ԿԻԶԱԿԷՏ- Գիրքերս Որդեգրել Կ՛ուզէ Յովսէփը…

ՊՕՂՈՍ ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ

 Նալպանդեան Յովսէփ անուամբ երիտասա՛րդ, կորո՛վի, բարձրահասակ, վառվռուն ընկեր մը ունիմ. շնորհալի գրող դաստիարակ մը, որուն հետ երկու տարի առաջ Հայաստանի մէջ  Գրողներու Չորրորդ Համագումարին ծանօթացայ, իսկ ներկայիս զիս կրնկակոխ կը հետապնդէ պարոնը ու կը փորձէ համոզել, որ գրադարանիս աւելորդ նկատած հայերէն գիրքերս իր գուրգուրոտ ձեռքերուն յանձնեմ։
 «Մամադ գեղեցիկ է եղեր…»։ Եւ ըսել, որ գրչակից ընկերս տրամաբանող միտք ու չափազանց համոզիչ լեզու ունի։ Համագումարին, ամերիկահայերուս պատիւը փրկողը եղաւ ան յաչս հայրենաբնակ մեր եղբայրներուն՝ մրցակից ունենալով լիբանանահայ դպրոցի մը տնօրէնը։

 Եւ այժմ ստիպելու պէս կը խնդրէ, որպէսզի որբութեան ճակատագրուած յիսուն տարուան գրադարանս իր գուրգուրոտ ձեռքերուն յանձնեմ։ Եւ իր միտումը պարտկելու համար, բարեկամս կը փորձէ տողերս գրողը համոզել, թէ զիս յարգելուն համար գիրքերս կ՛ուզէ որդեգրել, եւ հարկ կա՞յ աւելցնելու, թէ շատ համոզիչ կերպով առաջ կը քշէ իր պատճառաբանութիւնը, թէ «արդէն տարիքնիս կ՛առնենք կոր, Աստուած չընէ՝ մեզի բան մը պատահի նէ… մոռցի՛ր, դագաղնուս ետեւէն մեր գիրքերն ալ զամբիւղ պիտի նետուին, քանի որ նոր սերունդը, ներառելով հայ վարժարաններու շրջանաւարտները, այլեւս հայերէն գիրք չեն կարդար…»։

 Նկատեցիք իր բանեցուցած լեզուական նրբութիւնը… որպէս զգայուն ու չափազանց փափկանկատ մարդ, Յովսէփ կը զգուշանայ զիս առանձին անդենական ուղարկելէ, եւ  հակառակ անոր որ տարիքով ինձմէ բաւական երիտասարդ է՝ վեհանձնօրէն «մեզ» դերանունը կը գործածէ «քեզ»ի տեղ, համոզուած ըլլալով, որ ի վերջոյ խմբական մահը հարսանիք երթալու պէս բան մըն է…։ Հոգեբան Յովսէփը, ըսինք թէ գերզգայուն գրող է, եւ գիտէ թէ մահէն աւելի զիս ջլատողը՝ զաւակներէս, սիրելիներէս ու գրքերէս հեռու առանձնութեան սարսափն է… եւ ասպետօրէն կը յաւակնի ինծի ընկերանալ՝ մէկ կեանքէն միւսը երթս աւելի տանելի դարձնելու համար։ Երանի ՜ տարեկից ու գաղափարակից քանի մը գրող գտնէի ու մեր ստեղծագործած հայերէն գիրքերուն վրայ խմբական «հարաքիրի՝» ճափոնական ոճով ինքնասպանութիւն գործէինք, հարսնեւորի խանդավառութեամբ…

 Այս պահուս հարցը «հարաքիրին» չէ, այլ թարթիչներովս հաւաքած գրքերէս բաժնուելու հոգեբանական տագնապը յաղթահարելը, նման քանի մը տարի առաջ պատահած տրամաթիկ դէպքին, երբ փափկասուն հայուհի մը մօտեցաւ ինծի արտառոց առաջարկութեամբ մը, եւ նոյն պատուարը ցցուեցաւ դէմս՝ երբ անիկա «Ֆորէսթ Լոն»ի գեղատեսիլ մէկ անկիւնը գերեզմանի հող առաջարկեց…։
 «Առ այժմ, յարգելի տիկի՛ն, մեռնելու միտք չունիմ, ոչ ալ օտար այս ափերը թաղուելու…»։
 Սակայն, անկեղծ ըլլամ, ամէն անգամ որ սիրելի բարեկամէ մը յաւէտ կը բաժնուինք, գերեզմանատունը փափկասուն հայուհիին առաջարկութիւնը կը վերյիշեմ ու աչքիս պոչով գաղտագողի կը փնտռեմ ինծի առաջարկուած ու վերապահուած գեղատեսիլ վայրը…

 Ինչու մեղքս պահեմ, Յովսէփ Նալպանդեանին առաջարկութիւնը սկսայ լուրջի առնել, առանց սակայն վճռական այդ որոշումը կարենալ ձեւաւորելու։ Եւ հաւատացէ՛ք՝ գիրք նուիրելը ինծի համար բոլորովին օտարոտի արարք մը չէ եղած։ Բարեկամիս առաջարկութիւնը ակամայ յիշողութեանս տոմարը քրքրել տուաւ ու հետզհետէ մտաբերել սկսայ, թէ երեք ցամաքամասերու վրայ տարտղնուած ճոխ գրադարաններէս ինչպիսի՛ ցաւով ու մորմոքով բաժնուեր էի, թէ ինչպէ՛ս Մոնրովիայի հայկական գրադարանը ետիս ձգելով Ֆրիթաունի մէջ նորը սկսայ, եւ թէ ինչպէ՛ս «աւելորդ գիրքերս» Լա Վերնի այժմ դադրած հայկական համալսարանին նուիրեցի… երկու գրադարան լեցուն գիրքեր, եւ այժմ բաւական թեթեւցած Մոնթրոզի ներկայ տունս հաստատուեցայ։ Սակայն բարեկամիս անսպասելի առաջարկութիւնը եկաւ գրադարանիս մնացորդացին սրտին մխուելու, եւ մասնաւորապէս իմ նախասիրած հեղինակներուս գիրքերուն, կամ ալ ժամանակակիցներուս գործերուն, որոնց հեղինակները բարեհաճեր էին մակագրելով ինծի նուիրել իրենց հոգեհատորները։ Յետոյ, կայ նաեւ սա զգացական կոչուած կապը, որ տասնամեակներու ընթացքին գոյացած է գրքի եւ ընթերցողիս միջեւ։ Ամէն գիրք իր առանձին աշխարհը ունի, իր շնչառութիւնը, կենսանիւթ բաշխելու իր ոճն ու առաքելութիւնը. սրտաճմլիկ պատմութիւն կայ իւրաքանչիւրին հետ կապուած։ Եւ իմ մտերմութիւնս անոր հետ իրեն յատուկ առաձգականութիւնը ունի, խորութիւն ու տարածք։

 Վաղ մանկութեանս պատահեցաւ ճակատագրական հանդիպումս գիրքերուն հետ, եւ մեր բարեկամութիւնն ու սերտակցութիւնը ամբողջ կեանք մը տեւեց, զիրար անհաշիւ ու բուռն կերպով սիրեցինք եւ երկուստեք չմտածեցինք մեր գինիին ջուր խառնելու, իրարու դաւաճանելու կամ ուրիշ աւելի շողշողուն ու խոստմնալից սէրերով դիւթուելու մասին։

 Գաղթական հայու մեր անշպար տան առաջին գիրքերը հօրս «Ազդակ»ներուն խնամքով դիզուած թերթօններն էին, որոնց վրայ Մայէսթրոն աչքին լոյսին պէս կը գուրգուրար, յետոյ ալ կազմարարի տանելով անխորագիր միագոյն կողքերով գրքերու կը վերածէր։ Հայերէն լեզուի նոր ծանօթացող տան կրտսերներս չէինք սպասեր որ անոնք գիրքի տեսք ու կերպարանք առնէին. առաջին առիթով իբրեւ անշղարշ թերթօն կը վայելէինք զանոնք, յետոյ ալ կազմարարին քովէն հարսի պէս պճնուած անոնց ժամանումով դարձեալ մխրճուելու վէպերուն խորքը։

 Երբ դեռ 12 տարու պատանի էինք, Հայկազ անունով գրասէր վարպետ մը ունէինք, որուն մօտ մի քանի ամառ գործեցինք։ Հայաստանեան հրատարակութիւնները ազազուն իրենց մուտքը կը գործէին հայկական Սփիւռք։ Վարպետ Հայկազ մեզի փոխ կու տար իր գիրքերը ու մենք, երկուորեակներս, ագահօրէն կը կարդայինք զանոնք։

 Յաջորդ հանգրուանը գրասիրութեան՝ Սահակեան դաշտին դիմացի հեծանիւի խանութը հանդիսացաւ, որուն տիրոջ որդին մեզի դասարանակից էր Էշրէֆիէյի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ ճեմարանին մէջ։ Հեծանիւ նորոգելու կողքին թերթավաճառութեամբ ալ կը զբաղէր Վարուժան Եաղճեանին հայրը։ Յետոյ սկսաւ հայերէն գիրքեր վաճառել պրակ առ պրակ։ Կազմուած պատրաստ հատորը գնել՝  նիւթական մեր կարողութենէ վեր էր։ Կարծեմ շրջան մը այդ պրակները յագուրդ տուին մեր գրասիրութեան։ Կար նաեւ Հաճըն թաղին մէջ բանող Սամի Կարոյին սափրիչատունը, որուն գիրքերէս մէկուն մէջ անդրադարձած եմ։ Սամի Կարոյին գրադարանին ճոխութենէն կ՛օգտուէինք շաբաթը տաս ղրուշի փոխարէն։ Օր մըն ալ, 350 էջնոց գիրքը քանի մը օրէն կարդալէ ետք անոր վարսավիրանոցը ուղղուեցայ բախտս փորձելու։ Սամի Կարոն սրդողեցաւ, կարծելով, թէ իր ընտրած վէպը չհաւնելուս համար՝ տարեր էի գիրքը երեսին նետելու։ Սակայն երբ ճշմարտութիւնը իմացաւ, երջանկութեամբ պարուրուած, գնաց հաստափոր գիրք մը քաշեց գրադարանէն ու ինծի երկարեց. «Այս ալ իմ հաշւոյս կարդա…» ըսելով։ Տաս ղրուշնոց այդ ժեսթը ամբողջ կեանք մը երախտագիտութեամբ պիտի լեցնէր զիս Սամի Կարօ կոչուած հայ գիրի լուսասփիւռ փարոսին հանդէպ։

 Այդպիսի դէպք մը Սիմոն Սիմոնեանին տպարանը պատահեցաւ։ Հայկական բացատրական բառարանները նոր հրատարակած էին։ Շաբաթ օր մը, ամիսներու խնայողութիւնս գրպանած, հեծանիւով մինչեւ անոր տպարանը ուղղուեցայ չորս հատորներէն երկուքը գնելու։ Սիմոնեան, մեքենագէտի համազգեստս տեսնելով, չափազանց յուզուեցաւ։
 «Միւս երկու հատորները ինչո՞ւ չես վերցներ…» հարց տուաւ ան, խոնաւցող աչքերուն շեշտակի սեւեռումով։

 «Պարոն Սիմոնեա՛ն, բաւարար դրամ չունիմ, ըսի, անոնք ալ քանի մը շաբաթէն կու գամ կը վերցնեմ…» խոստացայ հայ գիրի մշակին խեղդուկ ձայնով։
 «Սպասէ՛…» ըսաւ։

 Տպարան մտաւ եւ բառարանին երրորդ ու չորրորդ հատորները շալկած եկաւ եւ ինծի  երկարեց։ Դէմքիս վրայ զարմանքը կարդալով՝ «իմ կողմէս նուէ՛ր…» ըսաւ, եւ յուզումը ինձմէ պահելու համար տպարանի լաբիւրինթոսին մէջ անյայտացաւ։

 Եւ տակաւին կ՛ըսեն, թէ պարիկներու եւ հրաշքներու դարը անցած է…։ Այն ատեն տակաւին «Սփիւռք» շաբաթաթերթին չէի աշխատակցեր, լոկ գրասէր մըն էի։
 Սակայն երբ ճամպրուկս գիրքերովս լեցուն Ափրիկէ ուղեւորուեցայ, նկատեցի, թէ յատկապէս նորապսակ հայուհիները կու գային հայերէն իմ գիրքերս փոխ առնելու, մինչդեռ անոնց ուտող-խմող, կտրիճ ամուսինները զիս կ՛այպանէին, թէ գիրքերու փոխարէն ինչո՞ւ ճամպրուկներս Պուրճ Համմուտեան ապուխտով ու երշիկով չէի լեցուցած, որպէսզի լաւ քէյֆ մը ընէինք։

 Քիչ մը հիննալէս ետք, գիշեր մը Մոնրովիայի հայերս հաւաքուեցանք Հայկ Արսլանեանին ապարանքը ու որոշեցինք գրադարանով մը օժտել մեր փոքր ածուն, եւ դրամ հաւաքելով, Պէյրութ՝ եղբօրս միջոցով Սիմոնեանին ուղարկեցինք գրադարան մը լեցուն գրքերու առաքման համար։ Եւ Ափրիկէի խորը, Լիպերիայի հայկական գաղութը զուտ ազգային գրադարանով օժտուեցաւ։ Սիմոնեանին ազնուութեան տակ չմնացի եւ առաջին չորս հատորներս ինք խմբագրեց ու հրատարակեց։

 Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ հաստատուելով դարձեալ ճոխ գրադարանի մը հիմը դրի։ Հասած եմ հոգեկան ու մտային ծայրագոյն վիճակի մը, երբ առանց գիրքերուս չեմ կրնար շնչել։ Անշուշտ տարիքի բերմամբ առաջուան մոլեռանդ ընթերցողը չմնացի, գրական յարաճուն ծրագիրներս այդ շռայլանքը այլեւս չեն պարգեւեր ինծի։

 Ըսէ՛ Յովսէփ, ազիզ գրչեղբայր, այսքան վերիվայրումներէն ու պայքարէ ետք գիրքերէս ինչպէ՞ս բաժնուիմ։ Առանց անոնց մտերմութեան՝ որբացած կը զգամ ինքզինքս, անտէր-անտիրակա՛ն։ Սա փոթորկոտ կեանքիս ընթացքին, շատերէն հարուածուեցայ ու հիասթափութիւն կրեցի, գիրքերս միայն խնայեցին ինծի։

 Ու այժմ, բարեկամիս, գրագէտ Յովսէփին առաջարկութեան առարկայականօրէն կը փորձեմ մօտենալ, եւ ճիշդն ալ անոր զարգացուցած միտքն է։ Գլուխս պելա մը չեկած, վստահելի մէկու մը յանձնեմ հոգեհարազատներս։ Սակայն ինծի մակագրուած գիրքերէն, Սիմոնեանին նուիրած բառարաններէն, հօրս կազմած թերթօններէն ինչպէ՞ս բաժնուիմ եւ ուրիշին փոխանցեմ անոնց հոգը, եթէ նոյնիսկ այդ ուրիշը ինծի չափ գրապաշտ է, գուցէ ինձմէ աւելի պիտի գուրգուրայ որբուկներուս վրայ։
 Կորսուած եմ, թող գրասէր մէկը ինծի պուտ մը խորհուրդ տայ…։

Authors

Discussion Policy

Comments are welcomed and encouraged. Though you are fully responsible for the content you post, comments that include profanity, personal attacks or other inappropriate material will not be permitted. Asbarez reserves the right to block users who violate any of our posting standards and policies.

*

Top