ՏԱՐԵԴԱՐՁ- Հաճնոյ Հերոսամարտի 89րդ Տարեդարձի Առթիւ՝ Հաճընը Եւ Հաճընցին

 
Կ. Գ.

 Հաճըն: Ամրաշէն այս հայաքաղաքը կը գտնուի Լեռնային Կիլիկիոյ կեդրոնը, բարձր դիրքի մը վրայ:
 Հաճնոյ մօտ են, Մարաշ եւ Կիլիկիան այլ քաղաքներ, ինչպէս Կիլիկիոյ պատմական Վահակա բերդը, որ այսօր կիսաւեր վիճակ մը կը պարզէ:
 Հաճընէն քիչ հեռու կը գտնուի նաեւ անցեալին Հռոմէացիներու կողմէ կառուցուած ու այժմ թուրքերու կողմէ Շար կոչուած Կիրասոն քաղաքը, որու աւերակներու տակէն ի յայտ եկած են հետաքրքրական հնութիւններ եւ մարմարեայ սրբազան քարեր: Ըստ աւանդութեան, Անի եւ Բագրատունեաց հարստութեանց կործանման թուականներուն, Անիի հայերը հիմնադրած են Հաճըն քաղաքը:
 Իսկ Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկումէն ետք, Հաճընի վրայ տիրած են եգիպտացիք եւ թուրքեր:
 Հաճըն անցեալին կոչուած էր նաեւ Հարկոն եւ Աշէ եւ կÿըսուի թէ այս անուններու աղաւաղումով է որ յառաջ եկած է Հաճըն անունը:
 Այսօր, ինչպէս յայտնի է քեմալական կառավարութեան յաղթանակէն ետք, Հաճընին տրուած է, անոր վերջին աղէտը կազմակերպող ջարդարար Ալի Սայիպ պէյ անունը:
 Մինչեւ 1915 թուականը, Հաճըն կը հաշուէր ընդհանուր թիւով 35 հազար բնակչութիւն մը, որու 25-30 հազարը հայեր էին, իսկ մնացեալը թուրքեր եւ փոքր թիւ մըն ալ այլ ազգութեանց պատկանող բնակիչներ:
 Թուրքերը ընդհանդրապէս կը բնակէին Հաճընոյ արուարձանները. անոնցմէ շատեր իրենց լեզուն լաւ չգիտնալուն՝ աղաւաղուած հայերէն կը խօսէին:
 Քաղաքէն հեռու, Հնամինքի բերդին վրայ ԺԵ դարուն խոշոր ժայռերէ կառուցուած խորհրդաւոր երեւոյթ մը պարզող Ս. Աստւածածնայ եկեզեցին պատկառալի հնութիւն մըն էր:
 Այդ ժայռերէն ներս կային խորունկ խոռոչներ եւ արուեստական քարայրներ, որոնք պատմութեան համաձայն, անցեալին հայերու ինքնապաշտպանական վայրեր հանդիսացած էին:
 Հաճնոյ հայերը ունէին տնտեսական լաւ վիճակ մը: Կը զբաղէին վաճառականութեամբ, արհեստագործութեամբ, առեւտուրով եւ մաս մըն ալ երկրագործութեամբ եւ գիւղատնտեսութեամբ:
 1888ին Հաճնոյ մէջ պատահած մեծ հրդեհ մը բաւական վնասներ պատճառած էր բնակչութեան:
 Հաճնոյ մէջ ամերիկացիք կը պահէին հայ աղջկանց բարձրագոյն վարժարան մը եւ հայ տղոց երկու որբանոցներ: Որոնցմէ մին ալ կը պահէր ՀԲԸՄը :
 Կային վեց հայ եկեղեցիներ, որոնց երեքը Ս. Աստուածածին, Ս. Թորոս եւ Ս. Գէորգ հայաստանեաց առաքելական, մէկը կաթողիկէ եւ երկուքը աւետարանական հայոց պատկանող: Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր նաեւ իր դպրոցը: Կային նաեւ տղոց միջնակարգ եւ աղջկանց «Սահակ-Մեսրոպ» վարժարանները: Աւետարանական հայերը իրենց կարգին կը պահէին «Ակադեմիա» անուամբ բարձրագոյն վարժարան մը:
 Քաղաքին մօտիկ բարձրունքին վրայ կար 200 տարուայ հնութիւն եղող Ս. Յակոբ վանքը ուխտատեղի յիշատակարանը, ուր 1882ին Մկրտիչ կաթողիկոս Քէֆսիլեանի ջանքերով կը գործէր «Մկրտիչեան» անուանումով Կիլիկիոյ երկրորդ գիշերօդիկ դպրոցը, որը կարճ ժամանակ մը վերջ, հրդեհի մը հետեւանքով դադրեցաւ: Կաթողիկոսը իր ջանքերով Այնթապի մէջ եւս հիմնած էր Կիլիկիոյ առաջին գիշերօդիկ դպրոցը, իսկ վանքէն ներս Պետրոս արքեպիսկոպոս Սարաճեան հիմնած էր որբանոց եւ հիւանդանոց մը:
 Հաճընցիք որոշ հայ գիրերու հնչիւնները բոլորովին տարբեր արտասանելուն՝ իրենց բարբառը դիւրին հասկնալի չէր ըլլար:
 Անոնք, պետական ամէն կերպի միջոցառումներէ հեռու մնալու նպատակ ունէին. իրենց ազգային ընկերային կեանքը կարգադրող հասարակական ներքին խնդիրները ու տնտեսական անհամաձայնութիւնները լուծող հեղինակաւոր մեծադիր «աղա»ներու տուած վճիռները թուրք կառավարութեան կողմէ յարգելի կ՛ըլլային:
 Հաճընցիք առհասարակ եղած են քաջարի հայրենասէրներ եւ իրենց հայրենիքին՝ Կիլիկիոյ եւ Հայաստանի ազատութեան սիրոյն մարտնչելով տուած են բազմաթիւ զոհեր:
 Եղած են ազգային յեղափոխականներ, մտաւորականներ եւ հասարակած ասպարէզներէ ներս երեւցող գործիչներ: Կրթական մարզերէ ներս յատկանշուած են Եզնիկ Թուր Սարգիսեան եւ Վահան Մելքոնեան քահանայ հայրերը: Ազգային յեղափոխական շարժումներէն ներս յայտնի դարձած է Համբարձում մեծ Մուրատ Պոյաճեան, որ Կեսարիա աքսորուելով կախամահ ըլլալով մարտիրոսացած է:
 Անապատներու մէջէն հայ նահատակներու ոսկերոտիքը հաւաքելու հերոսական աշխատանքը կատարած է հաճընցի Յարութիւն Յովակիմեանը: Հաւաքուած նշխարհները փոխադրած է Անթիլիասի կաթողիկոսարանը, որոնց վրայ կառուցուած է յիշատակարան մը: Իսկ սրբապաշտպան եւ կրթական նպատակներու կտակներ թողած են հաճընցի Յակոբ Քրքիաշարեան եւ բժիշկ Տատրեան:
 Հաճընցիք խուժող թշնամիին անհաւասար ուժերու դէմ արիական ամէն դիմադրութիւն ցոյց տալէ ետք, իրենց Սարաճեան արքեպիսկոպոսի հետ տեղահան եղան 1915ին:
 Տարագրեալներէ 15 հազար հոգի, զինադադարէն ետք պատեհութիւնը գտնելով՝ կը վերադառնան իրենց լքած ու աւերւած հայրենիքը: Անոնք, վերակառուցելով իրենց երկիրը, կը կազմակերպուին ու 1920ին, ինը ամիսներ շարունակ խուժող Մուսթաֆա Քեմալի ուժերուն դիմադրելով, ռազմանիւթի եւ կենսական այլ կարիքներու պակասի հետեւանքով, նոյն տարուայ Հոկտեմբեր 17ին դիւցազնակորով հայ կտրիճները մեծ մասամբ կ՛իյնան պատուով ու կը նահատակուին: Աղէտի միջոցներուն, Սարաճեան արքեպիսկոպոս փրկելու համար Հաճընի հայութիւնը կը դիմէ եւրոպական կառավարութիւններուն. իր ջանքերը սակայն կ՛անցնին ապարդիւն:
 Թշնամիին դէմ մղուած բոլոր հերոսամարտերը կը կազմեն ցեղի փառքերէն մին ու կը մնան յաւէտ անմոռաց: «Յաղթական» ջարդարարները ըստ իրենց սովորութեանց չէին խնայած նոյնիսկ մանուկները ու կոտորած ՀԲԸՄի պահած որբանոց-կրթարանի 250 մանկատի սաները, իրենց ուսուցիչներով:
 Արտասահմանի հաճընցիք կազմած են իրենց հայրենակցական միութիւնները: Կեդրոնը Արժանթին, կը հրատարակէ «Հաճըն» պարբերաթերթը ու կը ղրկէ բոլոր երկիրներու մասնաճիւղերուն:
 Հայրենիքէն ներս հիմնուած է Նոր Հաճըն քաղաքը, ուր կ՛ապրին տառագիր հաճընցիներու ընտանիքները, յաւերժացնելով իրենց հին հայրենիքի յիշատակները: Լիբանանի մէջ եւս հաճընցիք հիմնեցին Հաճըն գաւառը ու կառուցեցին հոն եկեղեցի մը 1938ին:
 Յիշենք թէ Հաճնոյ պատմութիւնը գրած է Յ. Պօղոսեան եւ հերոսամարտինը՝ Ս. Թրզեան:
 
ԱՐԱՄ ԿԱՅԾԱԿ

 Ծնած է Հաճըն 1898ին: Զաւակն է Մեծ Եղեռնի զոհերէն Մանուկ  Թերզեանի: Աւարտած է Հաճնոյ Կեդրոնական վարժարանը: Պատանի տարիքէն, ըմբոստ ու խիզախ բնատուր ձիրք մը ունենալուն կը յարի յեղափոխութեան:
 1918ին, Հալէպի արաբական Շէրիք Ֆէյսալ թագաւորի Սուրիոյ բանակին մէջ ծառայելէ ետք, նոյն տարին դէպի Ատանա արշաւող 400 հայ կամաւորներու իբրեւ խմբապետ, իր քաջագործութեամբ սարսափի մատնելով թուրք բնակչութիւնը կը հասնի Կիլիկիա: Կիլիկիոյ մէջ 50 հոգինոց հերոսախումբ մը կազմելով, կ՛ասպատակէ Իգէյ ու Սարը Չամի լեռները ու սարսափի կը մատնէ տեղւոյն թուրքերը: 1919ին կը մեկնի Հաճըն ու ոստիկան հեծելագունդի մը իր «Չաւուշ»ի աստիճանով անմիջապէս կը կազմակերպէ Հաճնոյ արշաւախումբը ու իր սարսափազդու անունով ահ ու սարսափ կը սփռէ Հաճընէն մինչեւ Կեսարիա, Ազիզիա եւ Կէօքսկիւնի շրջանը: Կիլիկիոյ պարպումէն առաջ Զմիւռնիա անցնելով իր խումբով կը կռուի հելլէն բանակի կողքին՝ հազարապետի աստիճանով: Զմիւռնիոյ աղէտէն ետք, փրկելով իր կեանքը կը հաստատուի Յունաստան, Աթէնքի կեդրոնի մօտիկ Ֆիքսի հայ գաղթակայանը, ուր թանկագին ծառայութեամբ օգտակար կ՛ըլլայ իր ազգակիցներուն: 1944 Օգոստոս 14ին, Հիւսիսային Յունաստանի Փլաթամոնա գիւղին մէջ, հայ համայնավարներու դաւադրութեամբ ու յոյներու ձեռքով կը սպաննուի մեր այս ազգային մեծ հերոսը:

ՍԱՐԳԻՍ ՃԷՊԷՃԵԱՆ
 
 Առաջին աշխարհամարտին թրքական բանակին մէջ զինուոր եղած է, բայց Կովկասի ճակատին վրայ, փախչելով, միացած է հայ կամաւորական գունդերուն: Հայկական հարուածող առաջին գունդին մէջ, ցոյց կուտայ հմուտ ռազմիկի մը բոլոր յատկութիւնները:
 1917 Օգոստոսին կ՛անցնի Երզնկա, ուր կը մասնակցի կռիւներուն, մինչեւ որ ռուսերը կը նահանջեն եւ հայերը կը մնան մինակ հասարակաց թշնամիին դէմ:
 Մինչեւ Սարըղամըշի ճակատամարտը, եղած է Մուրատի անբաժան ընկերներէն:
 1918ին կը միանայ Անդրանիկին: Կը մասնակցի Խոյի, Նախիջեւանի եւ Զանգեզուրի ճակատամարտերուն: Զինադադարէն յետոյ կ՛անցնի Կիլիկիա: 1919 Դեկտեմբերի վերջերը կը մեկնի Հաճըն:
 Հաճնոյ հերոսամարտին զինուորական ընդհանուր հրամանատար կը նշանակուի: Կռիւներու մէջ Ճէպէճեան ազդրէն կը վիրաւորուի եւ կը փոխադրուի հիւանդանոց: Իսկ Հաճընի եղերական անկման ատեն, անկարող փախչիլ, թուրքերու կողմէ կը սպաննուի: Գլուխը կտրելով ամէն տեղ կը ցուցադրուի, յետոյ կը ղրկուի Կեսարիա, հոն ալ ցուցադրելու համար:

ԿԱՐԾԻՔՆԵՐ ՀԱՃՆՈՅ
ԴԻՒՑԱԶՆԱՄԱՐՏԻ ՄԱՍԻՆ

 Հաճնոյ հայոց մղած բոլոր հերոսամարտերը թշնամիին դէմ, իրօք կը կազմեն մեր ցեղին փառքերէն մին եւ կը մնան յաւէտ անմոռաց:
***
 «Յաղթական» ջարդարարները չէին խնայած նոյնիսկ մանուկները, ըստ իրենց սովորութեան: Այսպէս անոնք կոտորեցին նաեւ Հաճնոյ ՀԲԸՄիութեան պահած որբանոց-կրթարանի 250 մանկատի սաները իրենց ուսուցիչներով:
***
 …Հաճըն ինկաւ: Հաճըն ոչ եւս է, սակայն Հաճըն կ՛ապրի իր դիւցազնամարտով եւ իր յաղթանակներով: Փա՛ռք յաղթուածներուն:
***
 …Եւ դուք հերոսական պաշտելի տղաք, թափեցիք ձեր կայլակներու անբիծ մարգարիտները երբ գայլերը անասնօրէն կÿոռնային ձեր սարերուն վրայ ու դռներուն դիմաց:
***
 Յաղթանակէդ առաջնորդուած հրաշալի խենթերն ահա՛ Գողգոթայի կատարին… ու ահա ապշահար կը նային այն հրաշքներու աղբիւրներուն զոր Ճէպէճեաններն ու Արամ Կայծակները բխեցուցին եւ ուրկէ երկիւղած խոնարհութեամբ պէտք է գան ըմպել բոլոր կուրացած հոգիներն ու թերահաւատները:
***
 Հաճնոյ դիւցազնական եւ ողբերգական դիմադրութիւնը, անոր անկումն ու ողջակիզումը, անոր մինակութիւնը եւ մեն-մինակ ճակատումը կը խորհըրդանշէ: Հայութեան ճակատագիրը:
***
 Փա՛ռք հայութեան բուռ մը առիւծներուն, որոնք գիտցան արհամարհել մահը, յանուն ազատութեան, արժանաւորութեան եւ կեանքի:

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top