, որ հասել է Խորհրդային Միութիւնից եւ մինչեւ Խորհրդային Միութիւնն էլ այդպէս եղել է, իսկ անկախութիւնը պէտք է մաքրի դրանք:

ԿԱՐԻՆԷ ԴԱՒԹԵԱՆ.- Դուք հրատարակել էք «Դպրոցի ճամբան» խորագրով գիրքը, որը յուշեր է պարունակում. գրքի մասին բացատրութիւն կը տա՞ք:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Հարցը յուզիչ էր ինձ համար, որովհետեւ այն կեանքը, որ ես ապրել եմ, բաւական դաժան է եղել:

Վահիդիէ քաղաքամասի հիմնադիրներից եղել են իմ ծնողները եւ այդ անունով էլ կոչւում էր մեր փողոցը’ Քեշիշեան, յետոյ փոխուեց Արդալանի:

Դէ գիտէք, հայերը, ուր որ հաւաքւում են, կառուցում են դպրոց: Իմ ծնողները եւ մեծերը եղել են շատ ընթերցասէր եւ ժամանակի չափանիշերով եղել են մեր գիւղի մտածողներից. առաջին բանը, որ ձեռնարկեցին, դպրոց կառուցելն էր: «Նայիրի» դպրոցի կառուցման մտածողութեան հիմքը դրուեց հէնց մեր տանը, որին ես ականատես եմ եղել, եւ դա չէր կարող չազդել ինձ վրայ: Եւ երբ 50 տարին լրացաւ «Նայիրի» ազգային դպրոցի, մտածեցի նման մի գրքի մասին:

Այդ դպրոցը շատ լաւ սերունդ է տուել, պահպանելով մեզ ուծացումից եւ օտարացումից, եւ ես սկսեցի աշխատել: Երեք տարի շարունակ աշխարհի տարբեր ծայրեր նամակներ ուղարկելով’ թերթերով եւ հեռուստատեսութեամբ խնդրեցի, որ այդ դպրոցի շրջանաւարտները իրենց յուշերը գրեն:

50 հոգու յուշեր կան գրքում’ ուսուցիչների եւ աշակերտների, սակայն մինչեւ յուշերը՝ ես գրել եմ այն ամբողջ ուղին, որ անցել ենք մինչեւ դպրոց կառուցելը, այն խաղերը, այն զրոյցները, այն սովորութիւնները, եւ…. մի խօսքով, որ մանկական տարիքում ապրել եմ իմ քաղաքամասում:

Սա իմ կողմից մի նուէր էր իմ սերնդակիցներին: Ի դէպ, նշեմ, որ իմ այդ գիրքը ամենաշատն է վաճառուել եւ առաջին գիրքն է եղել, որ ինձ շահոյթ է բերել, ո՛չ թէ այն պատճառով, որ լաւ գիրք է, այլ այն, որ իմ սերնդակիցները նորից ապրում են իրենց անցեալը եւ դա օրինակ է ծառայում մեր նոր սերունդին, որ «տեսէ՛ք, թէ, մենք ինչպէս ենք ապրել. ինչպէ՛ս ենք պահպանել մեր ինքնութիւնը եւ մի՛ մտածէք, որ կեանքը միշտ հեշտ պէտք է ընթանայ»: Այդ գիրքը ինձ շատ է ուրախացնում, որովհետեւ գիտեմ, որ մի ներդրում եմ արել մեր թեհրանաբնակ հայերի կեանքում. պատմագրութիւն չէ, բայց ինձ թւում է հետագայ սերունդները դրանից շատ բան կը քաղեն:

Գիտէք, սիրիացի մի տղայ կար, հարցազրոյց արեց ինձ հետ հեռուստատեսութեամբ, յուզւում էր, ասում էր, «նոյնն է, ինչ մենք ապրել ենք Սիրիայում», այսինքն’ այդ գիրքը ոչ միայն «Նայիրի»ն է, այլ’ մեր տարագիր ժողովրդի մի շրջանի սերունդի կեանքն է, որը թէ՛ այստեղ, թէ՛ Պէյրութում, թէ՛ Սիրիայում, տարբեր գաղթօջախներում նոյն ուղին, նոյն բովով են անցել: Լսել եմ, որ «Քուշեշ-դաւթեան»ի շրջանաւարտները եւս մտադիր են նման մի գիրք հրատարակել, որը ուրախալի է:

ԿԱՐԻՆԷ ԴԱՒԹԵԱՆ.-Դուք նշեցիք, որ ձեր պատանի տարիքը անց էք կացրել «Ալիք»ի յարկի տակ եւ տոգորուել նրա շնչով: «Ալիք»ը ինչպիսի՞ ոգի է փոխանցել ձեզ, որին այդքան սերտ կապերով էք կապուած:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Երբեմն հարցնում են, «Իրա՞նն ես սիրում, Հայաստանը՞ թէ’ Ամերիկան»: Ասում եմ, «Իրանը ինձ կեանք պարգեւեց, Հայաստանը՝ ոգի, Ամերիկան՝ բարեկեցութիւն: Այն դպրոցում, որտեղ յաճախել եմ, հանդիպել եմ Սիմոն Վրացեանին’ երկու անգամ եւ այդ դպրոցում եմ անդրադարձել, թէ ինչ բան է անկախութիւնը. Հայաստանի պատմութիւն եմ անցել եւ հանդիպել եմ Սիմոն Վրացեանի նման հսկայի, մտաւորականի, քաղաքական գործչի, անկախութիւն կերտողի. չէի կարող նրան չհետեւել, նրա գաղափարներին չհետեւել. որովհետեւ դպրոցը ինքը հետեւում էր նրա գաղափարին: Հանգուցեալ եղբայրս՝ Արշալոյս Քեշիշեանը եւ հայրս խիստ տոգորուած էին Դաշնակցութեան գաղափարներով եւ բնականաբար ես եւս դարձայ այդպիսին:

Ունեցանք հրաշալի մարդկանց, որոնք մեզ համար ճանապարհ հարթեցին. մեզ թրծեցին այդ ոգով: Կարող եմ յիշել Այվազ Գրիգորեանին, հանգուցեալ Ժիրայր Ղարիբեանին, որի Արեւմտահայերէնը մեզ համար երգեցողութիւն էր:

Մենք այդպէս թրծուեցինք, ապրեցինք, այդ գաղափարով գնացինք Հայաստան: Այս վերջին գիրքս, որ գրել եմ, այնտեղ մի հատուած կայ’ «Անկախականներս, յեղափոխականներս, ժամանակի պատանիներս Հայաստանում ստեղծեցինք այդ նոյն խումբը եւ որոշեցինք պայքարել Հայաստանի անկախութեան համար»: Այդ գրքիս բնաբանը հետեւեալն է’ «Ես իմ անուշ Հայաստանի անկախացած դարն եմ սիրում»: Այդ անկախացած դարը պարգեւն է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, որը ինձ ներշնչել է եւ նախքան Հայաստանի անկախացումը’ ինձ տուել է այդ անկախութեան գաղափարը եւ դրա համար պայքարել եմ: Այնպէս որ, ես որպէս մարդ, ձեւաւորուել եմ այս օջախում եւ կարծում եմ, թէ այդպէս էլ պէտք է վերջանայ իմ կեանքը: Չեմ եղել կուսակցական, համարձակ եմ եղել, բաւական քննադատութիւններ ունեմ կուսակցութեան գործունէութէան: Երբեմն նոյնիսկ պայքարել եմ որոշ գաղափարների դէմ, որոնք, ինձ թուացել է, թէ չեն համապատասխանում կուսակցութէան հիմնական գաղափարներին, մանաւանդ 90ական թուականներին:

Բարեբախտաբար, «Հորիզոն» հեռուստատեսութիւնը Լոս Անճելըսում մի քանի անգամ այդ սուր քննադատութիւններս հեռարձակել է: Քննադատութիւնների մասին խուսափում են շատ կուսակցութիւններ՝ բայց ոչ’ Դաշնակցութիւնը:

Այդ գաղափարախօսութիւնը այնքան արմատացաւ ինձ մօտ, որ երբ մեկնում էի Իրանից, ինձ հետ ունէի ՀՅԴի փոքր մետաղէ զինանշանը, որը պահում էի սրտիս մօտ եւ դա տեղադրեցի իմ գլխարկի ճակատին:

ԿԱՐԻՆԷ ԴԱՒԹԵԱՆ.- Անկախութիւնը ի՞նչ տուեց գրականութեանը:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.- Ոչ մի բան միանգամից չի լինում: Մեզ թւում էր, թէ անկախացումից յետոյ յանկարծ կը բացուեն մեր մեծ գրողների դարակները եւ այնտեղից դուրս կը գան հրաշալի գործեր, որոնք խորհրդային շրջանում թոյլ չեն տուել կամ պահել են վախից: Բայց, դժբախտաբար, ոչինչ դուրս չեկաւ: Դա ցաւալի երեւոյթ էր: Իսկ անկախացումից անմիջապէս յետոյ մի այդպիսի վիճակ ստեղծուեց Հայաստանում, դա բնական էր, ինձ թւում է, այնպիսի շփոթ, սարսափելի ցուրտ ու մութ տարիներ եւ ունեցանք խաւարի թագաւոր, որը դա պարգեւեց մեզ:

Բարեբախտաբար, ժողովուրդը կարողացաւ զգօն լինել եւ ժամանակին նրան հեռացրեց: Այդ շրջանում ժողովուրդը իր առօրեայ հոգսերով զբաղուելով՝ չկարողացաւ կողմնորոշուել եւ ընթերցանութիւնը ընդհանրապէս մեռաւ: Ոչ միայն այն մեռաւ այդ ժամանակաշրջանում, այլ ընթերցանութիւնը դարձել է դասական հաճոյք, յատկապէս՝ այդ դարաշրջանում: Տեխնիկական, համակարգչային եւ հեռախօսային այս գիւտերի դարաշրջանում, ուր մարդիկ տարւում են դրանցով, ժամանակ չի մնում հաստափոր գրքերին տրամադրել, իսկ գրողն էլ հաշուի առնելով դա, անկախ իրենից՝ ենթագիտակցաբար չի կարողանում ժամ յատկացնել: Իսկ վերջին 3-4 տարին, բարեբախտաբար, Հայաստանում ընթերցանութիւնը զարթօնք է ապրում: Կան երիտասարդներ, հրաշալի մտածող երիտասարդներ, որոնց տեսնում եմ եւ այդ բողբոջը կայ, ես վստահ եմ, որ լուսաբացը շուտով կը բացուի եւ ես դա արդէն տեսնում եմ:

Եւ մեր նոր սերունդը կարծում եմ՝ պէտք է հրաշքներ գործի՝ թէ՛ գրականութեան մէջ, թէ՛ գիտութեան միւս ասպարէզներում, այսօր դա արդէն պարզ աչքով տեսնում եմ:

ԿԱՐԻՆԷ ԴԱՒԹԵԱՆ.- Արդեօք վերջում ունէ՞ք աւելացնելիք. խնդրեմ:

ԽՈՐԷՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻԻ.- Երբ ես տարիներ առաջ եկայ, թէեւ չկային իմ շատ ընկերները, ուսուցիչներս ու բարեկամներս ու ես հիասթափուեցի, բայց «Ալիք»ի յարկի տակ տեսայ հանգուցեալ պրն. Ժորժ Մարտիրոսեանին, որը իր Անդրանիկեան բեղերով նստած էր, նա եղել է 6րդ դասարանի իմ ուսուցիչը, եւ կուռք էր ինձ համար: Այդ շունչը այսօր էլ շարունակւում է այս յարկի տակ. ինչպէ՞ս կարելի է չգալ, չտեսնել ու չապրել այս ամբողջը: Իրանը ինձ համար ամենագեղեցիկ երկրներից մէկն է, սա ես եմ, իմ մասնիկը կայ այստեղ, իրանահայ ժողովրդի մօտ ես տեսնում եմ ինքս ինձ եւ աւելի եմ ճանաչում եւ նորից վերագտնում եմ ինքս ինձ:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top