Ուրուագծեր…

ԱՐՄԷՆ (ԲՈՒԼԻԿ) ԲԱԲԱՅԵԱՆ

Յետադարձ խորը մի ակնարկ Հայոց վերջին հազարամեակի պատմութեան վրայ, իհարկէ միայն քսանից երեսուն տարին է բացառւում, ապացոյցն է այն բացարձակ ու դաժան իրականութեան, որ ազատազրկուած էր հայը եւ ցաւօք ապրում էր ստրուկին համազօր մի կեանք…

Մութ դարերի հոսքը դառել էր տեւական կարծէք, ուր չկար որեւէ ձգտում, որեւէ թռիչք, ուր որեւէ երազ ու ցանկութիւն անգամ չկար…

Միտք է առաջանում ինքնին, թէ ինչո՞ւ էր ազատատենչ հայը մատնուել նման ոչ ցանկալի եւ անմխիթար իրավիճակի…

Մոռացուել էր կարծէք հոգով ու մտքով հսկայ եւ քաջութեան, առնականութեան ու վեհանձնութեան տիպար մեր Հայկ Նահապետը, որը յանուն ազատութեան եւ ազատ ապրելու մարդկային տարրական իրաւունքի, լարեց լայնալիճ աղեղն իր եւ եռաթեւ նետը սուրաց շեշտակի ու շամփրեց բռնակալին ու բռնութիւնը, եւ Դարբնեց իր ժողովրդի՝ Հայ Ժողովրդի, Ազատութիւնն ու Անկախութիւնը։

Մոռացուել էր կարծէք ազգային այն սրբագոյն Պատգամն ու Ուխտը, որը շեշտադրում է՝

Ռազմի դաշտից ետ Տուն պիտի դառնար Քաջին Վայել՝ կամ Վահանով կամ Վահանին…

Բայց ո՞ր ժողովուրդը պիտի գնար ռազմի եւ ո՞ր ժողովուրդը ռազմի դաշտից ետ տուն պիտի դառնար քաջին վայել…

Խաւար էր ամէնուր. եւ թանձր խաւա՜ր…

Հրաշք էր պէտք. մի հրաշք, որ վերացնէր ստեղծուած ու գոյութեան իրաւունք ստացած մաշող ու քայքայիչ հոգեվիճակն այդ եւ դուռ բանար դէպի լուսաւոր ու գունեղ մի Ապագայ։

Բայց հրաշքներն աւա՜ղ հեքիաթներում են պատահում միայն եւ ոչ իրական կեանքում։

Սակայն, եղաւ հակառակը:

Եւ Հրաշքն այդ եղաւ, թէկուզեւ դարերի ուշացումով, բայց Եղա՛ւ… եւ այն էլ իրական կեանքում…

Եւ եղաւ Խրիմեան Հայրիկ՝ իր պատմական թղթէ ու երկաթէ շերեփների համեմատութեամբ, եղաւ Արաքսի ափերով քայլամոլոր շրջող Գամառ Քաթիպա՝ ազգի կորցրածը գտնելու յոյսով, եղաւ Միքայել Նալբանդեան, որ ազատութիւն գոչեց որոտաձայն եւ արթնութեան մղեց հայ մարդուն, եղաւ կրակոտ Արծրունի, որի խօսքը ալեկոծեց ազգի կեանքը լճացած. եւ եղան շատեր, գրչի ու խօսքի Նուիրեալներ, որոնք աշխատեցին ի լոյս հանել մոխիրների տակ թաղուած իրական Յատկանիշներն Ազգի։

Եւ այդ նուիրեալների շարքում մէկն եղաւ եզակի. եւ այդ Եզակին եղաւ Րաֆֆին, որի կախարդող  Գրիչը՝ մոգական գաւազանի հանգոյն, ի թունդ հանեց ընդարմացած ջղերն ու խո՜րը թմբիրի մատնուած էութիւնն ազգի եւ իր հերոսների ընտրած ճիշդ ու նպատակասլաց Երթուղին մատնանշեց այն կտրիճներին, ոդոնք շիկացած մթնոլորտի ազդեցութեան տակ վերադարձել էին իրենց բուն արմատներին. եւ վերադարձել էին անվերադա՛րձ։

Եւ իրաւացիօրէն Րաֆֆին այդ կրկնակի Եզակին, եղաւ Քրմապետը Հայ Ազատագրական Շարժման։ Նա հայի հոգում բոցավառեց Ազատութեան Անմար Հուրը եւ Զարթօնքի շեփորը շեփորեց Հայաշխարհով մէկ եւ զօրակոչեց Ազատութեան Պայքարի մէջ նետուելու պատրաստ հայորդիներին։

Եւ սկիզբ առաւ Հայ Ազատագրական Շարժումը, որն ընթացաւ ամէն ուղղութեամբ եւ իր մէջ առաւ հայ ժողովրդի պատկառելի մէկ հատուածը։

Եւ գոյակոչուեցին ու մարտի դաշտ իջան Արմենական, Հնչակեան, Դաշնակցական եւ Ռամկավար կուսակցութիւնները՝ ժողովրդին ծառայելու վճռակամութեամբ։

…Եւ սկսուեց հայդուկային ահաւոր մի շարժում, որը ոտնեց անցաւ քաջութեան ու նուիրումի ճանաչուած ամէն սահման ու չափանիշ։ Սարսափի մատնուեց թշնամին ու մատնուեց խուճապի, քանզի, հայդուկի գնդակը անվրէպ էր ու շեշտակի եւ իր քաջութիւնն անսահման ու առասպելական…

Եւ եղան Անդրանիկ, Սերոբ Աղբիւր, Մակար Ծերունի, Քեռի, Վիտոշի բարձունքներում ռումբի պայթիւնից յօշոտուած Քրիստափոր Միքայէլեան, Գէորգ Չաւուշ, Արամ Մանուկեան, Վանի Հերոսամարտի սուրհանդակ հրաշք պատանին՝ Վազրիկ, որ իր կուրծքը ցուցնելով ասում էր՝ քակի՛ր, էսատեղ բան կայ. եւ եղան Ռուբէն Տէր Մինասեան, Նիկոլ Դուման, Գայլ Վահան, Սեբաստացի Մուրադ, Սեւքարեցի Սաքօ, Համազասպ, Վարդան, Իշխան, Կոմս, Եփրեմ Խան, Գնունի, Արտաշէս, Պետօ ու շա՜տ շատեր. եւ անանուն բազում կտրիճների խորհրդանիշ որպէս՝ Թօփալ Սատանայ եւ Առիւծ Գեւօ…

Եւ առասպելական հսկաների ամբողջ մի բանակ խտացաւ Հայոց լեռներում, որոնցից իւրաքանչիւրը եզակի մի անհատականութիւն էր. եւ՝ գլխագիր ԵԶԱԿԻ…

Եւ եղաւ Խանասոր, ուր հայդուկների անհամեմատ փոքրաթիւ խմբի անվրէպ գնդակներով բնաջնջուեց քրդական աւազակաբարոյ մազրիկ ցեղը… Խանասորի արշաւանքը, նոյն ցեղի ձեռքով սպանդի մատնուած։ Անզէն երիտասարդի արդար վրէժի հակահարուածն էր։

* * *

Եւ յետոյ ցաւօք Եղեռն եղաւ. եղաւ Ցեղասպանութիւն. եւ Հայոց Գարունը «Ձուն արեց 1915ին»…

Բայց եւ Հայաշխարհի մի քանի կէտերում, եղան Հերոսամարտեր անգերազանցելի. եղան Մուսա Լեռ, Շապին Գարահիսար, Ուրֆա, Վան, Տարօն, Մուշ եւ…

Ճիշդ է որ եղեռնի մատնուած հայը մի պահ կորցրեց իր հաւասարակշռութիւնը. ահռելի էր հարուածը, սակայն, սթափուեց արագ, զգալով, որ մահու կամ կեանքի խնդիր է դրուած իր առջեւ եւ ընկճումն ու շփոթը ազգը կը տանեն դէպի վերջնական կործանում…

Եւ կարճատեւ դադարից յետոյ, Ազգը շտկեց կորացած իր մէջքը եւ վերսկսեց Շարժումը՝ աւելի ուժգնօրէն ու խորը եւ հրաշքի հաւասար սլացք ունեցաւ անասելի, որը փշրեց ամէն պատնէշ ու տապալեց ամէն պատուար…

Եւ անասելի սլացքն այդ շանթահարեց Ազգի դահիճներին բոլոր՝ ուր որ կային. նրանց, որոնք որոշել ու գործադրել էին 1915ի Ցեղասպանութիւնը։

Եւ սպանդի մատնուած ազգի Վրիժառու բազուկը եղան Սողոմոն Թեհլիրեան, Արամ Երկանեան, Միսակ Թոռլաքեան, Ստեփան Ծաղիկեան, Մարտիրոս Ղարուխչեան, Տաճատ, Արշաւիր Շիրակեան եւ…

Եւ յետոյ…

Եղաւ Սարդարաբադ, Բաշաբարան եւ Ղարաքիլիսա, ուր ներկայութիւն եղաւ Համայն Հայ Ժողովուրդը՝ յաղթելու վճռակամութեամբ. ուր եւ եղան Նազարբէկեան, Սիլիկեան, Անդրանիկ, Դրօ, Դանիէլ Բէկ Փիրումեան, Սեպուհ ու շա՜տ շատեր… Զանգեզուր եղաւ ապա եւ եղաւ Ցեղին Ձայնը՝ Գարեգին Նժդեհ…

Եւ եղաւ յանուն Ազատութեան ահագնացած այդ Հսկաներին գլխաուորող մի Երկրորդ Նահապետ՝ Արամ Մանուկեան։

Եւ կարծէք Հայկ Նահապետը յայտնուեց դարերի խորքից եւ լարեց իր լայնալիճ աղեղը՝ մի երկրորդ անգամ , Արտաւազդ Արքան կարծէք փշրեց իր շղթաները եւ Մասսի վիհերից լոյս աշխարհ եկաւ՝ իր ամեհի նժոյգով ու հայկական հաւատարիմ գամփռներով, կարծէք Դաւիթ Սասունցին Սասնայ Ծռերով ռազմի դաշտ իջաւ իր Քուռկիկ æալալին հեծած եւ Թուր Կեծակն ի ձեռին…

Եւ այնժամ եթերի անհուն տարածքում շիկագրուեց՝ «Մայիս 28»:

Եւ դարերի խաւարի վրայ ծածանուել սկսեց Հայոց Ազատութեան Եռագոյն Դրօշը, որի հզօր փողփողումը ահարկու մրրիկ դառաւ, քամում դառաւ ահարկու, որ մաքրեց ամէն ամպ ու թուխպ, ամէն խաւար ու մութ եւ Հայն Ազատագրուեց ու Անկախացաւ եւ Հայն ունեցաւ իր Պետականութիւնը՝ թէկուզեւ իր բուն Հայրենիքի փոքր մի պատառիկի վրայ. բայց Ունեցաւ։

Եւ Հայոց Պատմութիւնը խորն ու անջնջելի տառերով խորագրեց մարտի դաշտ իջած Համայն Հայութեան Պատմակերտ Սխրանքն ու Խոյանքն Արծուային…

Փա՜ռք Անմահներին եւ Հազա՜ր Փառք…