2012՝ Հայ Գիրքի Տարի

ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան թեմակալ առաջնորդներուն, հոգեւոր դասուն, Ազգային իշխանութեանց եւ մեր ժողովուրդի զաւակներուն,

Հայրապետական օրհնութեամբ եւ քրիստոնէական ջերմ սիրով կ՛ողջունենք ձեզ՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Անթիլիասի մայրավանքէն, եւ ձեզի կը մաղթենք աստուածային բարիքներով լեցուն եւ հոգեւոր արժէքներով ու ազգային իրագործումներով հարուստ տարի մը։

Ինչպէս ծանօթ է ձեզի, 2006ին Հայ Գրերու Գիւտին 1600ամեակը համազգային տարողութեամբ նշուեցաւ։ Եւ որպէս բնական հետեւում այս կարեւոր դէպքին, 2007 տարեշրջանը յայտարարեցինք «Հայ Լեզուի Տարի»։ Այս առիթով հայ լեզուն հայ ինքնութեան աղբիւր հռչակած մեր Հայրապետական պատգամին մէջ շեշտեցինք, թէ «հայ լեզուն պէտք է դառնայ աշխարհի բոլոր կողմերը ցրուած մեր ժողովուրդի զաւակներուն ազգային պատկանելիութեան անխորտակելի առանցքը ու միութեան ամուր շաղախը», եւ յիշեցնելէ ետք, թէ «հաւատքի ու հայրենիքի կողքին, նաեւ հայ լեզո՛ւն պահեց մեզ, հայ լեզո՛ւն ամրացուց մեր գոյութիւնը, հայ լեզո՛ւն բիւրեղացուց մեր ինքնութիւնը եւ այսօ՛ր ու մի՛շտ, հայ լեզուն է մեր ազգային պայքարին զօրեղ վահանը, մեր միութեան ամուր օղակը, մեր ինքնութեան դրոշմը», կոչ ուղղեցինք՝ ամբողջական յանձնառութեամբ տէր կանգնելու հայ լեզուին, որովհետեւ՝ «առանց հայ լեզուին մեր կեանքը պիտի պարպուի հայ արժէքներէն, սրբութիւններէն ու աւանդութիւններէն, հայու հարազատ էութենէն…»:

2012 թուականը 500ամեակն է հայ լեզուն պահպանելու, պաշտպանելու ու տարածելու կոչուած հայ գիրքի տպագրութեան։ Ներկայ տարին նաեւ Իւնեսքոյի կողմէ Երեւանը հռչակուած է Գիրքի Մայրաքաղաք։ Հետեւաբար, որպէս գործնական արտայայտութիւն մեր ժողովուրդի կեանքին մէջ յատուկ նշանակութիւն ունեցող յիշեալ դէպքերուն, ինչպէս նաեւ հայ լեզուի ու գիրքի նկատմամբ մեր ժողովուրդի ունեցած բարձրագոյն աստիճանի նախանձախնդրութեան, ներկայ Հայրապետական պատգամով 2012 տարին կը հռչակենք՝ «Հայ Գիրքի Տարի»:

Վստահ ենք, որ մեծ խանդավառութեամբ մեր ժողովուրդի զաւակները պիտի ընդառաջեն մեր այս կոչին եւ իրենց ուշադրութիւնը պիտի կեդրոնացնեն մեր եկեղեցւոյ եւ ազգին էութեան հետ շաղախուած ու պատմութեան հետ նոյնացած հայ գիրքին վրայ։ Արդարեւ, Մաշտոցեան աւանդի հաւատապահ ուխտեալներու Ոսկեդարէն մինչեւ մեր ժամանակները հայ գիրքը եղաւ ամէնօրեայ աղբիւր լոյսի ու յոյսի, հաւատքի ու իմաստութեան եւ ուղեցոյց ու ճանապարհ քրիստոսակեդրոն եւ հայաօծ կեանքի։

Հետեւաբար, եկէ՛ք, սիրելի հայորդիներ, որպէս խորհրդածութեան եզակի առիթ եւ 2012 տարուան ընթացքին տեղի ունենալիք նախաձեռնութիւններու ընդհանուր ուղեգիծ՝ ծանօթանանք հայ տպագրութեան 500ամեայ ճանապարհի գլխաւոր հանգրուաններուն, եւ տեսնենք, թէ անփոխարինելի ի՛նչ դեր ու կենսական ի՛նչ նշանակութիւն ունի հայ գիրքը մեր ժողովուրդին համար։

Ա. Հայութեան Նպաստը՝ Տպագրութեան Շարժումին

Կիւթենպերկի տպագրութեան գիւտէն (1439) առաջ, շարժական տառերով գիրք տպագրելու գաղափարը ծնունդ առաւ ԺԱ. դարուն, Չինաստանի մէջ, ուրկէ եւ հասաւ Եւրոպա։ ԺԷ. դարու մոլտովացի գիտնական Նիկողայոս Միլեսկուի համաձայն, տպագրական գործին մէջ կարեւոր դեր խաղացած է հայազգի ճանապարհորդ Անտոն Հայը կամ Հայկազունը՝ իր մասնակցութիւնը բերելով Կիւթենպերկի գիւտին ենթահողը նախապատրաստող ճիգերուն։ Աւելի ուշ, երբ Յակոբ Մեղապարտի աշխատանքով 1512ին սկիզբ առաւ հայկական տպագրութիւնը, «Հայ տիպ ու տառ»ը եւրոպական բազմաթիւ լեզուներէ առաջ պիտի դառնար Կիւթենպերկեան տպագրական լեզուն որդեգրած 8րդ անդամը, իսկ արեւելեան լեզուներու պարագային, եբրայերէնէ ետք, արաբերէնին հետ միասին պիտի գրաւէր առաջին դիրքը։

Ձեռագիր մատեաններէն տպագիր գիրք այս անցումը, բնականաբար, պիտի առաջնորդուէր հայ գրչագրութեան նուիրականացած աւանդներէն՝ իր անուանաթերթով, երկաթագիր տառատեսակներով, զարդանախշերով, բառակրճատումներով, յիշատակարաններով եւ մանաւանդ՝ առաջադրած նպատակով։ Տպագիր հատորներուն ձեռագիր մատեաններու տեսք տալու այս ձգտումը կը յայտնուէր առաջին իսկ օրէն, երբ հայ առաջին տպագրիչ Յակոբ Մեղապարտ, հայերէնով լոյս տեսած առաջին գիրքին՝ «Ուրբաթագիրք»ի (1512) հրատարակման առիթով կ՛որդեգրէր ո՛չ միայն վերոնշեալ սկզբունքները, այլեւ՝ սեւ եւ կարմիր երկգոյն տպագրութիւնը։ Աւելի՛ն, ի հետեւումն մեր միջնադարեան գրիչներուն, ան իր առաջին գիրքերէն մէկուն՝ «Պատարագատետր»ի յիշատակարանին մէջ կ՛արձանագրէր. «Գրեցաւ սուրբ տառս ի æԿԲ, ի աստուածապահ քաղաքս ի Վէնէժ, որ է Վենետիկ, Ֆռանկըստան, ձեռամբ Մեղապարտ Յակոբին։ Ով որ կարդայք, մեղաց թողութիւն խնդրեցէք Աստուծոյ»։ Արդարեւ, որքա՜ն յուզիչ է Մեսրոպակերտ տառերը սուրբ դասելու հայ առաջին տպագրիչին քրիստոնէավայել հաւատարմութիւնը եւ որքա՜ն ուսանելի, յար եւ նման հայ հին գրիչներուն, ինքզինք մեղապարտ կոչելու համեստութիւնն ու ընթերցողներէն իր մեղքերուն համար Աստուծմէ թողութիւն հայցելու երկիւղածութիւնը…։

Արդարեւ, Աստուածաշունչի հայացման հետ, եթէ Ե. դարուն յունարէնէ եւ ասորերէնէ հայերէնի թարգմանուեցան քրիստոնէական նշանաւոր հեղինակներու, իմաստասէրներու եւ գիտնականներու, օրինակ՝ Բարսեղ Կեսարացիի, Գրիգոր Նազիանզացիի, Յովհաննէս Ոսկեբերանի, Կիւրեղ Աղեքսանդրացիի, Արիստոտելի, Պղատոնի, Փիլոն Աղեքսանդրացիի, Դիոնիսիոս Թրակացիի եւ շատ ուրիշներու երկերը (որոնցմէ ոմանց յունագիր կամ ասորագիր բնագիրները անհետ կորսուած են), մեր առաջին տպագրիչները, իրենց կարգին, հետեւեցան Ոսկեդարու իրենց ուսուցիչներու օրինակին եւ հայ մշակոյթի գանձարանը հարստացուցին նմանօրինակ տպագիր հատորներով։

Եւ այսպէս, հայ տպագիր գիրքը ո՛չ միայն իր կարեւոր տեղը գրաւեց ընդհանրապէս տպագրութեան պատմութեան մէջ, այլ նաեւ եղաւ ընկերն ու ուղեցոյցը լուսածարաւ հայ մարդուն, ոգեղէն հացը՝ հայուն սեղանին, երկնային անձրեւը՝ հայուն հոգիին, անմահութեան ճրագը՝ խաւարին դէմ դարեր շարունակ մարտնչած հայ ժողովուրդին, եւ անշեղ փարոսը՝ տեսլապաշտ սերունդներու յաւերժագնաց գոյերթին։ Հայերէն գիրք տպելով ու կարդալով մենք ո՛չ միայն մեր նպաստը բերինք մշակութային արժէքներու տարածման համամարդկային առաքելութեան, այլեւ՝ մեր քրիստոնէական հաւատքի կենսագործման, ամրապնդելով մեր ինքնութեան պարիսպները եւ վերանորոգ կենսունակութեամբ օժտելով հոգեւոր, բարոյական եւ իմացական արժէքներու ներթափանցումը եւ ծաղկումը մեր ժողովուրդի կեանքէն ներս։

Բ. Հայ Տպագրութեան 500ամեայ ճանապարհը

Երբ այսօր պահ մը մեր աչքերուն առջեւ կը բերենք հայ առաջին տպագրիչներուն՝ Յակոբ Մեղապարտի, Աբգար Թոխաթեցիի, Աբգար որդի Սուլթանշահի, Յովհաննէս Տերզնցիի, Ոսկան Երեւանցիի, Խաչատուր Կեսարացիի եւ իրենց հետեւորդներուն անմնացորդ նուիրումով թափ ստացած հայ տպագրութեան բեղուն գործունէութեան իրերայաջորդ հանգրուանները, բարոյական պարտքը կը յուշէ մեզի յիշատակել հայերէն նրբաճաշակ տառեր ու տպագրատախտակներ պատրաստած օտար վարպետներ՝ ֆրանսացի Ռոպերթ Կրանժոնի, գերման Քրիստոֆել Ֆոն Տիկ, հոլանտացի Քրիստոֆել Վան Զիխեմ Կրտսեր եւ այլ գրաձուլողներ։ Այս ծիրէն ներս անհրաժեշտ է յիշել նաեւ անունները եւրոպացի հետեւեալ հայագէտներուն. այսպէս, հայատառ փայտփորիկ տպագրութեան առաջին անգամ կը հանդիպինք՝ արեւելագէտ Գուլիելմ Պոստելի «Լինկուարում» (1537), Բլեզ Դը Վիժների «Ձեռնարկ Ծածկագրերու Մասին» (1586) եւ Պետրոս Գետանոս Պալմայի «Նմոյշներ» հատորներուն մէջ։ Հայագիտական արժէք կը ներկայացնեն նաեւ իտալացի արեւելագէտ Թեզէոս Ամբրոսիոսի եւ գերման Լէօնարտ Թուրնայզերի աշխատութիւնները՝ իրենց էջերուն ընդգրկած հայերէն հատուածներով։

Հայ տպագրութեան երկրորդ 100ամեակին, օտար հայագէտներու շնորհիւ հրատարակուած հայերէն գիրքերու թիւը նկատառելի մագլցում արձանագրեց։ Հռոմը հանդիսացաւ մայրաքաղաքը այս շարժումին, երբ դաւանաբանական, քարոզչական ու միսիոնարական բնոյթ ունեցող գիրքերը իրարու յաջորդեցին։ Միաժամանակ՝ նաեւ հրատարակուեցան Հայաստան ու հայաբնակ վայրեր ուղարկուելու նպատակով պատրաստուող այլազգի քարոզիչները կրթելու ծառայող հայ լեզուի դասագիրքեր եւ հայերէն այբբենարաններ, ինչպէս՝ հայագէտ Կղեմես կալանոսի «Քերականական եւ Տրամաբանական Ներածութիւն»ը (1645), Յովհաննէս Հոլով Կոստանդնուպոլսեցիի «Զտութիւն Հայկաբանութեան» գրաբարի դասագիրքը (1674), Աստուածատուր Ներսէսովիչի «Բառգիրք Լատինացւոց եւ Հայոց» բառարանը (1695) եւ նմանօրինակ այլ հրատարակութիւններ, որոնց առաջին նմոյշը հանդիսացած էր 1621ին Փարիզի մէջ լոյս տեսած իտալացի հայագէտ Ֆրանչիսկոս Ռիվոլայի հայերէն-լատիներէն բառարանը՝ «Բառգիրք Հայոց»։

Նոյն այս ժամանակաշրջանին հայ գիրքի տպագրութեան ձեռնարկեցին նաեւ չորս իտալացի տպարանատէրեր՝ æիովանի Բովիս, æիոկոմօ Մորետի, Անտոնիօ Բորտոլի եւ Միքելանջելօ Բարբոնի, որոնց մէջ ամէնէն բեղմնաւորը եղաւ Անտոնիօ Բորտոլին, որուն հիմնադրած տպարանէն, 1695էն սկսեալ եւ դար մը ամբողջ բարձրորակ տպագրութեամբ լոյս տեսան Աւետարան, Սաղմոսարան, Տաղարան եւ այլ բազմատեսակ գիրքեր։

Հայրենի հողէն ու հարազատ միջավայրէն հեռու, ընկերային եւ նիւթական ծանր պայմաններու մէջ, պարտատէրերու եւ գրաքննիչներու հետապնդումները յաղթահարելով՝ հայ գիրքի մեր անդրանիկ երկրպագուները իրենց նուիրական առաքելութիւնը շարունակեցին՝ Վենետիկէն մինչեւ Հռոմ, Ամսթերտամէն մինչեւ Մատրաս ու Կոստանդնուպոլիսէն մինչեւ Նոր æուղա եւ այլուր, մինչեւ մերօրեայ արդիական տպարաններու հրատարակած գեղատիպ նորագոյն հատորները։ Արդարեւ, հայ գիրքի պատմութեան ու մատենագրութեան նուիրուած արեւմտահայ ու արեւելահայ բանասէրներուն մենագրութիւնները, ակադեմական աշխատասիրութիւններն ու մատենագիտական ցուցակները պերճախօս կերպով կը վկայեն, որ հինգ դարեր շարունակ լոյս տեսած հայ գիրքերը անձնուրաց աշխատանքի եւ անմնացորդ նուիրումի վկայարաններ են՝ անկախ իրենց գիտական ու գեղարուեստական բարձր արժէքէն։ Եկէ՛ք, սիրելի՛ հայորդիներ, հպանցիկ հայեացքով ակնարկ մը նետենք այս անգամ հայ գիրքի կարեւորագոյն մայրաքաղաքներուն վրայ՝ վերապրելու համար հայ գիրքի տպագրութեան ջահակիրներուն հարուստ կենսափորձը եւ արժեւորելու հայ գիրքին ազգակերտ անփոխարինելի դերը։

Գ. Հայ Գիրքի Մայրաքաղաքները

Իտալիոյ, Ֆրանսայի եւ Հոլանտայի հայ հրատարակչատուներուն մէջ իր բացառիկ տեղը գրաւեց հայկական տպագրութեան երկրորդ 100ամեակին՝ 1664ին, Ամսթերտամի մէջ Ոսկան Երեւանցիի հիմնած տպարանը, ուրկէ 1666-1668ին լոյս տեսած Աստուածաշունչը հանդիսացաւ հայ տպագրութեան թագուհին։ Կրօնական եւ եկեղեցագիտական հրատարակութիւններու կողքին, այս տպարանը նաեւ հրատարակեց Մովսէս Խորենացիի «Գիրք Աշխարհաց»ը (1668), Վարդան Այգեկցիի «Աղուէսագիրք»ը (1668), Առաքել Դաւրիժեցիի «Գիրք Պատմութեանց»ը (1669) եւ աշխարհաբարով լոյս տեսած առաջին գիրքը՝ «Արհեստ Համարողութեան» հատորը (1675)։ Աւելի՛ն. շնորհիւ Ոսկան Երեւանցիի հետեւողական ճիգերուն, մինչ այդ առաւելագոյնը 500 օրինակով հրատարակուող հայերէն գիրքերուն տպաքանակը անցաւ 1000 օրինակի սահմանները եւ հասաւ մինչեւ 5000 օրինակի։ Իրողութիւն մը, որուն շնորհիւ հազուագիւտ համարուող Աստուածաշունչը մուտք գործեց հայ ընտանիքներէն ներս եւ մեծապէս նպաստեց հայ գիրքի ժողովրդականացման ու գրատպութեան ծաւալումին։

Նիւթական մեծ զոհողութիւններով եւ մեծ մասամբ հայ վաճառականներու բարերարութեամբ գործող հայ տպագրութիւնը կարիքը ունէր հայկական միջավայրի։ Կոստանդնուպոլիսը եղաւ այն գլխաւոր օրրանը, որ իբրեւ հայաշատ քաղաք՝ հայկական տպագրութեան զարգացման դիմաց բացաւ նոր հորիզոններ ու հայ հրատարակչական գործունէութիւնը արձանագրեց նկատառելի մրցանիշներ։ Մխիթար Սեբաստացիի ջանքերով կեանքի կոչուած հայկական գրահրատարակչութիւնը զարգացում ապրեցաւ շնորհիւ Գրիգոր Մարզուանեցիի կատարած բարձրորակ հրատարակութիւններուն։ Արդարեւ, շուրջ քառասուն տարուան ընթացքին (1698-1734), բազմաթիւ գործերու շարքին ան հրատարակեց Յայսմաւուրքը (1706), Ագաթանգեղոսի Հայոց Պատմութիւնը (1709), Զենոբ Գլակի վերագրուող «Գիրք Պատմութեան Երկրին Տարօնոյ» երկը (1719) եւ միջնադարու հայ մեծ իմաստասէր Գրիգոր Տաթեւացիի «Գիրք Հարցմանց» հատորը (1720)։

Գրիգոր Մարզուանեցիի տպարանի աշխատակից Աստուածատուր Դպիր Կոստանդնուպոլսեցին, 1699ին հիմնեց իր սեփական տպարանը եւ մօտ 50 տարի հանդիսացաւ պոլսահայ տպագրութեան ամէնէն նշանաւոր ներկայացուցիչը՝ հրատարակելով աւելի քան ութ տասնեակ հատորներ, մեծաւ մասամբ ժամագիրքեր, շարակնոցներ, տօնացոյցեր, մաշտոցներ, Յայսմաւուրք, Ճաշոց եւ այլն։ Առաջին անգամ ըլլալով, ան լոյս ընծայեց անմահանուն Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան»ի ամբողջական բնագիրը (1701-1702), Կիւրեղ Աղեքսանդրեցիի «Գիրք Պարապմանց»ը (1716) եւ մատենագրական մեծ նշանակութիւն ունեցող այլ հատորներ։ Մինչեւ 1800 Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գործեցին աւելի քան քսան տպարաններ, որոնց մէջ նշանաւոր եղաւ Յովհաննէս Արապեանի եւ անոր զաւկին՝ Պօղոսի տպարանը։

1727էն սկսեալ հայ տպագրութեան մէջ առանցքային դեր ստանձնեց Մխիթարեան Միաբանութիւնը։  Վենետիկի հեռաւոր կղզիէն 270 անուն թանկարժէք հատորներ լոյս տեսան, ինչպէս Մխիթար Սեբաստացիի «Դուռն Աշխարհաբար Լեզուի» (1727), «Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի» (1749), Հայր Միքայէլ Չամչեանի «Քերականութիւն Հայկազեան Լեզուի» (1779) ծաւալուն աշխատասիրութիւնը, Ղազար Փարպեցիի «Պատմութիւն Հայոց»ը (1793) եւ մատենագիտական, լեզուաբանական, պատմագիտական, գրական, աշխարհագրական, թարգմանական բազմատասնեակ հատորներ։ Նոյն նուիրումով գործեց նաեւ Մխիթարեան միաբանութեան Վիեննայի տպարանը։

1772ին, Շահամիրեանները Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքին մէջ հիմնեցին իրենց տպարանը, ուրկէ լոյս տեսան Յակոբ Շահամիրեանի «Նոր Տետրակ, Որ Կոչի Յորդորակ» (1772) եւ Շահամիր Շահամիրեանի «Որոգայթ Փառաց» (1773) հատորները եւ նշանաւոր այլ երկեր։ 1794 թուին հրատարակուած Յարութիւն Քհնյ. Շմաւոնեանի «Ազդարար» ամսագիրը, իբրեւ անդրանիկ ծնունդը հայ մամուլին, նոր էջ պիտի բանար հնդկահայ գաղութի պատմութեան մէջ։

Այլ հայ գաղութներ անմասն պիտի չմնային հայկական տպարան հիմնելու համընդհանուր շարժումէն։

– 1637ին Նոր æուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի վանահայր Խաչատուր Կեսարացիի նախաձեռնութեամբ պիտի հիմնուէր Նոր æուղայի տպարանը, ուրկէ 1638ին լոյսին պիտի գար առաջին հրատարակութիւնը՝ Սաղմոսարանը։

– 1781ին, նոր ջուղայեցի վաճառական Գրիգոր Խալդարեանցի հայկական առաջին տպարանը Ռուսաստանի մէջ պիտի սկսէր գործել, հովանաւորութեամբ ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ վրդ. Արղութեանի։

– 1823ին, Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանի հիմնադրութենէն տարի մը ետք, շնորհիւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ներսէս Աշտարակեցիի հետեւողական ճիգերուն պիտի սկսէր բանիլ հայկական առաջին տպարանը, որուն աւելի ուշ պիտի միանային Գաբրիէլ Պատկանեանի, Գաբրիէլ Մելքումեանի, Համբարձում Էնֆիաճեանի եւ շարք մը այլ նուիրեալներու տպարանները, որոնց մամուլի գլաններէն ծագող հոգեմտաւոր լոյսը պիտի տարածուէր արեւելահայութեան այս մշակութային մայրաքաղաքի սահմաններէն անդին՝ մեծապէս սատարելով Հայկական Զարթօնքի վերելքին։

Հայ գիրքի տպագրութիւնը տարուէ տարի շարունակուեցաւ ու ծաւալեցաւ։ Փաստօրէն, բոլոր գաղութներէն ներս նոր տպարաններ հիմնուեցան եւ նոր հրատարակչատուներ ու հրատարակչական հիմնադրամներ հաստատուեցան։

Դ. Հայ Եկեղեցին եւ Հայ Գիրքը

Հայաստանի ու Կիլիկիոյ վանքերուն մէջ, հայ հոգեւորականներուն ծաղկած լուսաշող մատեանները տպագրական լայնածաւալ աշխատանքներով արդէն նոր կերպարանք ու տեսք ստացած էին։ Շնորհիւ հայ տպագրութեան գիւտին, անգամ մը եւս հայ կեանքը պիտի հարստանար հայ գիրի ու գիրքի ճամբով փոխանցուող մեր հոգեմտաւոր արժէքներով։ Վերանորոգ շունչ ու լայն տարողութիւն պիտի ստանար հայ եկեղեցւոյ մշակութային ծառայութիւնը՝ Ս. Էջմիածինէն մինչեւ Սիս ու ապա Անթիլիաս, Երուսաղէմէն մինչեւ Կոստանդնուպոլիս։

Արդարեւ, Սիմէոն Երեւանցի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հետեւողական ճիգերուն շնորհիւ՝ 1771ին Ս. Էջմիածնի մէջ սկսաւ գործել Հայաստանի հողին վրայ հիմնադրուած առաջին հայկական տպարանը՝ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ անունը կրող։ 1772ին, լոյս ընծայուած առաջին հատորին՝ Սիմէոն Երեւանցի Հայրապետին «Զբօսարան Հոգեւոր» աղօթագիրքին յաջորդեցին աւելի գեղատիպ հատորներ։ Աւանդը փոխանցուեցաւ յաջորդ կաթողիկոսներուն, որոնց ճիգերուն շնորհիւ Ս. Էջմիածնի տպարանը նշանակալից դեր ունեցաւ հայ մշակոյթի պատմութեան մէջ։

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը եւս Սիսի կաթողիկոսարանին եւ Կիլիկեան վանքերու մէջ աշխոյժ թափով լծուեցաւ հայ գիրքի տպագրութեան աշխատանքին։ Հայ ժողովուրդին դէմ թուրք պետութեան կողմէ ծրագրուած ու գործադրուած ցեղասպանութեան ոչ միայն մէկուկէս միլիոն հայեր զոհ գացին, այլեւ փճացան ձեռագիր ու գիրք, հրոյ ճարակ դարձան դպրատուն ու տպարան։ 1930ին, Անթիլիասի հողին վրայ հազիւ հաստատուած, մեր ժողովուրդի հոգեմտաւոր կարիքներուն ունկնդիր, Մայր Տաճար ու Վեհարան կառուցելէ առաջ, տարագիր Ս. Աթոռի Սահակ Խապայեան Հայրապետը պայծառ տեսիլքը ունեցաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը օժտելու իր սեփական տպարանով։ Դժուար պայմաններու մէջ կեանքի կոչուած Անթիլիասի մայրավանքին համեստ տպարանը սկսաւ գործել 1932ին։ Հմուտ մտաւորական Գարեգին Ա. Յովսէփեանց կաթողիկոսի գահակալութեան շրջանին տպարանը ապրեցաւ նոր վերելք, երբ սկսան լոյսին գալ հայագիտական թանկարժէք հրատարակութիւններ։ Յաջորդող տասնամեակները յաւելեալ փայլքով լուսազարդեցին Անթիլիասի տպարանի գործունէութիւնը՝ զայն կարգելով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան մշակութային առաքելութեան ամէնէն կենսական բնագաւառներու շարքին։

1833ին հիմնուած Երուսաղէմի տպարանը իր կարգին լծուեցաւ կրօնական, եկեղեցագիտական, պատմական եւ գրական երկերու հրատարակութեան։ Ս. Յակոբեանց միաբանութեան տպարանէն 1843ին լոյս տեսաւ Յովհաննէս Դրասխանակերտցիի «Պատմութիւն» հատորը, իսկ աւելի ուշ՝ Եսայի Հասան æալալեանի «Պատմութիւն Համառօտ Աղուանից Երկրին» (1868), Վարդան Արեւելցիի «Պատմութիւն Թաթարաց» (1870) երկերն ու այլ շահեկան գիրքեր։ Տպարանը շարունակեց գործել նոյն նուիրումով՝ հրատարակելով թարգմանական, պատմաբանասիրական, գրականագիտական եւ գրական թանկարժէք հատորներ։

Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութիւնը եւս շարունակեց հրատարակչական աշխատանքը, սակայն աւելի սահմանափակ տարողութեամբ։ Երկրին ներքին պայմանները թոյլ չտուին, որ պատրիարքութիւնը առաջնահերթ կարեւորութիւն ընծայէ հրատարակչական գործունէութեան։

Հայ Եկեղեցին իր նուիրապետական Աթոռներով հայ գիրքը նկատեց իր հաւատքի առաքելութեան կենսական տարածքներէն մէկը՝ անցնող 500 տարիներուն տպագրական ու հրատարակչական աշխատանքներուն բերելով իր ամբողջական ու գործօն մասնակցութիւնը։

Ե. Հայ Գիրքը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Մշակութային Առաքելութեան Կողմնացոյցը

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կեանքին ու վկայութեան մէջ հայ գիրքը ունեցաւ իր կեդրոնական ներկայութիւնը եւ առանցքային դերակատարութիւնը։ Հայ գիրք երկնելով ու հայ գիրք տպելով եւ զայն մեր աշխարհասփիւռ ժողովուրդի լայն զանգուածներուն մէջ տարածելով՝ մեր Ս. Աթոռը նորահաս սերունդներուն ուսուցանեց հայ գիրքը սիրելու, հայ գիրքը կարդալու եւ հայ գիրքով պայծառանալու եւ հզօրանալու Մեսրոպեան դասը։ Հայ գիրքին ճամբով ան հայուն հաւատքը, ոգին ու տեսիլքը նոր սերունդներու կեանքին մէջ վերածեց ամէնօրեայ պատարագի՝

Որպէսզի առաւել ե՛ւս հարստանայ մեր կեանքը, աւելի՛ով ամրապնդուին մեր մշակոյթի տաճարին հիմնասիւները ու կենսագործուին մեր սուրբ հայրապետներուն եւ երանելի հայրերուն սէրն ու նախանձախնդրութիւնը հանդէպ հայ գիրին ու մշակոյթին եւ Տէր Զօրի անապատներէն հրաշափառ յարութիւն առած մեր ժողովուրդը շարունակէ քալել լոյսի ու յոյսի, կեանքի ու յարութեան ճանապարհէն։

Որպէսզի հայ մարդուն հոգին աղբերանայ պատմութեան խոր ընթերքներէն ժայթքած վաւերական արժէքներու, հարուստ փորձառութիւններու, մեզ առաւել հայացնող ճշմարտութիւններու եւ սրբութիւններու պայծառ լոյսով ու զուլալ ջուրով։

Որպէսզի բոլոր ժամանակներուն եւ աշխարհի չորս ծագերուն հայ մարդը առաւե՛լ հաւատքով ու ծարաւով փարի հայ գիրքին՝ որպէս սրբազան նշխար ու մասունք բանի, որպէս ճրագ կեանքի, որպէս սրբազան կրակ սիրոյ ու հաւատքի, պայքարի ու յաղթանակի ընդդէմ կեանքի ամէն տեսակի խորշակներուն ու փոթորիկներուն։

Այս խոր հաւատքով ու տեսլականով, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան հրատարակչական գործունէութիւնը աճեցաւ տարուէ տարի, մեկենասները իրարու արձագանգեցին, եւ հրատարակչական հիմնադրամները նուաճեցին նորանոր հորիզոններ։ Հետզհետէ ճիւղաւորուեցաւ ու հարստացաւ հայ գիրի ու գրականութեան Կիլիկեան ընկուզենին, եւ Անթիլիասի հրատարակչատունէն լոյս տեսած հարիւրաւոր հատորները մեր ժողովուրդի ընթերցասէր զաւակներուն պարգեւեցին եկեղեցագիտական, պատմագիտական, մատենագիտական, իմաստասիրական, յուշագրական, գրական եւ այլաբնոյթ բացառիկ գոհարներ։

Մեր Ս. Աթոռին հրատարակչական գործունէութեան մէջ անփոխարինելի եղաւ զօրակցութիւնն ու գործակցութիւնը Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան Հայկական բաժանմունքին, որուն նիւթական ու բարոյական աջակցութեամբ լոյսին եկան եւ դեռ կու գան բազմատասնեակ թանկարժէք կոթողներ, որոնց շարքին կÿարժէ յիշատակել հայ գիրքի պատմութեան մէջ նոր էջ բացած «Մատենագիրք Հայոց» եզակի շարքը։ Յատուկ կարեւորութեամբ հարկ է յիշատակել նաեւ Կաթողիկոսարանի «Գէորգ Մելիտինեցի», «Գրիգոր Զօհրապ», «Ռիչըրտ եւ Թինա Գարոլան», «Խաչիկ Պապիկեան» եւ «Սմբատ Արք. Լափաճեան» հրատարակչական հիմնադրամները, որոնց տարեկան եկամուտով կը տպագրուին մեծ թիւով հատորներ։

Շուրջ չորս տասնամեակներէ ի վեր շարունակուող Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Հայ Գիրքի ցուցահանդէսներուն առիթով մեր Հայրապետական պատգամներուն մէջ միշտ վեր առած ենք հայ գիրքին վէրքերն ու երգերը եւ մա՛նաւանդ ծանրացած՝ հայ գիրքին նկատմամբ մեր ժողովուրդի զաւակներուն մօտ նկատուող հետաքրքրութեան նահանջին ու ընթերցասիրութեան նուազումին, եւ կոչ ուղղած բոլորին՝ երկիւղածութեամբ մօտենալու հայ գիրքին եւ մեր հայկական օճախները լուսաւորելու անոր կենսապարգեւ լոյսով։ Արդարեւ, 2004ին, Հայ Գիրքի ցուցահանդէսին առիթով արտասանած մեր պատգամին մէջ ցաւով ու արդար ընդվզումով ըսինք. «մեր սիրտը ցաւով կը փոթորկի, երբ կը տեսնենք ու կը լսենք թէ Հայաստանի եւ Սփիւռքի մէջ գիրքը սկսած է դառնալ լուսանցքային, եւ չակերտեալ արժէքներ սկսած են մեր կեանքի օրակարգին վրայ դառնալ առաջնահերթ։ Խորապէս կը ցաւինք ու կ՛ընդվզինք, երբ կը տեսնենք ու կը լսենք թէ հոգեւորականներ ու մտաւորականներ, ուսուցիչներ ու ուսանողներ անտարբեր վերաբերում սկսած են ցուցաբերել հայ գրքին նկատմամբ։ Սա պահուն մեր աչքերուն դիմաց հանդիսադրուած հազարաւոր գիրքերը կը խօսին մեզի հետ, ո՛չ թէ աղաչական ձայնով, այլ զօրեղ պատգամի շեշտով ըսելով՝ ո՜վ հա՛յ հոգեւորական, ո՜վ հա՛յ մտաւորական, ո՜վ հա՛յ ուսուցիչ, ո՜վ հա՛յ ուսանող, ո՜վ հա՛յ մարդ՝

Առանց հայ գիրքի մո՛ւթ է ճամբադ,

Առանց հայ գիրքի աղքա՛տ է սեղանդ,

Առանց հայ գիրքի դատա՛րկ է կեանքդ,

Առանց հայ գիրքի ծարա՛ւ է հոգիդ։

Արդ, դարձի՛ր հայ գիրքին, ա՛ռ հայ գիրքը ու կարդա՛ զայն. եւ չմոռնաս երբեք, որ՝

Գիրք կարդացողը գիրքո՛վ կը հարստանայ,

Գիրք տպողը գիրքո՛վ կը բարձրանայ,

Գիրք պահողը գիրքո՛վ կը հզօրանայ,

Գիրք գրողը գիրքո՛վ կ՚անմահանա՜յ…»։

Պատի՛ւ մեր գրողներուն ու մեկենասներուն, որոնց շնորհիւ այսօր Հայաստանի թէ Սփիւռքի մէջ մեծ թիւով գիրքեր կը տպուին։ Սակայն դժբախտաբար, ի հեճուկս հայ գիրք գրող ու տպող նուիրեալներու օրինակելի յանձնառութեան՝ հայ գիրքի ընթերցողներուն թիւը կը շարունակէ նուազում արձանագրել։ Հայ գիրքին նկատմամբ անտարբերութեան համաճարակ մը սկսած է զգալի դառնալ հայ կեանքէն ներս։ Լսողատեսական ճարտարագիտութեան արագասոյր զարգացումով մեր երիտասարդութիւնը մանաւանդ սկսած է հեռանալ հայ գիրքէն։ Արդարեւ, ժամանակն է, եթէ արդէն ուշացած չենք, ազգովին վերապրելու հաւաքական հոգեփոխութիւն մը, որպէսզի Հայ Տպագրութեան 500ամեակին առիթով, դարերու հարուստ փորձառութեամբ անմահացած Հայ Գիրքը դառնայ ամէնօրեայ դպրոցը հայ մարդուն, անոր սիրելի ընկերը, կողմնացոյցը իր կեանքին եւ յաւերժութեան բացուող ճանապարհը հայ ժողովուրդին։

Զ. Արդ, Հայ Գիրքի Տարուան առիթով հայրական կոչ կ՛ուղղենք Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան թեմերու առաջնորդ սրբազաններուն ու Ազգ. իշխանութեանց, մեր մշակութային ու կրթական միութիւններուն, ազգային կառոյցներուն ու հոգեւոր դասուն՝ յատուկ կարեւորութիւն ընծայելու հայ գիրքին, որպէս կենսատու աղբիւր մեր հոգեմտաւոր արժէքներուն ու աւանդութեանց, մեր մշակութային թէ ազգային ժառանգութեանց ու իտէալներուն, ինչպէս նաեւ որպէս ազդու միջոց մեր ինքնութեան բիւրեղացման, պահպանման ու հարստացման։ Այս խոր գիտակցութենէն մղուած կը թելադրենք դիմել հետեւեալ քայլերուն.-

ա) Կոչ ուղղել մեր մտաւորականներուն ու գրողներուն՝ որակ ունեցող եւ ոգի ու պատգամ փոխանցող գիրքեր հրատարակել, որպէսզի մեր ժողովուրդի զաւակները լայնօրէն ըմբոշխնեն հայ գիրքէն ճառագայթող արժէքները։

բ) Յատուկ աշխատանք տանիլ, որպէսզի ունեւոր ազգայիններ օգտակար հանդիսանան հայ գիրքի տըպագրութեան՝ մեկենաս դառնալով եւ կամ հրատարակչական հիմնադրամներ հաստատելով։

գ) Քաջալերել, որ հայ ընտանիքներէն ներս հայ գիրքը դառնայ մնայուն ներկայութիւն՝ տնային յատուկ գրադարաններ հաստատելով ու ընթերցանութեան յատուկ կարեւորութիւն տալով։

դ) Գնահատել հրատարակչատուներու կատարած յոյժ կարեւոր աշխատանքը, միաժամանակ յիշեցնելով, որ մատչելի գիներ ճշդելով եւ գործնական միջոցներու դիմելով առաւելագոյն չափով տարածեն հայ գիրքը մեր ժողովուրդի կեանքէն ներս։

ե) Հետապնդել, որ մեր դպրոցներէն, կազմակերպութեանց ու համայնքային կեդրոններէն, ինչպէս նաեւ հայաշատ թաղամասերէն ներս գրադարաններ հաստատուին, որպէսզի հայ գիրքին հետ հայ մարդուն մտերմութիւնը ըլլայ անմիջական ու մնայուն։

Վերոյիշեալ եւ այլ շօշափելի քայլերու դիմելով, մեր սպասումն է որ հայ գրքին կարեւոր տեղը եւ կենսական դերը վերարժեւորուի ու վերաշեշտուի հայակերտումի ու հայապահպանման, ազգակերտումի ու հայրենակերտումի մեր համահայկական ճիգերուն մէջ։

Կ՛աղօթենք առ Բարձրեալն Աստուած, որ Ի՛ր երկնային շնորհներով ու բարիքներով ծաղկեցնէ մեր ժողովուրդին կեանքը, ի Հայաստան, յԱրցախ եւ ի սփիւռս աշխարհի։

Աղօթարար՝

ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ

ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

1 Յունուար, 2012

Անթիլիաս, Լիբանան

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top