ԳՈՀԱՐ ՍՏԵՓԱՆԵԱՆ

Այսօր Հայաստանում գործում է 80 ջրամբար, որից 6ը էներգետիկ նշանակութեան՝ Սիւնիքում: Ախուրեանի, Ազատի, Ապարանի եւ մի շարք ջրամբարներում կուտակւում է մինչեւ 800 միլիոն խորանարդ (խ) մետր ջուր, որը Հանրապետութեան պահանջարկը չի բաւարարում. Անհրաժեշտ է 1 միլիարդ խորանարդ մետրից աւելի ջրաքանակ:

Նշենք, որ Ախուրեանի ջրամբարը գտնւում է սահմանային գօտում եւ Հայաստանն ու Թուրքիան հաւասարապէս օգտւում են ջրամբարից:

«Այսօր» աշխատակցի հետ զրոյցում Տարածքային կառավարման նախարարութեան Ջրային տնտեսութեան պետական կոմիտէի ծրագրերի իրականացման գրասենեակի տնօրէն Ադիբեկ Ղազարեանը նշեց, որ ինտենսիւ (արագացուած-Խմբ.) ջրարբիացման տեսանկիւնից ամենախոցելի մարզերը Արարատի եւ Արմավիրի մարզերն են, որոնք մինչեւ վերջերս ոռոգւում էին նաեւ ստորգետնեայ ջրերի, խորքային հորերի հաշուին, սակայն վերջին տարիներին Արարատեան դաշտավայրի ստորգետնեայ ջրային հորիզոնների իջեցմանը զուգահեռ, որն էլ իր հերթին առաջացել է դաշտավայրում զանգուածաբար ձկնային տնտեսութիւնների շահագործման հետեւանքով, առաւել մեծ դժուարութիւններ է առաջանում ջուրը արտաքին միջավայր հանելը:

Արարտեան դաշտավայրին սպասարկում են Ազատի, Ախուրեանի, Ապարանի ջրամբարները, նաեւ ոռոգման նպատակով Սեւանայ լիճը:

Ո՞ՒՐ Է ԿՈՐՉՈՒՄ ՋՈՒՐԸ

Վերջերս կառավարութեան հերթական նիստի ժամանակ Ջրային տնտեսութեան պետական կոմիտէի նախագահի տեղակալ Գագիկ Խաչատրեանը ներկայացրեց ոռոգման նպատակով 2012թ.ին Սեւանայ լճից ջրառի մասին որոշման նախագիծը, որով նախատեսւում է այս տարի Սեւանայ լճից մեխանիկական ոռոգման եւ Սեւան-Հրազդան իրեգացիոն-էներգետիկ (ջրելու եւ ելեկտրականութիւն արտադրելու-Խմբ.) համակարգից սահմանել ջրառ՝ մինչեւ 169 միլիոն խորանարդ մետր:

Նշենք, որ վերջին տարիներին գրեթէ նոյն չափով ջուր են բաց թողնում Սեւանից: Նշենք նաեւ, որ այս հանգամանքը առաջացրեց վարչապետ Տիգրան Սարգսեանի զարմանքը, քանի որ տարին ձիւնառատ էր, անձրեւների պակաս էլ թերեւս չէր զգացւում:

Գագիկ Խաչատրեանը նշեց, որ Հայաստանեան ջրամբարներում այս տարի 1,5 անգամ պակաս ջուր է կուտակուել, քան սովորաբար: Այս խնդիրը ինչպէս Գագիկ Խաչատրեանը, այնպէս էլ Ադիբեկ Ղազարեանը մեկնաբանում են միեւնոյն ձեւով՝ անձրեւը չի գալիս ձնածածկոյթի վրայ, չի առաջանում համապատասխան հալոցք, ջուրը կորչում է, եւ չի հոսում հայրենի ջրամբարները: Այս խնդիրը առկախ է:

ՎԻՇԱՊԱՔԱՐԵՐ՝ ԱՆՑԵԱԼՆ ՈՒ ՆԵՐԿԱՆ

Հեքիաթների մէջ այլաբանական իրականութիւնն է, գուցէ դա է պատճառը, որ միշտ էլ մեծ թէ փոքր հաճոյքով հեքիաթ են լսում, փոքրերը հաւատում են, մեծերն էլ՝ նայած:

Հայրենի լեռներում սփռուած են ջրային քարէ վիշապները, որոնք սովորաբար դրուել են ջրերի ակունքների մօտ՝ խորհրդանշելով ջրի պաշտամունք: Կայ նաեւ աղբիւրի մօտ դարան մտած վիշապի մասին հեքիաթը, երբ համայնքը գիւղի ամենագեղեցիկ աղջկան նետում էր վիշապի երախը, որպէսզի մի փոքր ջուր բաց թողնէր գիւղի համար:

Այսօր Արարատի մարզում հաւատում են այս հեքիաթին, գուցէ փոքր տարիքում մարդիկ չեն հաւատացել, սակայն հիմա սրբօրէն հաւատում են իւրաքանչիւր տառին:

Արդէն քանի տարի է Արարատի մարզում չեն յիշում, թէ գիւղերի առուներով վերջին անգամ երբ է ջուր հոսել՝ Կանաչուտ, Բաղրամեան, Մրգաւէտ, Այգեպատ, Արեւաբոյր. Մարզի գիւղերի շարքը կարելի է թուարկել, այս գիւղերում ջուրը որպէս էկոհամակարգ ասոցիացւում է փողի հետ:

ՀԱՅՐԵՆԻ ՋՕԸ-ԵՐԸ

2004թ.ին ստեղծուել է ՋՕԸերի համակարգը՝ Ջրօգտագործող ընկերութիւններ, որոնց հիմնական գործառոյթն է պետութեան երկու կառոյցներից՝ Սեւան-Հրազդան æրառ-ից եւ Ախուրեան-Արաքս æրառ-ից ջուրը գնելը եւ գիւղացուն ծառայութիւն մատուցելը՝ ջուր հասցնելը: æՕԸերը օգտւում են նաեւ տեղական աղբիւրներից:

Ինչպէս Ադիբեկ Ղազարեանը հաւաստեց, իրօք Արարատի եւ Արմավիրի մարզերը ջրարբիացման տեսանկիւնից ամենաինտենսիւ մարզերն են, քանի որ այստեղ բոյսը երբեմն պէտք է շաբաթը երկու-երեք անգամ ջրել, հակառակ դէպքում անդառնալի կորուստներ կը գրանցուեն:

ՋՐԻ ԳԻՆԸ՝ ԹԱՆԿ Է, ԹԷ՞ ԷԺԱՆ

Ջրամբարները Հայաստանի ոռոգման համակարգը 40 տոկոս մեխանիկական եւ 60 տոկոսը ինքնահոս եղանակով է իրականացւում:

ՋՕԸերը մէկ խորանարդը 1 դրամով գնում են ջրամբարի ջուրը եւ 11 դրամ Ջրառի ջուրը, ՋՕԸերը այդ ջուրը հասցնում են հողագործին:

ՋՕԸերը տարբեր վայրերում, ելնելով ջրի մղման վրայ իրականացուած ծախսից, գումարած վերանորոգում, աշխատավարձեր, հարկեր, էներգիա, հանրագումարը կատարելով՝ գին են սահմանում եւ ջրի վաճառք իրականացնում: Նրանք մի օղակ են պետութիւն-ջուր-հողագործ համակարգում եւ ի պաշտօնէ սահմանուած է՝ ՋՕԸերը ծառայութիւն են մատուցում գիւղացուն:

Նշենք, որ ջուրն այսօր գիւղացուն վաճառւում է մէկ խորանարդը 11 դրամ, որը տարբեր վայրերում տարբեր է, մնացած տարբերութիւնը վճարում է պետութիւնը:

Ոռոգման ողջ համակարգը պահպանելու համար 9-10 միլիարդ դրամ փող է հարկաւոր, հաւաքագրումը կազմում է 3,8 միլիարդ դրամ, տարբերութիւնը սուբսիդաւորում (կը յատկացնէ-Խմբ.) է պետութիւնը:

ՋՕԸերը սպասարկում են 550 գիւղ, մնացած գիւղերը, յատկապէս լեռնային, նախալեռնային, սահմանամերձ՝ իրենք են ապահովում իրենց ոռոգումը: æՕԸրը սպասարկում են հայրենի վարելահողերի 60 տոկոսը կամ 130 հազար տարածք:

ԳԻՒՂԱԲՆԱԿՆԵՐԻ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ ԱԴԻԲԵԿ ՂԱԶԱՐԵԱՆԻՆ

«Մինչեւ գիւղացին փող չի տալիս՝ ջուր չի ստանում, այդպէս չէ», վստահեցրեց Ադիբեկ Ղազարեանը եւ յաւելեց, որ պայմանագիր է կնքւում գիւղացու եւ æՕԸի միջեւ, որտեղ սեւով սպիտակի վրայ գրուած է՝ յաջորդ ջուրը կը ստանաս այն դէպքում, երբ առաջին ջրի փողը կը վճարես, ըստ այդմ æՕԸն գանձում է նախորդ ոռոգման գումարը, որը դեռեւս գիւղացին չի վճարել:

Այս խնդրի հետ կապուած Արարատի մարզում հարցումերին ի պատասխան գիւղացիները միաբերան պնդում էին, որ ո՛չ æՕԸը գիտեն եւ ո՛չ էլ պայմանագիր են երբեւէ ստորագրել, ո՛չ էլ լսել են պայմանագրի մասին, անգամ չգիտեն, որ իրենց մասնաւոր æՕԸերն են ջուր մատակարարում, որոնք նաեւ ունեն որոշակի պարտաւորուածութիւններ, ջրպետները պէտք է բերեն ջուրը տեղ հասցնեն եւ այլն, որոնք բոլորը բարի ցանկութիւններ են՝ պարզապէս:

«Ինչ պայմանագիր-ինչ բան,- զայրացած ասաց 45ամեայ Գագիկ Ս.ն,- մինչեւ փողը ցոյց չեմ տալիս ինձ ո՞վ ջուր կը տայ, էտենց բան չկայ, ում մօտ ուզում ես կը վկայեմ, էսքան տարի դաշտ եմ մշակում՝ ոչ մի անգամ պայմանագրի երես չեմ տեսել»:

Իսկ առաջին ջրի համար գանձում չի լինում, վճարում են յետոյ կիսահարցադրմանն ի պատասխան, Գագիկ Ս.ն ուղղակի զայրացաւ. «Գիտես, առաջին ջրի համար մի բան էլ աւելի են վերցնում, ասում են հողդ չոր է, համ էլ ծլունակութեան ջուր է, պիտի աւելի շատ տաս: Առանց փող քեզ ոչ մէկ ջուր չի տայ, մոռացի»:

Հարկ է նաեւ փաստել, որ ջրի դիմաց գանձուող գումարներում չի արձանագրւում թէ որքան հողատարածքի համար որքան մուծում է կատարուել, հողը որ կատեգորիայի (կարգի-Խմբ.) է եւ այլն:

«Վիշապի նման նստել են ջրի վրայ, առուներում ջուր ընդհանարապէս չկայ, մէկի տունը որ հիմա վառուի, առուի մէջ մի կաթիլ ջուր չկայ, որ հանգցնենք», ասաց մարզի բնակչուհիներից մէկը:

ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ ԴԱՇՏԱՎԱՅՐԻ ՇՆԴԻՐԸ

Բնապահպանները, մասնագէտները ահազանգում են, որ այսպէս շարունակուելու դէպքում դաշտավայրին անապատացում է սպասւում: Այսօր էլ տեսանելի աչքով պարզ է, որ մարզում մեծաքանակ հողատարածքներ չեն մշակւում, հիմնական պատճառը ջրի հետ կապուած խնդիրներն են:

ՋՕԸերը պարտաւոր են գիւղերին ապահովել ոռոգման ջրով, որը չի իրականացւում, իսկ գիւղի վարելահողերի պատկերը աւելի յստակ է, երբ խօսում ես հող մշակողների հետ, միայն բարի ցանկութիւններով դեռեւս հող չեն մշակել:

Գիւղնախարարութիւնը հակուած է դէմքով դէպի գիւղը շրջուելուն, իսկ որ æրային տնտեսութեան պետական կոմիտէն ոչ թէ գիւղնախարարութեան կազմում է, այլ տարածքային կառավարման, այդ իսկ պատճառով դեռեւս դիրքային փոփոխութիւն չի եղել:

Արարատեան դաշտավայրի խն-դիրը ոչ թէ ՋՕԸերի, ոչ թէ նախարարութիւնների կոչի, միացման կամ տարաբաժանման քննարկման հարցն է, թէ ով, երբ եւ որտեղ կամ ինչպէս, այլ երկրի համար ստրատեգիական (ռազմավարական-Խմբ.) կարեւոր նշանակութիւն ունեցող խնդիր, եթէ դաշտավայրը վերածուեց անապատային գօտու՝ հաստատ այս խաղի մէջ յաղթողներ, ջուր վաճառողներ, ճարպիկներ եւ ոչ ոք չի շահի, կարող ենք ուղղակի հպարտանալ, որ աշխարհում եզակի այն պետութիւնն ենք, որ կանաչապատ դաշտավայրը անապատի վերածեցինք՝ մեր շահամոլութեան եւ ընչաքաղցութեան պատճառով: Վերջիններս, ի հարկէ, միայն ներքին օգտագործման համար. տան կեղտոտ սպիտակեղէնը դուրս չեն հանում, բայց հպարտանալ կարող ենք, դա մեզ մօտ հրաշալի է ստացւում:

ԱՅՍՕՐ

Այս յօդուածը շարադրելուց առաջ մի պահ մտորեցի, թէ որքանո՞վ տեղին է իմ կողմից «Արցախ-Սփիւռք» թեմային անդրադառնալը: Պարզաբանեմ. ես Արցախը՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հետ կայացած միաւորման իրաւական ամրագրման կողմնակից եմ եւ ինձ համար Արցախը պետական կառավարման, հանրային խնդիրների եւ անխտիր բոլոր բնագաւառներում մնացեալ Հայաստանից սկզբունքօրէն տարանջատելի չէ:

Այսուհանդերձ, հէնց ինձ եւ իմ կեանքի համար, Արցախը շատ իւրայատուկ եւ, անկեղծ խոստովանելով, նուիրական տարածք է: Աւելին՝ Արցախն այդպիսին է գիտակից ողջ Հայութեան համար: Եւ դա բոլորովին պատահական չէ. Արցախով է սկզբնաւորուել մեր այժմեան անկախութիւնը եւ Արցախում, առաւել քան որեւէ այլ վայրում, այսօր ու դեռեւս երկար տարիներ արարուելու է Հայոց պետականութեան ապագան:

Արցախ-Սփիւռք փոխյարաբերութիւնները տեսականօրէն բազմազան են եւ ընդգրկում են մեր ազգային-պետական կեանքի բոլոր ոլորտները՝ պետականաշինութիւնից մինչեւ մշակոյթն ու ազգային նկարագրի պահպանմամբ մտահոգուած սփիւռքահայի ներաշխարհի յոյզերը: Սակայն այս փոխյարաբերութիւնները ցայսօր ոչ միայն կանոնաւորուած ու համակարգուած չեն, այլեւ խիստ մակերեսային են եւ սակաւարդիւնաւէտ: Սփիւռքը շարունակում է փաստացի կերպով օտարուած մնալ արցախեան իրողութիւններից, անհաղորդ է առկայ խնդիրներին եւ գործնականում չի մասնակցում մեր ներքին եւ արտաքին մարտահրաւէրների յաղթահարմանը: Արցախն էլ, կարծես թէ, բաւարարուած է Սփիւռքի՝ իր հանդէպ տածած արարողակարգային ուշադրութեամբ եւ անկեղծօրէն երախտապարտ՝ ցուցաբերուող դրամական աջակցութեան համար: Սակայն, այս իրավիճակից հաւասարապէս տուժում ենք բոլորս, քանի դեռ ապաշնորհաբար վատնում ենք մեր ներուժն ու ժամանակը հատուածական նախագծերի, թիւրըմբռնուած առաջնահերթութիւնների կամ չպարտաւորեցնող մակերեսայնութիւնների վրայ:

Թւում է, թէ եկել է մօտեցումները վերարժեւորելու եւ նոր կորովով արդիւնաւէտ գործելու ժամանակը: Արդ, որո՞նք են առաջնահերթութիւնները: Ներկայ աշխարհում ամէն ինչ փոխկապակցուած է, ուստի Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնները կը շարունակեն մնալ հատուածական, եթէ գէթ ցանցային մակարդակի վրայ չձեւաւորուի միասնական համագործակցային տարածութիւն: Սկսենք դրանից, որ Հայոց Սփիւռքը վաղուց կանգնած է ինքնութեան պահպանման ճգնաժամի առջեւ: Այն ոչ միայն հայ անհատների, այլեւ Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնների խնդիր է, քանի որ արտերկրում հայերի համայնքային հաւաքագրման ու կազմակերպման դասական եղանակները օրըստօրէ աւելի լուրջ խնդիրների են բախւում: Վերացական հաւաքներն ու ճաշկերոյթները, հայրենասիրութիւն դրսեւորելու արարողակարգային ձեւերը նոր սերնդին անհետաքրքիր են ու խորթ: Սփիւռքի երրորդ-չորրորդ սերունդը հայ մնալու, սեփական ազգային ինքնագիտակցութիւնը յայտնաբերելու եւ արժեւորելու բոլորովին նոր ուղիներ է փնտռում: Գլխաւոր պահանջը՝ գործունէութեան իրական դաշտ ապահովելն է, որը պէտք է լինի հնարաւորինս ազատ եւ գրաւիչ:

Գրագէտ, համարձակ ու պատրաստակամ գործելու դէպքում Արցախն ունակ է ահռելի լիցք, թարմութիւն, իմաստ եւ ուժ հաղորդել Հայոց ճգնաժամուած Սփիւռքին: Աւելին՝ բացել հայրենադարձութեան աննախադէպ էջը, որի ռազմավարական տարողութիւնն այսօր դեռ դժուար է պատկերացնել: Եթէ Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնները կամենում են ապագայ ունենալ, ապա նրանք պէտք է հիմնովին վերաշարադրեն աւանդական առաջնահերթութիւնները, գիտակցելով, որ ցեղասպանութեան հետեւանքների յաղթահարման ուղղութեամբ Արցախ հայրենադարձուած իւրաքանչիւր հայ ընտանիք ունի աւելի մեծ խորհրդանշական ու ռազմավարական նշանակութիւն, քան ահռելի գումարային եւ կազմակերպչական ճիգեր պահանջող հայդատական կամ օտարափնեայ եկեղեցաշինական գործունէութիւնը:

Սակայն ամէն ինչ պարզ ու հեշտ չէ: Սփիւռքահային ու արցախցուն այսօր բաժանում են ոչ միայն որոշակիօրէն տարբեր մտայնութիւնները, կացութաձեւերը կամ քաղաքացիութիւնը: Ամենամեծ խնդիրը՝ սփիւռքեան եւ արցախեան «վերնախաւերի» կարծրացած ներքին երկիւղն է, որը սնւում է լճացած համակարգերին յատուկ տարապայման վախով՝ իւրաքանչիւր քաղաքացիական նախաձեռնողականութեան եւ ցանցակենտրոն գործունէութեան հանդէպ: Այսօր Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնների առանցքային խոչընդոտը հէնց այս մտայնութիւնն է, որը ենթակայ է համակարգային առողջացման: Եւ քանզի դժուար է ակնկալել, որ մօտ ապագայում գերազանցապէս խորհրդա-ատրպէյճանական մտայնութեամբ ու գործելաոճով առաջնորդուող Արցախի իշխանութիւնը կամ ներփակ «ինքնաբաւութեան» մէջ լճացած Սփիւռքի դասական կառոյցները կամենան կամ ի վիճակի լինեն քայլեր ձեռնարկել արարողակարգային բեմադրութիւնները վերածելու յարաճուն ու ցանցակենտրոն զանգուածային համագործակցութեան, ապա նրանց փոխարէն եւ, երբեմն՝ ի հեճուկս նրանց, դա պէտք է անի Հայութիւնը՝ բոլորս՝ մեր ուժերի, պատրաստակամութեան եւ ազգային պատասխանատուութեան գիտակցման չափով:

Կարեւորագոյն բնագաւառը, որտեղ Արցախ-Սփիւռք համագործակցութիւնը կարող է առաւելագոյն ռազմավարական արդիւնքներ բերել, դա վերաբնակեցման ոլորտն է: Ամէնամեայ «մարաթոն» դրամահաւաքները‘ որպէս կայացած «արարողակարգ», կարող են այսուհետ եւս շարունակուել. վերաբնակեցման վերջնանպատակն Արցախ ոչ թէ դրամ, այլ հայ բերելն ու նրան արցախաբնակ ՀՀ քաղաքացի դարձնելն է: Պէտք է օր առաջ հասարակական հիմունքներով ձեւաւորել հանրային մի մարմին, որը կը ստանձնի վերաբնակեցման գաղափարի քարոզչութեան եւ աջակցային կազմակերպման գործառոյթը: Միաժամանակ հայապահպանութեան եւ ազգային բարեգործութեան ոլորտները սեփականաշնորհած կազմակերպութիւններին ու անհատ անձանց պէտք է հրապարակաւ բացատրուի, որ եկել է յստակ ազգային-պետական առաջնահերթութիւնները սպասարկելու ժամանակը: Հասկանալի է, որ վերաբնակեցման շուրջ առկայ է բազմակի խոչընդոտման դաշտ, սակայն նոյնքան պարզ է, որ այն անյաղթահարելի չէ: Իրերն, ի վերջոյ, պէտք է կոչուեն իրենց անուններով: Սոսկալի անարդիւնաւէտութեամբ սփիւռքեան գումարները մսխող հայդատական կառոյցներին պէտք է հրապարակաւ մատնանշել ու հետզհետէ պարտադրել անտեսուած հրամայականները: Ի՞նչ արած, եթէ դրա համար պետդեպարտամենտի ինչ-ինչ պաշտօնեան նրանց «ծուռ» կը նայի կամ Երեւանում ոմանք դժգոհեն:

Արցախում նոյնպէս անելիքները շատ են: Նախ պէտք է հրաժեշտ տալ «անուանական» գործելաոճին, երբ ոմանք ամենուր հանդիսաւորապէս ներկայանում են որպէս ազատագրուած տարածքների համարձակ վերաբնակեցնողներ, իսկ իրականում տարիներով առկախում են ողջ գործընթացը եւ ծաղրայարոյց նեղհայրենակցական ու ոստիկանական գործելաոճով նպաստում տարածքում առկայ բնակչութեան նուազմանը: Սոյն ապապետական կեցուածքը կարօտ է առանձին հիմնաւոր լուսաբանման, թէեւ մտահոգիչ է ինքնին երեւոյթը: Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնների ոլորտում հարկ է վերացնել բոլոր խոչընդոտները, որոնք վերաբերւում են մեր հայրենակիցների տեղաշարժին կամ հիւպատոսական հաշուառմանը: Խօսքը բազում ժամանակավրէպ գերատեսչական հրահանգների եւ օրէնսդրական խոռոչների վերացման կամ վերանայման մասին է, որոնց մանրամասներին նախընտրում ենք այստեղ չանդրադառնալ:

Բազում տարիների փորձառութիւնը յուշում է, որ Արցախ-Սփիւռք կապերի խորացումը եւ որակական ընդլայնումը հնարաւոր է ոչ այդքան աւանդական կառոյցներին աշխուժութեան կոչ յղելով, այլ բազմաբեւեռ ցանցակենտրոն գործակցային յարաբերութիւնների հաստատմամբ: Ցանցային կապերի հաստատման համար անսպառ դաշտ է ստեղծում համացանցը, որը կազմակերպման, փոխադարձ իրազեկման ու ջանքերի համատեղման գերազանց միջոց է: Անձնական դիտարկումները ցոյց են տալիս, որ բովանդակային ակտիւութեամբ համացանցում աչքի ընկնող իւրաքանչիւր արցախաբնակ օգտատէր մեծ թուով նամակագրութիւն է ստանում, որի մէջ սակաւ չեն նաեւ սաղմնային բնոյթի համագործակցութեան առաջարկներ: Մեծ է նաեւ Արցախում վերաբնակուելու հնարաւորութիւնը տեսականօրէն քննարկող անձանց՝ յատկապէս երիտասարդների թիւը: Նշենք մի ուշագրաւ փաստ՝ «Արցախի եւրոպական շարժման» հրաւէրով Լիբանանից մէկ ամսով Ստեփանակերտ ժամանած երեք հայ երիտասարդները մի քանի օր չանցած երեքն էլ մշտական հիմունքներով Արցախում բնակուելու ցանկութիւն են յայտնել, թէեւ առաջին իսկ օրերից նրանք ականատես եղան մեր հանրային կեանքին բնորոշ զուարճատրտում եւ անառողջ ինչ-ինչ երեւոյթների: Տողերիս հեղինակն, իր հերթին, միայն այս ամառուայ ընթացքում հիւրընկալել է Երեւանից կամ Սփիւռքից եկած տասնեակ մարդկանց, որոնց մի մասն արդէն իսկ գործնականօրէն նախապատրաստւում է Արցախ փոխադրուելու:

Քննարկելով Արցախ-Սփիւռք համագործակցային դաշտի բովանդակային աշխուժացման հարցերը՝ հարկ է նշել, որ ի տարբերութիւն Արցախի (եւ մնացեալ Հայաստանի) Հայոց Սփիւռքը չափազանց բազմազան է՝ ըստ ծագման երկրների: Իւրաքանչիւրի հետ յարաբերուելիս հարկ է հաշուի առնել տուեալ համայնքին յատուկ ուրոյնութիւններն ու ակնկալիքները: Միացեալ Նահանգների կամ Արեւմտեան Եւրոպայի հայոց գաղթօջախները, բնականաբար, էապէս տարբերւում են նախկին ԽՍՀՄ կամ Մերձաւոր Արեւելքի երկրների հայկական համայնքներից: Այնուամենայնիւ, Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնների խորացմանը մասնակցող ցանցային կառոյցները պէտք է հնարաւորինս միասնական լինեն, քանզի յաղթանակած եւ Հայոց պետականութեան վերընձիւղման ակունքում կանգնած Արցախն, ինքնին, ազգային համախմբման եւ հայ ժողովրդի ցեղասպանութեամբ ոտնահարուած տարածքային իրաւունքների վերականգնման ելակէտ-խորհրդանիշն է:

Վերաբնակեցումը՝ Արցախ-Սփիւռք Յարաբերութիւնների Նոր Առանցք

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՔԱՆԱՆԵԱՆ

Այս յօդուածը շարադրելուց առաջ մի պահ մտորեցի, թէ որքանո՞վ տեղին է իմ կողմից «Արցախ-Սփիւռք» թեմային անդրադառնալը: Պարզաբանեմ. ես Արցախը՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հետ կայացած միաւորման իրաւական ամրագրման կողմնակից եմ եւ ինձ համար Արցախը պետական կառավարման, հանրային խնդիրների եւ անխտիր բոլոր բնագաւառներում մնացեալ Հայաստանից սկզբունքօրէն տարանջատելի չէ:

Այսուհանդերձ, հէնց ինձ եւ իմ կեանքի համար, Արցախը շատ իւրայատուկ եւ, անկեղծ խոստովանելով, նուիրական տարածք է: Աւելին՝ Արցախն այդպիսին է գիտակից ողջ Հայութեան համար: Եւ դա բոլորովին պատահական չէ. Արցախով է սկզբնաւորուել մեր այժմեան անկախութիւնը եւ Արցախում, առաւել քան որեւէ այլ վայրում, այսօր ու դեռեւս երկար տարիներ արարուելու է Հայոց պետականութեան ապագան:

Արցախ-Սփիւռք փոխյարաբերութիւնները տեսականօրէն բազմազան են եւ ընդգրկում են մեր ազգային-պետական կեանքի բոլոր ոլորտները՝ պետականաշինութիւնից մինչեւ մշակոյթն ու ազգային նկարագրի պահպանմամբ մտահոգուած սփիւռքահայի ներաշխարհի յոյզերը: Սակայն այս փոխյարաբերութիւնները ցայսօր ոչ միայն կանոնաւորուած ու համակարգուած չեն, այլեւ խիստ մակերեսային են եւ սակաւարդիւնաւէտ: Սփիւռքը շարունակում է փաստացի կերպով օտարուած մնալ արցախեան իրողութիւններից, անհաղորդ է առկայ խնդիրներին եւ գործնականում չի մասնակցում մեր ներքին եւ արտաքին մարտահրաւէրների յաղթահարմանը: Արցախն էլ, կարծես թէ, բաւարարուած է Սփիւռքի՝ իր հանդէպ տածած արարողակարգային ուշադրութեամբ եւ անկեղծօրէն երախտապարտ՝ ցուցաբերուող դրամական աջակցութեան համար: Սակայն, այս իրավիճակից հաւասարապէս տուժում ենք բոլորս, քանի դեռ ապաշնորհաբար վատնում ենք մեր ներուժն ու ժամանակը հատուածական նախագծերի, թիւրըմբռնուած առաջնահերթութիւնների կամ չպարտաւորեցնող մակերեսայնութիւնների վրայ:

Թւում է, թէ եկել է մօտեցումները վերարժեւորելու եւ նոր կորովով արդիւնաւէտ գործելու ժամանակը: Արդ, որո՞նք են առաջնահերթութիւնները: Ներկայ աշխարհում ամէն ինչ փոխկապակցուած է, ուստի Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնները կը շարունակեն մնալ հատուածական, եթէ գէթ ցանցային մակարդակի վրայ չձեւաւորուի միասնական համագործակցային տարածութիւն: Սկսենք դրանից, որ Հայոց Սփիւռքը վաղուց կանգնած է ինքնութեան պահպանման ճգնաժամի առջեւ: Այն ոչ միայն հայ անհատների, այլեւ Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնների խնդիր է, քանի որ արտերկրում հայերի համայնքային հաւաքագրման ու կազմակերպման դասական եղանակները օրըստօրէ աւելի լուրջ խնդիրների են բախւում: Վերացական հաւաքներն ու ճաշկերոյթները, հայրենասիրութիւն դրսեւորելու արարողակարգային ձեւերը նոր սերնդին անհետաքրքիր են ու խորթ: Սփիւռքի երրորդ-չորրորդ սերունդը հայ մնալու, սեփական ազգային ինքնագիտակցութիւնը յայտնաբերելու եւ արժեւորելու բոլորովին նոր ուղիներ է փնտռում: Գլխաւոր պահանջը՝ գործունէութեան իրական դաշտ ապահովելն է, որը պէտք է լինի հնարաւորինս ազատ եւ գրաւիչ:

Գրագէտ, համարձակ ու պատրաստակամ գործելու դէպքում Արցախն ունակ է ահռելի լիցք, թարմութիւն, իմաստ եւ ուժ հաղորդել Հայոց ճգնաժամուած Սփիւռքին: Աւելին՝ բացել հայրենադարձութեան աննախադէպ էջը, որի ռազմավարական տարողութիւնն այսօր դեռ դժուար է պատկերացնել: Եթէ Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնները կամենում են ապագայ ունենալ, ապա նրանք պէտք է հիմնովին վերաշարադրեն աւանդական առաջնահերթութիւնները, գիտակցելով, որ ցեղասպանութեան հետեւանքների յաղթահարման ուղղութեամբ Արցախ հայրենադարձուած իւրաքանչիւր հայ ընտանիք ունի աւելի մեծ խորհրդանշական ու ռազմավարական նշանակութիւն, քան ահռելի գումարային եւ կազմակերպչական ճիգեր պահանջող հայդատական կամ օտարափնեայ եկեղեցաշինական գործունէութիւնը:

Սակայն ամէն ինչ պարզ ու հեշտ չէ: Սփիւռքահային ու արցախցուն այսօր բաժանում են ոչ միայն որոշակիօրէն տարբեր մտայնութիւնները, կացութաձեւերը կամ քաղաքացիութիւնը: Ամենամեծ խնդիրը՝ սփիւռքեան եւ արցախեան «վերնախաւերի» կարծրացած ներքին երկիւղն է, որը սնւում է լճացած համակարգերին յատուկ տարապայման վախով՝ իւրաքանչիւր քաղաքացիական նախաձեռնողականութեան եւ ցանցակենտրոն գործունէութեան հանդէպ: Այսօր Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնների առանցքային խոչընդոտը հէնց այս մտայնութիւնն է, որը ենթակայ է համակարգային առողջացման: Եւ քանզի դժուար է ակնկալել, որ մօտ ապագայում գերազանցապէս խորհրդա-ատրպէյճանական մտայնութեամբ ու գործելաոճով առաջնորդուող Արցախի իշխանութիւնը կամ ներփակ «ինքնաբաւութեան» մէջ լճացած Սփիւռքի դասական կառոյցները կամենան կամ ի վիճակի լինեն քայլեր ձեռնարկել արարողակարգային բեմադրութիւնները վերածելու յարաճուն ու ցանցակենտրոն զանգուածային համագործակցութեան, ապա նրանց փոխարէն եւ, երբեմն՝ ի հեճուկս նրանց, դա պէտք է անի Հայութիւնը՝ բոլորս՝ մեր ուժերի, պատրաստակամութեան եւ ազգային պատասխանատուութեան գիտակցման չափով:

Կարեւորագոյն բնագաւառը, որտեղ Արցախ-Սփիւռք համագործակցութիւնը կարող է առաւելագոյն ռազմավարական արդիւնքներ բերել, դա վերաբնակեցման ոլորտն է: Ամէնամեայ «մարաթոն» դրամահաւաքները‘ որպէս կայացած «արարողակարգ», կարող են այսուհետ եւս շարունակուել. վերաբնակեցման վերջնանպատակն Արցախ ոչ թէ դրամ, այլ հայ բերելն ու նրան արցախաբնակ ՀՀ քաղաքացի դարձնելն է: Պէտք է օր առաջ հասարակական հիմունքներով ձեւաւորել հանրային մի մարմին, որը կը ստանձնի վերաբնակեցման գաղափարի քարոզչութեան եւ աջակցային կազմակերպման գործառոյթը: Միաժամանակ հայապահպանութեան եւ ազգային բարեգործութեան ոլորտները սեփականաշնորհած կազմակերպութիւններին ու անհատ անձանց պէտք է հրապարակաւ բացատրուի, որ եկել է յստակ ազգային-պետական առաջնահերթութիւնները սպասարկելու ժամանակը: Հասկանալի է, որ վերաբնակեցման շուրջ առկայ է բազմակի խոչընդոտման դաշտ, սակայն նոյնքան պարզ է, որ այն անյաղթահարելի չէ: Իրերն, ի վերջոյ, պէտք է կոչուեն իրենց անուններով: Սոսկալի անարդիւնաւէտութեամբ սփիւռքեան գումարները մսխող հայդատական կառոյցներին պէտք է հրապարակաւ մատնանշել ու հետզհետէ պարտադրել անտեսուած հրամայականները: Ի՞նչ արած, եթէ դրա համար պետդեպարտամենտի ինչ-ինչ պաշտօնեան նրանց «ծուռ» կը նայի կամ Երեւանում ոմանք դժգոհեն:

Արցախում նոյնպէս անելիքները շատ են: Նախ պէտք է հրաժեշտ տալ «անուանական» գործելաոճին, երբ ոմանք ամենուր հանդիսաւորապէս ներկայանում են որպէս ազատագրուած տարածքների համարձակ վերաբնակեցնողներ, իսկ իրականում տարիներով առկախում են ողջ գործընթացը եւ ծաղրայարոյց նեղհայրենակցական ու ոստիկանական գործելաոճով նպաստում տարածքում առկայ բնակչութեան նուազմանը: Սոյն ապապետական կեցուածքը կարօտ է առանձին հիմնաւոր լուսաբանման, թէեւ մտահոգիչ է ինքնին երեւոյթը: Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնների ոլորտում հարկ է վերացնել բոլոր խոչընդոտները, որոնք վերաբերւում են մեր հայրենակիցների տեղաշարժին կամ հիւպատոսական հաշուառմանը: Խօսքը բազում ժամանակավրէպ գերատեսչական հրահանգների եւ օրէնսդրական խոռոչների վերացման կամ վերանայման մասին է, որոնց մանրամասներին նախընտրում ենք այստեղ չանդրադառնալ:

Բազում տարիների փորձառութիւնը յուշում է, որ Արցախ-Սփիւռք կապերի խորացումը եւ որակական ընդլայնումը հնարաւոր է ոչ այդքան աւանդական կառոյցներին աշխուժութեան կոչ յղելով, այլ բազմաբեւեռ ցանցակենտրոն գործակցային յարաբերութիւնների հաստատմամբ: Ցանցային կապերի հաստատման համար անսպառ դաշտ է ստեղծում համացանցը, որը կազմակերպման, փոխադարձ իրազեկման ու ջանքերի համատեղման գերազանց միջոց է: Անձնական դիտարկումները ցոյց են տալիս, որ բովանդակային ակտիւութեամբ համացանցում աչքի ընկնող իւրաքանչիւր արցախաբնակ օգտատէր մեծ թուով նամակագրութիւն է ստանում, որի մէջ սակաւ չեն նաեւ սաղմնային բնոյթի համագործակցութեան առաջարկներ: Մեծ է նաեւ Արցախում վերաբնակուելու հնարաւորութիւնը տեսականօրէն քննարկող անձանց՝ յատկապէս երիտասարդների թիւը: Նշենք մի ուշագրաւ փաստ՝ «Արցախի եւրոպական շարժման» հրաւէրով Լիբանանից մէկ ամսով Ստեփանակերտ ժամանած երեք հայ երիտասարդները մի քանի օր չանցած երեքն էլ մշտական հիմունքներով Արցախում բնակուելու ցանկութիւն են յայտնել, թէեւ առաջին իսկ օրերից նրանք ականատես եղան մեր հանրային կեանքին բնորոշ զուարճատրտում եւ անառողջ ինչ-ինչ երեւոյթների: Տողերիս հեղինակն, իր հերթին, միայն այս ամառուայ ընթացքում հիւրընկալել է Երեւանից կամ Սփիւռքից եկած տասնեակ մարդկանց, որոնց մի մասն արդէն իսկ գործնականօրէն նախապատրաստւում է Արցախ փոխադրուելու:

Քննարկելով Արցախ-Սփիւռք համագործակցային դաշտի բովանդակային աշխուժացման հարցերը՝ հարկ է նշել, որ ի տարբերութիւն Արցախի (եւ մնացեալ Հայաստանի) Հայոց Սփիւռքը չափազանց բազմազան է՝ ըստ ծագման երկրների: Իւրաքանչիւրի հետ յարաբերուելիս հարկ է հաշուի առնել տուեալ համայնքին յատուկ ուրոյնութիւններն ու ակնկալիքները: Միացեալ Նահանգների կամ Արեւմտեան Եւրոպայի հայոց գաղթօջախները, բնականաբար, էապէս տարբերւում են նախկին ԽՍՀՄ կամ Մերձաւոր Արեւելքի երկրների հայկական համայնքներից: Այնուամենայնիւ, Արցախ-Սփիւռք յարաբերութիւնների խորացմանը մասնակցող ցանցային կառոյցները պէտք է հնարաւորինս միասնական լինեն, քանզի յաղթանակած եւ Հայոց պետականութեան վերընձիւղման ակունքում կանգնած Արցախն, ինքնին, ազգային համախմբման եւ հայ ժողովրդի ցեղասպանութեամբ ոտնահարուած տարածքային իրաւունքների վերականգնման ելակէտ-խորհրդանիշն է:

ԳԷՈՐԳ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ

20րդ դարի առաջին քառորդին Օսմանեան կայսրութիւնում Հայոց Ցեղասպանութեանը զուգահեռ իրականացուեցին քրիստոնեայ հպատակ միւս ժողովուրդների՝ յոյների եւ ասորիների զանգուածային տեղահանութիւններ եւ կոտորածներ: Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրման առումով մեծ կարեւորութիւն ունի նաեւ քրիստոնեայ այդ ժողովուրդների՝ տուեալ դէպքում յոյների տեղահանութիւնների եւ կոտորածների ուսումնասիրումը եւ լուսաբանումը: Այն հնարաւորութիւն կը տայ աւելի լաւ պատկերացում կազմելու երիտթուրքերի եւ քեմալականների ցեղասպան քաղաքականութեան մասին: Ինչպէս կայսրութեան միւս շրջաններում՝ Պոնտոսում եւս յոյների նկատմամբ տարւում էր ոչնչացման քաղաքականութիւն, սակայն այն տարբերութեամբ, որ այստեղ այն դրսեւորուեց առանձնակի դաժանութեամբ եւ չափերով:

Բալկանեան պատերազմների վերջին հատուածում սկսուեցին Թրակիայի եւ Արեւմտեան Փոքր Ասիայի յոյն բնակչութեան բռնի տեղահանութիւններն ու առանձին կոտորածները: Մինչեւ Առաջին աշխարհամարտի սկիզբն այս շրջաններից Կոստանդնուպոլսի յունական տիեզերական պատրիարքարանի տուեալներով արդէն տեղահանուել էր 284.172 մարդ:

Այս շրջանում (1913-1914թթ.) եւ նաեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի առաջին երկու տարիներին Պոնտոսի յոյն բնակչութիւնը որպէս կանոն զերծ մնաց զանգուածային տեղահանութիւններից ու կոտորածներից՝ չնայած հակա-յունական քաղաքականութիւնն այս շրջանում, այնուամենայնիւ, լուրջ դրսեւորումներ ունեցաւ: Այս փուլում երիտթուրքական իշխանութիւնները հիմնականում շեշտը դնում էին տեղի հայ բնակչութեան ոչնչացման վրայ: Իրավիճակը փոխուեց 1916թ. Ապրիլից յետոյ: Տրապիզոնի գրաւումը ռուսների կողմից եւ յունական պարտիզանական ջոկատների հարկադիր ստեղծումը լրացուցիչ ազդակ դարձան, որպէսզի ռուսների նահանջից յետոյ թուրքերն իսկական հաշվեյարդար տեսնեն յոյն բնակչութեան հետ:

Պոնտոսում թուրքական վայրագութիւնների արձանագրման եւ յետագայ սերունդներին փոխանցման գործում վիթխարի աւանդ ունեն Պոնտոսի յոյն միտրոպոլիտները: Նրանցից էր Ամասիայի եւ Սամսունի միտրոպոլիտ Գերմանոսը: Պոնտոսից փրկուած յոյների կոմիտէի նախագահ Կոստանդինիդեսին 1918թ. Դեկտեմբերի 29ին ուղղուած մի ընդարձակ նամակում, որն ունի սկզբնաղբիւրային մեծ նշանակութիւն, նշում է, որ Փոքր Ասիայի շրջաններից Պոնտոսը ենթարկուեց ամենամեծ փորձութիւնների: Նրա հաղորդագրութեան համաձայն տեղահանութիւններն առաջինը սկսում են Սինոպից եւ շրջակայքից, ու այնուհետեւ տարածւում ամբողջ Պոնտոսով մէկ:

1916թ. Դեկտեմբերից սկսւում է Ամիսօսի (Սամսունի) յունաթափումը: Առաջինը թուրքական բանակը մոխրի է վերածում քաղաքի շրջակայքը: Մեծաթիւ յոյներ արտաքսւում են Անկարայի վիլայէթ՝ Չորում, Սունգուրլու ուղղութեամբ: Նոյն Գերմանոսի տեղեկութիւններով Դեկտեմբերի 24ին ձերբակալւում են նաեւ յոյն առեւտրականների մեծ մասը, նրանց հետ նաեւ զգալի թուով մտաւորականներ: Արդէն 1917թ. Յունուարի 6ին եւ յաջորդող օրերին թուրքական ոստիկանութեան սպաները աւերում են մի շարք յունական եկեղեցիներ: Կոստանդնուպոլսում Աւստրոհունգարական կայսրութեան դեսպան Պալաւիչինին հաղորդում է ուշագրաւ տուեալներ Դեկտեմբերի 11-31 ընկած հատուածում յունական գիւղերի այրման, թալանի, կիրառուած բռնութիւնների եւ տեղահանութիւնների վերաբերեալ:

Դեռեւս 1916թ. Նոյեմբերին Կոլոնիայի արքեպիսկոպոսութեան Նիկոպոլսի (Շապին Գարահիսար) շրջանի Վալջանա, Տրուպցի բնակավայրերը ենթարկւում են յարձակման: Բնակիչների մի մասին քշում են, միւս մասին՝ սպանում: Շրջանի միւս գիւղերը, որ դեռեւս չէին ենթարկուել յարձակման, ամենեւին էլ աւելի լաւ վիճակում չէին գտնւում: Նիկոպոլիս քաղաքը կրակի մատնուեց այն հայերին գտնելու համար, որոնք փորձել էին ապաստան գտնել յոյների տներում: Այստեղ կազմակերպուեց հայերի եւ յոյների կոտորած եւ ունեցուածքի թալան: Նրանցից հսկայական թուով մարդիկ իսլամացուեցին:

Յատուկ ուշադրութեան է արժանի այն փաստը, որ երիտթուրքերն իրենց վարած հակաքրիստոնեայ քաղաքականութիւնում զգալի տեղ էին յատկացնում յոյների իսլամացմանը: Այդ երեւոյթը յատկապէս մեծ չափերով դրսեւորուեց Կոլոնիայի շրջանի բնակավայրերում, ինչի մասին են վկայում Տիեզերական պատրիարքարան հասած բազմաթիւ տեղեկութիւններ: Այսպէս, օրինակ Նիկոպոլսի մի թուրք բնակիչ՝ Խալիլ Թօփանօղլուն, հրապարակայնօրէն խօսում էր այն մասին, որ մինչեւ պատերազմն ինքը «մեռնում էր սովից», իսկ այժմ ապրում է շատ լաւ՝ համարեա դրախտում բազմաթիւ թուրքացուած (մահմեդականացուած) յոյն աղջիկների հետ:

Խալդիայի արքեպիսկոպոսութեան Արգիրոպոլսի (Գիւմուշխանէ) շրջանում Տրապիզոնի վալի æեմալ Ազմիի հրամանով թուրքական պաշտօնեաները յայտարարեցին յունական ապրանքների բօյկօտ: Դա չափազանց ծանր դրութեան մէջ դրեց յոյներին: Բացի այդ քրիստոնեայ յոյների զօրահաւաքի հետեւանքով այս շրջանում գրեթէ երիտասարդ եւ առողջ յոյն տղամարդիկ չէին մնացել, որ պաշտպանէին իրենց ընտանիքները: Չափազանց նպաստաւոր պայմաններ էին ստեղծուել յունական համայնքների ոչնչացման համար: Այս իրավիճակում ռուսական զօրքի առաջխաղացումն ուղղակի գագաթնակէտին հասցրեց յունական տարրի նկատմամբ եղած ատելութիւնը: Երբ ռուսները գրաւեցին Էրզրումը, Արգիրոպոլսից եւ շրջակայքից մեծաթիւ թուրքեր տեղափոխուեցին Սեբաստիա՝ այդ ընթացքում թալանելով եւ աւերելով քրիստոնէական գիւղերը:

Դիւանագիտական մի զեկուցագրից պարզ է դառնում, որ Կերասունի շրջանում շուրջ 38 գիւղ է յունաթափուել, մօտ 23.000 յոյն՝ արտաքսուել: Թուրքերը կեղծ մեղադրանք ներկայացնելով յոյներին, թէ իբր ռուսները զինել են նրանց, Սինոպից մինչեւ Ալաչամ ամբողջ ծովափի յոյն բնակչութեանը ենթարկեցին թալանի եւ տեղահանութեան, իսկ միտրոպոլիտ Գերմանոսի տուեալներով նման ճակատագիր էր սպասւում նաեւ Ալաչամից մինչեւ Կերասուն ընկած ծովափի յոյներին:

Ռոդոպոլսի (æեվիզլիկ) արքեպիսկոպոսութեան համանուն քաղաքի յոյն բնակչութեանը 1916թ. Ապրիլի 13ին թուրքական իշխանութիւնները հրամայեցին չորս օրուայ ընթացքում գաղթել Արգիրոպոլսի կողմերը: Յոյները յայտնուեցին բաւական ծանր իրավիճակում: Այսպէս, նրանցից 4.000ն ուղղուեց Արգիրոպոլսի անտառները՝ յոյս ունենալով թաքնուել այնտեղ, 2.500ը շարժւում են Խալդիայի Արդաչէի շրջանի լեռները, 650 հոգի ապաստան է գտնում Վազելոն վանքում, եւս 200 հոգի էլ թաքնւում Կանեկայ գիւղի մեծ քարանձաւում: Արդիւնքում Ռոդոպոլսի բնակչութեան միայն մի փոքր մասին յաջողուեց անցնել ռուսական զօրքերի վերահսկման գօտի. մեծ մասը ոչնչացուեց թուրքերի կողմից:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Պոնտոսում կատարուած ջարդերի մի իւրօրինակ վիճակագրական ամփոփագիր է Տրապիզոնի յունական հոգեւոր առաջնորդի զեկուցագիրը՝ ուղղուած յունական բանակի գնդապետ Կաթեխակիսին 1919թ. Մայիսի 20ին: Այստեղ հանգամանօրէն ներկայացւում են յոյն բնակչութեան տեղահանուածների, արտաքսուածների եւ կոտորուածների թուաքանակը եւ դրանց տոկոսային համամասնութիւնը: Համադրելով այս եւ միւս թեմերից ստացուած տուեալները՝ Կ. Պոլսի յունական տիեզերական պատրիարքարանը Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Պոնտոսում հաշւում է 257.019 զոհ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի դաշնակից Օսմանեան կայսրութեան պարտութիւնից յետոյ 1918թ. Հոկտեմբերի 30ին ստորագրուեց Մուդրոսի զինադադարը: Կարեւոր է նշել այն հանգամանքը, որ այդ զինադադարից յետոյ կայսրութեան տարածքում սկսուեցին ձեւաւորուել «ինքնապաշտպանական խմբեր» ընդդէմ Անտանտի, բայց իրականում ընդդէմ Յունաստանին եւ Հայաստանին տարածք զիջելուն:

Այդ խմբերի գործողութիւնների թիրախ դարձաւ հայ եւ յոյն բնակչութիւնը: Դրանցում անդամագրւում էին շատ մահմեդականներ, որոնք ժամանակին մասնակից էին եղել հայերի, յոյների եւ ասորիների դէմ ոճրագործութիւններին եւ այժմ փորձում էին խուսափել պատասխանատուութիւնից:

Տիեզերական պատրիարքարանի կողմից 1920թ. Կ. Պոլսում հրատարակուած «Թուրքիայի հելլէնականութեան Սեւ Աստուածաշունչ՝ զինադադարից մինչեւ 1920թ.» տեղեկագիրն անդրադառնում է այդ դէպքերին՝ ներկայացնելով յոյների սպանութիւնների եւ արտաքսումների բազմաթիւ օրինակներ: Սակայն հակա-յունական արշաւն ինչպէս ամբողջ Փոքր Ասիայում, այնպէս էլ Պոնտոսում առաւել ուժգնութեամբ մոլեգնեց 1919թ. Մայիսի 15ին յոյն-թուրքական պատերազմի սկզբից, եւ դրանից մի քանի օր յետոյ Մ. Քեմալի՝ Սամսուն ուղարկուելուց յետոյ: Մ. Քեմալը համակարգեց հակա-յունական եւ հակահայկական արշաւը Փոքր Ասիայում:

Պոնտոսում իրավիճակը դառնում էր ճգնաժամային: Ամասիայի միտրոպոլիտ Գերմանոսի՝ 1919թ. Մայիսի 31ի հաղորդագրութիւնից պարզ է դառնում, որ ամբողջ ամառուայ ընթացքում շարունակուել է յոյն բնակչութեան կողոպուտը, երեխաների յափշտակութիւնը, սպանութիւններն ու ահաբեկչութիւնը՝ այդ գործում օգտագործելով նաեւ լազերին: Այդ շարունակական դաժանութիւնները ստիպեցին Պոնտոսի յոյներին բարձրանալ լեռները եւ դառնալ պարտիզաններ: Զինադադարից յետոյ, երբ այստեղ ժամանեցին անգլիական զօրքերը, լեռներում ապաստանած յոյների մեծ մասն իջաւ իրենց բնակավայրերը, սակայն անգլիացիների հեռանալուց յետոյ թուրքերի հալածանքների հետեւանքով յոյները կրկին բարձրացան լեռները՝ ձեռք առնելով ինքնապաշտպանական միջոցներ: Սեւ ծովի մերձափնեայ շրջանի յոյների տեղահանութեան ժամանակ Սամսունի, Բաֆրայի, Կաւզայի բոլոր այն յոյն գիւղացիները, ովքեր կարողացան, անգամ իրենց ընտանիքներով լեռները բարձրացան: Այսպէս, Բաֆրայից մինչեւ Չարշամբա ընկած լեռներն ապաստանեցին 20-25.000 ժողովուրդ՝ այր, կին եւ մանուկ, որոնցից 3-4 հազարը զինուած էր: Հայդուկային պայքարի գլխաւոր օջախներ դարձան Բաֆրան, Սանթան եւ Օրդուն: Յունական ինքնապաշտպանական շարժման նշանաւոր ներկայացուցիչներից էին Վասիլիս աղան (Վասիլիս Անֆոպուլոս), Իստալ փաշան, Անտոն Չաուշը, Էւկլիդես Կուրտիդին, Անաստաս աղան, Աբաձիսը, Դելի աղան, Էմիլ աղան եւ այլն: Նրանք բաւական երկար դիմադրեցին թուրքերին՝ փրկելով բազմաթիւ քրիստոնեաների, իսկ վերջում ստիպուած եղան հեռանալ Յունաստան: Կարեւոր է այն փաստը, որ յունական ինքնապաշտպանական մարտերն ինչպէս հայերինը, որոշակիօրէն պաշտպանեցին խաղաղ բնակչութեանը: Յոյների ցեղասպանութեան անուանի մասնագէտ Կ. Ֆոտիադիսը նշում է. «Մինչդեռ այն շրջաններում, ուր չէին կարող գործել պարտիզանները, թուրքերն անարգել շարունակում էին կատարել իրենց կործանիչ գործը: Ամէն օրը բերում էր ողբերգական լուրեր»:

Յոյն-թուրքական պատերազմի տարիներին յոյն բնակչութեան տեղահանութիւնների եւ կոտորածների կարեւոր վկայութիւն է պարունակում Ամերիկեան նպաստամատոյց կազմակերպութեան Խարբերդի հիւանդանոցի տնօրէն Մարկ Հ. Ուարդի օրագիրը, ուր սկսած 1921թ. Մայիսի 26ից մինչեւ 1922թ. Փետրուարի 23ը ներկայացւում է յոյների կոտորածներն ու արտաքսումները Փոքր Ասիայի տարբեր շրջաններից՝ այդ թւում նաեւ Ամասիայից, Սամսունից, Մարզուանից եւ այլն: Ըստ Ուարդի՝ Սեբաստիայից Խարբերդի ուղղութեամբ տեղահանուել է մօտ 30.000 մարդ, որից միայն 20.378ն է հասել Խարբերդ (18.000ը՝ յոյն, 2.000ը՝ հայ): Մեծ մասը կործանուել է ցրտից, հիւանդութիւններից եւ քաղցից: Դուրս գալով Խարբերդից՝ միայն 10.000 հոգի Դիարբեքիրի մօտ անցաւ Տիգրիս գետը եւ հասաւ Բիթլիսի վիլայէթ: Այս շրջանում յոյների արտաքսումների կարեւոր ապացոյցներ են երկու այլ ամերիկացիների՝ Բաներման-Մուրդոչի եւ Կնապպի հաղորդած տեղեկութիւնները, որոնք այդ ժամանակ եղել են Արաբկիրում: Ըստ նրանց՝ 1921թ. Յուլիսից մինչեւ 1922թ. Արաբկիրով անցել է 10.000 յոյն տարագիր:

1920թ. Ապրիլի 10/23ին Անկարայում իր աշխատանքներն է սկսում Ազգային մեծ ժողովը, որը նոյն ամսի 29ին ընդունեց «Հայրենիքի դաւաճանութեան», իսկ Սեպտեմբերի 11ին «Դասալիքների վերաբերեալ» օրէնքները: Դրանից յետոյ, արդէն, երեւան եկան յատուկ տրիբունալները՝ «Անկախութեան դատարանները»: Այդ դատարանները մահուան դատավճիռներ էին կայացնում յոյների դէմ՝ նրանց թւում շատ գործարարներ, քաղաքապետներ, հրատարակիչներ, Օսմանեան խորհրդարանի յոյն նախկին պատգամաւորներ: Մի քանի ամսուայ ընթացքում Փոքր Ասիայի յոյն մտաւորական եւ քաղաքական վերնախաւը սպանդի ենթարկուեց: «Պոնտոսճի» անուան տակ ձերբակալուեցին մեծաքանակ յոյն երեւելիներ: Միայն Ամասիայի անկախութեան դատարանը 600ի մօտ մարդու դատապարտեց, որոնք կախաղան բարձրացուեցին՝ որպէս «պոնտոսճի» դատուելով: Տեղեկութիւններ են պահպանուել անգամ, որ միայն 1921թ. Սեպտեմբերի մէկ օրուայ ընթացքում կախաղան է բարձրացուել 60 անձ: Ազգերի լիգային ուղղուած իր հեռագրում Կ. Պոլսի տիեզերական պատրիարքը տալիս է մի ցանկ, ուր յիշատակւում է 168 յոյնի, 3 հայի, երկու չէզոք ամերիկացու՝ մէկը միսիոներ, միւսը՝ Մարզուանի Ամերիկեան քոլեջի դասախօս, անուններ, որոնք մահուան դատապարտուեցին:

Մահուան դատապարտուածների ցուցակը տպագրուել է Սամսունի թուրքական «Ահալի» եւ «Հիլալ» թերթերում Սեպտեմբերի 18ի, 19ի եւ 25ի համարներում: Նրանց թւում էին Տրապիզոնի միտրոպոլիտ Խրիսանթոսը, Կերասունի եւ Խալդիայի միտրոպոլիտ Լաւրենտիոսը, Նիքսարի միտրոպոլիտ Պոլիկարպոսը եւ բազմաթիւ եպիսկոպոսներ:

Քեմալականները լրջօրէն նախապատրաստւում էին Անկարայի պաշտպանութեանը, եւ քանի որ Սակարիա գետի ափին էին հաւաքւում բոլոր կարեւոր ուժերը, Օսման աղան եւս իր 3.500 հոգանոց չեթէով ուղղուեց այնտեղ: Այս խումբը պէտք է անցնէր Մարզուան Կաւզայի ճանապարհով: 1921թ. Յուլիսի 20ին հասնելով Կաւզա նախօրօք կազմուած ծրագրով ամբողջ քրիստոնեայ բնակչութեանը առանց որեւէ մէկին կենդանի թողնելու՝ մեծից մինչեւ նորածին, այր, թէ կին, հայ, թէ յոյն ջարդեցին: Թօփալ Օսմանի ուժերը Մարզուան են հասնում 1921թ. Յուլիսի 23ին: Մարզուանում կատարուած ջարդերին է անդրադառնում «Թայմս» օրաթերթը բաւական ընդարձակ յօդուածով, որտեղ մասնաւորապէս նշւում է. «Մօտ 500 կին եւ երեխայ է արտաքսուել գիւղերը՝ Մարզուանի մօտ՝ 15 մղոն հեռաւորութեան վրայ: Քաղաքի մեծահասակ բնակչութեան մեծ մասը սպանուել է: Անկանոն զօրքերը մեծ ջանք են գործադրում յայտնաբերելու հայերին, որոնք մահմեդականացուել են 1915-1916թթ., բայց յետոյ վերադարձել իրենց քրիստոնէական հաւատին, երբ բրիտանացիներին էին հսկում Մարզուանում»: Այնուհետեւ պարզ է դառնում, որ քաղաք մտած անկանոն ուժերը մի քանի օր մնալով քաղաքում, աւելի քան 2.000 քրիստոնեայ (հայ եւ յոյն) բնակչութեանը սպանդի են ենթարկում: Մարզուանում Օսման աղայի հրոսակախումբը հինգ ժամուայ ընթացքում այրում է քրիստոնեաների տները՝ ծաղրելով. «Որտեղ են ձեր անգլիացիները, ամերիկացիները եւ ձեր Քրիստոսը, որ օգնեն ձեզ»:

Պոնտոսի յոյն բնակչութեան զանգուածային տեղահանութիւնները, սպանութիւններն ու բռնի մահմեդականացումը շարունակուեցին մինչեւ Յոյն-թուրքական պատերազմի աւարտը: Պոնտոսը գրեթէ ամբողջութեամբ «մաքրուեց» յոյն բնակչութիւնից: 1922թ. Մայիս 25ին Կոստանդնուպոլսում գտնուող յունական ռազմածովային բազան կազմեց եւ Յունաստանի արտաքին գործերի նախարարութիւն ուղարկեց հաղորդագրութիւն, ուր նշւում էր, որ Պոնտոսում քրիստոնեաների վիճակն աղէտալի է: Գիւղական վայրերում գործնականում բնակիչներ չեն մնացել, քրիստոնեաների բոլոր գիւղերն այրուել են, որոնց բնակիչներն արտաքսուել են, ճանապարհին մորթուել, իսկ ձերբակալուածներն սպանուել են տեղում կամ ողջ-ողջ այրուել:

1916-1922թթ. Պոնտոսում յոյն ժողովրդի նկատմամբ իրականացուած քաղաքականութեան հետեւանքով այս տարածքը հիմնականում «մաքրուեց» յոյն բնակչութիւնից: Եթէ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ Պոնտոսում յոյն բնակչութեան թիւը տարբեր գնահատականներով տատանւում էր 453.193–750.000ի միջեւ, ապա Յոյն-թուրքական պատերազմի աւարտից յետոյ այնտեղ գրեթէ յոյն չմնաց, եթէ չհաշուենք հազարաւոր մահմեդականացուած յոյներին: Երիտթուրքերի եւ նրանց յաջորդած քեմալականների քաղաքականութեանը զոհ գնաց աւելի քան 350.000 յոյն:

Պոնտոսում յոյների զանգուածային տեղահանութիւններն ու կոտորածներն առ այսօր միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնից գնահատականի չեն արժանացել: Օսմանեան կայսրութեան իրաւայաջորդ հանրապետական Թուրքիան դեռեւս չի կրել պատասխանատուութիւն ինչպէս հայերի, այնպէս էլ յոյների ոչնչացման համար: Այսպիսով, ակնյայտ է դառնում, որ 20րդ դարի առաջին քառորդում Օսմանեան կայսրութեան մաս կազմող Պոնտոսում երիտթուրքերի եւ քեմալականների կողմից յոյն ժողովրդի նկատմամբ կիրառուել է ցեղասպան քաղաքականութիւն: Այն, ունենալով իր առանձնայատկութիւնները, այնուամենայնիւ, հանդիսանում է Օսմանեան կայսրութիւնում հակաքրիստոնեայ քաղաքականութեան մի մասը:

ԳԷՈՐԳ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ պատմական գիտութիւններու թեկնածու է

Թուրքիայում վերջին տարիներին ստեղծուած հայրենակցական միութիւններն են՝  Վագըֆլըի գիւղացիների միութիւն, Մալաթիայի հայերի միութիւն, Սվազի հայերի եւ ընկերների միութեան նախաձեռնութիւն, Սասունի հայերի միութիւն, Բուրունքշլայի հայերի նախաձեռնութիւն, Արաբկիրցիների պլատֆորմ, Դերսիմի հայերի միութիւն…: Հայրենակցական միութիւնները հայկական համայնքի համար կարո՞ղ են նոր զարգացում ապահովել:

Թուրքիայի հայկական համայնքի աւանդական կազմակերպման ձեւերը եկեղեցու եւ դպրոցի շուրջ ձեւաւորուած վագըֆներն ու միութիւններն են: Եկեղեցիներին ու դպրոցներին օժանդակելու գործունէութիւն ծաւալող վագըֆներն ու ուսանողական միութիւնները, որոնք նպատակ ունեն համախմբել հայկական դպրոցների շրջանաւարտներին, ձեռքը դրել են սոցիալական կեանքի զարկերակին: Իսկ եկեղեցու երգչախմբերը, պարի խմբերը, սիրողական թատերախմբերը փորձեցին մեր մշակութային կեանքին աշխուժութիւն հաղորդել, սակայն տեսանելի փաստ է, որ քաղաքային կեանքը գնալով աւելի անհատական բնոյթ է ստանում, մեր օրերում հեռուստատեսութիւնը, համացանցն ու տեխնոլոգիան մարդկանց փակում են տներում, այս կառոյցները մեծ հաշուով կորցնում են իրենց ուժը: Մի գուցէ վերջին տարիներին գնալով աւելի շատ մեր կեանք մուտք գործող համերկրացիների միութիւնները այս զարգացումները գլխիվայր շրջելու պոտենցիա՞լ ունեն:

Եթէ նայենք բուն էութեանը, համերկրացիների միութիւնները հայկական իրականութեան համար նոր երեւոյթ չեն: Յատկապէս 1915 թ. յետոյ, երբ Անատոլիայի հայերն իրենց հողերից քշուեցին եւ աշխարհի տարբեր ծայրերում բնակութիւն հաստատեցին, նմանատիպ կազմաւորումներ սկսեցին ի յայտ գալ շատ տարբեր երկրներում: Սվազցի, մարաշցի, այնթապցի, ուրֆացի, դիարբեքիրցի հայերը իրենց բնակութեան երկրներում հաւաքուեցին՝ փնտռելով իրենց մշակոյթը վերակենդանացնելու ուղիներ: Այս միութիւնների մեծ մասն այսօր դեռեւս շարունակում է իր գործունէութիւնն ու ծառայութիւնը:

Իսկ Թուրքիայում թէ՛ բիւրոկրատական եւ իրաւական դժուարութիւնների, եւ թէ՛ քաղաքական ճնշումների պատճառով մինչեւ վերջին 10-15 տարիները հայրենակցական միութիւններ չկարողացան ստեղծուել: Եւրոմիութեան բարեփոխումների գործընթացի շրջանակներում, երբ աստիճանաբար հասարակական կազմակերպութիւնները գնալով տարածուեցին, եւ հեշտացուեց միութիւն ստեղծելու կարգը, հայ համայնքի ներսում եւս հայրենակցական կազմակերպութիւններ սկսեցին ստեղծուել: Հայ համայնքում, որտեղ կազմակերպութիւնների ղեկավարութեան մէջ թափանցիկութեան եւ քաղաքական կամք ցուցաբերելու հարցում դժուարութիւններ կային, ստեղծուեցին հայրենակցական միութիւններ: 2002 թ. Թուրքիայի միակ հայկական գիւղ Վագըֆլըի գիւղացիների ստեղծած Վագըֆլը գիւղի միութեան հիմնադրումից յետոյ յատկապէս վերջին 2-3 տարուայ ընթացքում յաջորդեցին միւս միութիւնները: Երբ պաշտօնապէս ստեղծւում էին Սասունի հայերի եւ Մալաթիայի հայերի միութիւնները, Սվազի, Բուրունքըշլայի, Արաբկիրի հայերը եւս միութիւն կազմելու փուլում էին: Հայ համայնքի ծոցից դուրս եկող այս միութիւնների շարքին կարելի է յաւելել իսլամացուելուց յետոյ նորից հայկական ինքնութեանը վերադարձած դերսիմցի հայերի հիմնած Դերսիմի հայերի միութիւնը:

Վերոյիշեալ հայրենակցական միութիւնների նախագահներն ասում են, թէ նախնական նպատակ են հետապնդում համայնքը համախմբել՝ այսպիսով օժանդակելով հայրենիքի մշակոյթի շարունակութեանը: Այս միութիւնների միւս կարեւոր գործառոյթը, թւում է, Անատոլիայի հայերի եւ ստիպուած գաղթածների միջեւ կապ հաստատելն է: Այսպէս, օրինակ, ասում են, թէ զբօսաշրջիկների՝ խմբերով ճանապարհորդութիւնների ժամանակ տեղացի ղեկավարների եւ ժողովրդի կողմից եւս բաւականին ջերմ ընդունելութիւն են գտնում:

Միութիւնները, եթէ նոյնիսկ մրցակցութիւն լինի նրանց միջեւ, միմեանց օժանդակում եւ չեն արհամարհում: Թէեւ հայ համայնքի ներսում ժամանակ առ ժամանակ հանդիպում են նման բովանդակութեամբ քննադատութիւններ՝ «հայրենակցական միութիւնները համայնքը բաժանում են», ասում են, որ նրանց նպատակը ոչ թէ բաժանելն, այլ միաւորելն է, ոչ թէ նուազեցնելն, այլ բազմապատկելն է, այս հակազդեցութիւններն անհիմն են: Տարատեսակ միջոցառումներով, ընթրիքներով, երեկոներով, արուեստի եւ սպորտային միջոցառումներով համայնքին համախմբող հայրենակցական միութիւնները ծրագրում են առաջիկայում աւելի ակտիւ լինել:

Հայրենակցական միութիւնները, որոնք դեռեւս ոչ վաղ անցեալի պատմական զարգացումներն են, հասունանալու եւ մեծանալով ընդլայնուելու համար սպասում են մի քիչ ժամանակի եւ մի քիչ էլ իմաստի: Եթէ համայնքը տէր կանգնի եւ ընդունի նոր գաղափարներ ստեղծելու հնարաւորութիւնը, հաւատում են, որ հայ համայնքի համար կարող է լինել կարեւոր առաջ մղող ուժ, նոր զարգացում:

Նիւթը ներկայացնում ենք կրճատումներով

vartan@agos.com.tr

http://www.agos.com.tr/hemseri-dernekleri-ermeni-toplumunda-yeni-bir-dinamik-988.html

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշեան

Akunq.net

Ինչո՞ւ այս ընտրութիւններից յետոյ բողոքի ալիք չբարձրացաւ: Չէ՞ որ 1995ից սկսած՝ բոլոր ընտրութիւններից յետոյ մարդիկ փողոց են ելել, օրեր շարունակ բողոքի ակցիաներ (ցոյցեր-Խմբ.) արել, պահանջել, որ անվաւեր ճանաչուեն ընտրութիւնների արդիւնքները: Այս անգամ նման զանգուածային բողոքի տեսարաններ չեղան: Ինչո՞ւ:

Անշուշտ, իշխանութիւնն այս հարցի պատասխանն ունի: Նա ասում է, որ «աննախադէպ մաքուր» ընտրութիւններ են եղել՝ դա է պատճառը: Սակայն մենք հոյ գիտե՞նք, որ այդպէս չէ: Կամ այնքան էլ այդպէս չէ: Կայ ուրիշ իրողութիւն, որն ուզենք թէ չուզենք, պէտք է ընդունենք: Բանն այն է, որ եթէ անցեալում ընտրախախտումների, ընտրակեղծիքների հեղինակները մի խումբ մարդիկ էին՝ հիմնականում ընտրական յանձնաժողովների անդամներ, մասամբ վստահուած անձինք եւ այս խմբին հրահանգ իջեցնողները, ապա այժմ ընտրախախտումներն իրականացնող խմբի կազմն ու քանակն է ընդլայնուել: Ըստ էութեան, մեխանիզմն այնպիսին է, որ դրանց մասնակից է դարձել հասարակութեան մի հսկայ հատուած: Ընտրողների մի ահռելի մասը, վերցնելով ընտրակաշառքը, ակամայից ներգրաւուել է ընտրակեղծիքների բուն պրոցեսին (գործընթացին-Խմբ.), ուստի բողոքելու ոչ տեղ ունեն, ոչ ցանկութիւն:

Ընդհանրապէս, կոռուպցիայի դէմ պայքարողների հիմնական բողոքը, եթէ նկատել էք, այն փաստից է, որ իրենք դրան մասնակից չեն: Եւ կռիւն ուղղուած չէ կոռուպցիան արմատախիլ անելուն, այլ «արդարութիւնը» վերականգնելուն, ինչն ըստ բողոքողների՝ կոռուպցիոն գործընթացներից իր դուրս մնալուն է վերաբերում: Եթէ հնարաւոր լինէր հասարակութեան մի մեծ մասին ներգրաւել այդ պրոցեսներում, պայքարի անհրաժեշտութիւնն ու պահանջը կը վերանային: Այնպէս որ իշխանութեան յաջորդ ծրագիրը, կարծում ենք, ընտրութիւնների օրինակելի փորձը միւս բնագաւառներում տարածելը պէտք է լինի:

Մի պահ մտածենք մեր ազգային իրաւունքների վերանուաճման ուղղութեամբ մղուող պայքարի համազգային բնոյթի մասին… Արդեօք պայքարը միանշանակ համազգային բնոյթով եւ ուժգնութեա՞մբ է տարւում:

Դժբախտաբար, պատասխանը ո՛չ է: Նկատի ունենալով, որ հայ  ժողովուրդը արդէն կանգնել է Հայկական Ցեղասպանութեան հարիւրամեակի սեմին, բնականաբար, պիտի լարել բոլոր ճիգերը եւ առաւելագոյն թափով եւ ուժգնութեամբ յառաջ մղել մեր դարաւոր պայքարը ընդհուպ մինչեւ վախճանական յաղթանակ:

Հետեւելով այստեղ՝ Լոս Անճելըսում եթերուող տեղական եւ հայրենի մի շարք հեռուստածրագրերի՝ անվերապահօրէն պիտի նշեմ, թէ կան մի շարք գիտական, տեղեկատուական, գրական, մշակութային, քաղաքական, ընկերային ու տնտեսական յայտագրերով լիցքաւորուած հեռուստածրագրեր, որոնք, անշուշտ, մեծապէս ծառայում են մեր հանրային ու ազգային մտահոգութիւններին ու նպատակներին: Սակայն, միեւնոյն ժամանակ կան այնպիսի ծրագրեր, որոնք բացի այն, որ բնաւ ուսուցողական ու դաստիարակչական չեն, այլեւ՝ վնասակար ու մոլորեցուցիչ են, անյարիր ու խոտոր են հանդիսանում հայ ժողովրդի նկարագրին, աւանդոյթներին, արժէքներին, ըմբռնումներին ու մանաւանդ՝ հայ ժողովրդի ու մասնաւորաբար հայրենի երկրի ներկայ իրավիճակին, կարիքներին  ու նպատակներին:

Ի՞նչ է եթերուող մի շարք  սերիալների ու ֆիլմերի բուն նիւթն ու բովանդակութիւնը: Կասկած չունենք, որ իւրաքանչիւր դիտող կը հաստատի, թէ մի շարք հեռուստածրագրերի եւ սերիալների (առանց անունները նշելու) բուն թեման ներկայացնում է՝ դաւադրութիւն, խաբեբայութիւն, կոպիտ ու գռեհիկ վերաբերմունք եւ արտայայտութիւններ (յատկապէս ընտանիքների եւ նրանց անդամների ու ազգականների միջեւ եւ իրար նկատմամբ), ամուսնալուծութիւն, գողութիւն, աւազակութիւն, ոճրագործութիւն, մարդասպանութիւն, քինախնդրութիւն, վրիժառութիւն, խռովութիւն ու բաժանում, կոպտութիւն, կեղծիք սեփական պետութեան նկատմամբ եւ այլն…

Ի՞նչ են տալիս այս բոլորը հայ կամ օտար հեռուստադիտողին՝ մասնաւորաբար պատանի ու երիտասարդ սերնդին: Բնականաբար, այն ամէնը, որոնք նշուել են վերը: Այլ խօսքով՝ չեն ծառայում մեր պետականութեան հզօրացմանը, հայ ժողովրդի ազգային իրաւունքների ու նպատակների իրագործմանը, եւ ոչ էլ՝ ժողովրդի սոցիալական ազատութեանը, իրաւահաւասարութեանն ու բարեկեցութեանը:

Իրերի այս դրութեան մէջ, երբ գտնւում ենք Հայկական Ցեղասպանութեան 100ամեակի սեմին, եւ Թուրքիան ու Ատրպէյճանը դեռ շարունակում են ուրանալ իրենց ծրագրած ու գործադրած ցեղասպանութեան արարքները եւ որեւէ ճիգ ու ջանք չեն խնայում կեղծելու ու նենգափոխելու պատմական իրականութիւնը, երբ ամէն օր նորանոր դաւեր են նիւթում,  երբ Արցախի անկախութեան միջազգայնօրէն ճանաչման հիմնահարցը դեռ իր վախճանական հանգրուանին չի հասել եւ պատերազմի վերսկսման սպառնալիքը Դամոկլեան սրի պէս կախուած է հայ ժողովրդի գլխավերեւը, երբ յոյժ անհրաժեշտ է տնտեսապէս ու քաղաքականապէս կայացնել, հզօրացնել ու բարգաւաճ դարձնել հայկական պետականութիւնը, մարդ ակամայից մտածում է, թէ մենք ի՞նչ ենք անում եւ ո՞ւր ենք գնում…

Կարծում ենք՝ հայ ժողովրդի ներկայ իւրայատուկ վիճակը եւ աշխարհաքաղաքական պայմանները թելադրում են,  որ թէ՛ Սփիւռքի,  եւ թէ՛ հայրենի հեռուստածրագրերը, ինչպէս նաեւ հայկական մամուլն ու զանգուածային հաղորդակցութեան բոլոր միջոցները աւելի նպատակադրուած եւ համազգային նպատակներ հետապնդող նիւթերով ու ծրագրերով լիցքաւորուեն: Այլ խօսքով՝ փաստացի նիւթերով եւ վաւերագրական ֆիլմերով հայ եւ միջազգային հանրութեանը իրազեկ դարձնեն Հայկական Ցեղասպանութեան անժխտելիութեանն ու անժամանցելիութեանը, մերկացնեն Թուրքիայի եւ Ատրպէյճանի կառավարութիւնների շարունակական ուրացման քաղաքականութիւնը եւ այդ ճանապարհին ձեռնարկած հակահայ եւ հակամարդկային դաւադրութիւններն ու կեղծիքները հարկ է, իբրեւ օրինակ, նշել, թէ, ըստ «Ասպարէզ» օրաթերթին, Թուրքիայի կառավարութիւնը Հայկական Ցեղասպանութիւնը քրէականացնող բանաձեւը Ֆրանսայի Սահմանադրական Խորհրդում ձախողեցնելու ուղղութեամբ ծախսել է, իմա՛ կաշառք է տուել, շուրջ 100 միլիոն տոլար):

Չափազանց անհրաժեշտ ու կենսական է՝  ընդհանրապէս միշտ, բայց եւ մասնաւորաբար այս երեք տարուայ ընթացքում ընդհուպ մինչեւ Հայկական Ցեղասպանութեան 100ամեակ, հայ հանրութեան, ի մասնաւորի պատանի ու երիտասարդ խաւի մէջ առաւելաբար զարգացնել հայրենասիրութեան, ազգային արժէքների ու բռնագրաւուած իրաւունքների գիտակցութիւնը, նրանց մէջ արմատաւորել հայրենի հողին կառչելու եւ պաշտպանելու վճռակամութիւնը, նրանց սնել  ու տոգորել հայոց պատմութեան բազմաթիւ հերոսական դրուագներով եւ ներշնչել արիութեան, աննկուն կամքի, միաբանութեան ու միասնութեան զգացում, գիտակցութիւն եւ ըմբռնողութիւն հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական պայքարում՝ ի խնդիր Հայկական Ցեղասպանութեան ճանաչման մասնաւորաբար Թուրքիայի կառավարութեան կողմից եւ մեր պապենական հայրենիքի նուաճման,  ի վերջոյ ստեղծել հաւատք ու համոզում հայ ժողովրդի լուսաւոր ապագայի ու բարեկեցիկ կեանքի նկատմամբ, ինչպէս նաեւ՝ իւրայատուկ թողարկումներով առաւելագոյնս հզօրացնել մեր պետականութեան հիմքերն ու կառոյցները, եւ այլեւայլ աշխատանքներ, որոնք ուղղուած կը լինեն շէն ու բարեկեցիկ երկիր ունենալու հրամայականին:

Ահաւասիկ թուարկուեցին մի շարք հիմնական ու կարեւոր հարցեր, որոնք պիտի մեր ցսենարիստների, ծրագրեր մշակողների ու բոլոր պատասխանատու անհատների ուշադրութեան կենտրոնում լինեն եւ առաջնահերթ համարուեն: Այսպիսով կարելի է յուսալ, որ Հայ Դատի գուպարը կը թեւակոխի իր վախճանական հանգրուանը:

Ռուս մեծ փիլիսոփայ Ն. Բերդեայեւն իր «Անհաւասարութեան փիլիսոփայութիւն» աշխատութիւնում ազգը դիտարկում է որպէս պատմական կատեգորիա: Նա միանգամայն իրաւացիօրէն զանազանում էր «ազգ» եւ «ժողովուրդ» հասկացութիւնները:

Նրա կարծիքով ժողովուրդը ներկայացնում են այն մարդիկ, ովքեր այսօր են ապրում՝ ապրող սերունդների ամբողջութիւնը: Իսկ ազգը ոչ միայն ներկայ պահին ապրող, այլեւ անցեալի սերունդներն են՝ այն ամբողջ ժառանգութիւնը, որ նրանք թողել են՝ կառուցածները, ասածները, երգածները, կերտածները, գրածները: Ազգի ամբողջ ժառանգութիւնը՝ գեղարուեստը, գրականութիւնը, ռազմական բոլոր յաղթանակները եւ պարտութիւնները, ամբողջ հպարտութիւնն ու տառապանքները նոյնպէս ազգի բաղկացուցիչներն են:

«Ազգի կամքում ոչ միայն ողջերի, այլեւ մեծ անցեալի եւ դեռ առեղծուածային ապագայի ձայներն են: Ազգը ներառում է ոչ միայն մարդկանց սերունդները, այլեւ եկեղեցիների քարերը, պալատներն ու շինութիւնները, գերեզմանաքարերը, հին ձեռագրերը եւ գրքերը: Եւ ազգի կամքը որսալու համար պէտք է լսել այդ քարերի ձայնը, կարդալ մոխրացած էջերը»:

Շարունակելով Բերդեաեւի միտքը՝ կարելի է ազգ հասկացութեանը յաւելել նաեւ դեռ չծնուած սերունդները, որոնց պէտք է պատկանի ապրածների ու ապրողների ստեղծած ամէն ինչը: Եւ լիարժէք է միայն այն ազգը, որն ապրելով այսօր՝ գիտակցում է իր պարտքը թէ՛ անցեալի, թէ՛ ապագայի հանդէպ, իրեն զգում է որպէս շղթայի մի օղակ, գիտակցում է՝ պարտաւոր է թոյլ չտալ, որ այդ շղթան կտրուի այսօրուայ օղակում եւ մոռացութեան տրուեն անցեալի օղակները կամ էլ՝ որ վաղուայ օղակները թուլանան:

Ազգը հոգեւոր ամբողջական երեւոյթ է՝ այն օրգանական ամբողջութիւն է, այն թուաբանութեան չի ենթարկւում, միասնական է եւ անխզելի: Այն կարելի է փորձել սպանել (մեզ հետ դա փորձել են անել), բայց համամարդկային ընտանիքի մէջ ձուլելն անկարելի է: Չնայած գլոբալիզացիայի կողմնակիցներն այլ կերպ են մտածում: Բայց նրանց մասին՝ աւելի ուշ:

Հիմա՝ ժողովրդի մասին: Սա արդէն ոչ թէ պատմական հասկացութիւն է, այլ սոցիալ- դասակարգային կատեգորիա, հետեւաբար տրոհելի, որի հանդէպ կիրառելի են թուաբանական մեթոդները: Այդ կատեգորիան բաժանւում է դասակարգերի, սոցիալական խմբերի ու շերտերի, խաւերի, ազգագրական համայնքների, կաստաների, գերդաստանների, ընտանիքների: Բաժանում են՝ ում, երբ եւ ինչպէս յարմար է՝ ըստ տուեալ պահի քաղաքական նպատակայարմարութեան: Կարող են նաեւ գումարել կամ հանել (երբ գնդակահարում են, բանտ նստեցնում կամ աքսորում) կամ նոյնիսկ բազմապատկել: 20րդ դարի բոլշեւիկեան-ինտերնացիոնալիստական կամ աւելի նրբին՝ կոսմոպոլիտ-գլոբալիստական մարտավարութիւնն է՝ ոչնչացնել, աղաւաղել անճանաչելիութեան աստիճան, մոռացութեան մատնել ազգի անցեալը, աւանդոյթները, ձգտումները, յիշողութիւնը, գաղափարները, հոգեւոր արժէքները, իսկ մարդկանց տեղաւորել յարմար, հեշտ մասնատուող եւ ենթարկուող «ժողովուրդ» հասկացութեան մէջ՝ նրա համար յօրինելով վերացական ապագայ:

Եւ հիմա այդ վերացական ապագան իրականութիւն է դարձել մէկ առանձին երկրում՝ Հայաստանում:

Ինչպէ՞ս է բնութագրւում այդ իրականութիւնը: Կրկին յիշենք Բերդեայեւի տողերը. «Եւ ազգի կամքը որսալու համար պէտք է լսել այդ քարերի ձայնը, կարդալ մոխրացած էջերը»:

Եւ ո՞վ է դա անելու: Բոլոր նրանք, ովքեր ընդունակ են դրան՝ հայկական պետաքաղաքական կառոյցում բետոնէ պատերով մեկուսացած են որոշումներ կայացնելու ոլորտից: Այնպէս որ՝ ազգի կամքի որեւէ դրսեւորման մասին Հայաստանում խօսք չկայ եւ չի կարող լինել:

Հայաստանի իշխանութիւնը չի ուզում ազգ ունենալ: Ազգը նրան պէտք չէ:

Այս ընտրութիւնները ցոյց տուեցին, որ նոյնիսկ ժողովուրդ նրան պէտք չէ, որովհետեւ այդ դէպքում էլ ստիպուած են լինելու գործ ունենալ դրա զանազան բաղկացուցիչների հակոտնեայ շահերի հետ:

Հայկական իշխանութեանը պէտք է աւելի պարզունակ օբյեկտ, եւ նա արդէն գտել է այն:

«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԶՐՈՒՑԱԿԻՑ»

«Այժմ քո տեսեալ զիս անձամբս փոքրիկ, ոչ առեր զչափ մեծութեան իմոյ, զի ցայժմ ես քեզ առեւծ էի եւ արդ աղուէս։ Ճայց մինչ ես Վասակն էի, ես սկայ էի. մի ոտնս ի միոյ լերին կայր եւ միւս ոտնս իմ ի միոյ լերին կայր, յորժամ յաջ ոտնս յենուի, զաջ լեառն ընդ գետին տանէի, յորժամ ի ձախ ոտնն յենուի, զձախ լեառն ընդ գետին տանէի։ Ապա հարցանէր թագաւորն Պարսից Շապուհ եւ ասէ. Աղէ՝ տուր ինձ գիտել. ո՞վ են լերինքն այնոքիկ, զորս դուն ընդ ունջ տանէիր։ Եւ

ասէ Վասակ. Լերինքն երկուք մի դու էիր եւ մի թագաւորն Յունաց»։

Փաւստոս Բուզանդ, IV, 54։

Երեք տարի անց յիշելով 2008ի Օգոստոսի դէպքերը, երբ հարաւօսական կոնֆլիկտը (հակամարտութիւնը-Խմբ.) Վրաստանի նախագահ Սահակաշվիլին փորձեց լուծել զէնքի ուժով, Վաֆա Գուլուզադէն գանգատուեց, թէ՝ փոխանակ սպառնալու Հայաստանին, ազատելու Ադրբեջանի՝ ԼՂ սահմաններից հեռու գտնուող, օկուպացուած (գրաւուած-ԽՄԲ.) տարածքները, Մեդվեդեւը սպառնում է Ադրբեջանին օգոստոսեան դէպքերի կրկնութեամբ։ Որ տարածքն է որից հեռու՝ թողնենք Գուլուզադէի աշխարհագրական երեւակայութեանը։ Մոսկուային «կարգի հրաւիրելու» ուրիշ միջոց չգտնելով, նա սպառնաց, ՆԱՏՕին միանալու Ադրբեջանի ձգտումով, «մոռանալով», որ իր նախագահ Իլհամ Ալիեւը խուսափելով առկայ վտանգներից՝ չմիանալու պահանջ է դրել։ Չգիտէ՞ր, որ հարեւանների հետ տարածքային խնդիրներ ունեցող երկրներին արգելուած է միանալ ՆԱՏՕին, թէ՞ կարիք ունէր վրդովուած «հոգին» հանգստացնել փուչ սպառնալիքով՝ կարեւոր չէ։

Մեզ համար կարեւորն ու տարօրինակն այն է, որ ՀՀ Աժ առաջիկայ ընտրութիւններից առաջ արեւմտամէտ որոշ անձինք ու կուսակցութիւններ ակտիւօրէն սկսեցին բարձրացնել Ռուսաստանի հետ Հայաստանի յարաբերութիւնները վերանայելու, ՆԱՏՕին միանալու խնդիրը։ Ի հարկէ, վերանայել-չվերանայելուց անկախ խնդիրը փուչ է, ուստի հարկ չէր լինի անդրադառնալ դրան, եթէ… Եթէ անհրաժեշտ չլիներ պարզել, ի՞նչ նպատակ են հետապնդում «միանալու» այդ փուչ երազով ապրողները։ Միթէ՞ յանուն միացման, յանուն արեւմտեան, եւրոպական «արժէքների», Արցախի Հանրապետութիւնը Ադրբեջանին զոհաբերելու նպատակ։ Զոհաբերել՝ վերացնելով տարածքային խնդիրը հարեւանների հետ, ՆԱՏՕին, Արեւմուտքին միանալու նրա թեւի տակ անհոգ, ուրախ, հարուստ, հպարտ ապրելու համար։ )Ի՞նչ նկատի ունեն «արժէքներ» ասելով, տուեալ դէպքում երկրորդական է։ Առանց աքսիոլոգիային (բարոյական արժէքներուն առնչուող տեսութեանց-Խմբ.) գոնէ մասնակի-մակերեսային ծանօթութեան անիմաստ է խօսել այդ նիւթից, արեւմտեան, արեւելեան, թէ հիւսիս ատլանտեան «տեսակների» ինչ որ «արժէքներից»(։

1

«Ժառանգութիւն» կուսակցութեան առաջնորդ Րաֆֆի Յովհաննէսեանի համոզմունքով. «Ռուսաստանը պէտք է կամ ընդունի Հայաստանի ինքնիշխանութեան փաստը եւ նրա հետ վարի իսկական գործընկերութիւն՝ միջազգային, պետական ու ժողովրդավարական առումներով, կամ էլ պէտք է Հայաստանին ազատ թողնի եւ դիմաւորի նոր օր»։ Այս պահանջը նա հիմնաւորում է իւրատեսակ աստուածաշնչային-ուտոպիական պատկերացումով. «Եթէ միջազգային օրէնքը, ինքնորոշումը, ապագաղութացումը եւ տարրական ազատութիւնը պէտք է ճշմարիտ, ոչ թէ հռետորական կարեւորութիւն ունենան, արդի աշխարհի կեանքում ու զարգացման մէջ, ապա աշխարհը պէտք է կառավարուի հաւասարապէս երաշխաւորուած իրաւունքներով… Ո՞վ կը լինի առաջինը, որ ցոյց կը տայ, որ այսօրուայ համամոլորակային գործերում օրէնքի ու իրաւունքների արժէքն աւելին է, քան մէկ դոլարը» )«ՌԱՀՀԿ կենտրոնի լրատու, Ե., Յունուար, 2012(։ Ո՞ր միամիտը, այն էլ քաղաքականութեան ոլորտում գործող, չգիտի, որ «երաշխաւորուած իրաւունքներ», ո՞ւր մնաց՝ «հաւասարապէս», չեն եղել, չկան, եւ հազիւ թէ լինեն, որ օրէնքն ուժեղինն է եւ գերին է շահերի, մինչեւ իսկ՝ դրութեան տէրերի քմահաճոյքի, առաւել եւս, երբ այդ «ո՞վ կը լինի առաջինն» էլ չի գտնուել եւ մինչեւ Քրիստոսի յայտնութիւնը չի գտնուելու։ Ուրեմն ո՞ւմ հետ է առեւտուրը՝ անգոյ ստուերների՞։ Երբ ամերիկացի զինուորները միզում էին իրենց սպանած մարդկանց դիակների վրայ, ո՞ր օրէնքի ու արժէքի մասին էին մտածում։ Ինչո՞ւ մտածէին-ուժը կայ՝ խելք, խիղճ, բարոյական արժէք-մարժէք հարկաւոր չեն։ Անօգուտ է, վտանգաւոր, վնասակար առասպելական դրախտի ի սկզբանէ կործանուած պատրանքներով ապրելը։ Այն էլ այժմ, երբ գնալով խորանում են հակասութիւնները, սրւում հակամարտութիւններն աշխարհում։ Այն էլ Հայաստանի նման աշխարհքաղաքական բարդ ու ծանր կացութիւնում գտնուող փոքր երկրի համար, որտեղ անվերջանալի արտագաղթի հետեւանքով հազիւ երկու միլիոն մարդ է մնացել։ Խնդիրն այն չէ, որ խելքը գլխին ոեւէ հայ, ի հարկէ, կը ցանկանար, հայրենիքը տեսնել ըստ ամենայնի ինքնիշխան, աշխարհի արիւնոտ կրկէսամարտում ի զօրու իր ուժերով պաշտպանելու ապրելու իր իրաւունքը։ Բայց Հայաստանը Ռուսաստանից «ազատելու» գաղափարի երդուեալ կողմնակիցներն իսկ դա անհնարին են համարում, մինչեւ այն չփոխարինուի ՆԱՏՕով։ Այսինքն՝ քանի որ առանց արտաքին ուժի պաշտպանութեան անհնար է գոյատեւել, ապա՝ կամ Ռուսաստանը, կամ ՆԱՏՕն, իսկ իրականում՝ կամ Ռուսաստանը, կամ նատօական Թուրքիան։ 1828ից յետոյ պատմութիւնը թշուառ Հայաստանին առայժմ այլ ընտրանք չի առաջարկել։ Եւրոպային հասնելու ճանապարհներն անցնում են կամ Թուրքիայով, կամ Ռուսաստանով։

Աշխարհի շուկայից փշրանք փախցնող անտէր մուրացկան մանուկի «կարգավիճակում» գտնուող ամէն մէկն էլ ինքնիշխան տաքուկ անկիւն կ՛երազի։ Օգո՞ւտն ինչ։

Հելսինկեան քաղաքացիական ասոցիացիայի Վանաձորի գրասենեակի ղեկավար Արթուր Սաքունցը Բրիւսելում 2011 Նոյեմբերին ՆԱՏՕի սեմինարում դատապարտեց Հայաստանին Եւրոպայում սովորական զինուած ուժերի մասին պայմանագրի դրոյթների խախտման համար )«Գոլոս Արմէնիի», 24 Նոյեմբեր(։ Այն դէպքում, երբ ամէն չափ ու դրոյթ խախտած Ադրբեջանի ռազմական բիւջէն Հայաստանինը գերազանցում է մօտ 10 անգամ։ Ադրբեջանին այսպէս ստորաբար պաշտպանող անձը պնդում է, որ ՀԱՊԿից ազատագրուելն ու ՆԱՏՕին ինտեգրուելն (միանալ, մերուիլ-Խմբ.) է Հայաստանի անվտանգութեան կարեւորագոյն երաշխիքը։ ՆԱՏՕին Թուրքիայի անդամակցութիւնը չի՞ խոչընդոտի Հայաստանի անդամակցութեանը, հարցից շեղուելով նա պատասխանում է. «Հայաստանում թէ ընդդիմադիր, թէ իշխանութիւն ունեցող քաղաքական ուժերը չեն ազատուել աւտորիտարիզմից (մենատիրականութիւն-Խմբ.) եւ դա է հիմնական խոչընդոտն ու սպառնալիքը… անդամագրումը ՆԱՏՕին աւելի կը մեծացնի անվտանգութիւնը, երկխօսութիւն կը սերմանի եւ կը նպաստի մեր զարգացմանը։ Բայց քանի դեռ Ռուսաստանն ինքը ժողովրդավարական արժէքային համակարգում չի գտնւում, չի կարող լինել երաշխաւորը, նա մշտապէս լինելու է սպառնալիքը թէժ պահողի դերում՝ ելնելով իր աշխարհքաղաքական շահերից» )«Լրագիր», 16 Յունուար(։ Բնաւ պարտադիր չէ ինչ որ մարդու իրաւունքների ինչ որ պաշտպան լինել նման անհեթեթութիւն դուրս տալու համար։ Նախ՝ «երկխօսութիւն սերմանելու» մասին- հէնց Արեւմուտքի թելադրանքով չէ՞ր Սերժ Սարգսեանի նախաձեռնած ֆուտբոլային երկխօսութիւն-դիւանագիտութիւնը, որից դժգոհ է նոյնիսկ թուրքերի հետ յարաբերութիւնները «կարգաւորելու» ջերմ ջատագով ԼՏՊն։ Առհասարակ, որեւէ «երկխօսութեամբ» ի՞նչ «անվտանգութիւն» կարելի է կորզել թուրքադրբեջանցիներից։ Նրանք մեր «իմաստունների» նման ոչ միայն երբեք ապուշ չեն կտրել արեւմտեան «արժեհամակարգից», այլեւ ի բնէ իրենց վայրագ պատմական ծաւալապաշտական մտայնութեամբ, որեւէ «երկխօսութիւն» աւարտել ու աւարտելու են տարածքային պահանջներով- կը տաս՝ տուր, չե՞ս տայ՝ արիւնով կը վերցնեն։ ՀԱՊԿից «ազատագրուած» Հայաստանը աշխարհի ամենաժողովրդավար երկիրը դառնայ թէ ոչ, Ադրբեջանը չի՞ յարձակուի Հայաստանի վրայ եւ թուրքական բանակի բարձր հրամանատարութիւնը մէկ-երկու ժամ յետոյ նստած չի՞ լինի Երեւանի կառավարական շէնքում, թելադրելու հայ-թուրքական վերջին պայմանագրի եղեռնական կէտերը։ Ո՞վ ո՞ւմ կարող է համոզել, որ թուրքադրբեջանցի գայլը ոչխար է։ Եւ ո՞ւմ կարելի է նման բան համոզել, եթէ ոչ անյուսօրէն խելազուրկ ոչխարին։ Ո՞վ է համոզել, որ Արեւմուտքի համար Հայաստանն աւելի կարեւոր է քան Թուրքիան իր ներկայ նէոօսմանական դերածաւալումով։ ՆԱՏՕն ինչպէս ժամանակին Կիպրոսը, պաշտպանեց թուրքական ներխուժումից, այնպէս էլ Հայաստանն է պաշտպանելու։ Նոյնիսկ, մինչեւ որոշի, պաշտպանելու բան չի մնայ։

Իրանի վրայ հաւանական իսրայէլա-ամերիկեան յարձակո՞ւմը մեր ՆԱՏՕապաշտներին դրդեց հէնց հիմա, խմբովի կտրականապէս պահանջել Հայաստանից հանելու ռուսական ռազմաբազաները։ Ո՞ւմ են ծառայում, ո՞ւմ խոստումներին ու հրահանգներին անսացին, դրանց փոխարէն փաստօրէն պահանջելով ՆԱՏՕի զօրամիաւորումներ տեղադրել, Հայաստան-Արցախ սահմանից Իրանի վրայ յարձակուելու, այն տրոհելով թուլացնելու, առաջին հերթին՝ պատմական Ադրբեջանը կովկասեան շինծու «Ադրբեջանին» միացնելով ալիեւեան Մեծ Ադրբեջան ստեղծելու համար։ Ինչո՞ւ։ Հայաստանի բազմաթիւ անհեթեթ ու լուսանցքային կուսակցութիւններից այսպէս կոչուած՝ Պահպանողական կուսակցութեան նախագահ Միքայէլ Հայրապետեանը, ՀՀՇից ծաղկած Ազատ-դեմոկրատներ կուսակցութեան համագումարում, բարձրաձայնեց իր ռուսատեաց բաղձանքը. «Անհամբեր սպասում ենք այն ազդեցիկ քաղաքական ուժի ծննդին, որն առանց ռէալ-պոլիտիկի աճուկների հետեւում թաքնուելու, առանց ծեքծեքումների կը յայտարարի, որ մեր պետականութեան կայացման խոչընդոտը ռուսական իմպերիալիզմն (կայսերապաշտութիւնը-Խմբ.) է, որ մեր պետականութեան կայացման առաջին քայլը ռուսական գաղութատիրութիւնից ազատագրումն է, որ մեր անվտանգութեան ու զարգացման խոչընդոտը ՀԱՊԿի պէս փտած ու տոտալ (ամբողջական-Խմբ.) ժանդարմի (ոստիականական-Խմբ.) գործառոյթներ ունեցող կառոյցն է, որ մեր քաղաքական մշակոյթի անկատարութիւնը ԱՊՀ կոչուած անախրոնիզմն է, որ մեր պետութեան անվտանգութեան յուսալի երաշխիքը մեզ իսկապէս հարազատ Արեւմտեան քաղաքակրթութիւնն է՝ իր անվտանգութեան համակարգ ՆԱՏՕով )«Լրագիր», 16 Մարտ(։ Համատեղ ուժերով յարձակման անցած ՆԱՏՕապաշտների խումբը նկատելի թիւ է կազմում։ «Լրագիր»ի թղթակիցն այս ելոյթը համարեց «իսկապէս յեղափոխական այդ բառի լաւագոյն իմաստով»։ Թէ ո՞րն է «լաւագոյն յեղափոխականը» ինքը գիտի, բայց, որ դրանից արեան հոտ է գալիս, անհնար է թաքցնել։ Բացելով բուն նպատակը թղթակիցը շարունակում է. «Խօսելով օլիգարխացման, մոնոպոլացման» եւ այլ յայտնի արատների մասին, բոլորը հրաշալի հասկանում են, որ մեր դժբախտութիւնների արմատը հէնց Ռուսաստանից վասալական կախման մէջ է։ Սակայն ոչ մի կուսակցութիւն չի համարձակուել իրերն անուանել իրենց անունով։ Առաջինը Ժառանգութիւն կուսակցութիւնն էր, որի համագումարում յայտարարուեց, որ չ՛արժեր երկարաձգել ռուսական բազաների տեղակայման ժամկէտը Հայաստանում։ Ժառանգութիւնը նաեւ յայտարարել էր, որ անհրաժեշտ է վերանայել յարաբերութիւնները Ռուսաստանի հետ )«Լրագիր», 17 Մարտ(։

Եթէ Հայաստանում իշխում է քրէաօլիգարխիկ խաւը, մեղաւորը Ռուսաստա՞նն է, թէ սեփական օրէնսդիր-գործադիր-դատական արատաւոր համակարգը։ Եթէ Հայաստանը վասալական կամ այլատեսակ կախման մէջ է, մեղաւորը Ռուսաստա՞նն է, թէ՞ իրենք իրենց, կախման մէջ դրածները՝ իշխանութիւնը նուաճած «հիմնադիր» ազգակործան ՀՀՇից մինչեւ ներկայ ՀՀԿ։ Ռուսաստանը չլինէր, մի ուրիշից էր կախուելու, ուրիշն էլ չլինէր՝ ուզած-չուզած կախուելու էր Թուրքիայից՝ խեղդուելով ու ճօճուելով օդում, քանզի թուրքերը նաեւ կախելու հմուտ վարպետներ են։

Այն, որ «ազդեցիկ ուժի» ծննդին սպասող, դրանով իսկ իր եւ համախոհ միւսների անկարողութիւնն ընդունող, Մ. Հայրապետեանի լուսանցքային կուսակցութեան «պահպանածը» ընդամէնը ԼՏՊն է, հաստատուած է 10րդ արտահերթ համագումարի բանաձեւում. «Պահպանողական կուսակցութիւնը 2012թ. ՀՀ ԱԺ ընտրութիւններում կրկին պաշտպանում է ՀՀ հիմնադիր-նախագահ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանին՝ անկախ նրա հրապարակելիք նախընտրական ծրագրի բովանդակութիւնից» )«Լրագիր», 19 Մարտ(։ Այսինքն, «հիմնադիրը» ինչ էլ ասի ճիշդ է։ Չհամաձայնի ռուսական ռազմակայանները հանելուն հայրապետեանները, հակառակ իրենց համոզմունքի, ընդունելու են։ Պահանջի հանել եւ պար բռնել հայ-թուրքական ողջ սահմանի երկայնքով )լեռնաշուրջպարի յայտնի օրինակով(՝ կը պարեն։ Ուրեմն, ոչ թէ «պահպանողական», այլ յարմարուողական-կռապաշտական եւս մի տեսակ, որի տարատեսակների արդէն զզուեցնող գերարտադրութիւն կայ ողջ հայութեան մէջ։

2

Արեւմտեան քեռիները պատրաստ չե՞ն Հայաստանը ՆԱՏՕի գիրկն ընդունել։ Դրա վկայութիւնը չէ՞, որ Արեւմուտքից եկած գրեթէ բոլոր պաշտօնական խմբերն ու ներկայացուցիչները անպայման հանդիպում են ԼՏՊին ու նրա արբանեակներին քննելով թէ՛ ներքին, թէ՛ արտաքին քաղաքականութեան այնպիսի խնդիներ, որոնք դուրս են վերջիններիս գործառոյթներից։ Հանդիպումների հերթը հասաւ նոյնիսկ վերջերս հազիւհազ ստեղծուած ազատ-դեմոկրատներին )իսկ ովքե՞ր են «անազատ» դեմոկրատները(։

Առանց այդ էլ ծանր ու բարդ կացութիւնը սոսկ պղտորելու ունակ, բայց ազգօգուտ որեւէ գործ կատարելու անկարող այս վայ-արեւմտամէտները «ազդեցիկ ուժի» ծննդին սպասելով, սնապարծօրէն իրենց էլ են ազդեցիկ քաղաքական գործիչներ կարծում։ Այլ առիթով նշել եմ, ստիպուած եմ կրկնել-քաղաքական գործիչ աւելի յաճախ նշանակում է հաւի նման դիմացը շաղ տուած կուտից այն կողմ չտեսնող։ Սեւը սպիտակից չտարբերող։ Չեմ հեգնում։ Եթէ տեսնում են, տարբերում են, ինչպէ՞ս է որ դաս չեն առնում կողքի երկիր Վրաստանի օրինակից։ Եռանդագին ՆԱՏՕին ձգտող, Ռուսաստանի հանդէպ ագրեսիւ ատելութեամբ լի, այդ երկրի ղեկավարութեան՝ Արեւմուտքին նուիրուածութեան վարձը Աբխազիայի եւ Հարաւային Օսիայի կորուստը չէ՞ր։ Եթէ դրանով վերջանան կորուստները… 1926-2002 թուականներին նախկին Բորչալուի գաւառի տարածքում ադրբեջանցիները 63.100ից հասել են 224.606ի, աւելանալով 161.506ով։ Մայրաքաղաք Թիֆլիսը ադրբեջանական օղակի մէջ է. «Մեր արձագանգը չենք ուզում ծանրաբեռնել æաւախքի, Աջարիայի, Թիֆլիսի եւ այլ շրջանների ժամառժամ թուրքացման, Թուրքիան եւ Ադրբեջանն իրար միացնող կոմունիկացիոն (ճանապարհային-Խմբ.) հանգոյցների՝ Վրաստանի համար կործանարար հետեւանքների մասին, յուսալով, որ պարոն Շեւարդնաձէն միւս անգամ կը վերախմբագրի իր յայտարարութիւնները եւ կը խօսի իրական վտանգի մասին… «Բիւզանդաոճ» քաղաքականութիւնն ի վերջոյ յանգեցնելու է նրան, Կ. Պոլիս-Ստամբուլի օրինակով, որ մի գեղեցիկ օր Թիֆլիսը կը վերանուանուի Իսմայիլքենդի կամ Քեշիշխանայի» )տես Վահէ Սարգսեանի յօդուածը՝ «Լրագիր», 12 Դեկտեմբեր, 2011(։ Էդ. Շեւարնադնաձէն ադրբեջանցիներից ոչ պակաս, գուցէ եւ աւելի, վտանգաւոր է համարում վրացահայերին։ Մեր որոշ հայրենակիցները հիացած են այդ երկրի յաջողութիւններով, չտեսնելով իշխանութիւնների՝ ոտնձգութիւնները ամէն ինչ հայկականի հանդէպ- արգելուած է մինչեւ անգամ հայատառ մամուլ եւ գրականութիւն անցկացնել հայ-վրացական սահմանից։ Աներեւակայելի իրողութիւն։

Իրանին ռազմական հարուած հասցնելու վտանգի աճման վկայութիւններից է Վրաստանի խորհրդարանի նախկին դեպուտատ, ընդդիմադիր Լեւան Փիրուելիի բացայայտումը։ Վրաստանը պատրաստւում է Իրանի դէմ պատերազմին, ընդունելով ամերիկեան հակաօդային «Պետրիոտ» կոմպլեքսներ, որոնք կը պաշտպանեն ամերիկեան ռազմաբազաները Վրաստանում։ Արագօրէն վերանորոգւում են ճանապարհները, կամուրջները, օդանաւակայանները, կառուցւում են նորերը։ «Ըստ որում Վրաստանի բոլոր օդանաւակայանները պատկանում են թուրքերին», այսինքն, արդէն ՆԱՏՕական են։ Ամերիկեան ծրագրով կառուցւում են մեծաքանակ փոքր զինուորական հոսպիտալներ (հիւանդանոցներ-Խմբ.)։ Պատերազմը սկսուելու դէպքում, նշում է Փիրուելին, Ռուսաստանը, չի կարող լքել դաշնակից Հայաստանին, ռազմական միջանցք կը պահանջի Վրաստանի տարածքով։ Վրաստանը կը հրաժարուի, Ռուսաստանը ստիպուած ուժով կը բացի այդ միջանցքը։ Սահակաշվիլին դա նկատի առնելով էւակուացիա (ժողովուրդի դուրս բերում-Խմբ.) է նախապատրաստում… Մայիսի 26ին նա բացելու է խորհրդարանի նոր շէնքը Քութայիսում։ Խորհրդարանը Թիֆլիսից տեղափոխելը շահաւէտ չէ տնտեսապէս, եւ, անհասկանալի է քաղաքականապէս։ Հարաւային Օսիայում տեղակայուած ռուսական զօրքերը ընդամէնը մի ժամուայ ընթացքով են հեռու Թիֆլիսից, եւ ոչ մի արգելք նրանց ճանապարհին չկայ։ Դէպքերի նման զարգացման դէպքում ստիպուած թողնելով Վրաստանի արեւելեան կէսը Սահակաշվիլին կառավարութիւնը կը տեղափոխի արեւմուտք յուսալով ամրանալ այնտեղ, որտեղ էլ ստեղծւում է ողջ ինֆրակառուցուածքը։ Հիմա լայնացւում են թունելները՝ զօրքերի արագ տեղաշարժի համար )«Վրեմեա», Լ. Ա. 23-29 Մարտ(։

Հիմա մեր հաւկուրները եթէ ցանկանում են «ռէալ-պոլիտիկի» փոխարէն թաքնուել ՆԱՏՕի «աճուկների հետեւում», վարձը նախեւառաջ հատուցելու են Արցախով, որից յետոյ միայն ազատ-դեմոկրատ-պահպանողաբար պիտի վայելեն «հարազատ» Արեւմտեան քաղաքակրթութեան պտուղները։ Սիրոյ եւ նուիրուածութեան անճոռնի խոստովանութիւն ամէն տեսակ պոլիտիկ-մոլիտիկի անտեսումով, առանց պարզելու, արեւմտեան քաղաքակրթութեան ինչի՞ն են պէտք իրենք, ՆԱՏՕի աճուկներին հաճելի՞ են, թէ՞ տհաճ։

Եկէք ընդունենք, թէ ռուսական իմպերիալիզմ, գաղութատիրութիւնը, փտած ու տոտալ ժանդարմ ՀԱՊԿը, անախրոնիզմ  (ժամանակավրէպ-Խմբ.) ԱՊՀը, եւ այլն, մեր անվտանգութեան ու զարգացման խոչընդոտ են եւ փրկութիւնը ռուսական բազաներից շուտափոյթ ազատուելն է։ Անհեթեթութիւն է, բայց ընդունենք նոյնիսկ, որ Հայաստանին վնասաբեր են ՀԱՊԿի ձրիաբար տրամադրած Ս-300 համակարգերը, ինքնաթիռները, հրթիռները, զէնք ու զինամթերքը։ Կը պատասխանե՞ն, թէ այդ «վնասների» փոխարէն ի՞նչ «օգուտներ» են սպասւում ՆԱՏՕից։ Պենտագոնի նախկին պաշտօնեայ Մայքըլ Մալուֆը Իրանական Press TVին տուած հարցազրոյցում ասել է- Սիրիայում ռեժիմի տապալումը մեծ սպառնալիք է Ռուսաստանի համար, որը սկսել է աւելի շատ զինուորականներ տեղակայել œ արդիականացնել Հայաստանի բազան՝ Մերձաւոր Արեւելքում հնարաւոր ճգնաժամի կանխազգուշացումով, որը կարող է ընդգրկել Սիրիայից մինչեւ Իրան՝ հնարաւոր ճգնաժամի կանխազգուշացումով։ Եթէ սիրիական ընդդիմութիւնը չհանդարտուի Ռուսաստանը կը դիմի հէնց Սիրիային իր ռեսուրսներով։ Ցայսօր հասկանալի չէ, ով է զինում սիրիական ընդդիմութիւնը )news.am, Ապրիլ 8։ Իմիջիայլոց, Զբիգնեւ Բրժեզինսկին գտնում է, որ սիրիական ընդդիմութեանը լաւապէս զինելու դէպքում իսկ չի յաջողուի տապալել Պաշար Ասադի վարչակարգը(։ Հիմա ի՞նչ, յանուն արեւմտեան «արժեհամակարգի» Հայաստանը թոյլ չտա՞յ ուժեղացնել եւ արդիականացնել ռուսական «վնասաբեր» բազաները։

Քանի որ Հայաստանի սահմանին կուտակուած են ՆԱՏՕի երկրորդ խոշոր՝ թուրքական բանակի միաւորներ, ապա ջատագովները, միանալուց առաջ գոնէ փորձեն ՆԱՏՕի թուրքական «աճուկների յետեւից» պարզել, թէ սովորական թուրքը նատօական թուրքից ինչո՞վ է տարբերւում։ Այն թուրքից, որը բեմում իսկական փամփուշտով կրակում, վիրաւորում է հայի «ստորացուցի»չ դերը ստիպմամբ ստանձնած թուրք բանուոր Մուրադ Ալփսալազին։ Տարբեր քաղաքներում կազմակերպուող ամենամեայ թատերականացուած ներկայացումներից առայժմ այս վերջինը՝ թուրքերին «ցեղասպանած» հայերից «հողերի ազատագրման 94ամեակի» առիթով, Վանի Արճէշ քաղաքում, պատահաբար չաւարտուեց թուրք բանուորի սպանութեամբ։ Փորձէք զինուած թուրքին թատրոնից բերել իրականութիւն եւ պատկերացրէք ինչով կ՛աւարտուի նրա հանդիպումը հայի հետ։ Եւ այդ յանցածին թուրքի յանցածին «ադրբեջանցի» եղբօր ղեկավար արիւնածարաւ Իլհամը ի՞նչ նպատակով հայերին ֆաշիստ յայտարարեց Եվրանեսթի՝ )տաքուկ բոյնի( պատգամաւորների հանդիսաւոր ներկայութեամբ, եթէ ոչ «ֆաշիստների» վերջնական բնաջնջման պանթուրքական ծրագիրն արադարացնելու։

3

ՆԱՏՕն չէ՞ր, որ «Մարդասիրական յարձակումով» )այսպէս էր կոչւում գործողութիւնը( աւերեց Սերբիան, կոտորեց խաղաղ բնակչութեանը, ռմբակոծեց մանկապարտէզ ու հիւանդանոց, մինչեւ իսկ չինական դեսպանատունը, բազում քաղաքացիական օբյեկտներ։ Ի՞նչ նպատակով սերբական քրիստոնէական սրբարանների օրրան Կոսովոն )Սերբիայի Էջմիածինը( անջատեց մայր երկրից, Եւրոպայի որովայնի տակ ստեղծելով իսլամական Մեծ Ալբանիա։ ՆԱՏՕն չէ՞ր, որ «Իրաքեան ազատութիւն» գործողութեամբ, մասնակիցներից միայն ամերիկեան բանակի 4500 զինուորների զոհաբերութեամբ, 32.000ի հաշմանդամութեամբ, առնուազն  )մինչեւ  2011ի Դեկտեմբեր( խաղաղ իրաքցիների կոտորածով երկիրը գցեց անվերջանալի, արիւնալի քաղաքացիական պատերազմի, աղէտալի քաոսի մէջ։ Նոյն գեհենը նաեւ Աֆղանստանում, որ ՆԱՏՕի զինուորների հեռանալուց յետոյ աւելի է բորբոքուելու։ ՆԱՏՕն չէ՞ր, որ ապստամբած ուժերին օգնելու համար ռմբակոծելով Լիբիան նորից խլեց բազում խաղաղ բնակիչների կեանքեր։ Մուամմար Կադաֆֆիի իշխանութեան դէմ պայքարող այդ ուժերը ՄԱԿի էքսպերտային (մասնագիտական, փորձագիտական-Խմբ.) յանձնաժողովի զեկուցագրում այժմ մեղադրւում են զինուորական ծանր յանցագործութիւնների, մարդու իրաւունքների բիրտ խախտումների համար։ ՆԱՏՕն փաստօրէն նպաստեց դրանց։ Լիբիայի ժողովուրդը երկար ժամանակ կը յիշի իր ապահով ու բարեկեցիկ կեանքը Կադաֆֆիի ժամանակներում, այնպէս էլ չհամոզուելով, թէ ռմբակոծումներով իրեն պարտադրուած «մարդու իրաւունքները», «դեմոկրատիան», «ազատութիւնը» եւ այլ արեւմտեան «արժէքներ» իրօ՞ք գերադասելի են նախկին դիկտատուրայից։ ՆԱՏՕի երկրները այս պատերազմների վրայ ծախսեցին տրիլլիոնաւոր դոլարներ՝ խթանելով համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը, ծանրացնելով նաեւ սեփական ժողովուրդների կեանքը։

Երրորդ աշխարհի երկրների, դրանց թւում եւ Հայաստանի քաղաքացիները միթէ՞ չեն տեսնում, որ ՆԱՏՕի նպատակը բնաւ էլ իրենց ապահովութեան, կենսամակարդակի բարձրացումը չեն, եւ չեն կարող լինել։ Ինչպէս երեւում է, շատերը չեն հասկանում, որ վերջապէս, գոյութիւն ունի Արեւմուտք-Արեւելք, այսպէս ասած՝ «երկու քաղաքակրթութիւնների» խորացող հակամարտութիւն, որը վճռւում է առայժմ ուժեղ կողմի միակողմանի որոշումներով ու ռազմական յարձակումներով, բազմահազար անմեղ մանուկ ու ծերերի, կին ու տղամարդկանց անպատիժ սպանդով։ Հակամարտութիւն, որը գնալով սրւում է յատկապէս արմատական իսլամի ուժեղացման զուգընթաց։ Արմատականութիւն, որի մի թեւը չի խնայում նոյնիսկ միւս թեւի հաւատակիցներին։ ՆԱՏՕն ստիպուած է՝ յարձակուել ու ռմբակոծել արեւմտեան քաղաքակրթութիւնը պահպանելու, Եւրոպան Եւրաբիայի չվերածելու, գոնէ, անխուսափելի այդ պրոցեսը (գործընթացը-Խմբ.) դանդաղեցնելու համար։ Երեւոյթ, որ ծաւալւում է օրէօր Արեւելքից Արեւմուտք ներգաղթող իսլամ զանգուածների անվերջանալի հոսքով, իսլամ ծնունդների անզուսպ աճով մի կողմից, եւ միւս կողմից՝ էթնիկ եւրոպացիների ծնունդների կործանարար կրճատումով, մահերի աննախընթաց գերակշռութեամբ։ Ուստի, ՆԱՏՕի խնդիրը օրինաչափօրէն հակառակորդ կողմին հնարաւորինս թուլացնելն է ամէն գնով, «Նպատակն արդարացնում է միջոցը»՝ կայուն սկզբունքով, իսկ թէ ուր կը մնան համընդհանուր մարդասիրական սկզբունքները երկրորդական է։

Ռազմական, քաղաքական վերլուծաբանները նշում են, որ 2012ը կարող է ազդանշանել զանգուածային նոր պատերազմ, որում կը ներգրաւուեն զարգացած ու Երրորդ աշխարհի, յատկապէս արմատական-իսլամիստական երկրները։ Ինչպէս յայտնի է, այն կը սկսուի իսրայէլա-ամերիկեան զինուժի յարձակումով Իրանի վրայ։ Հայաստանը )ենթադրենք( ՆԱՏՕի կողմն անցնելով, կ՛ելնի, առայժմ միակ յուսալի՝ սահմանակից, բնական դաշնակից Իրանի դէմ, կամայ-ակամայ վերածուելով Ադրբեջանի «ֆաշիստ» դաշնակցի։ Եթէ այս հեռանկարը դուր է գալիս հայ նատօապաշտներին, ես ասելիք չունեմ։ Բայց մի առաջարկ ունեմ- ռուսական ռազմաբազաները հանելուց յետոյ, բարի լինեն զէնք կրելու ունակ իրենց հարազատների հետ գնալ հայ-թուրքական սահմանը պաշտպանելու։ Ըստ որում անկախ սեռ ու տարիքից։ Այժմ շատերը դէմ են, որ աղջիկները ծառայեն Հայոց բանակում, բայց ռուսական զօրքերի հեռացումից յետոյ ստիպուած տատիկներին ու պապիկներին էլ են զօրակոչելու, թէկուզ մի կերպ ինքնապաշտպանուելու համար։ Ստիպուած կը լինեն, որովհետœ ՆԱՏՕն ոչ մի կերպ չի կարող ինքն իր թուրքական մասի դէմ կանգնել՝ ապահովելու Հայաստանի բնակչութեան անվտանգութիւնը։ Որովհետեւ ծով էլ չունենք, որովհետեւ, նորից յիշենք՝ «Անգլիական նաւերը չեն կարող բարձրանալ Հայոց լեռները»։

Հայաստանը որոշակի ծրագրեր է իրականացնում նաեւ ՆԱՏՕի հետ, բայց դա արեւմտամէտներին չի բաւարարում։ Յաջողւո՞ւմ է առաւելագոյն չափով դրանք ծառայեցնել Հայոց բանակի արդիականացմանը, միջազգային փորձի ներդրմանը։ Դա է խնդիրը։ Իսկ այն, որ Վրաստանում, ՆԱՏՕն արմատական ծրագիր է իրականացնում, բարեփոխումներն ինտենսիւ (արագընթաց-Խմբ.) են, բայց Հայաստանում, ինչպէս դժգոհում է, օրինակ, Սաքունցը, տեմպերը (ընթացքը-Խմբ.) շատ դանդաղ են, պայմանաւորուած է մէկի եւ միւսի հակադիր կողմնորոշումներով։

Սերգէյ Մարկեդոնովի մեկնաբանութեամբ, թէեւ Կրեմլը խանդով է վերաբերւում, սակայն «…զարգացնելով իր ինտեգրացիոն նախագծերը ՆԱՏՕի հետ, Հայաստանը թոյլ չի տալիս Բաքուին Հիւսիսատլանտեան դաշինքում գրաւել բացառիկ դիրքեր։ Երեւանի նպատակն այսպիսին է. Բրիւսելը չպէտք է ընտրի «նատօական Ադրբեջանի եւ «հականատօական Հայաստանի միջեւ։ Եւ դրա համար Հարաւային Կովկասում երկու մրցակիցներն այսօր միմեանց «հրելով» գնում են ՆԱՏՕ ծրագրերը իրականացնելու… Նախկին ԽՍՀՄ հանրապետութիւններ-անկախ պետութիւնների արտաքին քաղաքական ձգտումները յաճախ ընտրութիւն չեն Արեւմուտքի եւ Ռուսաստանի Դաշնութեան միջեւ։ Դրանք ձգտումներ են ուժային տարբեր կենտրոնների հետ շփումների շնորհիւ շահը բազմապատկելու ուղղութեամբ, կողմնորոշուելով առաջին հերթին դէպի սեփական ազգային շահը, նոյնիսկ ազգային եսասիրութիւնը» )«Լրագիր», 13 Մարտ(։

Ինչպէս Ռուսաստանը, այնպէս եւ Անդրկովկասեան հանրապետութիւնները աշխարհքաղաքական իրենց դիրքով ու բնոյթով, աւելի կամ պակաս չափով՝ կիսամիջնադարեան, եւրասիական երկրներ են։ Ինչքան էլ Հայաստանի ՆԱՏՕապաշտները ճգնեն եւրոպացի ձեւանալ, իրենք իրենցից, իրենց ասիականութիւնից չեն փախչի։ Հայաստանի դարաւոր պատմութեամբ ապացուցուած է, որ անհնար է միակողմանի արտաքին քաղաքականութեամբ գոյատեւել Արեւմուտք-Արեւելք հզօր բեւեռների միջեւ։ Հայաստանի համար աղէտալի են եղել այն շրջանները, երբ բացառուել է բեւեռների միջեւ կողմնորոշման հնարաւորութիւնը։ 363ին Սասանեան Պարսկաստանը եւ Հռոմէական կայսրութիւնը դաշնագիր կնքեցին, որով վերջինս Պարսկաստանին զիջեց մի քանի տարածքներ. «բացի այդ նաեւ ծանր եւ ուխտադրուժ մի յաւելում արուեց, որ այս կնքուած համաձայնութիւնից յետոյ այլեւս օգնութիւն չտրուի մեր մշտական ու հաւատարիմ բարեկամ Արշակին Պարսից դէմ»,- գրել է պատմագիր Ամիանոս Մարկելինոսը։ Այդ, նրա խօսքով՝ «Ամօթալի դաշնագր»ի կնքումից շատ չանցած, Շապուհ Բ.ն խաբէութեամբ ձերբակալեց Արշակ Բ.ին եւ սպարապետ Վասակ Մամիկոնեանին, ապա յարձակուեց ու աւերեց Հայաստանը։ Պատմական նմանաբնոյթ իրադրութեան հետեւանք էին 1918ին Բրեստ-Լիտովսկի, թուրքերի հետ բոլշեւիկների 1921ին կնքած Մոսկուայի եւ Կարսի չարաղէտ պայմանագրերը։ Բրեստի հաշտութեան պայմանագիրը «այն կէտով, որով պոկւում էին ճաթումը, Կարսը եւ Արդահանը, այդ վայրերի վրացի եւ հայ ազգաբնակչութեանը մատնում է ֆիզիկական ոչնչացման», Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցութեան բանաձեւով բնորոշուեց որպէս «ամօթի չմաքրուող բիծ» յեղափոխական Ռուսաստանի համար )Հրանտ Աւետիսեան «Հայկական հարցը 1918 թուականին», Ե., 1997, էջ 105(։  ՌԴ նախագահութեան թեկնածու օլիգարխ Մ. Պրոխորովը Վ. Ժիրինովսկու հետ բանավէճի ժամանակ, հակադրուելով նրան, Ռուսաստանի բարեկամ համարեց Արեւմուտքը, թշնամի՝ Իրանը։ Նմաններին յաջողուի իշխանութիւն նուաճել, ձեռքի հետ կը ջնջեն հայ-ռուս դաշնակցային յարաբերութիւնները, կողմնորոշուելով դէպի Իրանի թշնամի Ադրբեջանն ու առայժմ «թաքնուած» թշնամի Թուրքիան։ Հիմա ինքնե՞րս ենք ուզում նման վիճակում դնել Հայաստանը՝ կնքել մի նոր ամօթալի պայմանագիր, որը սպասուելիք պատերազմում կը կործանի երկիրը։ Արեւմուտքի ռազմական դաշնակիցն այժմ Թուրքիան է եւ բնաւ ոչ Հայաստանը։ Իրադրութիւնը չի փոխուել։ Այժմ էլ միակն ու փոքրիշատէ վստահելին բազմակողմ արտաքին քաղաքականութիւնն է, բնականաբար՝ կողմերից նախընտրելիի հետ աւելի ամուր կապերով։ Ծով, ուստի եւ Արեւմուտքի հետ անմիջական կապ հաստատելու հնարաւորութիւն ունեցող Վրաստանի կառավարութիւնը միակողմանի իր կողմնորոշումով դէպի Արեւմուտք եւ ՆԱՏՕ, երկիրը մատնեց անխուսափելի կորուստների առաջ, իսկ Իրանի դէմ յարձակումով սպասուող զանգուածային պատերազմի դէպքում, ծանր հարուածի տակ կը դնի նաեւ երկրի արեւելեան կէսը՝ Թիֆլիս մայրաքաղաքով։ ՆԱՏՕական կողմնորոշումով միայն ՀԱՊԿից չես անջատուի, այլ «Երկու քաղաքակրթութիւնների» պայքարում՝ կամայ-ակամայ «միանալով» թուրքական աշխարհին, առաջին հերթին կ՛անջատուես հարեւան պարսկական եւ արաբական աշխարհից, հակաթուրք Չինաստանից, որի հետ ռազմական համագործակցութիւնն ամրապնդելու համար վերջերս այնտեղ էր մեկնել ՀՀ ՊՆ յատուկ պատուիրակութիւնը…

Մեր լաւագոյն երկարաժամկէտ ներդրումը Հայ ազգի համար:

Բոլոր ժամանակների հայ սերնդի իւրաքանչիւր ներկայացուցիչ, արդէն չորս հազար տարի է, եղել է օրհնուած, սակայն միեւնոյն ժամանակ ծանրաբեռնուած նոյն սրբազան եւ անժամանակեայ փորձութիւններով՝

- Նոր ժամանակների համար մեր ինքնութեան վերաստեղծման,

- Նոր մարտահրաւէրներին դիմակայելու համար մեր Դատի վերաձեւաւորման,

- Մեր ազգի՝ նոր եւ անորոշ ապագային դիմակայելու ուղղորդման:

Այս քայլերով երիտասարդ հայերը՝ Հայ Դատի յաւերժ ջահակիրները հպարտօրէն անցել են մեր ժողովրդի ծագման սկզբից՝ ծառայութեան եւ զոհաբերութեան միջով, որը նրանց է փոխանցուել դարաւոր փորձութիւնների, ողբերգութիւնների եւ յաղթանակների արդիւնքում ձեռք բերուած իմաստութեան շնորհիւ:

Եւ ոգեշնչուած են եղել իրենց երեւակայութեամբ եւ ապագայի հնարաւորութիւններով:

Եթէ դուք իմ նման էք, եւ երիտասարդութեան օրերը, այլ ոչ թէ երազանքները արդէն հետեւում են, ես կոչ եմ անում միանալ ինձ՝ ստանձնելու մեր դերը, որը մենք կարող ենք եւ պէտք է ստանձնենք՝ ներդրում կատարելու Հայաստանի գալիք սերնդի համար:

Մեր աշխատանքը չենք հասցրել աւարտել, բայց այն պարտաւորեցնում է մեզ ոչ միայն մտածել մեր ժամանակների, այլ նաեւ գործողութիւնների ստուերների մասին, որոնք ձգուելու են հեռու դէպի ապագայ:

Այսօրուայ երիտասարդութիւնը կարող է լինել մեր երեխաների կամ թոռների հասակակիցը, սակայն նրանք են Հայաստանի ապագայի հայրերն ու մայրերը:

Այսօր նրանք մեր օգնութեան կարիքն ունեն: Եւ մենք բոլորս պարտաւոր ենք առաջարկել նրանց մեր օգնութիւնը:

Մենք պարտինք իրենց տալ մեր խորհուրդը, մեր կարեկցանքը, եւ մեր քաջալերանքը, մեր փորձառութիւնը եւ մեր օրինակը, մեր ժամանակն ու մեր կարողութիւնը:

Բայց, ամէնից առաւել, մենք պարտաւոր ենք նրանց տալ մեր սէրն ու աջակցութիւնը:

Նրանք այսօրուայ տղաներն ու աղջիկներն են, վաղուայ տղամարդիկն ու կանայք՝ մեր յոյսերի կրողները: Յոյսն են մի Հայաստանի, որը կը լինի ազատ եւ հզօր՝ միաւորելով իր կորսուած հողերն ու սերունդներին:

Եկէք համախմբուենք՝ որպէս մեր հինաւուրց ազգի եռանդուն, սակայն հասուն ժառանգներ, ձեռք մեկնենք մեր երիտասարդներին, եւ հաւաստիացնում եմ, որ վաղը մենք հպարտութեամբ ենք նայելու, թէ ինչպէս են նրանք տանում մեր ազգի բեռը իրենց ուսերին:

Եկէք ներդնենք մեր ապագայի համար՝ կրթելով երիտասարդ հայերին իրենց ժառանգութեան մասին.

- Ներգրաւել նրանց որպէս ակ-տիւիստներ, ուսուցանել որպէս կամաւորներ, եւ կայացնել որպէս հզօր առաջնորդներ:

- Մղել ընկերական շրջանակների լայնացման եւ սոցիալական ցանցերի միջոցով դրանց ներգրաւման:

- Օգնել նրանց սկսել գործունէութիւնը կառավարութեան մէջ, քաղաքականութեան եւ լրագրական ասպարէզում:

Իրազեկելով եւ ոգեշնչելով Ամերիկայի տարածքում գտնուող տասնեակ հազարաւոր Հայ երիտասարդներին Հայ Դատի մասին, նրանք իրենց հերթին կը կրթեն եւ կը ներգրաւեն տասնեակ հազարաւոր ոչ հայ երիտասարդների՝ աշխարհի տարբեր անկիւններից:

Այս ոլորտներում եւ նաեւ իւրաքանչիւր այլ ոլորտում Հայ Դատի Գրասենեակը տնկում է ապագայի կորիզներ:

Լինելով տասնեակ տարիներ խորապէս ներգրաւուած Հայ Դատի Գրասենեակի աշխատանքներին, ես կարող եմ հաստատապէս ասել, որ ներդնելով երիտասարդութեան համար, դուք ամրապնդում էք նրա ուժեղագոյն կազմակերպչական ԴՆԹ-ն (ծիները-Խմբ.):

Հայ Դատի Գրասենեակը, լաւագոյնս ներկայացնում է այն իրագործելու ամենալաւ ճանապարհը մեր՝ Հայոց Ցեղասպանութեան սկզբից ծնունդ առած սերնդի համար, եւ ապրելով՝ ցանկանալով տեսնել Հայոց ազատութեան արշալոյսը, ներդնելու մեր հպարտ ազգի որդիների եւ դուստրերի համար, եւ ոգեշնչելու նրանց ծառայել եւ զոհաբերել, քանզի նրանք են մեր ազգի պատմութեան յաջորդ էջի հեղինակները:

Միացէք ինձ՝ օգնելու համար մեր յաջորդ սերնդին՝ աջակցելով Հայ Դատի Գրասենեակի Հեռուստամարաթոն 2012ին:

ՆՇԱՆ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ վաստակաշատ հասարակական գործիչ է, համայնքիս կեանքին իր կարեւոր ներդրումը ունեցած է: Վերջին տարիներուն ինք եւ իր ընտանիքի անդամները տարուան կարեւոր մէկ մասը կ՛անցնեն Հայաստանի մէջ:

Շատերու մօտ այն թիւր կարծիքը կայ, թէ Հայաստանի մէջ տիրող կամ գոյութիւն ունեցող որեւէ թերացումի, բացթողումի կամ կաղացումի պարագային, պէտք չէ անդրադառնալ անոր, պէտք չէ մեկնաբանել զայն, միով բանիւ՝ պէտք չէ լոյսին բերել զայն։

Ասիկա որքան հայրենական մամուլին, նոյնքան ալ սփիւռքեան մամուլին կը վերաբերի, կը մտածեն այդպիսիներ, հաւատալով՝ «լռութիւնը ոսկի է» ցնդաբանութեան, իսկ համակերպուածութիւնը՝ «անխուսափելի պարտաւորութիւն» մոլութեան։

Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանի նախորդ նախագահէն մինչեւ գործող նախագահի ժամանակաշրջանը, խօսքի ազատութիւնը, յատկապէս իր տպագիր տարբերակով, առնուազն անմխիթար վիճակի մէջ կը գտնուի՝ ճնշումներու, բռնամիջոցներու ու զսպումներու զանազան եղանակներով։

Ասիկա չոր իրականութիւն մըն է, զոր կարելի չէ ուրանալ, ոչ ալ հերքել, հետեւելով հայրենական պատկան աղբիւրներուն, որոնք կը վկայեն պետական-կառավարական հակակշիռներու տեսանելի եւ անտեսանելի ուրուականները լսատեսողական ցանցերուն, մամուլին ու լրագրողներուն վրայ։

Այս տխուր մթնոլորտին մասին լաւագոյն պատկերացումն ու իրազեկութիւնը ունի հայրենի ժողովուրդը, երբ գիտէ այն արատաւոր կողմերը երկրին, որոնք իր կեանքին մաս կը կազմեն, բայց անզօր է, որեւէ հակազդեցութեան կամ դատապարտուած է յարմարուելու եւ կամ ալ՝ չուելու։

Պիտի առարկուի, թէ ո՞ւր չկան նման վերիվայրումներ, ո՞ւր տեղի չեն ունենար նման սայթաքումներ, ո՞ւր կը բացառուին նման ճեղքեր, ճիշդ է, քիչ մը ամէն տեղ կան անոնք, ընդ որուն՝ նաեւ Հայաստանի մէջ, բայց ատոնք կը նշանակե՞ն լուռ անցնիլ անոնց կողքէն, չարձագանգել ատոնց ու չգրել (կամ չխօսիլ) անոնց մասին։

Սփիւռքահայութիւնը եւս, որ ոգեւին ու լիովին փարած է իր հայրենիքի երթին, նախանձախնդիր է անոր վերելքին, կառչած է անոր գոյութեան, կրնա՞յ միայն դիտողի դերի մէջ մնալ, երբ կը տեսնէ դեղնագոյն ու մոխրագոյն իրավիճակներ։

Ինչո՞ւ շատեր այդ «միջամտութիւն»ներուն մէջ կը տեսնեն հակահայաստանեան մօտեցումներ կամ հակապետական (ի՜նչ մեծ բառ կամ ամբաստանութիւն) կեցուածքներ, երբ եղածը այդ արժեչափերով որակելն իսկ աւելի քան իմաստակութիւն է։

Օրինակի համար, եթէ վերցնենք հայ ժողովուրդի համար ամէնէն հրատապ թղթածրարը՝ արտագաղթը, որ կ՛այրէ (պէ՛տք է այրէ) իւրաքանչիւր հայ, ինչո՞ւ ատիկա պիտի չտագնապեցնէ սփիւռքահայ սթափ հատուածները եւ այս մասին բարձրաձայն ու հրապարակաւ արտայայտուելու առիթ պիտի չտայ անոնց։

Հայրենի իշխանաւորներուն մէջ չեն պակսիր այրեր, որոնք այդքան ալ մտահոգիչ երեւոյթ չեն տեսներ այդ ցաւալի արտահոսքին մէջ, հակառակ որ փաստացի տուեալները այլ բան ցոյց կու տան (տարեկան շուրջ 25 հազարի մեկնում կամ արտահոսք), սակայն, ատիկա ո՞րքանով ընդունելի ու հանդուրժելի է, երբ ազգային գերխնդիրի կը վերածուի ան, իր ողբերգական հետեւանքներով։

Այս մասին երբ կը խօսուի, կը գրուի, կը քննարկուի, երբեմն անլուրջ կողմեր, երբեմն կարճատեսներ, երբեմն ալ անգէտներ, լրագրողները, հրապարակագիրները, խմբագիրները կամ ընդհանրապէս այդ հիմնահարցին անդրադարձողները կը նկատեն պատեհապաշտներ կամ պարագայապաշտներ։

Այսօր, հայրենիքը կլանուած է խորհրդարանական ընտրութեանց նախապատրաստական աշխատանքներով – ընտրագրոհ, քարոզարշաւ, եւայլն, ուր, սակայն, կան մեծ հարցականներ, շփոթներ, թէ՝ ի՞նչ հիմունքներով ու սկզբունքներով պիտի ընթանան եւ աւարտին անոնք։

Բնական է, խօսքը կը վերաբերի արդար, անկաշառ եւ թափանցիկ, ընտրութիւններուն, որոնց այնքան ծարաւը ունի հայաստանցին, ցմրուր ճաշակած ըլլալով անոնց լեղիութիւնը՝ անցնող երկտասնամեակին։

Հոն յամառօրէն կը խօսուի մէկ կուսակցութեան բացարձակատիրական ախորժակներուն եւ ընչաքաղցութեան մասին ու, նոյնհետայն, կը քննադատուի, հոգ չէ թէ «կարաւան»ը անտարբեր կը շարունակէ իր ճամբան։

Սփիւռքն ալ ունի իր աչքն ու ականջը, իր վերլուծումն ու մեկնաբանութիւնը, ինչ կը վերաբերի այս ընտրութեանց գործընթացին մէջ նշմարելի արուեստական խոչընդոտներուն եւ ինքնակալ նկրտումներուն, որոնք կը յուշեն անարդարութիւններու ու կողմնակալութիւններու ամբողջ շարան մը։

Լա՛ւ, եթէ սփիւռքահայ գրիչը, միտքը, գործիչը ունի իր դիտարկումը կամ դատումը այս ուղղութեամբ, թէկուզեւ ոչ-անմիջական պատասխանատուութեամբ, այլ՝ ազատ դիտողի իրաւունքով, ի՞նչ բանը կ՛արգիլէ զինք արտայայտուելու այդ մասին կամ ո՞վ կրնայ բռնանալ անոր վրայ։

Ընդհակառակը, երբ լայնախոհութեան եւ ազատախօսութեան կարկինը լայն բացուի, պէտք է լսել կամ կարդալ զանոնք եւս, ոչ թէ մերթ թշնամանալ անոնց, մերթ ալ՝ դատապարտել։

Վերջին հաշուով, ժողովրդավարութիւնը ի՞նչ է, եթէ ոչ ազատ, բայց անաչառ խօսքի քաղաքական վարքագիծ։

Ժողովրդավարութիւնը ինչի՞ կը ծառայէ, եթէ ոչ բեղուն, բայց կայուն քաղաքական բեմի։

Ժողովրդավարութիւնը ո՞ւր կարելի է տեղադրել, եթէ ոչ յուսատու, բայց փայլուն ապագայի մը ծիրին մէջ։

Ժողովրդավարութիւնը ինչպէ՞ս կ՛ընկալուի, եթէ ոչ ամուր, բայց նպատակային քաղաքական համակարգով։

Սակայն, մեր մօտ, երբ ամէն ինչ ենթադրուած է ըլլալու իր յառաջխաղացքային ընթացքին մէջ կամ ամէն ինչ գտնուելու է իր զարգացման փուլին մէջ, չակերտաւոր երջանիկներ, իրենց գաղափարախօսական թէ պատկանելիական փխրուն պատմուճաններով, տակաւին կը փորձեն աժան եւ յեղյեղուկ միջամտութիւններով բացատրելու այդ «լուսաբանական» բացայայտումներն ու մատնանշումները, հետեւեալ անհեթեթ ակնարկութիւններով.

- Հակահայաստանեա՜ն է

- Հակահայրենակա՜ն է

- Հակազգայի՜ն է

- Հակապետակա՜ն է

Այս վերջինը «գլուխ-գործոց» մըն է, երբ այդ շատերէն-շատեր չեն գիտեր, թէ ի՞նչ ըսել է հակապետական կամ ի՞նչ կը հասկնան հակապետականով։

Յամենայն դէպս, լաւ կ՛ըլլայ որ հակազդեցութիւնը փնտռուի այլուր եւ ոչ թէ իրաւ եւ անկեղծ գրիչներու մօտ։

Առ այդ, ձեզի ու մեզի մե՜ծ աւետիս։

Պէյրութ, 25 Ապրիլ 2012

«Լոս Անճելըս Թայմզ» օրաթերթը մրրիկ մը յառաջացուց ու տագնապի մատնեց Սպիտակ Տունէն մինչեւ Փենթակոնն ու ՆԱԹՕն, Քապուլն ու Աֆղանիստանի իրադարձութեանց մէջ մխրճուած այլ մայրաքաղաքներ, երբ լոյս ընծայեց երկու լուսանկարներ, ուր ամերիկացի զինուորներ կ՛երեւէին աֆղան սպանեալի մը դիակին ու մարդկային մարմինէ մը բեկորներու հետ։

Ժպտադէմ, մեծ իրագործում մը կատարողի բաւարարութիւն արտայայտող զինուորներուն լուսանկարներու արարքը դատապարտուեցաւ ամէն տեղ, փութկոտ արտայայտութիւններ կատարուեցան, թէ՝ քանի մը անուղղայ զինուորներու արարքը չի կրնար վարկաբեկել ամերիկեան բանակը եւ Աֆղանիստանը գրաւող ուժերուն բարենպատակ առաքելութիւնը. հաւանաբար կարելի է չառարկել այս նշումներուն, սակայն քարոզչական վնասը արդէն անդառնալի է, որովհետեւ «Քուրան»ներու հր-կիզման, անմեղներու սխալմամբ ռմբակոծման-ջարդին ու սպանեալներու վրայ միզելու նման «քաջագործութիւններու» շարքը նորով մը հարստացած է, նոր ջուր բերելով Աֆղանիստանի մէջ արեւմուտքի անվաղորդայն արկածախնդրութեան վերջ տալու բազմացող կոչերու ջաղացքին։

Զարմանալի է, որ «Լոս Անճելըս Թայմզ» դատապարտումի կ՛ենթարկուի արարքի մը համար, որ մամուլին հիմնական առաքելութեան մաս կը կազմէ։ Ճիշդ է. յարմար չէ սպանեալներու այլանդակուած լուսանկարները հրապարակել (հայ մամուլը ընդհանրապէս յարգած է այս սկզբունքը). այս մօտեցումով՝ թերթը մամուլի բարոյական մէկ յատկանիշը անտեսած է. սակայն ըսել՝ որ այս լուսանկարներուն հրապարակումը վտանգի ենթակայ կը դարձնէ արեւմտեան բանակները, հարուած կը հասցնէ անոնց վարկին, արդէն հարցը կը հասցնէ ծիծաղելիութեան սահմաններուն կեդրոնը, որովհետեւ վտանգը ու վարկի պահպանումը ոչ մէկ կապ ունին նման հրապարակումներու հետ, խնդրոյ առարկայ կողմերը ամենայն մանրամասնութեամբ ծանօթ են ու ականատես՝ այդ արարքներուն, պէտք չունին «Լ.Ա. Թայմզ»եան հրապարակումի մը սպասելու։

Թերթին խմբագիր-պատասխանատուները հազար աղբիւրէ փաստեր կը բերեն, արդարացնելու համար իրենց հրապարակումը։ Անոնք կ՛ըսեն, որ այս քայլը երկար ատեն յետաձգած են (լուսանկարումը տեղի ունեցած է 2010ին), սակայն ի վերջոյ դէմ դրած են Սպիտակ Տան ու Փենթակոնի ճնշումներուն, հրապարակումը կատարած են՝ քողարկուող ճշմարտութիւններ հանրութեան ուշադրութեան յանձնելու համար։ Պաշտպանութեան նախարարը ընդունեց, որ «պատերազմը գեղեցիկ բան չէ, տգեղ բաներ կրնան պատահիլ, անուղղայ զինուորներուն ըրածը դատապարտելի է ու հարցը քննութեան տակ է», սակայն ատկէ անդին, ակնարկութիւն իսկ չըրաւ, թէ իրերայաջորդ այս գայթակղութեանց իսկական դրդապատճառը, աղբիւրը ի՛նչ է եւ «Շան գլուխը ո՛ւր թաղուած է»։

Եւ իսկապէս, կարելի է քանի մը հարցում շարել, պատասխանները ձգելով իբրեւ խորհրդածութեան նիւթ։

Երիտասարդ բանակայիններ ինչպիսի՞ մթնոլորտի մէջ պատրերազմի դաշտ կը մղուին, որ նման անպատասխանատու արարքներու դուռ կը բանան (հարցումը հաւանաբար շատ պարզամիտ թուի…)։ Արդեօք զանոնք նման արարքներու մղող հոգեբանական մթնոլորտը ունի թաքուն այն նպատա՞կը, որ աւելի եւս գրգռէ ծայրայեղականներու հակազդեցութիւնը եւ… պատերազմը շարունակէ շահու յարաճուն աղբիւր դառնալ (հոս այլեւս պարզամտութեան հարց չի մնար, չէ՞)։

Երբ մամուլը գաղտնի պահուող գայթակղութիւն մը կը բացայայտէ, ա՞ն է յանցաւորը, թէ՞ նոյնինքն գայթակղութիւն կատարողն ու անոր առիթ ստեղծողը։ «Ուիքիլիքս»եան բացայայտումներն ալ օրին, նաեւ մինչեւ այսօր, պետական ու կառավարական պատասխանատուներու կողմէ կը դիտուին իբրեւ դաւաճանական ու վտանգներ պատճառող արարքներ, ու զանգուածներ չեն մտածեր հարց տալու, թէ գործուած ոճիրներ, գայթակղութիւններ քողարկելը ինչպէ՞ս կրնայ արդարանալ։ Եթէ պատերազմը տգեղ բան է, ինչո՞ւ խնայել անոր տգեղ դէմքին պատկերը… Ինչո՞ւ ամերիկեան մամուլին իրողապէս արգիլուած է «հայրենիքի պաշտպանութեան համար նահատակուած» զինուորներու յուղարկաւորութիւնները ցուցադրե՛լն անգամ… Իսկ բոլոր այն երկիրները, որոնք արեւմտեան «բարեմիտ» ծրագիրներուն՝ ժողովրդավարութեան, մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ նմանօրինակ պատրանքներու անունով կը բզկտուին, կը քանդուին ու աղճատումի կ՛ենթարկուին, արդէն այդ տգեղութիւնը իր ամբողջական պատկերով կ՛ապրին ամէն օր. այդպէս էր Լիբանանը՝ աւելի քան 25 տարի առաջ, այդպէս եղան Իրաքը, Եմէնը, Լիպիան, Աֆղանիստանը, Սուրիան, նոյն ճամբուն կ՛առաջնորդուին Եգիպտոսն ու այլ «թեկնածուներ», առանց մոռնալու պաղեստինցիներու բազմերես ողբերգութիւնները, բարի նպատակներով բաժանումի ենթարկուած Սուտանը։ Ցանկը կարելի է երկարել…

Կար ատեն մը, երբ մամուլը հզօր իշխանութիւն էր, ունէր շատ աւելի արդար մօտեցում, դիրքորոշում, կրնար նախագահներ սասանել ու տնտեսական-ընկերային հարցերու վճռումին մէջ վճռորոշ դեր ունենալ։ Յետոյ, ժամանակները փոխուեցան ու զանգուածային մամուլը, մեծ թերթեր ու պատկերասփիւռի լրատուութեան յայտագիրներ դարձան պատերազմներ ու պաշտօնական կողոպուտ շղթայազերծողներուն կամակատարները, վարձկանները։ Բայց ահա, «Լոս Անճելըս Թայմզ» մը, անսալով իր առաքելութեան էութենէն հասնող կանչին, «սայթաքում» մը կատարած է, այլապէս անյարմար լուսանկարներ յանձնելով զանգուածներու դատողութեան, անդին, Ուաշինկթընի մէկ կամակատարը՝ Աֆղանիստանի նախագահը յան-դգնութիւնը կ՛ունենայ ըսելու, որ արեւմտեան ուժերու կամայականութիւնն ու անմարդկային արարքները անցած են ընդունելիի ամէն սահման, ու Ուաշինկթընի ու գործակիցներուն հաճելի չեղող պահանջներ կ՛արձակէ։

Երանի՜ թէ մամլոյ այլ աղբիւներ ալ վերադառնան իրենց առաքելութեան ուղիին, դառնալով վիեթնամեան ձախաւերութեան կրկնութիւնը հանդիսացող «սխրագործութեանց» վերջ տալու ալիքի մը առաջնորդները։

Որպէսզի մարդիկ՝ զանգուածներ, քուէով վճիռ տուողներ, կարենան տեսնել լուսանկարներէն անդին, մսխումի ու տնտեսական նահանջի իսկական պատճառներուն խորքը, եւ դիմելով ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ընձեռած միջոցներուն, վերստին տէր կանգնին արդար վճիռներու քուէ տալու իրենց իրաւունքին։

* Պատկերասփիւռէն կը դիտեմ դէպի Ծիծեռնակաբերդի Յուշարձանը ուղղուող հայրենի ժողովուրդի տողանցքը։ Պետական ու հոգեւորական աւագանին հոն է։ Երիտասարդ, պատանի ու մանուկներ, ոմանք՝ իրենց հայրերուն ուսերուն, ծաղիկ կը դնեն մշտավառ բոցին առջեւ։ Մտածում մը կը յաճախէ. «Այս է իմ ժողովուրդս. չի մոռնար նահատակները, չի մոռնար մեր իրաւունքները։ Վստահաբար այս երթը մեզ պիտի հասցնէ պարտադրուած սահմանէն անդին»։ Նաեւ՝ ուրիշ մը. «Այս երթը նոյնինքն փրոթոքոլներուն մերժումը չէ՞…»

* Մոնթեպելլոյի Յուշարձանին առջեւ. հոս եւս, երէց ու երիտասարդ, մանուկ ու պատանի կը լեցնեն բոլորիս աչքերը։ Աշակերտներու խումբ մը, Ցեղասպանութիւնը յուշող ու հայութեան երդումը յայտարարող շապիկներով, կը բարձրանայ յուշարձան՝ ծաղիկ դնելու։ Բարեկամի մը հետ կը զրուցենք. «Այս տարի նախորդներէն աւելի մեծ է ներկաներու թիւը…»։ «Երիտասարդներու թիւը լաւ է»։ «Աւելին պէտք է»։ «Ո՞ւր են միւս դպրոցներու աշակերտները… Ի՜նչ լաւ ու տպաւորիչ պիտի ըլլար, եթէ բոլոր դպրոցներն ալ, տարազաւոր՝ աշակերտներ բերէին ուխտի…»։ «Լաւ կ՛ըլլայ, որ կազմակերպիչ յանձնախումբը յառաջիկայ տարի նոր քայլ մը առնէ ու պատանիներուն եւ երիտասարդներուն համար յատուկ տեղ մը, շրջանակ մը ճշդէ Յուշարձանին առջեւ։ Խօսք առնողներ անոնց յատուկ խօսք ուղղեն…»

* Քանի մը «տարազաւոր» մանուկներ զինուոր արձանագրուած են Հայ Դատին. ժպիտ ցոլացնող աչուկներով՝ Հայ Դատի թելեթոնը ծանուցող թղթիկներ կը բաժնեն ներկաներուն, անցնելով աթոռներու շարքերէն։ Ո՞վ կրնայ չընդառաջել նորագիրներու այս հրաւէրին…

* Բեմին վրայ, տարազաւոր սկաուտներ 4 դրօշակներ բռնած են կարգապահ կեցուածքով։ Քիչ ետք, չորս ուրիշներ կը փոխարինեն առաջին չորսը։ Յետոյ՝ դարձեալ չորս տարազաւորներ, եւ այսպէս՝ շարունակաբար։ Դրօշակները վար պիտի չիյնան, քանի կան նորեր, որոնք պիտի բռնեն նախորդներուն տեղը, մինչեւ որ հայկական Եռագոյնը ծածանի մեր ազատագրեալ հողերուն վրայ։

* Խումբ մը հեծելանւորդներ, եռագոյն տարազներով, տարբեր քաղաքներէ Յուշարձան եկած են ցուցական ելոյթով մը։ Կ՛արժանանան բոլորին ուշադրութեան։ Կան նաեւ ուրիշ տարազաւորներ՝ զինուորական տարազներով երիտասարդներ ու տարեցներ. հայրենի պատերազմներու մասնակցած վեթերաններ են, Արցախէն ու Հայաստանէն։ Անոնք ալ արժանի են ուշադրութեան…

* Բանախօսներու ճառերը կ՛երկարին։ Հանդիսականներ կը սկսին ձանձրոյթի նշաններ ցոյց տալ, աթոռներն ու շրջապատը կը կիսուին։ Կանուխ մեկնողներուն համար, յուշահանդէսը՝ քաղաքական հաւաքը, յայտնապէս մէկ-ու-կէս ժամնոց ֆիլմի մը ներկայ ըլլալու մօտեցումով էր…։ Ապրիլեան որեւէ հանդիսութեան պէտք չէ ներկայանալ ձանձրոյթի տրամաբութեամբ։ Տէր Զօրի անապատներէն քալողները ձանձրանալու իրաւունք ունէի՞ն… Ի վերջոյ, բանախօսներէն շատեր ՄԵՐ՝ ԲՈԼՈՐԻ՛Ս կամքը կը յայտարարեն։ Մեր կամքը սահման չի ճանչնար, մեր կամքը ձանձրոյթ չի ճանչնար, մեր կամքը մեզի անվհատ ու թիրախին հասցնող պայքա՛ր կը թելադրէ, որ պայմանաւորուած չէ ժամկէտներով…

* Բացի հանդիսավարէն ու երկու բանախօսներէ, խօսք առնողներու մեծ մասը կը բաւականանայ յատարարելով. «Պիտի չմոռնանք, կը պահանջենք, որ Ուաշինկթըն, Թուրքիա եւ ամբողջ աշխարհը ճանչնան Ցեղասպանութիւնը»։ Մինչդեռ, չմոռնալու եւ ճանաչումի պահանջներուն կողքին, ու անոնց չափ ուժգի՛ն պէտք է հնչեցնենք մեր պահանջատիրութիւնը՝ արդար հատուցման մեր սպասումը, պահա՛նջը, իրաւո՛ւնքը…։ Բռնագրաւուած հողեր կան Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի սահմաններուն մէջ… Մշակութային ժառանգութիւններ կը փոշիացուին տակաւին… Հայապատկան կալուածներու վերադարձին կողքին, մեր պահանջը կ՛ընդգրկէ ՀՈՂԵՐՈՒ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ, տասնամեակներու վնասներու հատուցումը, զոհերու արեան դիմաց հատուցում, ՄԻԱՑԵԱԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆի վերականգնում…

* …

ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

24 Ապրիլ 2012

ՎԱՀԱՆ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ

Նախընտրական իրարանցման այս լարուած օրերին մեր շատ հայրենակիցներ մարդկայնօրէն խղ-ճահարութիւն են առաջացնում:

Խղճում ես դժբախտ համաքաղաքացիներիդ, ովքեր հէնց այս օրերին տարբեր գերատեսչութիւններ նամակներ են գրում իրենց դժբախտութիւնների ու զրկանքների մասին, խնդրում են օգնութիւն, գումար եւ կարեկցանք՝ միամտաբար յուսալով, որ նախընտրական շրջանում ղեկավարութեան մէջ յանկարծ կ՛արթնանայ բարեգթութիւնը կա՛մ պատասխանատուութեան զգացումը:

Խղճում ես նրանց, որոնց ուսերին պետերը դրել են ձայներ հաւաքելու անչափելի ծանր բեռը, ընդ որում՝ դրանք հաւաքելը գնալով դժուար է դառնում, նոյնիսկ եթէ վախեցնում են ընտրազանգուածին կամ կաշառք են բաժանում: Խղճում ես նրանց, ովքեր սպասում են այդ ընտրակաշառքին՝ որպէս օրինական եկամուտի:

Ցաւակցում ես որոշ կուսակցութիւնների ղեկավարներին, որոնք ստիպուած են հպարտ ու միայնակ իրենց ուսերին կրել նախընտրական քարոզարշաւը, քանի որ այդ կուսակցութիւնների այլ անդամների անյարմար է հեռուստաէկրաններից ցուցադրել:

Ցաւակցում ես անգամ քրէական հեղինակութիւններին, որոնց ոստիկանական մեթոդներով Հայրենիք են վերադարձնում ԱՊՀ բոլոր անցքերից՝ նրանց ուսերին էլ քարոզչական խնդիրներ բարդելով: Սրանք աւելի են արժանի խղճահարութեան, քանի որ ստիպուած են դէմ գնալ իրենց գողական «պատկերացումներին»: Իսկ դրանք, ինչպէս հասկանում էք, հիմնուած են պետութիւնից ու վարչական ապարատից քրէական աշխարհի լիակատար ինքնավարութեան վրայ: Սակայն ո՞ւր կը փախչեն, նրանց էլ է իր ճիրաններում պահում սեփական իշխանութիւնը վերարտադրել փափաքող բիւրոկրատիան: Ափսոս, հիմա ո՞ւմ համար են նրանք «հեղինակութիւններ»:

Ամէնից շատ, սակայն, ցաւում եմ մեր ուսուցիչների համար: Կրթական մակարդակի, հասարակութեան՝ կրթուելու ձգտման ընդհանուր անկումը, ստորացուցիչ ցածր աշխատավարձերը, չինովնիկների կադրային կամայականութիւնները, կարգավիճակի անորոշութիւնը եւ մասնագիտութեան ցածր վարկանիշը ուսուցչական միջավայր բերեցին շատ անարժանների: Սակայն արժանաւորներին էլ հեշտ չէ: Նոր բարքերն այդ համեստ ու ազնիւ մասնագիտութեան տէր մարդկանց հասցրել են այն վիճակին, որ նրանցից շատերը վերածուել են տեղական վարչակազմերի հլու-հնազանդ գործիքի: Հիմնականում հէնց նրանց են մոբիլիզացնում իշխանութիւնները սեփական վերարտադրութիւնն ապահովելու համար: Հէնց նրանք են ներկայացնում իշխանական կուսակցութիւնները ընտրայանձնաժողովներում: Հէնց նրանք են իրենց ուսերին վերցնում հետընտրական զեղծարարութիւնների կեղտոտ բեռը: Իսկ մինչեւ ընտրութիւնները եւ դրանցից յետոյ մեր երեխաներին սովորեցնում են ազնիւ քաղաքացիներ լինել ու սիրել Հայրենիքը: Խղճում եմ այդ երեխաներին:

Երէկուան օրակարգ էր «ճանաչումէն հատուցում»ի հանգրուանին անցնելու պահանջքը, բայց այսօր է որ անոր առաջին սանդխամատին ենք՝ շնորհիւ Արամ Ա. կաթողիկոսի նախաձեռնած գիտաժողովին, ուր համբաւ ու կշիռ ունեցող գիտնականներու կողմէ արծարծուեցաւ մասնակի հատուցման մը հարցը: Այն, որ Թուրքիոյ տարածքին գտնուող հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը պէտք է դրուին վերահսկողութեանը տակ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, որ պատմական ու բարոյական պարտաւորութիւնն ու իրաւունքը ունի անոնց տիրութեան եւ հոգատարութեան: Եթէ նաեւ Սիսի Աթոռին կալուածային պատկանելիութիւնը հաստատող փաստաթուղթեր կարելի եղած է փրկել-պահել, արդէն իրաւական տեսակէտէ իսկ անվիճելի կը դառնայ հնադարեան այդ վանքերուն ու եկեղեցիներուն սեփականատէրի Կիլիկիոյ կաթողկոսութեան իրաւունքը:

Այս պահանջքը իր դրուածքով ու էութեամբ, իսկութեան մէջ «հատուցում» ալ չէ, այլ պարզապէս յափշտակուած կալուածներ տիրոջ վերադարձնելու «անմեղ» դատ մը: Նմանօրինակ դատերու արդարացիութիւնը հաստատագրուած է անջատ ու իրաւական բոլոր պետութիւններու օրինագրքերուն մէջ եւ որու դիմաց՝ ինչ-ինչ պատճառներով նոյնիսկ եթէ վերապահ կեցուածք որդեգրողներ ըլլան, բայց եւ այնպէս անոնցմէ ոչ մէկը ինքզինքին իրաւունքը պիտի կարենայ տալ վիճարկելու կամ հիմնաւորուած առարկութեամբ ընդդիմանալու ներկայացուած պահանջքին:

Որով, անժամանակ չէ այս խնդիրը անդեդեւ ու անվարան արծարծելը ամէն պատեհ առիթի՝ կրօնական պետերու մօտ թէ համաժողովներուն, քրիստոնեայ-իսլամ երկխօսութեանց ընթացքին: Աւելորդ են մտորումները այն մասին, որ միջազգային ատեաններն ու հիմնարկները, պետական, լրագրական թէ ակադեմական շրջանակները այս հարցով զբաղեցնելը արդիւնք պիտի տա՞յ թէ ոչ, վնա՞ս պիտի պատճառէ, թէ՝ օգուտ: Միամիտ ալ պէտք չէ ըլլալ յուսալու համար, որ կ՛ընդառաջուի պահանջքին: Բայց նաեւ կասկած ալ չունինք նպատակայարմարութեանը, որ Ցեղասպանութեան 100ամեակի նախապատրաստութեան իբրեւ առաջին «յարձակում» եւ եկեղեցիներու-վանքերու փոխանցումը իբրեւ թէ դիւրացնող միջոց ու նախաքայլ՝ եթէ ուղղակի դիմուի UNESCO-ին, խնդիր դնելով, որ ժամանակաւորապէս ինք ստանձնէ անոնց հոգատարութիւնը: Աւելորդ է ըսել, որ այդ դիմումը աւելի կշիռ կը ստանայ, եթէ ապահովուի անուղղակի այլ միջամտութիւններ եւս, ինչպէս օրինակ՝ եթէ միեւնոյն հասցէին նոյնիմաստ հայց մը ներկայացուի տիտղոսաւոր գիտնականներու ստորագրութիւններով:

Մինչեւ հոս ուրեմն, խօսքը «անմեղ» դատի մը մասին է, որուն թեր չեղողներն իսկ կողմնակից պիտի ըլլան լռութեան:

Հարցը բոլորովին կը փոխուի ու տարբեր հանգամանք կը ստանայ անշուշտ, երբ միջազգային ատեաններու թէ պետական միաւորներու մօտ շեշտակի դրուի հողային պահանջքը, քանի որ անիկա կը սպառնայ խախտել միջպետական բարդ յարաբերութեանց, փոխկապակցուած շահերու եւ տարածաշրջանի ռազմագիտական հաւասարակշռութիւնը, ինչպէս նաեւ միջազգային համաձայնագիրներով հաստատուած ներկայ «սթաթուն» ու սահմաններու ընդունուած քարտէսը:

Գիտակցինք, որ աշխարհը ներկայ իրողական վիճակը (սթաթուն) ստացած է համաշխարհային երկու կործանարար պատերազմներու հետեւանքով եւ այդ սթաթուն (կարգավիճակը-Խմբ.) պահպանուած է երկար տարիներու պայթունավտանգ «պաղ» պատերազմի գնով:

Հարիւրամեակ մը առաջ, արեւելեան բարդ ու բազմերես հարցին գլխաւոր օղակներէն մէկը կը վերաբերէր Թուրքիոյ, անոր սահմանները ձեւաւորելու խնդրին: Մեր օրերու տուեալներ ենթադրել կու տան, որ քաղաքական աշխարհին համար սահմաններու ձեւաւորումը քարտիսագծուած է եւ ատիկա օրակարգի հարց չէ այլեւս, գէթ ներկայիս:

Ահա այս պայմաններուն մէջ, անհաւանական չէ, որ մեր կողմէ հռետորական ոճով ու լոզունգային շեշտով դրուած հողային պահանջք մը, իբրեւ քաղաքական ու ռազմավարական շատ զգայուն խնդրի, յանկարծակիի բերէ եւ մտահոգութիւն կամ «վախ» պատճառէ այն շրջանակներուն, որոնք իրենց քաղաքական թէ ակադեմական կշիռով ու հանգամանքով միշտ զօրակցած են մեզի եւ գործնապէս նպաստած, որպէս զի Ցեղասպանութիւնը ճանաչումի արժանանայ միջազգային ատեաններէ, զանազան երկիրներու ազգաժողովներէ, խորհրդարաններէ: Անհաւանական չէ նաեւ, որ մեր այդ պահանջը մեզմէ ընդմիշտ հեռացնէ անոնցմէ շատեր: Այդ շրջանակները բարեկամ դարձնելու եւ անոնց նեցուկը ապահովելու համար պէտք եղաւ տարիներու տիտանեան ճիգ ու համահայկական զօրաշարժ՝ յատկապէս Սփիւռքէն: Տիտանեան այդ ճիգին շնորհիւ էր որ նուաճուեցաւ «ճանաչում»ի հանգրուանը: Նաեւ, իմ համոզումով, նոյն արդիւնքով էր, որ միջազգայնօրէն հովանաւորուեցաւ Հայաստան-Թուրքիա տխրահռչակ արձանագրութիւններուն արարը (աքթը), եւ ատիկա՝ զանգուածային լրատուական միջոցներու լուսարձակներու դիմաց դիտումնաւոր կերպով ողջունուեցաւ ու ծափահարուեցաւ իբրեւ «լուծումը» հայ-թուրք կնճիռին, հակառակ այն իրողութեան, որ անոնք փաստօրէն Հայաստան-Թուրքիա կնիքը ունին եւ ոչ թէ՝ հայ-թուրք:

Բացառուած չէ տակաւին, որ մեր հողային պահանջքին դիմաց, օգտուելով Հայաստանի պետական-քաղաքական բարձրաստիճան պաշտօնատարներու յայտնի-անյայտ «տկարութիւններէն» եւ սայթաքումներէն, պարտադրուի անոնց յայտարարութիւն, թէ՝ «Հայաստան հողային պահանջք չունի Թուրքիայէն» (Յիշենք նախագահ Ռ. Քոչարեանի նախընթացը, թուրք լրագրողի մը ուղղած հարցումին իր տուած այդիմաստ պատասխանը):

Ի՞նչ ընել ուրեմն: Կ՛առաջարկուի առ այժմ արծարծելէ հրաժարի՞լ հողայինը կամ հատուցման խնդիրը:

Ոչ անշուշտ: Դանդաղկոտութիւնը ժամանակի կորուստ է եւ կը վնասէ մեզի: Որքան ժամանակը անցնի, այնքան վտանգ կը սպառանայ, որ նորահաս սերունդներու մօտ տկարանայ «յիշողութիւնը» եւ պայքարունակութեան ջիղը:

Այժմ եւ միշտ կառչած պիտի մնանք մանաւանդ «Միացեալ»ին, որ համահայկական տեսլական է ու մեծագոյն նպատակ: Միաժամանակ՝ ազգային արժանաւորութեան խնդիր է եւ ազգի ապագային երաշխիքը: Թոյլ պիտի չտանք երբեք, որ ժամանակը ընկճէ մեզ եւ գրաւումը իրաւունք դառնայ Թուրքիոյ համար:

Ինչ կը վերաբերի հատուցման խնդրին, պիտի ընդունինք, որ մեզի համար իսկ յստակ չէ տակաւին, թէ ինչ կը հասկնանք «հատուցում» ըսելով: Հրապարակագրութեանց մէջ կամ բեմերէն յաճախ կը թուարկենք մեր կրած ահաւոր վնասները, բայց չենք գիտեր, թէ անոնց դիմաց ինչ է մեր ուզածը: Պահանջին պէս անորոշ է նաեւ պահանջողին հասցէն կ՛ըսենք՝ հայ ժողովո~ւրդը, որ ընդհանրական ու անդէմ իմացում մըն է: Պետական կամ կուսակցական մակարդակներու վրայ նոյնիսկ օրակարգի հարց չէ դարձած ասիկա:

Դժուար չէ անդրադառնալ, որ մեր կրած մարդկային, մշակութային ու կալուածային անչափելի կորուստները երեւակայելի որեւէ ձեւով ու տարողութեամբ չի հատուցուիր, բայց եւ այնպէս քանի որ պահանջը կայ, պահանջողը պարտաւոր է լոզունգայինէն անդին՝ հատուցման պատկերացումը ունենալու:

Ամբողջ խնդիրն այն է, որ հողային պահանջին համար անհրաժեշտ է նախ Թուրքիոյ յենարանները տկարացնել եւ մեր թիկունքը ամրացնել:

Այս իմաստով, մեր գլխաւոր ապաւէնը Սեւրն է, իսկ Թուրքիոյ համար՝ Սեւրը չէզոքացնող Լոզանի դաշնագիրը: Բայց Լոզանը չունի հայկական ստորագրութիւն, ինչ որ իրաւունք կու տայ հայկական կողմին՝ սահմանային բաց հաշիւի հարց յարուցելու որեւէ ժամանակ:

Ահա թէ ինչու Սեւրէն անմիջապէս վերջ եւ Լոզանէն առաջ, Թուրքիան իր ամբողջ հմայքն ու խարդաւանանքը ի գործ դրաւ Մոսկուայի մօտ եւ յաջողեցաւ իր սահմանները ամրագրել Կարսի դաշնագրով: Ծանօթ է, որ իր անկախութիւնը կորսնցուցած անազատ Հայաստանին պարտադրուեցաւ, որ ստորագրութիւնը դնէ հայավնաս այդ դաշնագրին տակ:

Հողային մեր պահանջին դիմաց՝ իբրեւ գլխաւոր յենարանի Թուրքիան իր թիկունքին ունի Կարսի դաշնագիրը եւ անոր նորացուածը՝ մերժելի արձանագրութիւնները, որոնք թէեւ սառած կը թուին ըլլալ, բայց անոնց վերաջերմանալու հաւանականութիւնը բացառուած չէ: Ասոնք կը կազմեն աքիլլէսեան մեր կռունկը, մեզ կը դնեն տկար դիրքի վրայ: Եթէ չըլլար Կարսի դաշնագիրը, հաւանաբար բռնազբօսիկ արդարացումով պատճառաբանուէր, որ փախադարձաբար իրարու սահմանները յարգելու-ճանչնալու բաժինը Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութեանց մէջ, պարզ ու ընթացիկ արարողակարգային-փրոթոքոլային ընդունուած «կաղապար» մըն, որ կը դրուի երկկողմ համաձայնագիրներ ստորագրելու կամ միջազգային ատեաններու (ՄԱԿ, Եւրոպական Խորհուրդ, եւայլն) մաս կազմելու համար: Սակայն այնքան ատեն որ Կարսի Դաշնագիրը չեղեալ չէ յայտարարուած, այդ արձանագրութիւնները անկախ ու ինքնիշխան Հայաստանի կողմէ ստորագրուած, պիտի նկատուին Կարսի պաշտօնականացումը:

Արամ Ա. կաթողիկոս զգոյշ քայլով մը որեւէ նախաձեռնութիւն առնելէ առաջ կազմակերպեց գիտաժողով եւ ատով ամրացուց իր թիկունքը, միաժամանակ ազդանշանը տուաւ յաջորդ հանգրուանի սկիզբին:

Միեւնոյն զգուշաւորութիւնը աւելիով անհրաժեշտ է, երբ հատուցման ու հողային պահանջով պիտի յաւակնինք ներկայանալ միջազգային ատեաններուն եւ առանձին պետութիւններուն:

Եղեռնի 100ամեակը առիթ է, որ պետական հովանաւորութեամբ եւ կաթողիկոսներու մասնակցութեամբ կազմուած 100ամեակի Համահայկական Կեդրոնական Յանձնաժողովը իր ուշադրութիւնը կեդրոնացնէ նաեւ այս երկու կարեւոր հարցերուն վրայ եւ իբրեւ առանցքային ու անյետաձգելի խնդիրներու, նախապատրաստական իր աշխատանքներու յայտագրին մէջ ներառնէ.

ա.- Համաշխարհային համբաւի տէր փորձագէտներու մասնակցութեամբ միջազգային գիտաժողովի մը կազմակերպումը, Կարսի դաշնագրին անվաւերականութիւնը հռչակելու, եւ նպատակայարմարութեան պարագային, ի հարկին նաեւ ի լուր աշխարհին յայտարարելու համար,

բ.- Նախ՝ տարածաշրջանային բաժանումներով անջատաբար, ապա համահայկական տարողութեամբ ազգային-ներկայացուցչական խորհրդաժողովներու կազմակերպումը, որպէսզի փորձ մը կատարուի՝ որոշ չափով յստակացնելու կամ առնուազն պատկերացում մը կազմելու համար հատուցման եզրերու ու ձեւաչափի ընդունելի տարազի մը մասին:

Կ՛ակնկալուի, որ պետութեան եւ երկու կաթողիկոսներու հովանիին տակ եղեռնի 100ամեակի իրագործումները աւելի ծանր կշռեն, քան շրջագծի մը մէջ ամեակէ-ամեակ կրկնուող ոգեկոչական ծէսերը:

Մեծ Եղեռնի 97ամեակին նուիրուած յուշատետրի այսօրուան էջը իր լուսարձակները կը կեդրոնացնէ ԱՊՐԻԼ 24ին տրուած պահանջատէր հայութեան պատասխանին վրայ, որ Դաշնակցութեան Կամքով կնքուեցաւ «ՆԵՄԵՍԻՍ» անունով եւ բարձրադիր տեղ գրաւեց հայոց նորագոյն պատմութեան լուսաշող նուաճումներու շարքին:

Հայ ժողովուրդին դէմ թրքական պետութեան գործադրած ծանրագոյն ոճիրին՝ Հայասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներու արդարահատոյց ահաբեկումներուն առանձին առիթներով անդրադարձ կատարուած է յուշատետրի էջերէն: Այսօրուան էջով կը ներկայացուի ամփոփումը «Նեմեսիս»ին, որ Սիմոն Վրացեանի դիպուկ բնութագրումով եղաւ «Հայկական Նիւրեմպերկ»ը:

«Նիւրեմպերկ»ը Երկրորդ Աշխարհամարտի աւարտին կազմուած միջազգային այն դատարանն էր, որ հրեաներու դէմ Գերմանիոյ նացիական պետութեան գործադրած Ողջակիզման ցեղասպանական ոճիրին գլխաւորպատասխանատուները դատաստանի ենթարկեց եւ, ատենի մեծ պետութեանց օրհնութեամբ, մահապատիժի դատապարտեց յանցագործները:

«Նիւրեմպերկ»ը միջազգային արդարադատութեան հաշւոյն աննախընթաց նուաճում մը եղաւ, որ Ցեղասպանութիւնը իրաւականօրէն հռչակեց ոչ միայն զոհին, այլեւ ամբողջ մարդկութեան դէմ գործուած ծանրագոյն յանցագործութիւն ու խստօրէն պատժելի ոճիր:

Բայց եթէ «Նիւրեմպերկ»էն երեսուն տարի առաջ կազմուած ըլլար միջազգային նման դատարան մը, որ նաեւ վայելէր օրհնութիւնը ատենի մեծ պետութեանց, վստահաբար Ատոլֆ Հիթլեր ցեղասպանական նման քայլի պիտի չդիմէր՝ «Այսօր ո՞վ կը յիշէ Հայերու Ցեղասպանութիւն»ը յայտարարելով, իսկ հրեայ ժողովուրդին ու ողջ մարդկութեան պիտի խնայուէր կրկնութիւնը 1915ին հայ ժողովուրդին դէմ թրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան:

Դաժան ճշմարտութիւնը այն է, որ Առաջին Աշխարհամարտէն յաղթական դուրս եկած Դաշնակից մեծ պետութիւնները, հակառակ որ պատերազմի օրերուն լիովին տեղեկացուած էին իթթիհատական պարագլուխներու ձեռնարկած հայասպանութեան, նաեւ՝ հակառակ որ Պոլսոյ մէջ գործող իրենց դիւանագիտական ներկայացուցիչներուն միջոցաւ ազդարարած էին թուրք գլխաւոր ջարդարարներուն, թէ անձնապէս պիտի պատժուէին եւ խստագոյն ձեւով, այսուհանդերձ՝ պատերազմի աւարտին միայն ձեւականօրէն զինուորական դատաստանի արժանացուցին իթթիհատական մեծ յանցագործները: Այդպէ՛ս, Առաջին Աշխարհամարտը հազիւ աւարտած, երբ ծանր պարտութիւն կրած թրքական պետութիւնը անձնատուր ըլլալու պայմանագիր ստորագրեց 1918 թուականի Հոկտեմբեր 30ին, իթթիհատական կառավարութեան ու կուսակցութեան պարագլուխները գերմանական սուզանաւով Պոլիսէն փախուստ տուին եւ ապաստանեցան Գերմանիա: Անմիջապէս Դաշնակիցները Պոլսոյ զինուորական ատեանէն պահանջեցին դատաստանի ենթարկել յանցագործները, իսկ Թուրքիոյ 1918 թուականի Դեկտեմբեր 16ի հրամանագրով «Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն» կառավարող կուսակցութեան ու երկրի կառավարութեան պարագլուխներ Թալէաթը, Էնվերը, Ճեմալը, Պեհաէտտին Շաքիրը եւ միւսները մեղադրուեցան Թուրքիան պատերազմի մէջ ներքաշելու, հայերու տեղահանութիւնն ու ցեղասպանութիւնը կազմակերպելու համար եւ, առ այդ, հեռակայ կարգով դատապարտուեցան մահուան: æարդարարներու  բացակայութեան առնուած մահապատիժի դատավճիռները գործադրելու ոչ մէկ փորձ կատարեցին Դաշնակիցներ՝ արդարահատուցման ո՛չ կամք եւ ոչ ալ ուժ ցուցաբերելով:

Հայ ժողովուրդի մազապուրծ փրկուած զաւակներուն վրայ մնաց պատասխանատուութիւնը Ցեղասպաններու պատժումին՝ նոյնինքն թրքական ատեանի արձակած մահապատիժի վճռին գործադրութեան:

Եւ պահանջատէր հայութիւնը իր ձեռքերով իրագործեց արդարահատուցման «Հայկական Նիւրեմպերկ»ը:

Յունական դիցաբանութեան Վրէժի չաստուածուհիին՝ Նեմեսիսի անունով կնքուեցաւ Ապրիլ 24ին տրուած հայկական պատասխանը, որովհետեւ այդպէ՛ս որոշեց 27 Սեպտեմբեր 1919ին Երեւանի մէջ գումարուած ՀՅԴ Իններորդ Ընդհանուր Ժողովը՝ ստանձնելով թուրք հայասպաններու արդար մահապատիժի դատավճռին գործադրութիւնը:

«Նեմիսիս»ի ցանկին վրայ առնուեցան նաեւ մուսաւաթական այն պետական պատասխանատուները, որոնք Իթթիհատի մեղսակիցները դարձան՝ Պաքուի եւ Շուշիի հայութիւնը տասնեակ հազարներով կոտորածի ենթարկելով 1918ի Սեպտեմբերին:

ՀՅԴ Իններորդ Ընդհանուր Ժողովի արձանագրութեանց մէջ, ըստ աւանդութեան, կիտաւոր պահուած է «Նեմեսիս»ի որոշումին արձանագրութիւնը, իսկ Դաշնակցութիւնը մինչեւ 1970ականները ամէն պատճառ ունէր գաղտնի պահելու թուրք ջարդարարներու ահաբեկման իր գործունէութիւնը՝ թէ՛ տակաւին ապրող դաշնակցական գործիչները ամէն կարգի հետապնդումներէ զերծ պահելու, թէ՛ Հայ Դատի ուժական պայքարին մերօրեայ զարթօնքը որեւէ վտանգի չենթարկելու նկատառումներով:

Ամբողջ տասնամեակներ մեր ժողովուրդը «Նեմեսիս»ի մասին տեղեկացաւ նոյնինքն բացայայտուած Ահաբեկիչներէն՝ Սողոմոն Թեհլիրեանի, Արամ Երկանեանի, Արշաւիր Շիրակեանի, Միսաք Թոռլաքեանի, Ստեփան Ծաղիկեանի եւ անոնց ընկերներու յուշերէն: Տեղեկացաւ նաեւ «Նեմեսիս»ը գործադրելու կոչուած ՀՅԴ Պատասխանատու Մարմնի անդամներ Արմէն Գարոյի, Շահան Նաթալիի, Շահան Սաչաքլեանի, Հրաչ Փափազեանի, Գրիգոր Մերճանոֆի, Երուանդ Ֆնտըգեանի, Յարութիւն Յարութիւնեանի եւ միւս ղեկավար գործիչներու հրատարակած յուշերէն թէ ՀՅԴ արխիւին մէջ պահուած նամակներէն ու զեկոյցներէն պատառիկներու հրապարակումէն:

Մինչեւ 1924ի ՀՅԴ Տասերորդ Ընդհանուր Ժողովը երկարած Դաշնակցութեան պատմութեան նուիրուած իր գիտական աշխատութեան մէջ, Հրաչ Տասնապետեան ի վերջոյ որոշակի ճշգրտութիւն եւ արխիւային յստակացում մտցուց «Նեմեսիս»ի որոշումին, ծրագրումին եւ գործադրութեան մասին: Եւ բոլոր անոնք, որոնք հակադաշնակցական գրականութենէ ներշնչուած քարոզչութեան տակ իյնալով՝ «Նեմեսիս»ը զուտ անձնական նախաձեռնութիւն համարելու սխալ տպաւորութեան տակ կը գտնուին, անպայման պէտք է ծանօթանան Հ. Տասնապետեանի փոխանցած արխիւային տեղեկութեանց, որպէսզի ստոյգ պատկերացում կազմեն մեր նորագոյն պատմութեան ամէնէն լուսաւոր այս էջին մասին:

Ապրիլ 24 է դարձեալ եւ հայ ժողովուրդի Գողգոթայէն 97 տարի ետք վերանորոգե՛նք աւելի քան մէկուկէս միլիոն մեր նահատակներուն Սրբազան Կտակը՝ հայասպան թրքական պետութիւնը քաղաքական արդար հատուցում կատարելու պարտաւորութեան տակ դնելու պահանջատէր հայութեան Համազգային Ուխտը:

Այդ կը պատգամեն բոլորիս՝ Դաշնակցութեան Կամքին ահաբեկիչ դարբինները, որոնք «ՆԵՄԵՍԻՍ»ի իրագործումով մարմնաւորեցին պահանջատէր հայութեան հաւաքական պատասխանը ԱՊՐԻԼ 24ին՝

Որպէսզի մեր սերունդները բնաւ մտահան չընեն դէմքերը Հայասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներուն եւ զանոնք «Հայկական Նիւրեմպերկ»ի դատաստանին ենթարկած հայ ազգային հերոսներուն:

- 19 Յունիս 1920ին, Թիֆլիսի մէջ, Արամ Երկանեան ահաբեկեց Շուշիի հայութեան դէմ գործուած ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուն՝ Ֆաթալի խան Խոյսկին, որ մուսաւաթական կառավարութեան վարչապետը եղած էր:

- 15 Մարտ 1921ին, Պերլինի մէջ, Սողոմոն Թեհլիրեան գետին փռեց Թուրքիոյ երբեմնի ներքին գործոց նախարար եւ Մեծ Եղեռնի գլխաւոր պատասխանատու Թալէաթ փաշան, որ հայերու տեղահանութիւնն ու սպանդը հրահանգելով յոխորտացած էր, թէ մէկ հատիկ հայ իսկ, թանգարանային նմոյշի համար, ողջ պիտի չձգէ…

- 18 Յուլիս 1921ին, Կ. Պոլսոյ մէջ, Միսաք Թոռլաքեան ահաբեկեց մուսաւաթական Ատրպէյճանի ներքին գործոց նախարար Պեհպուտ խան Ճիւանշիրը, որ եղած էր Պաքուի հայութեան կոտորածին գլխաւոր պատասխանատուն:

- 5 Դեկտեմբեր 1921ին, Հռոմի մէջ, իթթիհատական կառավարութեան վարչապետ Սայիտ Հալիմ փաշան ահաբեկուեցաւ Արշաւիր Շիրակեանի ձեռքով:

- 17 Ապրիլ 1922ին, Պերլինի մէջ, Արամ Երկանեան եւ Արշաւիր Շիրակեան ահաբեկեցին բժիշկ Պեհաէտտին Շաքիրն ու Տրապիզոնի կուսակալ Ճեմալ Ազմին: Պ. Շաքիր Հայասպանութեան ծրագրի մշակման գլխաւոր պատասխանատուն եղած էր իթթիհատական եռապետութեան մէջ, իսկ Ճ. Ազմին ջրամոյն ըրած էր հազարաւոր հայ մանուկներ՝ Տրապիզոնի ծովուն բացերը:

- 25 Յուլիս 1922ին, Թիֆլիսի մէջ, ամենազօր նկատուած խորհրդային չեկայի աչքերուն առջեւ, Ստեփան Ծաղիկեան եւ իր երկու գործակիցները՝ Պետրոս Տէր Պօղոսեան եւ Արտաշէս Գէորգեան զգետնեցին տխրահռչակ Ճեմալ փաշան, որ գլխաւոր պատասխանատուն եղած էր տեղահանուած հայութիւնը «մահուան կարաւաններով» բնաջնջելու ճիւաղային ծրագրին:

Թէեւ «Նեմեսիս»ի հարուածող բազուկին կապուած գործողութիւն մը չէր, բայց անպայման թուրք հայասպաններու ահաբեկման ցուցակին վրայ պէտք է յիշատակել նաեւ Իթթիհատի պատերազմական նախարար Էնվեր փաշայի սպանութիւնը, որ տեղի ունեցաւ Օգոստոս 1922ին, Տաճիկստանի մէջ, Կարմիր Բանակի հայ սպաներէն Յակոբ Մելքումովի ձեռամբ:

Քանի մը օր առաջ, Մեծ Եղեռնի վերաբերեալ համացանցային ընթերցումներուս եւ փնտռտուքներուս ընթացքին, պատահականօրէն հանդիպեցայ հայերէն կայքէջի մը, համացանցի եզրաբանութեամբ՝ blog-ի մը («բլոգ»), որուն հեղինակը յայտնապէս Հայաստանէն էր եւ կայքէջի այցելուներուն կ՛առաջարկէր իրենց տեսակէտը յայտնել զինք չարչրկող «Ապրիլ 24. Քաղե՞լ ենք դասեր» հարցին մասին։ «Բլոգ»ի հեղինակին հարցադրումը հետեւեալն էր.

«Յարգելի հեղինակներ եւ մեկնաբաններ,

«Մօտենում է Ապրիլի 24ը՝ համայն հայութեան, ինչպէս նաեւ մի քիչ կարեկցանքի զգացումով օժտուած ոչ–հայերի սգոյ մեծ օրը…

«Եկէք քննարկենք այն հարցը, թէ՝ արդեօք, ունենալով նման մեծ կորուստ, մենք դաս քաղե՞լ ենք: Արդեօք վտանգ կա՞յ, որ Մեծ Եղեռնի համաշխարհային ճանաչումը նպատակից վերածւում է միջոցի։ Արդեօք արժէ՞ մանկահասակ երեխաների ձեռքը բռնել ու գնալ Ծիծեռնակաբերդ, թէ՞ պէտք է թողնել, որ նրանք մեծանան, ԸՆԹԵՐՑԵՆ ու հասկանան, թէ ի՞նչ է կատարուել այդ սեւ օրերին… Արդեօք Թուրքիայի հետ հարեւանութիւն անելը պէ՞տք է դառնայ օրակարգ եւ այլն… եւ այլն…

«Սպասում եմ անկեղծ ու մերօրեայ քաղաքականութիւնից հնարաւորինս հեռացուած գրառումներ»։

Ապրիլ 24էն դասեր քաղելու առումով անծանօթ այդ կայքէջին եւ անոր հեղինակին արծարծած հարցը, անկասկա՛ծ, տեղին էր եւ ուշադրութեան արժանի։

Բայց հարցադրումը բանաձեւելու անոր եղանակը անհանգստացնող բան մը ունէր իր մէջ, որովհետեւ նախ՝ մեր «մանկահասակ երեխաներ»ուն ձեռքէն բռնելով զանոնք Ծիծեռնակաբերդ տանելուն նպատակայարմարութիւնը հարցականի տակ կ՛առնէր, ապա՝ կայքէջի այցելուներէն կ՛ակնկալէր… «մերօրեայ քաղաքականութիւնից» հեռու մնացող պատասխաններ։

Անհանգստացնող է, անշո՛ւշտ, անծանօթ հրապարակագրին այն վարկածը, թէ չ՛արժեր մեր «մանկահասակ երեխաներ»ուն սորվեցնել Ապրիլ 24ի դասերը, այլ՝ պէտք է ձգել, որ անոնք «մեծանան, ԸՆԹԵՐՑԵՆ ու հասկանան»…

Իսկ աւելիով անհանգստացնող է հարցադրումը եզրափակող այն ակնկալութիւնը, թէ պէտք չէ քաղաքականացնել հարցը, մանաւանդ պէտք չէ «մերօրեայ քաղաքականութեան» լոյսին տակ քննել, թէ «դասեր քաղե՞լ ենք» Ապրիլ 24էն։

Այսինքն՝ պարզ հայերէնով կ՛ըսուի, թէ ծնող մը պէտք չէ իր երեխային, ձեռքէն բռնած, տանի Ծիծեռնակաբերդ եւ, սեփական օրինակով, զաւակը հաղորդ պահէ մեր նահատակներու կտակին, այլ՝ պէտք է պարզապէս հոգայ զաւկին, որ ան մեծնայ, ընթերցումներ կատարէ եւ ի՛նք հասկնայ, թէ ի՞նչ տեղի ունեցաւ Ապրիլ 24ի օրերուն։

Եթէ ծնողը առաջին դաստիարակն է մանուկի մը – եւ այդպէ՛ս է –, այդ պարագային մանկավարժական ո՞ր ուսմունքին համաձայն ծնող մը կրնա՛յ եւ պէ՛տք է կարդալ–գրել սորվեցնէ իր զաւկին, բայց նպատակայարմար չէ, որ ազգային յիշողութիւն փոխանցէ եւ զաւկին սորվեցնէ… Ապրիլ 24ի դասերը։ Մանաւանդ՝ պէտք չէ տայ օրինակը Ապրիլ 24ին միասին, ձեռք–ձեռքի տուած, Ծիծեռնակաբերդ երթալու եւ մոմ վառելու ի յիշատակ նահատակուած մեր հարազատներուն։

Աւելի՛ն. ծնողքէն ու ընտանիքէն անդին կ՛անցնի, նաեւ ու մանաւանդ դպրոցին եւ ուսուցիչին վրայ կը տարածուի միւենոյն հարցադրումէն բխող… կաշկանդումը։ Մանկավարժական այդ ո՞ր սկզբունքներու հիման վրայ չ՛արժեր, եղե՜ր, «մանկահասակ» աշակերտին դաստիարակել Ապրիլ 24ի դասերով եւ ազգային պահանջատիրութեան ոգիով։ Հայ մանուկը եւ պատանին ինչպէ՞ս պիտի կարենան ազգային դաստիարակութեան հնարաւորութիւն ունենալ, եթէ Գրիգոր Զօհրապի կամ Դանիէլ Վարուժանի ժառանգութեան հետ պիտի հաղորդուին՝ առանց անոնց նահատակութեան անլռելի ղօղանջները հնչեցնող դասագրքերու եւ դասատուներու։

Ո՛չ, մանկավարժական որեւէ ուսմունքէ կամ սկզբունքէ չի ներշնչուիր «մանկահասակ երեխաներուն» Ապրիլ 24ի դասերէն հեռու պահելու քաղաքականութիւնը։

Այո՛, ի վերջոյ քաղաքական կեցուածք է եւ նոյնինքն «մերօրեայ քաղաքականութեան» մէջ թաղուած է Ապրիլ 24ի դասերը մեր «մանկահասակներուն» չսորվեցնելու չարիքին բուն արմատը։

Այդ պատճառով ալ հեգնական կը հնչէ ակնկալութիւնը, որ «Ապրիլ 24. Քաղե՞լ ենք դասեր» հարցին տրուած պատասխանները ըլլան… «մերօրեայ քաղաքականութիւնից հնարաւորինս հեռացուած գրառումներ»։

Թերեւս չառաջանար պատահական այս կայքէջին եւ նոյնքան պատահական անոր անհանգստացնող հարցադրումին հրապարակաւ անդրադառնալու անհրաժեշտութիւնը, եթէ Մայիս 6ի Ազգային Ժողովի ընտրութեանց քարոզարշաւի ծիրէն ներս լուսարձակի տակ չառնուէր տխրահռչակ «Հայեւթուրք Արձանագրութեանց» փշոտ խնդիրը, Հայ Ազգային Կոնգրեսի առաջնորդ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի կողմէ։ Անցեալ շաբաթավերջին նախընտրական հաւաքի մը առջեւ ելոյթ ունենալով, արտախորհրդարանական ընդդիմադրութեան առաջնորդը լուսարձակի տակ առաւ այսօրուան իշխանութեանց ձախողութիւնները արտաքին քաղաքականութեան ճակատին վրայ։

Ապրիլ 16ի թուակիր «Առաւօտ»ի լրատուութեան համաձայն՝ «ըստ առաջին նախագահի, այս իշխանութիւնները օգտւում են միջազգային հանրութեան օգնութիւնից. «Արեւմուտքին պէտք է Սերժ Սարգսեանի նման գող իշխանութիւն, որովհետեւ նրանց կառավարելը հեշտ է։ Այս իշխանութիւնը անկախ չէ, կախուած է արտաքին ուժերից: Ո՞ր մի իշխանութիւնը կը համաձայնէր ստեղծել հայ եւ թուրք պատմաբանների յանձնաժողով, որը պարզի՝ ցեղասպանութիւն եղե՞լ է, թէ՞ չէ։ Ես աւելին գիտեմ՝ Սերժ Սարգսեանը նրանց այդ խոստումը տուել է 2007ին, «Վիքիլիքսի» փաստաթղթերում դա կայ, մենք տեսել ենք»։

Հայաստանի «մերօրեայ քաղաքականութեան» խոհանոցէն հեռու գտնուողներն անգամ գիտեն, որ նախագահ Սերժ Սարգսեանի եւ իր գլխաւորած Հանրապետական կուսակցութեան ծանրագոյն ձախողութիւններէն մէկը եղաւ «Հայեւթուրք Արձանագրութեանց» ստորագրութիւնը։ Այդ առումով Լեւոն Տէր Պետրոսեանի ելոյթին միակ նորութիւնը «Վիքիլիքս»ի փաստաթուղթերուն կատարուած յղումն է՝ հայեւթուրք պատմաբաններու խառն յանձնախումբի կազմութեան ի նպաստ Սերժ Սարգսեանի տուած խոստումին վերաբերեալ։ Իսկ այդ նորութիւնը, եթէ իրականութեան կը համապատասխանէ, առաջին հերթին ընտրազանգուածին ուղղուած ահազանգ է, որպէսզի ժողովուրդը վստահութեան իր քուէէն զրկէ քաղաքական այն ուժը, որ յամառօրէն կը մերժէ յետս կոչել կործանարար այդ փաստաթուղթին տակ իր դրած Հայաստանի ստորագրութիւնը։

Բայց նախընտրական քարոզարշաւէն անդին՝ Հայաստանի առաջին նախագահին կողմէ ՀՀ երրորդ նախագահին ուղղուած այս քննադատութիւնը խորհրդածութեան արժանի է այլապէս, «Ապրիլ 24. Քաղե՞լ ենք դասեր» հարցադրումին վրայ իր բացած լուսարձակով։

Լեւոն Տէր Պետրոսեան թերեւս հոգեփոխութիւն ապրած է եւ այսօր ուժգնօրէն կը դատապարտէ Սերժ Սարգսեանի տուած խոստումը՝ Հայասպանութեան փաստը քննող պատմաբաններու խառն յանձնաժողովի մը կազմութեան համաձայն գտնուելու վերաբերեալ։

Բայց բոլորէն առաջ ՀՀ առաջին նախագահը ինք շատ լաւ գիտէ, որ փաստօրէն իր պաշտօնավարութեան շրջանին դրուեցան հիմերը այն ազգավնաս քաղաքականութեան, որուն վերջին դրսեւորումը եղաւ ՀՀ այսօրուան նախագահին ֆութպոլային դիւանագիտութեան մոլորանքը։

Քաղաքական կեանքի մէջ արգիլուած չեն հոգեփոխութիւնները եւ, վստահաբար, ողջունելի պիտի ըլլայ ՀՀ առաջին նախագահին դարձը դէպի ազգային քաղաքականութեան ոլորտը։

Հարցը այդ չէ, սակայն։

Հարցը ա՛յն է, որ պր. Տէր Պետրոսեանի նախագահութեան օրով նորովի շրջանառութեան դրուեցաւ խորհրդային դարաշրջանի այն քաղաքականութիւնը, թէ ազգամիջեան թշնամանք առաջացնող խնդիրները պէտք է դուրս մղուին նորահաս սերունդներու կրթական ծրագիրներէն եւ դասագիրքերէն, եւ թէ մատղաշ ու մանկահասակ երեխաներու միտքն ու հոգին պէտք չէ թունաւորել ջարդերու արիւնալի պատումներով եւայլն։

Ոչ ոք կը մոռնայ եւ իրաւունք ունի մտահան ընելու, որ ԼՏՊի նախագահութեան օրով պաշտօնապէս բանաձեւուեցաւ ՀՀ կրթական քաղաքականութեան այն «հիմնադրոյ»չը, որ նորահաս սերունդին պէտք է հեռու պահել Մեծ Եղեռնի ցնցիչ պատումներէն ու պատկերներէն… «Հիմնադրոյ»չ, որ ահա այսօր ամենայն պարզամտութեամբ իր արձագանգը կը գտնէ մանուկ զաւկին ձեռքէն բռնած Ծիծեռնակաբերդ ուղղուող ծնողը դատապարտելու պատահական կայքէջի հարցադրումին մէջ։

ՀՀ առաջին նախագահին կը պատկանի, նոյնպէս, հեղինակային իրաւունքը այն անհեթեթ գաղափարախօսութեան, որուն համաձայն՝ ազգային պահանջատիրութիւնը չի կրնար հիմք դառնալ պետական քաղաքականութեան։ Այդ մեկնակէտով ալ, ՀՀ առաջին արտաքին գործոց նախարարը շնորհազրկուեցաւ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի կողմէ, որովհետեւ Րաֆֆի Յովհաննիսեան համարձակած էր Պոլսոյ մէջ հնչեցնել Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը ճանչնալու ազգային մեր պահանջատիրութիւնը։

Իսկ ամէնէն ծանրակշիռը այն է, որ 29 Յունիս 1992ի իր տխրահռչակ եւ ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ Հրայր Մարուխեանին վերանկախացեալ Հայաստանի Հանրապետութենէն արտաքսումի վերջնագրով «պսակուած» ելոյթին մէջ՝ ՀՀ առաջին նախագահը Դաշնակցութեան վրայ բեռցուց Մեծ Եղեռնի համար պատասխանատուութեան մեծ բաժինը… «Ապրիլ 24ի դասեր»ուն մասին այսօր հնչող ճամարտակութիւններուն հիմքը դնելով։

Հետեւաբար ո՛չ պատահական էր, ոչ ալ այդպէս երկինքէն յանկարծ ինկած այլմոլորակային գիւտ էր, որ ՀՀ երրորդ նախագահը իր պաշտօնավարութեան առաջին իսկ օրերուն ձեռնարկեց հայեւթուրք նորահաս սերունդները անցեալի թշնամանքէն «բեռնաթափելու» ինքնակոչ առաքելութեան։ Պր. Սերժ Սարգսեան պարզապէս Արեւմուտքին եւ որոշապէս Միացեալ Նահանգներու «հաւանութեան» արժանանալու իր բախտը փորձեց՝ պր. Լեւոն Տէր Պետրոսեանի գծած հայեւթուրք բարի դրացիութեան ուղիին վրայ այսպէս կոչուած «համարձակ քայլ» մը նետելով։

Այս բոլորի լոյսին տակ է, որ «Ապրիլ 24»ի դասերը կարելի չէ հեռացնել «մերօրեայ քաղաքականութիւնից», ոչ ալ հայ ժողովուրդի ազգային շահերուն կը ծառայէ իբր թէ «մանկավարժական» այն կեղծ «նախանձախնդրութիւն»ը, որուն համաձայն՝ հայ ծնողը պէտք չէ, իր մանկահասակ զաւկին ձեռքէն բռնած, Ապրիլ 24ի օրը բարձրանայ Ծիծեռնակաբերդ։

ՔԱՂԱՔԱՇԻՆՈՒԹԻՒՆ

Օրէնքով կ՛արգելուի թոյլտուութիւնների տրամադրումը Երեւանի կենտրոնում բնակարանային շինարարութիւն իրականացնելու համար: Բարեկարգման ենթակայ տարածքները կը վերակառուցուեն բացառապէս հանրային տարածքերի՝ այգիների, ջրաւազանների եւ այլն:

Շինարարութեան բնականոն գործունէութեան ու զարգացման, ինչպէս նաեւ շինանիւթերի արտադրութեան ոլորտի աշխուժացում ապահովելու նպատակով կ՛որդեգրուի գնողունակ պահանջարկով հիմնաւորուած բնակարանային շինարարութիւն՝ այն համակցելով սոցիալական բնակարանային ապահովման ռազմավարութեան հետ:

Մարզերի համաչափ զարգացման քաղաքականութիւնը կ՛իրականացուի տարաբնակեցման հայեցակարգի հիման վրայ՝ շինարարութեան հատուածի ռեսուրսները (պաշարները-Խմբ.) ուղղելով ենթակառուցուածքների զարգացմանը եւ ամբողջ տնտեսութեան համար աճի նոր աղբիւրների ձեւաւորմանը, արտադրական եւ բնակարանային շինարարական գործունէութեան ծաւալմանը մարզերում:

ՇՐՋԱԿԱՅ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԻՒՆ

Տնտեսական նախագծերը կ՛իրականացուեն բացառապէս շրջակայ միջավայրի վրայ դրանց ազդեցութեան փորձաքննութեան եւ համապատասխան եզրակացութեան առկայութեան դէպքում, դրանց արդիւնքները պէտք է հասանելի լինեն հանրութեանը:

Կը ներդրուի թափօնների եւ աղբի յետագայ կուտակումները սահմանափակող ընթացակարգ: Նոր թափօնների կուտակում կարող է իրականացուել միայն առկայ թափօնների եւ աղբի համապատասխան կառավարման մեխանիզմների գործադրման դէպքում (վերամշակում, վնասազերծում, մեկուսացում, արտահանում եւ այլն):

Կը սահմանափակուի ժամանակակից էկոլոգիական նորմերին չհամապատասխանող տրանսպորտային միջոցների մուտքը Հայաստան: Կը խրախուսուի էլեկտրատրանսպորտի գործունէութիւնը, կը կառուցուեն մետրոյի նոր կայարաններ: Կը սահմանափակուի բեռնատար մեքենաների երթեւեկութիւնը Երեւանի մեծ կենտրոնում:

Կ՛արգելուի քաղաքացիների ա-ռողջութեանը վնասող եւ սահմանուած նորմերի (աղմուկի, փոշու, արտանետումների) խախտումով աշխատող կազմակերպութիւնների գործունէութիւնը:

Կը վերականգնուեն, կ՛ընդլայնուեն կանաչ տարածքները եւ ջրային աւազանները, հանրային զբօսայգիների քանակը եւ մակերեսը՝ զերծ պահելով դրանք առեւտրային շահագործումից:

Առողջապահութիւն

Աստիճանաբար կը ներդրուի առողջութեան պարտադիր ապահովագրութեան պետական-կօօրպորատիւ վճարումների համակարգ, ընդ որում՝ ապահովագրական վճարի չափը կը պայմանաւորուի քաղաքացիների եկամտի չափով՝ աղքատութեան շեմից ցածր գտնուող քաղաքացիների, երեխաների, թոշակառուների, սոցիալապէս խոցելի խմբերի համար ապահովագրական վճարները ամբողջութեամբ կը ֆինանսաւորուեն պետական բիւջէից, միջին եկամուտ ունեցող քաղաքացիների ապահովագրական վճարի մի մասը կը հատուցուի պետական միջոցների հաշուին, հասարակութեան ապահով հատուածը կը վճարի ապահովագրական վճարն ամբողջութեամբ: Մէկ անձի համար տարեկան առողջապահական ծախսը նուազագոյնը կը հասցուի 150.000 դրամի (այժմ՝ բիւջետային ֆինանսաւորումը չի գերազանցում 21.000 դրամը):

Արտօնութիւններ կը տրամադրուեն մարզերում եւ հեռաւոր բնակավայրերում աշխատող բուժանձնակազմի անդամներին:

Կը ներդրուեն դեղերի եւ առողջապահական ծառայութիւնների գների պետական կարգաւորման մեխանիզմներ: Պետական վերահսկողութիւն եւ մասնակցութիւն կ՛ապահովուի դեղերի շուկայում:

Խստագոյնս կը վերահսկուի առողջապահական ծառայութիւնների մատուցման որակը ինչպէս Երեւանում, այնպէս էլ մարզերում՝ ապահովելով համանման ծառայութիւնների մատուցում երկրի ցանկացած վայրում:

Պետական ֆինանսական հոսքերը հիմնականում կը նպատակաուղղուեն դէպի պետական ենթակայութեան բուժհաստատութիւններ՝ կտրուկ բարելաւելով վերջիններիս նիւթատեխնիկական բազան:

ՄՇԱԿՈՅԹ, ԿՐԹՈՒԹԻՒՆ, ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹԻՒՆ

Կը կարեւորուի մշակութային քաղաքականութեան դերը՝ որպէս երկրում իրականացուող բարեփոխումների, բարոյահոգեբանական մթնոլորտի առողջացման եւ ժամանակակից մրցունակ պետութեան գրաւական:

Կը մշակուեն մշակութային անվտանգութեան եռամեայ եւ հնգամեայ ռազմավարական ծրագրեր՝ ուղղուած ազգային մշակոյթի պահպանմանն ու համամարդկային հոգեւոր արժէքներին հաղորդակցմանը:

Իւրաքանչիւր տարի կ՛աւելանան մշակոյթի ոլորտի բիւջետային ֆինանսաւորումն ու ներդրումները, կ՛ընդլայնուի հայ մշակոյթի միջազգային ընդգրկուածութիւնը,

Միջազգային բակալաւրիատի դիպլոմային ծրագիրը կը թարգմանուի եւ կը ներդրուի ՀՀ կրթական համակարգում,

Կը ստեղծուեն թուանշային տեխնոլոգիաների հայացման համապատասխան կարելիութիւններ,

Կը հիմնուի Մշակութային հիմնադրամ՝ երիտասարդ տաղանդներին խրախուսելու, դեբիւտային ծրագրեր ֆինանսաւորելու, արտերկրի մշակութային բարձրագոյն հաստատութիւններում կրթութիւնը շարունակելու համար,

Կը սահմանուեն հարկային արտօնութիւններ մշակոյթի ոլորտում բարեգործութիւնը, ինչպէս նաեւ գրական-գեղարուեստական գործունէութիւնը խթանելու նպատակով:

Հանրային հեռուստաընկերութիւնը կ՛ապահովուի ամբողջական եւ լիարժէք ֆինանսաւորմամբ, կ՛արգելուի գովազդը հանրային հեռուստաընկերութեան եթերում:

Գեղարուեստական կրթութեան եւ դաստիարակութեան ոլորտի մանկավարժների աշխատավարձերը կը մօտեցուեն հանրակրթութեան ոլորտի մանկավարժների միջին աշխատավարձին:

Իւրաքանչիւր երիտասարդ կ՛ունենայ որակեալ կրթութիւն ստանալու, ստեղծագործելու, աշխատելու, բիզնեսով զբաղուելու եւ ինքնադրսեւորուելու լիարժէք հնարաւորութիւն:

Ուսումնական հաստատութիւնների կրթական ծրագրերը, մասնագիտութիւնների բաշխումը կը կապակցուի տնտեսութեան կարիքներին եւ աշխատաշուկայի պահանջներին: Մասնագիտական կողմնորոշման համակարգը լիարժէք կը գործադրուի, որի պայմաններում իւրաքանչիւր երիտասարդ, օգտուելով այս համակարգից, կ՛ունենայ անվճար մասնագիտական կրթութեան իրաւունք եւ երաշխաւորուած աշխատանք:

Կ՛ապահովուի ուսման մատչելիութիւնը: Կը վերանայուեն կրթավճարները, ուսումնական հաստատութիւններում ուսման վճարի չափը կը կապակցուի շահառուների եկամուտների, ինչպէս նաեւ տրամադրուող կրթութեան որակի եւ գիտելիքի հետ:

Ամբողջութեամբ կը գործադրուի պարտադիր զինուորական ծառայութիւնն անցած երիտասարդների՝ ուսումնական հաստատութիւններում անվճար սովորելու ծրագիրը:

Ուսանողները կ՛ապահովուեն հանրակացարանով:

Ուսանողներին կ՛ընձեռուի մետրոպոլիտենի ծառայութիւններից զեղչով օգտուելու հնարաւորութիւն (ամսեկան աբոնեմենտի (Բաժանորդագրութեան-Խմբ.) տրամադրում՝ փոխադրավարձի 50 տոկոսի հաշուարկով):

Ուսանողներին, ըստ առաջադիմութեան, կը տրամադրուի կրթաթոշակ նուազագոյն աշխատավարձի 50-100 տոկոսի չափով:

Երեխաներ ունեցող ուսանողները կ՛ազատուեն ուսման վճարից:

Սոցիալական բնակարանային ապահովման ռազմավարութեան շրջանակներում երիտասարդ նորաստեղծ ընտանիքները կ՛ունենան սոցիալական բնակարաններից օգտուելու առաջնահերթութիւն:

Երեւանից 30 կիլոմետր (կմ) հեռու գտնուող համայնքներում նորաստեղծ երիտասարդ ընտանիքներին տուն կառուցելու համար անհատոյց կը տրամադրուի հողատարածք եւ արտօնեալ վարկեր՝ առնուազն տասը տարի բնակութիւն հաստատելու պայմանով:

Կ՛արգելուի տարիքային խտրականութիւնը եւ մինչեւ 25 տարեկան երիտասարդներին առաջին անգամ աշխատանքի ընդունուելու ժամանակ ներկայացուող աշխատանքային փորձի առկայութեան պահանջը:

Հանրային ծառայութեան այն պաշտօնների մրցոյթներում, որտեղ աշխատանքային փորձ չի պահանջւում, նախապատուութիւնը կը տրուի աշխատանքային փորձ չունեցող երիտասարդ մասնագէտներին՝ երաշխաւորելով գենդերային(սեռերու-ԽՄԲ.) հաւասարութիւն: Կը վերանայուեն հանրային ծառայողների ուսուցման, նշանակման, խրախուսման ու պատասխանատուութեան ինստիտուտները՝ բացառելով որեւէ կամայական դրսեւորում, ապահովելով քաղաքականութիւնից լիակատար անկախութիւն:

Պետութեան կողմից իրականացուող երիտասարդական քաղաքականութիւնը, ինչպէս նաեւ ուսումնական հաստատութիւնները կ՛ապակուսակցականացուեն: Կը բացառուի պետական երիտասարդական քաղաքականութեանն ուղղուող միջոցների խտրական օգտագործումը:

Կ՛ընդլայնուի մանկապատենական մարզական հաստատութիւնների ցանցը, զարկ կը տրուի մասսայական ֆիզիկական կուլտուրային եւ սպորտին՝ որպէս առողջ ապրելակերպի գրաւական:

Կը մեծացուեն սպորտի ֆինանսաւորման ծաւալները՝ պրոֆեսիոնալ սպորտի զարգացումը, միջազգային ասպարէզում հայ մարզիկների պատշաճ մասնակցութիւնն ապահովելու նպատակով:

ԱԶԳԱՅԻՆ- ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԿԱՌՈՒՑՈՒՄ

Կը նախաձեռնուեն համակարգային, սահմանադրական եւ օրէնսդրական բարեփոխումներ, որոնք ուղղուած կը լինեն.

- Վերահսկման, հակակշռման եւ զսպման ժամանակակից ու թափանցիկ մեխանիզմներով օժտուած խորհրդարանական կառավարման համակարգի ձեւաւորմանը, ԱԺ պատգամաւորների թուի կրճատմանը, անձեռնմխելիութեան սահմանափակմանը, պատգամաւորների ետկանչման հնարաւորութեան ստեղծմանը:

- Հայաստանի վարչատարածքային նոր բաժանմանն ու մարզպետների ընտրութեանը, դատական համակարգի իրական անկախութիւնը ապահովող դատաւորների նիւթական ապահովուածութեանը, առաջադրման ու ազատման հակակշռող մեխանիզմների ամրագրմանը, դատարանների նախագահների ռոտացիոն կարգով ընտրութեանը: Ընդ որում՝ Արդարադատութեան խորհրդի անդամ դատաւորների լիազօրութիւնները կը կասեցուեն խորհրդի անդամութեան ողջ ժամանակահատուածում: Խորհրդի կազմում չեն ընդգրկուի այն իրաւաբան-գիտնականները, ովքեր ունեն մերձաւոր ազգական դատաւորներ: Միջազգային չափանիշներին համապատասխան կը համադրուի դատաւորների ու դատախազների նիւթական ապահովութիւնը: Կը սահմանուեն դատախազների եւ դատաւորների պիտանելիութեան ցուցակներում ընդգրկուելու համար քննութիւնների թափանցիկ ընթացակարգ՝ բացառելով անհարկի միջամտութիւնները: Նաեւ կը բացառուի 5 տարուց աւելի պիտանելիութեան ցուցակում անձի գտնուելը: Կը սահմանուեն դատարան դիմելու պետական տուրքի այնպիսի չափեր, որոնք չեն խաթարի արդար դատաքննութեան եւ արդարադատութեան մատչելիութեան սկզ-բունքի լիարժէք գործադրումը:

- Քրէական օրէնսդրութեան փոփոխութիւններին, որոնք յատկապէս կը վերաբերեն յանցագործութիւնների համար սահմանուած պատիժների համապատասխանեցմանը յանցագործութեան հանրային վտանգաւորւթեան աստիճանին, պատուիրուած քննութիւնները բացառելուն, կալանաւորումը որպէս խափանման միջոց կիրառելու դէպքերի նուազեցմանը, ազատազրկման հետ չկապուած եւ պայմանական ազատազրկման պատժի կիրառման ամբողջկան համակարգի գործադրմանը, քրէակատարողական հիմնարկների բեռնաթափմանը, այսպէս կոչուած, «անկախ» յանձնաժողովների լուծարմանն ու եւրոպական բազմաթիւ երկրներում կիրառուող՝ անկախ փորձագէտների եզրակացութեան հիման վրայ պատժի կրումից ազատելու համակարգի ներդրմանը:

- Վարչական պատասխանատուութեան վերաբերեալ նոր օրէնսգրքի ընդունմանը, որն համահունչ կը լինի անկախ պետականութեան եւ վարչական բնոյթի զանցանքների պատասխանատուութեան պարզեցմանն ու համահարթեցմանը:

- Քաղաքական եւ տնտեսական գործառոյթների զուգակցումը բացառող, անձի չվարկաբեկուածութեան, անհրաժեշտ ունակութեան ու փորձառութեան յատկանիշների գերակայութիւնը երաշխաւորող եւ հանրային ծառայողների բնականոն առաջխաղացումն ապահովող կադրային քաղաքականութեան ձեւաւորմանը:

-  ԶԼՄների հանդէպ ոչ համաչափ տուգանքներ սահմանող դատական հայցերի կիրառման օրէնսդրօրէն բացառմանը:

- Հասարակական վերահսկողութիւնն ու միջամտութիւնն ապահովող, արդիւնաւէտ գործիքներով օժտուած քաղաքացիական հասարակութեան կայացմանը:

- Խօսքի ազատութեանն ու բազմակարծութեան իրական երաշխաւորմանը: ՀՌԱՀ եւ Հանրային հեռուստատեսութեան խորհուրդների ձեւաւորումը կ՛իրականացուի քաղաքական հաւասարակշռութեան ու գործունէութեան թափանցիկութեան ապահովման սկզբունքներով:

- Հասարակական կարգուկանոնի ձեւաւորմանը, անպատժելիութեան ու յոռի բարքերի վերացմանը:

- Ազգային հիմնախնդիրների լուծմանը հետամուտ, որակապէս նոր տնտեսական, քաղաքական, հոգեւոր-մշակութային էլիտայի ձեւաւորման հիմքերի ստեղծմանը:

Կ՛արգելուի մասնաւոր անձանց եւ կազմակերպութիւնների կարիքների համար քաղաքացիների սեփականութեան օտարումը գերակայ հանրային շահի անուան տակ:

Հանրային ծառայութիւնների էթիկայի յանձնաժողովը կը վերակազմաւորուի ինքնուրոյն եւ թափանցիկ գործող հակակոռուպցիոն գործակալութեան: Ֆինանսա-տն-տեսական ոլորտում կատարուող ստուգումների արդիւնքների քն-նարկումը կը դառնայ թափանցիկ, կը բացառուի միջոցներ յափշտակած պաշտօնատար անձի յետագայ պաշտօնավարումը:

Կը ձեւաւորուի քաղաքական ընդդիմութեան գործուն դերակատարութիւնն ապահովող իշխանութիւն-ընդդիմութիւն միասնական քաղաքական համակարգ: Մասնաւորապէս՝

- Կ՛ընդունուեն ընդդիմութեան եւ ընդդիմութեան կողմից վերահսկողութեան մասին օրէնքները:

- Վերահսկիչ պալատի խորհրդում ընդդիմութեանը կը տրուի քուոտա (համեմատական ներկայութեան իրաւունք-Խմբ.), իսկ հակամենաշնորհային քաղաքականութիւնն իրականացնող մարմնի ղեկավարի, ինչպէս նաեւ քաղաքացիական ծառայութեան խորհրդի նախագահի պաշտօնները կը վերապահուեն ընդդիմութեանը:

- Կը սահմանուի 100 տոկոս համամասնական ընտրակարգ, կը ձեւաւորուի ընտրական յանձնաժողովների անաչառութիւնն ապահովող ու պատասխանատուութիւնը յստակ հասցէաւորող անկախ եւ ինքնուրոյն գործող ընտրական նոր կառոյց: ԿԸՀ նախագահը կը նշանակուի ԱԺ կողմից, իսկ ընտրութիւններին մասնակցութիւնը կը սահմանուի որպէս քաղաքացու պարտաւորութիւն:

- Կ՛ամրագրուեն քուէաթերթիկների կեղծումը, ապօրինի շրջանառութիւնը, կրկնական քուէարկութիւնը կանխող եւ քուէարկութեան մատեանների հասանելիութիւնն ապահովող գործուն մեխանիզմներ, իսկ համապատասխան մարմինների համար կը սահմանուեն յատուկ լիազօրութիւններ եւ պատասխանատուութիւն՝ ընտրակաշառքի կանխարգելման եւ բացայայտման համար:

ԱԶԳԱՅԻՆ-ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՒՂԵԳԾԻ ՀԱՍՏԱՏՄԱՆՆ ՈՒՂՂՈՒԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ

Ադրբեջանի հետ հակամարտութիւնը կարգաւորելու հայեցակարգով կ՛ապահովուի, որ հայկական կողմերի (Հայաստան-Արցախ) փոխզիջումը չարձանագրի նահանջ Արցախի ժողովրդի 1991թ. Անկախութեան եւ 2006թ. ԼՂՀ Սահմանադրութեան ընդունման համաժողովրդական հանրաքուէներով արդէն իսկ արտայայտած կամքից եւ լինի համարժէք ու համաչափ Ադրբեջանի միաժամանակեայ զիջումներին:

Կը պահանջուի, որ Արցախը, լինելով հակամարտութեան հիմնական եւ ինքնուրոյն կողմ, ճանաչուի եւ հանդիսանայ իրաւահաւասար բանակցային կողմ, իսկ Հայաստանը ճանաչուի եւ հանդիսանայ ԼՂՀ անկախութեան եւ անվտանգութեան երաշխաւոր: Հայաստանի եւ Արցախի միջեւ կը կնքուի համաձայնագիր ռազմավարական դաշինք ձեւաւորելու մասին, Ադրբեջանի հետ ուժի կիրառումը բացառող եռակողմ պայմանագիր ստորագրելու խնդիր կը դրուի:

Արտաքին քաղաքականութեան օրակարգում կ՛ամրագրուի եւ կը հետապնդուի ԼՂՀ միջազգային ճանաչման հարցը, իսկ Ադրբեջանի հետ բանակցութիւնները կը շարունակուեն Արցախի կարգավիճակի եւ անվտանգութեան խնդիրների լուծման առաջնայնութիւնը ապահովելու նպատակադրումով:

Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորումը կ՛իրականացուի ազգային անվտանգութեան ռազմավարութիւնը չխափանելու, մեր ժողովրդի լինելիութիւնն ու նրա նպատակների իրականացման հեռանկարը չվտանգելու պատասխանատուութեամբ:

Կ՛ընդունուեն Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման եւ դատապարտման պետական քաղաքականութեան հիմնադրոյթները եւ ցեղասպանութեան ուրացման համար քրէական պատասխանատուութիւն նախատեսող օրէնքները:

Հայ-թուրքական ցիւրիխեան արձանագրութիւններից ետ կը կանչուի հայկական կողմի ստորագրութիւնը:

Առանց նախապայմանների ցամաքային շրջափակման վերացումը եւ միջազգային իրաւունքի ընդհանուր հիմունքներով դիւանագիտական յարաբերութիւնների հաստատումը կ՛ընդունուի որպէս յարաբերութիւնների կարգաւորման բնական մեկնակէտ:

Նկատի ունենալով, որ Նախիջեւանը բռնակցուել է Ադրբեջանին, անհրաժեշտ է մեր ժողովրդի յիշողութեան մէջ վառ պահել նրա հայկական պատկանելիութեան գիտակցութիւնը: Քաղաքական, իրաւական եւ մշակութային հիմքեր նախապատրաստել հարցը միջազգային ատեաններում արծարծելու համար:

Հայաստանի արտաքին քաղաքականութիւնը անհրաժեշտ դիմակայութիւն կ՛ապահովի թուրք-ադրբեջանական տանդեմի հակահայկական ծրագրերին: Թուրքիայի կողմից ներկայացուող նախապայմանները կը գնահատուեն որպէս անօրինական եւ մեր ազգային արժանապատուութիւնը վիրաւորող: Կը բացառուի հայ-թուրքական յարաբերութիւնների եւ ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման առկայ գործընթացների փոխկապակցումը: Չի կնքուի որեւէ պայմանագիր, որով կարող է ուժը կորցուած ճանաչուել կամ վերացուել ԱՄՆ նախագահ Վուդրօ Վիլսոնի իրաւարար վճռի միջազգային իրաւական նշանակութիւնը:

Մինչեւ բովանդակ հայ ժողովրդի անժամանցելի իրաւունքների վերականգնումը, ՀՀ արտաքին քաղաքականութեան օրակարգի անքակտելի մասը կը կազմեն Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ փոխհատուցման հարցերը, կը բացառուի Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործընթացը թուլացնող որեւէ գործողութիւն՝ չէզոքացնելով ցեղասպանութեան ուրացման թուրքական քաղաքականութեան փորձերը:

Հայ-վրացական բարիդրացիական յարաբերութիւնների ամրութիւնն ու յետագայ զարգացումը մեծապէս կը պայմանաւորուի Վրաստանում բնակուող մեր հայրենակիցների՝ որպէս այդ երկրի լիարժէք քաղաքացիների անվտանգութեան, քաղաքական, սոցիալական եւ մշակութային իրաւունքների յարգմամբ եւ ապահովմամբ: Լիակատար աջակցութիւն կը ցուցաբերուի հայաբնակ æաւախքին սոցիալ-տնտեսական, կրթական եւ մշակութային ոլորտներում:

ՀՀ արտաքին քաղաքականութեան մէջ առաջնորդող սկզբունք կը համարուի այն, որ Հայոց պետականութիւնը ոչ միայն Հայաստանի քաղաքացիների, այլեւ համայն հայութեան ազգային նպատակների իրականացման երաշխաւորն է: Ըստ այդմ՝ ամէն ինչ կ՛արուի սփիւռքահայութեանը հայոց պետականութեան գործընթացում լիարժէք ներգրաւելու համար: Կը գործադրուի Հանրապետութեան եւ հայութեան տարբեր հատուածների առջեւ ծառացած մարտահրաւէրների յաղթահարման, համազգային ներուժի բացայայտման եւ օգտագործման ամբողջական ռազմավարութիւն:

Կը գործադրուեն հայրենադարձութեան եւ Արցախի վերաբնակեցման ամբողջական ծրագրեր:

Կը մշակուի արտաքին քաղաքականութեան դոկտրին (վարդապետութիւն-Խմբ.)՝ հիմնուած հայութեան անվտանգութեան եւ լինելիութեան, Հայաստանի անկախութեան եւ ինքիշխանութեան ամրապնդման գերակայութեան վրայ: Կը ներդրուի արտաքին քաղաքականութեան կարեւորագոյն հարցերը նախապէս հանրաքուէի առարկայ դարձնելու գործելակերպ:

Կ՛արդիականացուեն զինատեսակները, ձեռք կը բերուեն նոր միջին հեռաւորութեան ճշգրիտ հրթիռներ: Կը ստեղծուեն հայրենիքին ծառայելու արժանավայել պայմաններ, կը բարելաւուի զինուած ուժերում բարոյահոգեբանական մթնոլորտը, կը բացառուեն արատաւոր, ոչ կանոնագրային երեւոյթները: Ընդ որում՝ ազատամարտիկների, ինչպէս նաեւ զինծառայողների ընտանիքների սոցիալական պայմանների բարելաւման համար կտրուկ կ՛ընդլայնուեն նրանց մատուցուող ծառայութեան տեսակներն ու յատկացուող ֆինանսական միջոցները:

Հայաստանի քաղաքացիները հանրապետութեան տարածքում եւ նրա սահմաններից դուրս կը գտնուեն պետութեան լիարժէք պաշտպանութեան ներքոյ:

(Երկրորդ եւ Վերջին Մաս)

ՆԱԽԱԲԱՆ

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը՝ իբրեւ ազգային, ժողովրդավար, սոցիալիստական եւ յեղափոխական կուսակցութիւն, մշտապէս պայքարել է հայ մարդու եւ հայութեան քաղաքական, տնտեսական, սոցիալ-մշակութային շահերի համար:

ՀՅ Դաշնակցութեան համար Հայաստանի անկախութիւնն ու ինքնիշխանութիւնը բացարձակ արժէք են: Բարձրագոյն արժէք են մարդը, նրա արժանապատուութիւնն ու իրաւունքները:  Հարկ  է, որ Հայաստանի քաղաքացին հաւատայ իր պետութեան, իր եւ իր ընտանիքի վաղուայ օրուան, մասնակից դառնայ այդ ապագայի կերտմանը: Անհրաժեշտ է  թռիչքաձեւ, կայուն զարգացման նախադրեալներ  ստեղծել, թարմ շունչ հաղորդել հասարակական կեանքի բոլոր ոլորտներին:

ՀՅԴ նախընտրական ծրագիրը կառուցուած է հետեւողականութեան, բարոյականութեան ու արդարութեան չափանիշներով: Այն ուղղուած է ապագային, իսկ մեր հայեացքը՝ երիտասարդներին:

Մեր նպատակն է հասարակական կեանքի բոլոր ասպարէզներում համակարգային փոփոխութիւններ իրականացնել եւ, առողջ ուժերի աջակցութեամբ, կառուցել Ազատ քաղաքացիների Արդար երկիր:

Անկախութեան ձեռք բերումից յետոյ ձեւաւորուած հասարակական, քաղաքական,  տնտեսական իրողութիւններն այլեւս ի զօրու  չեն ապահովել անհրաժեշտ առաջընթաց:

Ազատական գաղափարախօսութեան սխալ ընկալումը, դրա ծայրայեղ գործադրումը, սոցիալական պետութեան հիմնադրոյթի անտեսումը, ազատ շուկայի կարգաւորման գործում պետութեան դերի թերագնահատումը յանգեցրել են տնտեսական ներկայ կարգին, երբ պետութիւնը կառավարում են ֆինանսատնտեսական մենաշնորհները:

Վատնելով զգալի միջոցներ եւ գործադրելով  տնօրինած վարչական հսկայական պաշարը՝ օլիգարխիան պարբերաբար վերարտադրում է ինքն իրեն՝ արգելակելով քաղաքական համակարգի կայացումը, ազդելով հասարակութեան կենսագործունէութեան բոլոր ոլորտների վրայ: Այսօր հրամայական պահանջ է մէկտեղել բոլորիս ուժերը եւ մեր նախնիների երազանքին, մեզ ու մեր զաւակներին արժանի պետութիւն կերտել:

Առ այդ, մեկնելով Հայաստանի եւ հայութեան առջեւ ծառացած արտաքին ու ներքին մարտահրաւէրներն ու սպառնալիքները յաղթահարելու անհրաժեշտութիւնից, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան 2012-2017 թուականներին հիմնական նպատակներ են. շեշտակի կրճատել աղքատութիւնը եւ վերացնել չքաւորութիւնը (իւրաքանչիւր քաղաքացու համար երաշխաւորել կենսաապահովման նուազագոյն բիւջէից ոչ ցածր եկամուտ), կազմաւորել միջին խաւ, ապահովել արժանավայել կեանքի պայմաններ, ձեւաւորել կայուն զարգացող, մրցունակ տնտեսութիւն, կառուցել ազգային-ժողովրդավարական ժամանակակից պետութիւն եւ հաստատել ներկայ մարտահրաւէրներին համարժէք ազգային-պետական ուղեգիծ:

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹԻՒՆԵՐՆ ՈՒ ԹԻՐԱԽՆԵՐԸ

2012-2017 թուականների սոցիալ-տնտեսական քաղաքականութեան հիմնական խնդիրներն են զբաղուածութեան ապահովումը, տնտեսութեան մրցունակութեան բարձրացումը, արտահանման խրախուսումը, արժանապատիւ վարձատրութեան համակարգի ներդրումը, ժողովրդագրական իրավիճակի բարելաւումը եւ աղքատութեան յաղթահարումը:

Սոցիալ-տնտեսական քաղաքականութեան ամբողջական գործադրմամբ ՀՆԱն կրկնապատկուի, պետական բիւջէն՝ կ՛եռապատկուի, կը ստեղծուի առնուազն 200 հազար նոր աշխատատեղ:

Արտահանման խթանում

Կառավարութեան, համաշխարհային յայտնի ընկերութիւնների, Սփիւռքի խոշոր գործարարների հետ ուղղակի բանակցութիւնների միոջոցով Հայաստանում կը հիմնուեն արտահանման ուղղուածութեամբ հզօր արտադրական ձեռնարկութիւններ: Նման ընկերութիւններից  իւրաքանչիւրի համար Ազգային ժողովի կողմից կ՛ընդունուեն յատուկ օրէնքներ՝ պայմանների, պետական աջակցութեան, արտօնութիւնների եւ փոխադարձ պարտաւորութիւնների վերաբերեալ:

Հայկական ապրանքների արտահանումը խրախուսելու նպատակով կը ներդրուի արտահանման վարկերի համակարգ՝ տարեկան հինգ տոկոս տոկոսադրոյքով՝ հիմնուելով արտահանման մասին պայմանագրի եւ հաշիւ-ապրանքագրի վրայ:

Ապրանքների ներրմուծումը Հայաստան կը պայմանաւորուի այդ երկրների կողմից Հայաստանից ապրանքների եւ ծառայութիւնների արտահանմամբ:

Իւրաքանչիւր դիւանագիտական ներկայացուցչութեան աշխատանքի գնահատման կարեւորագոյն չափորոշիչ կը սահմանուի պատասխանատու տարածաշրջանում կ՛ամ երկրում Հայաստանից արտահանման ծաւալների աւելացումը, հայկական կազմակերպութիւնների շահերի պաշտպանութիւնը, ինչպէս նաեւ տուեալ երկրից դէպի Հայաստան ներդրումների աճը:

Պետութեան կողմից եւ միջոցներով կ՛ապահովուի արտահանման պոտենցիալ ունեցող ապրանքատեսակների սերտիֆիկացումը եւ գովազդը արտաքին շուկաներում:

Պետական-մասնաւոր համագործակցութեամբ, բնապահպանական ժամանակակից պայմանների ապահովմամբ, կը կառուցուեն մետալուրգիական գործարաններ՝ հանքանիւթից վերջնական արտադրանք թողարկելու նպատակով:

Կը ցուցաբերուի աջակցութիւն ոչ մետաղական հանքանիւթերի վերամշակման ոլորտի ձեռնարկութիւններին՝ ինովացիոն ծրագրերի մշակման, արտադրական եւ իրացման ցանցերի ստեղծման, ինչպէս նաեւ գիտական արդիւնքները արտադրական ոլորտ փոխանցող ենթակառուցուածքներ ձեւաւորելու նպատակով:

Փոքր եւ միջին գործարարութեան խթանում

Կը գործադրուի հակամենաշնորհային օրէնսդրութիւն, կը վերացուեն շուկաներ ազատ մուտք գործելու արհեստական սահմանափակումները:

Կ՛ընդունուի գնագցման («դմպինգային») օրէնսդրութիւն, կը ստեղծուի հակագնագցման  միջգերատեսչական յանձնաժողով, որը կը պաշտպանի տեղական արտադրողներին:

Կը ներդրուի առեւտրական գործունէութեան (սուպերմարկետների եւ փոքր առեւտրային օբյեկտների) յստակ կանոնակարգման համակարգ:

Երեւան քաղաքից 30կմ. եւ աւելի հեռաւորութեան վրայ, 10ից ոչ պակաս աշխատատեղով արդիւնաբերական եւ գիւղատնտեսական արտադրանքի վերամշակման ձեռնարկութիւններ հիմնելու դէպքում, պետական բիւջէի միջոցների հաշուին, կ՛ապահովուի դրանց անհրաժեշտ ենթակառուցուածքների (էլեկտրամատակարարում, գազամատակարարում, ջրամատակարարում, ջրահեռացում եւ այլ) կառուցումը:

Փոքր եւ միջին ձեռնարկութիւններին այն ապրանքների արտադրութեան կազմակերպման նպատակով, որոնց ներմուծման ծաւալները գերազանցում են հայրենական արտադրանքի ծաւալները, կը տրամադրուեն մինչեւ 50 միլիոն. դրամի չափով արտօնեալ վարկեր՝ ընդհուպ մինչեւ առաջին երկու տարուայ վարկային տոկոսադրոյքի ամբողջական սուբսիդաւորում (պե-տական աջակցութեամբ լրավճառում-Խմբ.):

Էթնօ եւ էկօ տուրիզմի զարգացման նպատակով մարզերում կը կազմակերպուեն ուսումնական դասընթացներ, կը մատուցուի անհատոյց խորհրդատուութիւն, կը ստեղծուի փոքր հիւրանոցների ցանցում տեղերի ամրագրման բազմալեզու կայք-էջ, կը տրամադրուեն արտօնեալ վարկեր՝ ընդհուպ մինչեւ առաջին երկու տարուայ վարկային տոկոսադրոյքի ամբողջական սուբսիդաւորում:

Գրանցուած գիւտերի կիրառման, ինչպէս նաեւ նորարարութիւնների, գիտահետազօտական եւ փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների կազմակերպման համար փոքր եւ միջին ձեռնարկութիւններին կը տրամարդուեն արտօնեալ վարկեր մինչեւ 50 մլն. դրամի չափով՝ ընդհուպ մինչեւ առաջին երկու տարուայ վարկային տոկոսադրոյքի ամբողջական սուբսիդաւորում:

Թեթեւ արդիւնաբերութեան զարգացումը կը դիտարկուի ներկրուող մի շարք ապրանքների արտադրութիւնը Հայաստանում կազմակերպելու, զբաղուածութիւն (յատկապէս՝ կանանց շրջանում) ապահովելու, պետական պատուերի շրջանակներում աջակցութիւն ցուցաբերելու, օտարերկրեայ կազմակերպութիւնների հետ հնարաւոր համագործակցութեան մեխանիզմներ ձեւաւորելու տեսանկիւնից:

Լիցենզաւորման (արտօնագրման-Խմբ.)  վարչաիրաւական կարգը կը փոխարինուի քաղաքացիաիրաւականով՝ լիցենզիայ տուող մարմինը պատասխանատուութիւն կը կրի լիցենզաւորուողի  գործունէութեան արդիւնքների համար:

Կը բացառուեն քաղաքացիների եւ իրաւաբանական անձանց համար մասնաւոր կազմակերպութիւններից ծառայութիւններ գնելու եւ դրանց դիմաց պարտադիր վճարումներ կատարելու հակասահմանադրական պահանջները:

ԳԻՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹԻՒՆ

Պետական աջակցութիւնը, ըստ տարածաշրջանների եւ անհրաժեշտութեան, կ՛ուղղուի գիւղատնտեսական նշանակութեան հողերի նպատակային օգտագործմանը, կարեւոր պարէնամթերքների ինքնաբաւութեան մակարդակի բարձրացմանը, գօտիական մասնագիտացմանը, ձկնաբուծական, մեղուաբուծական, տեղական սերմնաբուծական եւ տոհմային տնտեսութիւնների, ինչպէս նաեւ անբարենպաստ բնակլիմայական  գօտիներում գիւղատնտեսական արտադրութեան կազմակերպմանը:

Հողերի մշակման եւ տնտեսական շրջանառութեան մէջ ներգրաւման աստիճանի բարձրացման նպատակով կը վերանայուեն հողերի կադաստրային արժէքները, կը խրախուսուեն դրանք մշակելուն ուղղուած ծրագրերը՝ յատկապէս սահմանամերձ, նախալեռնային եւ լեռնային տարածքներում:

Ամբողջութեամբ կը սուբսիդաւորուեն գիւղացիական տնտեսութիւնների կողմից լիզինգային կարգով ձեռք բերուած գիւղատնտեսական տեխնիկայի վարկային տոկոսադրոյքները:

Կը ձեւաւորուեն կարեւոր պարէնային մթերքների (հացահատիկ, կաթ, միս) նուազագոյն շահաւէտ գնով երաշխաւորուած իրացման եւ ինտերուենցիոն (միջամտող-Խմբ.) համակարգեր:

Գիւղատնտեսական արտադրանք արտադրողներին, տարաժամկէտ վճարման պայմանով, կը տրամադրուեն բարձր մթերատու յատկանիշներ ունեցող էլիտային սերմեր ու տոհմային անասուններ:

Սուբսիդաւորման ընդհանուր ծաւալը տարեկան կը կազմի գիւղատնտեսութեան ոլորտի համախառն ներքին արդիւնքի մինչեւ հինգ տոկոսը, իսկ ծրագրում ընդգրկուած իւրաքանչիւր հեկտարի համար յատկացուող սուբսիդաւորման գումարը կը կազմի 60 հազար դրամ: Ընդհանուր առմամբ բիւջետային տարեկան աջակցունը ժամանակաշրջանի աւարտին կը հասցուի մինչ 60 միլիարդ դրամի (այժմ չի գերազանցում  10 միլիարդը):

Խիստ հսկողութիւն կը սահմանուի գիւղատնտեսութեան ոլորտում իրացուող վառելանիւթերի, քսայուղերի եւ այլ նիւթերի իրացման գների նկատմամբ: Կը փոխհատուցուեն նշուած նիւթերի գների բարձրացման հետեւանքով գիւղացիական տնտեսութիւնների կրած վնասները:

Շեշտակիօրէն կը մեղմուեն գիւղատնտեսական վարկերի տրամադրման պայմանները, կը սուբսիդաւորուեն վարկերի տոկոսադրոյքները:

Կորստի նուազեցման եւ համակարգի կառավարման արդիւնաւէտութեան բարձրացման շնորհիւ ոռոգման ջրի սակագինը կը հասցուի 7 դրամի (այժմ 11 դրամ է):

ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՈՒԱԾՔՆԵՐ

Հեռանկարում ունենալով երկրում միասնական տրանսպորտային (փոխադրութեան-Խմբ.) համակարգի ձեւաւորման խնդիրը՝ Երեւանում կը ստեղծուի միասնական տրանսպորտային համակարգ, որը կը ներառի մետրօն, աւտոբուսներն ու տրոլեյբուսները՝ միասնական փոխադրման փաստաթղթերով, արտօնութիւնների եւ բազմասակագնային վճարման սխեմաներով (նախագիծերով-Խմբ.), միասնական ֆինանսական համակարգով ու կառավարմամբ:

Օրէնքով կ՛ամրագրուի, որ գազի, էլեկտրաէներգիայի, ոռոգման եւ խմելու ջրի սակագները չեն բարձրանայ առաջիկայ 5 տարիներին, իսկ յետագայ ցանկացած փոփոխութիւն կը կապակցուի սպառողների եկամուտների հետ: Համալիր ուսումնասիրութեամբ կը բացայայտուեն ներմուծուող գազի ակնյայտ ցածր կալորիականութեան եւ որակի պատճառները, կը ներդրուի սակագնային թափանցիկ ու հիմնաւորուած հաշուարկների համակարգ՝ բացառելով ներմուծման եւ իրացման գների  100 տոկոս տարբերութիւնը:

Լայնածաւալ ներդրումներ կ’իրականացուեն միջհամայնքային, ներհամայնքային եւ միջպետական ճանապարհների կառուցման, ոռոգման եւ խմելու ջրի, ինչպէս նաեւ գազաֆիկացման հասանելիութեան ապահովման համար:

Բեռնատար աւտոտրանսպորտային փոխադրումների զարգացման, հայկական բեռնափոխադրողների շարժակազմի արդիականացման ու մրցունակութեան ապահովման նպատակով ժամանակակից մեծ բեռնատար աւտոտրանսպորտային միջոցների ներմուծման համար կը սահմանուի արտօնեալ մաքսային եւ հարկային ռեժիմ:

Ցամաքային շրջափակման մէջ գտնուող հանրապետութիւնում տուրիզմի զարգացման, մարդկանց ատչելի տեղաշարժի ապահովման նպատակով՝ կը ձեռնարկուեն աւիատոմսերի գների իջեցման համալիր միջոցառումներ:

ՀԱՐԿԱԲԻՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ

Կը վերանայուի եկամտահարկի սանդղակը, լայնօրէն կը կիրառուի պրոգրեսիւ հարկման համակարգը: Եկամտահարկով հարկումից կ՛ազ-ատուի նուազագոյն աշխատավարձը:

Մի շարք ոլորտներում (այդ թւում՝ հանքարդիւնաբերութիւն) կը կիրառուի գերշահոյթի հարկման լիարժէք քաղաքականութիւն:

Կը ներդրուի ռեզիդենտների (Հայաստանի մէջ բնակող օտարահպատակներ-Խմբ.) կողմից օտարերկրեայ պետութիւններում կատարուած տեղաբաշխումներից ստացուած եկամուտների յայտարարագրման եւ հարկման համակարգ:

Կը վերանայուի ներկրուող թեթեւ մարդատար աւտոմեքենաների մաքսազերծման  նոր համակարգը՝ ապահովելով նոր, ժամանակակից, տնտեսող, էկոլոգիապէս մաքուր մեքենաների մատչելիութիւնը եւ 3-5 տարուայ ընթացքում երկրի շարժակազմի ամբողջական արդիականացումը:

Կը վերանայուի գոյքահարկի օրէնսդրութիւնը, նոր համակարգը առաւելագոյնս կը համապատասխանեցուի ըստ արդարութեան գանձելու սկզբունքին, կը սահմանուի շքեղութեան հարկ (պրոգրեսիւ գոյքահարկով կը հարկուի մէկ ընտանիքին 750 քառ. մետրից աւելի բնակտարածութիւնը):

Կ՛ուսումնասիրուեն տարածքներում արտադրական հզօրութիւնների ծաւալները եւ կը քննարկուի չաշխատող,  ոչ արդիւնաւէտ ձեռնարկութիւնների նկատմամբ հարկային ռեժիմը փոփոխելու հարցը: Պետութիւնը ակտիւ դերակատարութիւն կը ստանձնի արտադրական հզօրութիւնների առաւել արդիւնաւէտ օգտագործման եւ աշխատատեղերի ստեղծման գործում:

Կը վերանայուի մաքսային օրէնսգիրքը, մաքսադրոյքներն ու մաքսային խթաները կը դառնան գործիք՝ ակտիւ արդիւնաբերական քաղաքականութեան, ինչպէս նաեւ արտահանմանն ուղղուած հայրենական արտադրութեան ծաւալների ընդլայնման համար:

Առողջութեանը վնաս հասցնող ապրանքների եւ ծառայութիւնների նկատմամբ կը ներդրուեն հանրային առողջապահական ոլորտի ֆինանսաւորման նպատակային հարկեր:

Սոցիալական պաշտպանութեան, էկոլոգիայի եւ կրթութեան ոլորտների յաւելեալ ֆինանսաւորման նպատակով՝  կը կազմակերպուեն պետական վիճակախաղեր (օրինակ, հաշմանդամների համար՝ «Կարմիր խա»չ)՝ սահմանափակ կարողութիւններով անձանց ներգրաւելով վիճակախաղերի տոմսերի վաճառքի կազմակերպման աշխատանքներում:

Կը ներդրուի ծրագրայի բիւջետաւորման եւ պետական ու համայնքային եռամեայ եւ հնգամեայ բիւջէների ամբողջական համակարգ:

Ազգային ժողովի կողմից կ՛ընդունուի պետական բիւջէի մուտքերի հաւաքագրման, ծախսերի կատարման, ինչպէս նաեւ օտարերկրեայ պետութիւններից ու միջազգային կազմակերպութիւններից ներգրաւուած միջոցների օգտագործման արդիւնաւէտութեան վերահսկման օրէնսդրութիւն:

Դրամավարկային քաղաքականութիւն

Ֆինանսական շուկայի միասնական կարգաւորման իրաւասութիւնը դուրս կը բերուի Կենտրոնական բանկի վերահսկողութեան տիրոյթից՝ տարանջատելով դրամավարկային քաղաքականութեան եւ ֆինանսական շուկայի կարգաւորման գործառոյթները:

Գնաճի թիրախ կը սահմանուի միջին գնաճի ցուցանիշը, օրէնքով կ՛ամրագրուի  պատասխանատուութիւն Կենտրոնական բանկի եւ այլ մարմինների համար՝ գնաճի թիրախաւորուած ցուցանիշից 50 տոկոս շեղուելու դէպքում:

Գնաճի թիրախների ապահովման համար կ՛օգտագործուէն նաեւ մինչեւ մէկ տարուայ ժամկէտով բորսայական մեխանիզմներ:

Վարկային տոկոսադրոյքները կը լինեն 8-10 տոկոս միջակայքում, կը վերանայուեն վարկային համակարգի տնտեսական նորմատիւները, կը նուազեցուեն ներգրաւուած եւ տրամադրուող ֆինանսական միջոցների բանկային տոկոսադրոյքների տարբերութիւնները, այլ պետութիւններից եւ միջազգային կազմակերպութիւններից ներգրաւուած նպատակային վարկային միջոցները առեւտրային բանկերին եւ վարկային կազմակերպութիւններին կը տրամադրուեն առանց յաւելեալ տոկոսադրոյքի: Կը մեծանայ վարկերի տեսակարար կշիռը ՀՆԱում (յատկապէս գիւղատնտեսութեան, արդիւնաբերութեան եւ հիփոթեկային վարկաւորման շուկայում):

Կը թոյլատրուի ապահովագրական ընկերութիւններին, համապատասխան ապահովագրութեան դասի լիցենզիայի պարագայում, իրականացնել նաեւ այդ դասի վերաապահովագրութիւն՝ կիրառելով Եւրամիութիւնում ընդունուած չափորոշիչները եւ նպաստելով վերաապահովագրութեան ֆոնդերի զգալի մասի ներդրմանը Հայաստանի տնտեսութիւնում:

Կը վերանայուի ԱՊՊԱ սակագների մեթոդաբանութիւնը, ինչը թոյլ կը տայ սակագները նուազեցնել առնուազն 10 հազար դրամով:

Կ՛իրականացուեն փոքր բաժնետէրերի իրաւունքների պաշտպանութեան օրէնսդրական եւ իրաւակիրառական բարեփոխումներ:

Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիների ԽՍՀՄ խնայբանկի  աւանդներն ամբողջութեամբ կը հաշուառուեն, կ՛իրականացուի դրանց վերհաշուարկ ռուբլի/դոլար/դրամ փոխարկմամբ, դրանք կ՛ինդեքսաւորուեն նախընթաց ողջ ժամանակահատուածի համար: Աւանդային պարտաւորութիւնները, ըստ տարեկան յատկացումների, ամբողջութեամբ կը կատարուեն՝ զուգակցուելով փոխհատուցման, ինչպէս նաեւ հայրենական ապրանքերի (ծառայութիւնների) ձեռքբերման դիմաց որպէս վճարման միջոց կիրառելու եւ տեղական արտադրութիւնը խրախուսելու ծրագերերի շրջանակներում:

ԲՆԱԿԱՐԱՆԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄ

Կ՛իրականացուի բնակարանային ապահովման ամբողջական ռազմավարութիւն՝ թիրախ սահմանելով իւրաքանչիւր տարի 5-7 հազար սոցիալական բնակարանների շինարարութիւնը:

Ռազմավարութեան ֆինանսաւորման աղբիւրներ կը հանդիսանան պետական միջոցները՝ 30-40 տոկոս, կոորպորացիաների միջոցները՝ 10-20 տոկոս, քաղաքացիների միջոցները՝ 20-40 տոկոս, համայնքային միջոցները՝ 5ից մինչեւ 20 տոկոս, բարեգործական միջոցները՝ մինչեւ 5 տոկոս:

Ըստ քաղաքացիների կարիքաւորութեան ու եկամուտների աստիճանի, կը գործադրուեն սոցիալական բնակարանի ամբողջական կամ համաֆինանասաւորմամբ գնման կամ վարձակալութեան, ինչպէս նաեւ հանրապետութեան համապատասխան տարածքներում տների կառուցման համար գոյքային, հողային կամ նիւթական աջակցութեան ծրագրեր:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ, ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԻՒՆ, ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐՈՒԹԻՒՆ

Աղքատութեան շեմ կը համարուի կենսապահովման նուազագոյն բիւջէի մեծութիւնը (2012թ. դրութեամբ՝ 63.000 դրամ՝ ներկայիս 33.517 դրամի փոխարէն), կ՛երաշխաւորուի իւրաքանչիւր քաղաքացու դրանից ոչ ցածր եկամուտ ունենալու իրաւունքը:

Կ՛ընդունուի երկրում աշխատավարձերի սահմանման միասնական ռազմավարութիւն, ինչը կ՛ապահովի աշխատանքի արտադրողականութեան աճ, միջին աշխատավարձերի տարբերակում՝ ըստ տնտեսութեան առաջնահերթութիւնների, մասնագիտութիւնների եւ աշխատանքային փորձառութեան: Կը նուազեցուի եկամուտների եւ կենսամակարդակի տարբերութիւնը հասարակութեան աղքատ եւ հարուստ խաւերի միջեւ:

Առաջնահերթութեան կարգով կը բարձրացուեն ազգային անվտանգութեան, պաշտպանութեան, ոստիկանութեան, առողջապահութեան համակարգերի աշխատակիցների աշխատավարձերը: Այդ ոլորտների միջին աշխատավարձը կը կազմի երկրում առկայ միջին աշխատավարձի քառապատիկից ոչ պակաս (շուրջ 500.000 դրամ):

Հանրապետութիւնում նուազագոյն ժամային աշխատավարձը կը սահմանուի իւրաքանչիւր տարի՝ առաջիկայ տարուայ պետական բիւջէի նախագծի հետ միասին, տուեալ տարուայ առաջին եռամսեակի միջին ժամային աշխատավարձի 50 տոկոսի չափով, սակայն ոչ պակաս կենսապահովման նուազագոյն բիւջէից, որի աճը չպէտք է պակաս լինի տարեկան գնաճի ցուցանիշից: Համակարգի լիարժէք ներդրման դէպքում նուազագոյն ամսական աշխատավարձը 2013 թուականին կը կազմի մօտ 63 հազար դրամ (այժմ 32.500 դրամ է), իսկ նուազագոյն ժամային աշխատավարձը 40 ժամեայ աշխատանքային շաբաթի դէպքում՝ մօտ 400 դրամ (այժմ 196 դրամ է), 36 ժամեայ աշխատանքային շաբաթի դէպքում՝ մօտ 440 դրամ (այժմ 218 դրամ է), 24 ժամեայ աշխատանքային շաբաթի դէպքում՝ մօտ 670 դրամ (այժմ 326 դրամ է):

Հանրային ծառայողների համար կը սահմանուի աշխատավարձերի միասնական բազային դրոյքաչափ՝ նուազագոյն աշխատավարձի 120 տոկոսի չափով: Համակարգի լիարժէք ներդրման դէպքում քաղաքացիական ծառայութեան բազային աշխատավարձը կը կազմի մօտ 76 հազար դրամ (այժմ քաղաքացիական ծառայողների բազային աշխատավարձը 40.000 դրամ է):

Կ՛ընդլայնուի եւ 5 անգամ կը մեծանայ հանրային ծառայութեան սոցիալական փաթեթը՝ ներառելով առողջապահութեան, մշակոյթի, կրթութեան եւ գիտութեան ոլորտի բոլոր աշխատակիցներին:

Կը վերանայուի կենսաթոշակային բարեփոխումների համակարգը՝ ապահովելով արդարացի եւ սերունդների համարեշխութիւնը երաշխաւորող կենսաթոշակների վճարում: Համակարգի լիարժէք ներդրման դէպքում միջին աշխատանքային կենսաթոշակը կը կազմի մօտ 63 հազար դրամ (այժմ 31.255 դրամ է):

Կը վերանայուի կենսաթոշակային տարիքի լրանալու կապակցութեամբ աշխատանքից ազատելու պահանջը, մի շարք պետական ծառայութիւններում (ոստիկանութիւն, քրէակատարողական, դատական ակտերի հարկադիր կատարման, ազգային անվտանգութեան ծառաութիւններ) թոշակաւորման առաւելագոյն տարիքի ինստիտուտը:

Կը փոխուի սահմանափակ կարողութիւններով անձանց նկատմամբ իրականացուող  սոցիալական պաշտ-պանութեան քաղաքականութիւնը՝ հաշմանդամներին սոցիալական քաղաքականութեան օբյեկտից դարձնելով քաղաքականութեան սուբյեկտ: Կ՛ապահովուի  այս անձանց աշխատունակութեան վերականգնումն ու եկամտաստեղծ գործունէութեան մէջ լիարժէք ներգրաւումը: Նրանց համար կը ստեղծուի ինքնադրսեւորման լիարժէք միջավայր:

Դրական փոփոխութիւն կ՛արձանագրի տարեկան վերականգնուող (ներկայումս մօտ 1.500) եւ առաջին անգամ հաշմանդամ ճանաչուող (մօտ 16.000)  անձանց յարաբերակցութիւնը:

Սահմանափակ կարողութիւններ ունեցող հինգ եւ աւելի աշխատող ունեցող ձեռնարկութիւններին տուեալ անձանց համար վճարուած եկամտահարկի գումարի յիսուն տոկոսի չափով կը նուազեցուի շահութահարկի գումարը, իսկ եթէ աշխատող հաշմանդամների թիւը աշխատաւորական կոլեկտիւի 20 տոկոսը եւ աւելին է, բայց ոչ պակաս, քան 10 հոգի, ապա շահութահարկը կը նուազեցուի կամ ձեռնարկութիւնը կը սուբսիդաւորուի հաշմանդամ աշխատողների եկամտի դիմաց վճարուող եկամտահարկի գումարի 100 տոկոսի չափով: Պետական ակտիւ մասնակցութեամբ կը վերականգնուեն խուլ ու համրերի ներգրաւմամբ արտադրական միաւորումները:

Կը գործադրուի ժողովրդագրական ակտիւ քաղաքականութիւն՝ ուղղուած ծնելիութեան մակարդակի բարձրացմանը, մահացութեան մակարդակի նուազեցմանը, կեանքի տեւողութեան աւելացմանը, արտագաղթի կասեցմանն ու ներգաղթի խրախուսմանը: Արդիւնքում իւրաքանչիւր տարի բնակչութեան թուաքանակը կ՛աճի միջինը 50.000ով:

Կը սահմանուի մինչեւ 7 տարեկան երեխաների ամենամսեայ նպաստ՝ առաջին երեխայի դէպքում՝ 20.000 դրամ, երկրորդ երեխայի դէպքում, 25.000 դրամ, երրորդ երեխայի դէպքում՝ 40.000 դրամ, չորրորդ, հինգերորդ եւ յաջորդ երեխաների դէպքում՝ 60.000 դրամ: Հինգ եւ աւելի երեխայ ունեցող ընտանիքներին անհատոյց կը տրամադրուի բնակարան:

Կ՛ընդունուի օրէնք, որի համաձայն մինչեւ երկու տարեկան երեխայ խնամող չաշխատող կանանց համար այդ ժամանակահատուածը կը համարուի աշխատանքային ընդհանուր ստաժ:

Նախադպրոցական ուսումնական հաստատութիւնները կը դառնան անվճար ամբողջ երկրի տարածքում, իսկ այդ հաստատութիւնների աշխատակիցների աշխատավարձը կը կազմի միջինը 110 հազար դրամ:

Ֆիզիկական կուլտուրայի եւ սպորտի ոլորտում կը խթանուեն մարզադպրոցների եւ ակումբների աշխատանքները, կը բարելաւուեն մարզիչների սոցիալական պայմանները, օլիմպիական խաղերին, աշխարհի եւ Եւրոպայի առաջնութիւններին նախապատրաստելու, յաջող մասնակցութիւն ապահովելու նպատակով՝ ազգային հաւաքական թիմերը կ՛ապահովուեն ժամանակակից պայմաններով, կը խրախուսուեն հայկական աւանդական մարզաձեւերն ու մասայական սպորտը:

(Շար. 1)

Գնում Ենք Յաղթելու

Բարի երեկոյ,

Երէկ զրուցում էի պատգամաւորութեան մի թեկնածուի հետ: Իշխող կուսակցութիւնից: Մարդը ասում էր՝ էս ինչ ենք դարձրել մեր ժողովրդին: Որ գիւղը մտնում եմ, համատարած փողի են սպասում: Մենք ինքներս փչացնում ենք ժողովրդին: Էլ ո՞նց ենք ուզում նորմալ երկիր դառնալ:

Հայ մարդ է, սիրտը ցաւում է, բայց միայն մօտիկների հետ կարող է էսպէս խօսել:

Մի ուրիշ թեկնածու. նորից իշխող կուսակցութիւնից: Բայց՝ վատ տեսակը: Կարծում է, որ իշխանութեան թեկնածուն է՝ ինչ ուզենայ կ’անի: Փորձում է վախեցնել, սպառնալ: Մարդկանց ասում է՝ եթէ մեզ ձայն չտաք, հարկայինի էսինչին կ՛ասեմ՝ խանութդ կը փակի, բարեկամիդ գործից ազատել կը տամ: Եւ սրա նմաններով ազատ ընտրութիւններ են խոստանում: Էս տղան մոռանում է, որ ընտրութիւնները աւարտուելու են, ու իրենից հաշիւ են պահանջելու:

Երրորդ դէպքը. երիտասարդութեան սիրած երգիչներից մէկն է: Ասում է՝ էս ինչ երեսպաշտութիւն է՝ պաշտօնական ամբիոններից, TV-ներից յայտարարում, խոստանում են ազատ, արդար ընտրութիւններ: Գնում ես տուն, թաղի «լաւ» տղեքը, համատիրութեան աշխատողները հերթով գալիս են՝ անձնագիր են ուզում, 10,000 դրամ են առաջարկում, ցուցակներ են կազմում: Իրենք չգիտե՞ն ներքեւում ինչ է կատարւում: Էս ի՞նչ երկու իրականութիւն է: 20 տարուայ անկախութիւնից յետոյ սա՞ էր լինելու մեր երկրի վիճակը:

Սիրելի հայրենակիցներ,

Ահա սա է մեր այսօրուայ կեանքը: Այս մթնոլորտում ենք գնում ընտրութիւնների:

Բայց մենք վախենալու բան չունենք: Մենք Դաշնակցութիւն ենք: Մենք հզօր, միասնական թիմ ենք: Եւ պատասխանատու ենք մեր երկրի, մեր ժողովրդի համար: Մերն են նաեւ վախեցողներն ու իրենց ձայնը վաճառել պատրաստուողները:

Մենք պատասխանատու ենք Հայաստանի ամէն մի քաղաքացու համար:

Մենք պարտաւոր ենք յաղթել: Մենք պարտաւոր ենք այնպիսի երկիր կառուցել, որ իւրաքանչիւր քաղաքացի իրեն հպարտ ու արժանապատիւ զգայ: Մենք պարտաւոր ենք օրէնքի խստութեամբ պատժել հայ մարդուն սպառնացողներին ու ստորացնողներին:

Մենք թշնամի չենք փնտռում, բայց կը կտրենք այն ձեռքը, որ թշնամանքով մեզ վրայ կը բարձրանայ:

Մի վախեցէք: Գնացէք՝ աշխատէք Դաշնակցութեան համար: Գնացէք քուերակէք Դաշնակցութեանը: Ձեր մի մազին էլ չեն համարձակուի դիպչել:

Ծանօթացէք պայքարի մէջ մտած կուսակցութիւնների ծրագրերին, նայէք նրանց անցեալը, տեսէք՝ ովքեր են նրանց թիմերում: Վստահ եմ՝ կը համոզուէք՝ Դաշնակցութիւնը տարբերւում է բոլորից:

Մենք ամբոխավար չենք, մենք ճոռոմ խօսքեր չենք ասում, պոզա (կեցուածք-Խմբ.) չենք ընդունում, մեր տեսակը չի դաւաճանում: Մենք գիտենք, որ ամենօրեայ ծանր աշխատանքով ու նուիրումով է հնարաւոր երկիրը Երկիր դարձնել:

Դաշնակցութիւնը մեր երկրում օրէնք եւ արդարութիւն է հաստատելու: Դաշնակցութիւնը կանգնելու է ամէն մի ազատ քաղաքացու կողքին:

Մենք զարգացնելու ենք մեր երկիրը՝ չզիջելով ղարաբաղեան հարցում:

Հայաստանի ստորագրութիւնը ետ է կանչուելու հայ-թուրքական արձանագրութիւններից:

Մենք պաշտպանելու ենք æաւախքի հայութեան իրաւունքները:

Մենք թոյլ չենք տալու մոռանալ Նախիջեւանի հայկական պատկանելիութիւնը:

Մենք կազմակերպելու ենք ամբողջ հայութեանը եւ աշխարհում ազդեցիկ ուժ ենք դառնալու:

Մենք բարեկեցիկ, անվտանգ, ուժեղ հայրենիք ենք ունենալու:

Մենք վերացնելու ենք քաղաքական, տնտեսական մենաշնորհները:

Յանուն այսօրուայ հիանալի երիտասարդութեան, յանուն մեր երեխաների:

Նաեւ յանուն այն տգէտի երեխաների, ով այսօր փորձում է մեր հարեւանին, բարեկամին, ծանօթին, ընկերոջը վախեցնել:

Սիրելի բարեկամներ,

Դաշնակցութիւնը երեք անգամ է ընտրութիւնների մասնակցել: 1999ին հաւաքել ենք 85.000 ձայն: 2003ին՝ 135.000: 2007ին՝ 180.000:

Այս անգամ շատ աւելի ենք հաւաքելու: Կուսակցութեան կշիռը, ազդեցութիւնը որոշւում է ընտրութիւններով: 2007ին երկրորդ տեղ գրաւած ուժը մեզանից ընդամէնը 20.000 ձայն էր աւել ստացել:

Մենք ընդդիմութիւն ենք եղել: Եղել ենք իշխանութեան մաս: Այսօր նորից ընդդիմութիւն ենք: Որտեղ էլ եղել ենք, պահել ենք մեր անկախութիւնը, ինքնուրոյնութիւնը, մեր սկզբունքերը: Հիմա էլ պարզերես կանգնած ենք ձեր առաջ:

Հայաստանում մենք միակ կուսակցութիւնն ենք, որ ինքն է դուրս եկել իշխանութիւնից:

Մենք միակ կուսակցութիւնն ենք, որ չենք պառակտուել, որ այսօր էլ ուժեղ անհատների միասնական թիմ ենք:

Հայրենակիցներ,

Այս ընտրութիւններում մենք կարող ենք եւ պարտաւոր ենք յաղթել. որ մեր երկրում ազատութիւն եւ արդարութիւն լինի:

Որ մեր երկիրը հզօր ու անվտանգ լինի:

Որ Հայաստանն եւ հայ մարդը 21րդ դարում դիմանան պետութիւնների եւ ազգերի մրցակցութեանը:

Որ Հայաստանի քաղաքացին աշխատանք ունենայ, ապահով եւ բարեկեցիկ ապրի:

Մենք ունենք միտք, կամք, վճռականութիւն:

Մենք Դաշնակցութիւն ենք:

Դուք էք Դաշնակցութիւնը:

Գնում ենք՝ յաղթելու:

Սուրիական տագնապը 13 Մարտին բոլորեց իր մէկ տարին. Ուստի յետադարձ ակնարկով գլխաւոր կէտերու մէջ ջանանք ամփոփել այդ դրական ու յուսադրիչ, ինչպէս նաեւ բացասական եւ յուսաբեկող գլխաւոր երեւոյթներն ու հանգամանքները:

Կը սկսինք դրական պարագաներով.

1.- Սուրիացիներու մեծամասնութեան կողմէ վախի ու ճնշուածութեան պատուարի յաղթահարում, տասնամեակներ շարունակ երկարող համակերպումի ու կրաւորական հոգեբանութեան թօթափում, ինքնավստահութեան եւ համարձակութեան վերականգնում, իրաւունքի յախուռն ու բարձրաձայն պաշտպանութիւն…, այն աստիճան, որ շարքային քաղաքացիներ առաջին անգամ ըլլալով զգացին թէ ազատ են եւ լիազօրուած սեփական իրաւունքները անվարան ու անարգել կերպով հետապնդելու, ուստի եւ կատարելապէս անոնց տիրանալու: Շատեր, սակայն, երկրի իշխանութեան հասցէագրուած իրենց փողոցավարի, վարկազրկիչ եւ երբեմն չափազանց անարգական մատնանշումներով ու քննադատութիւններով շրջանցեցին ազատութեան ընկալեալ ու ընդունելի բոլոր սահմանները, ստեղծելու համար սանձարձակութեամբ, անուղղայութեամբ, գռեհկաբանութեամբ, դատապարտելի բռնարարքներով եւ սպանութիւններով բնորոշուող քաոսային անհանդուրժելի մթնոլորտ մը: Անոնք բոլորովին մոռցան կարգ, կանոն ու պատշաճութիւններ, ոտնահարեցին ամէն արժէք ու սրբութիւն: Անոնց բառապաշարէն ու վերաբերումէն ընդմիշտ զանցուեցան քաղաքավարութիւն եւ նրբանկատութիւն եզրերն ու հասկացութիւնները: Այս բոլորը, յետագային, երկրէն ներս բնականոն կեանքի վերադարձէն ետք ու յատկապէս բարեփոխումներու լիարժէք կենսագործման առընթեր՝ պէտք է յղկել, ազնուացնել ու կանոնակարգել, ըստ այնմ քաղաքացիական օրինակելի հասարակութիւն ձեւաւորելու եւ քաղաքական բարեկիրթ մշակոյթ հունաւորելու համար:

2.- Տագնապը պատճառ դարձաւ, որ բարեկարգումները անհամեմատօրէն արագանան եւ կանխաճշդուած որոշակի ժամկէտներով ծրագիրներ իրագործելու առաջադրութեամբ շարժին: Ճիշդ է, որ բարեկարգումները խոստացուած ու մասամբ ալ սկսած էին տասնամեակներ առաջ, ապա նաեւ խրախուսիչ կշռոյթ ու յաւելեալ աշխուժութիւն զգեցած՝ վերջին տասնամեակին, սակայն այդ բարեփոխումները կանխատեսուած թափով չէին շարունակուած, ակնկալուած տարողութեամբ չէին արդիւնաւորուած, որովհետեւ պատասխանատուներ յաճախ ներքին թէ արտաքին կողմնակի խոչընդոտներ պատրուակելով խուսափած էին իրենց յանձնառութիւններէն կամ թերացած՝ սեփական պարտաւորութեանց մէջ: Իսկ անցեալ մէկ տարուան ընթացքին, հակառակ բազում խոչընդոտներու եւ անբարենպաստ զարգացումներու, բարեկարգչական նախաձեռնութիւնները շատ աւելի արագ, արգասաւոր, յուսատու եւ հաստատաքայլ ընթացան, անուրանալի ոստումներ ու յաջողութիւններ արձանագրեցին:

Մինչդեռ, եթէ այդ բարեկարգումները տագնապը կանխող տարիներուն նոյն նախանձախնդրութեամբ ու հետեւողականութեամբ կատարուէին, ստեղծուած իրավիճակի դարմանումը շատ աւելի հեշտ պիտի ըլլար եւ շատ աւելի նուազ ճիգեր ու զոհողութիւններ պիտի ենթադրէր: Յիրաւի, վերջին միամեային գործադրուած ջանքերուն 50 տոկոսը բաւարար պիտի ըլլար երկրի ներքաղաքական կացութիւնը հիմնովին բարեշրջելու, քաղաքացիի պահանջքները բաւարարելու, անոր առօրեան յուզող հիմնախնդիրները ըստ արժանւոյն կարգաւորելու:

3.- Ճգնաժամը Սուրիոյ եւ սուրիացիներուն աննախադէպ պատեհութիւն ընծայեց իրենց իսկական բարեկամները ճանչնալու, կեղծ դիմակները վար առնելու, իրենց նկատմամբ տարիներէ ի վեր նիւթուող դաւերն ու նախապատրաստուող սադրանքները յայտնաբերելու, մանաւանդ համոզուելու, որ քաղաքականութիւնը հրապարակային շողոմ յայտարարութիւններով, պատիր խոստումներով, բարի հարեւանութեան կարգախօսներով, անմիջական ու սահմանափակ շահեր հետապնդող ժամանակաւոր համաձայնութիւններով չի պայմանաւորուիր: Պետութեանց միջեւ բարեկամութիւններ առհասարակ կը մշակուին ու կը հաստատուին օգտապաշտ մօտեցումով, մեկնելով երկկողմանի հաւասարազօր շահերէ եւ ոչ թէ՝ հիմնուելով սկզբունքներու վրայ կամ տարուելով զգացումներէ: Ներկայ տագնապը կը պարտաւորեցնէ սուրիացիները հիմնովին վերատեսութեան ենթարկելու իրենց արտաքին քաղաքականութիւնը, այլ պետութիւններու հետ սեփական յարաբերութեանց կողմնացոյցը ուղղելով դէպի ճշմարիտ բարեկամութիւններ եւ մնայուն շահեր:

4.- Միամեայ տագնապը բացայայտեց շատ մը թերիներ հասարակական թէ իշխանական ճակատներու վրայ: Սխալներ եւ անբաւարարութիւններ, որոնք տարիներէ ի վեր կը յամենային, կը բարդանային ու ծածկուած կը մնային՝ լոյսի բերուեցան, բոլորին մօտ արմատաւորելով այն աներկբայ համոզումը, որ անյաջողութիւններ ու սայթաքումներ կարելի չէ շրջանցել, անոնց կործանարար հետեւանքներէն անհնար է խուսափիլ զանոնք թաքցնելով: Ընդհակառակը՝ անպատասխանատուութեամբ թոյլատրուած այդ վրիպումները, երկրի յառաջընթացը սանձահարող բացթողումները, չարաշահութիւնն ու կաշառակերութիւնը արմատականօրէն դարմանելու համար հարկ է զանոնք ուղղակիօրէն ճակտէն դիմագրաւել, անոնց հաշւոյն ճշգրիտ, հիմնաւոր եւ անաչառ ախտաճանաչումներ կատարել, ապա լուծման ազդու եւ արդիւնարար միջոցառումներու ձեռնարկել: Այդ թերիներն ու շեղ գործարքները իրենց մեծ մասով եւ ընդհանուր առմամբ թէեւ ծանօթ էին հասարակութեան, բայց խիզախօրէն ու բացայայտ կերպով չէին մատնանշուէր, անոնց մասին բարձրաձայն չէր խօսուէր, շատ մը լուրջ մտահոգութիւններ եւ եպերելի երեւոյթներ հրապարակաւ ու պաշտօնապէս չէին արծարծուէր, չէին դիտարկուէր:

5.- Տասներկուամսեայ տագնապը սուրիական ընկերութենէն ներս ստեղծեց աւանդաբար կրկնուածներէն եւ ի վերուստ արտօնեալներէն տարբեր տեսակէտ յայտնելու, բազմակարծութիւն ծաւալելու, ազատօրէն մտածելու եւ արտայատուելու, իշխանութիւնը հրապարակաւ քննադատելու առիթ եւ փորձառութիւն: Աւելին, երկրէն ներս բազմակողմանիութեան, փոքրամասնական իրաւունքներու, բազմամշակութային եւ բազմակուսակցական կեանքի հիմքերն ու նախադրեալները ամրագրեց, ընդհանրացուց: Իրողութիւն մը, որ հասարակութեան մօտ երկրէն ներս թէ դուրս զարգացող իրադարձութեանց ընկալման առումով գիտակցութիւն եւ հասունութիւն յառաջացուց: Եւ այդ՝ հակառակ վարձկան լրատուամիջոցներու կողմէ ապառողջ ու ապակողմնորոշող քարոզչութեան ծաւալումին, նաեւ հակառակ բազում անբարենպաստ հանգամանքներու եւ սահմանափակումներու առկայութեան:

Անշուշտ դրական եւ յուսադրիչ արդիւնքներու այս շարքը տակաւին կարելի է երկարել եւ նորանոր յաւելումներով հարստացնել: Սակայն այսքանն ալ բաւարար է արձանագրուած խրախուսական զարգացումները ուրուագծելու:

Այսպէս, միամեայ ճգնաժամը աւելի լուսաւոր վաղուան, աւելի քաղաքակիրթ եւ համախոհ հասարակութեան ձեւաւորման, աւելի ազատ եւ ժողովրդավար կարգերու հաստատման, այլ խօսքով՝ աւելի զարգացած, աւելի բարգաւաճ եւ աւելի հզօր հայրենիքի կերտման հնարաւորութեան մասին աւետեց:

Իսկ ինչ կը վերաբերի բացասական ու բարոյալքիչ պարագաներուն, ապա կ՛արձանագրենք հետեւեալները.-

1.- Անցեալ 12 ամիսներու ընթացքին բազմահազար քաղաքացիներու եւ զինուորականներու զոհուիլը կամ վիրաւորուիլը, սուրիացիներու ձեռքով իրենց հայրենակիցներու արեան հեղումը, ինչ որ այնքան համերաշխ ապրող, իրարու հանդէպ այնքան մօտ զգացող եւ հանդուրժողութիւն ցուցաբերող հայրենակիցներու միջեւ քէն, վրէժխնդրութիւն եւ թշնամութիւն սերմանեց, ատելավառ կիրքեր եւ հակակրանք բորբոքեց ու կը շարունակէ բորբոքել, մանաւանդ՝ համակեցութեան անկրկնելի օրինակ հանդիսացող Սուրիական չքնաղ հայրենիքի քաղաքացիները պառակտեց, իրարմէ հեռացուց եւ իրարու դէմ հանեց:

2.- Տասնամեակներ երկարող կայունութենէ եւ խաղաղութենէ ետք, անցեալ միամեայի ընթացքին առաջին անգամ ըլլալով սուրիացիք զգացին իրենց վայելած մեծ առաւելութեան՝ ապահովութեան կորուստը, երկրի անվտանգութեան սասանումը:

Այն անվտանգութեան, որ Սուրիան բնորոշող ու սուրիացիներուն հպարտութիւն առթող եզակի յատկանիշ կը նկատուէր: Տակաւին երկու տարի առաջ քաղաքացին առանց ապահովութեան գօտեկապը ամրացնելու ինքնաշարժ իսկ վարելու չէր յանդգներ, իսկ այսօր կացութիւնը բոլորովին փոխուած է, ամէն քայլափոխի կը հանդիպինք օրինախախտումներու, ան-իշխանութիւնը համատարած երեւոյթի վերածուած է, ամէնուրէք տիրապետողը անտառի տրամաբանութիւնն է: Մինչեւ 2011ի Փետրուար ամիս, սուրիացին, առանց դոյզն երկիւղի, երկրի մէկ ծայրէն միւսը ազատ-համարձակ կը շրջագայէր: Ան քաղաքէ քաղաք թէ գիւղէ գիւղ ման կու գար առանց որեւէ կանխազգուշական միջոցառման:

3.- Կրօնական, համայնքային թէ յարանուանական տարբերութիւնները առաջին անգամ ըլլալով գլուխ ցցեցին, բացայայտօրէն հրապարակ նետուեցան եւ սուրիացիներու բաժանման ու օտարման նախանշանները ազդարարեցին: Հանգամանք մը, որուն մասին մտածելը կա՛մ ամենափոքր ակնարկութիւն կատարելն անգամ ամօթալի կը համարուէր մօտիկ անցեալին:

4.- Տնտեսական մեծ անկում եւ վնասներ, որոնք սուրիացիի առօրեան ալեկոծեցին՝ յարաճուն մղձաւանջ պատճառելով անոր: Այս կացութիւնը եթէ որոշ չափով տանելի եւ կարգաւորելի է հարուստին համար, ապա անհանդուրժելի ու կործանարար հետեւանքներ կը ներփակէ աղքատի պարագային:

5.- Որքան ալ տարբեր վերլուծութիւններ կամ մեկնաբանութիւններ կատարուին, այս բոլորէն գլխաւոր վնասողն ու ցնցուողը սուրիական հայրենիքն է: Սուրիան երկամեակ մը առաջ շատ աւելի հզօր էր եւ անխոցելի՝ քան ներկայիս: Շրջանային բոլոր կնճռոտ եւ տագնապալի հարցերը կ’անցնէին պաշտօնական Դամասկոսի բովէն եւ կը հանգուցալուծուէին անոր օրհնութեամբ եւ օժանդակութեամբ: Սուրիա տարածաշրջանէն ներս հեղինակութիւն վայելող ու նկատառելի կշիռ ներկայացնող ուժեղ երկիր էր, ունէր վճռորոշ խօսք եւ բանալի դերակատարութիւն, մինչդեռ այսօր իր ճակատագիրը դարձած է ուրիշներէ կախեալ, իր հարցը հրատապօրէն դրուած է շրջանային թէ միջազգային պետութիւններու սեղանին, իր տագնապը ներգրաւուած է եւ գլխաւոր տեղ կը զբաղեցնէ գերհզօր պետութեանց առաջնային օրակարգերուն վրայ ու կը սպասէ անոնց միջնորդութեան եւ աջակցութեան:

Կը կրկնենք. այս բոլորէն առաւելագոյնս տուժողը, Սուրիան ու սուրիացիներն են, իրենց բոլոր բաղկացուցիչներով անխտիր:

Անշուշտ նպատակ չունինք արձանագրուած ու թուարկուած դրական թէ բացասական հանգամանքներուն միջեւ նժարային գերակշռութիւն մը տեսնել: Մեր միակ ցանկութիւնն է, ինչպէս եւ հանուր սուրիացիներու բաղձանքը, որ այս ճգնաժամը անյապաղ լուծում գտնէ, աղերսակից բոլոր կողմերը գոհացնող բարենպաստ եզրայանգումներ ունենան, որոնց կարելի է հասնիլ միայն ու միայն երկրի համայն զաւակներու եւ տարբեր հոսանքներուն միջեւ համընդհանուր, անկեղծ ու կառուցողական երկխօսութիւն մեկնարկելով, տեւաբար հայրենիքի ռազմավարական ու առաջնային շահերը վերադասելով, բնականաբար՝ առանց արտաքին միջամտութեան, սոսկ ու բոլորովին սուրիական ճիգերով:

ԽԱՉԻԿ ՇԱՀԻՆԵԱՆ Հալէպի մէջ հրատարակուող «Գանձասար» շաբաթաթերթի գլխաւոր խմբագիրն է:

Ինչպէս յայտնի է, Մարտի 29ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Ազգային ժողովը նշանակել է ԼՂՀ նախագահի հերթական ընտրութիւնների օրը՝ 2012 թուականի Յուլիսի 19ը: Աւելորդ է խօսել այն մասին, որ նախագահական ընտրութիւնները ցանկացած երկրի համար հանդիսանում են հսկայական քաղաքական ու պետական կարեւորութեան իրադարձութիւն, որը կանխորոշում է պետութեան յետագայ զարգացման ուղիները:

Բացառութիւն չի կազմում եւ ԼՂՀն, քանզի այդ ճշմարտութիւնը հաւասարապէս վերաբերում է բոլոր պետութիւններին՝ անկախ նրանց միջազգային ճանաչուածութիւնից կամ չճանաչուածութիւնից: Աւելին, նոյնիսկ կարելի է ասել, որ ընտրութիւնները չճանաչուած պետութիւնում, զուտ ներքին կարեւորութիւնից բացի, նաեւ նկատելի արտաքին քաղաքական հնչողութիւն են ստանում:

Ճիշդ է, տարբեր ձեւով: Որպէս ամէն տեսակի ու մակարդակի ղարաբաղեան ընտրութիւնների համար մինուս նշանով (-) իւրատեսակ ռեզոնատոր (արձագանգող-Խմբ.)՝ անփոփոխ կերպով հանդէս է գալիս Ադրբեջանը, որը լաւագոյն ձեւով կիրառման արժանի յամառութեամբ սկսում է աշխարհով մէկ շեփորել ԼՂՀում դրանց  անցկացման անօրինականութեան եւ անթոյլատրելիութեան մասին: Ադրբեջանն իրեն կը դաւաճանէր, եթէ առաջիկայ ընտրութիւններին եւս չարձագանգէր, ըստ որում արտակարգ նեարդայնութեամբ (ջղագրգռութեամբ-Խմբ.): Ինչպէս եւ հարկ էր սպասել, այդ երկրի Արտաքին գործերի նախարարութիւնը (ԱԳՆ), ի դէմս մամլոյ ծառայութեան ղեկավարի, բացասական վերաբերմունք է արտայայտել ընտրութիւնների նկատմամբ՝ դրանք անուանելով «Հայաստանի կառավարութեան  (՞) հերթական սադրանք»: Դրան հետեւել է ամէն տեսակ տրամաբանութիւնից զուրկ տրիադա (համազարկ-Խմբ.) այն մասին, թէ «Հայաստանը լիակատար յարգանքի բացակայութիւն եւ քամահրանք է դրսեւորում միջազգային իրաւունքի  սկզբունքների եւ նորմերի նկատմամբ, հերթական հարուածը հասցնում բանակցային գործընթացին» եւ այլն: Մի քանի օր աւելի վաղ համանման բովանդակութիւն ունեցող  յայտարարութեամբ հանդէս է եկել նաեւ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի  հասարակական – քաղաքական բաժնի վարիչ Նովրուզ Մամեդովը:

Գտնում ենք, որ առողջ դատող ամէն մարդ, անշուշտ, հարց կը տայ. իսկ ի՞նչ կապ ունի այստեղ Հայաստանը: Եւ իրաւացի կը լինի, քանզի ԼՂՀում անցկացուող ընտրութիւնները, որպէս իշխանութիւնների ձեւաւորման ժողովրդավարական արարողակարգ, հանդիսանում են ոչ թէ Հայաստանի, այլ  հէնց Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի հռչակած անկախ պետականութեան կառուցման ու կայացման գործընթացի կարեւոր բաղադրիչը: Եւ ոչ թէ Հայաստանում, այլ հէնց Լեռնային Ղարաբաղում առաջիկայ՝ Յուլիսի 19ին կայանալիք նախագահական ընտրութիւններն են դառնալու ԼՂՀ ղեկավարի՝ արդէն թուով հինգերորդ համաժողովրդական ընտրութիւնները: Իսկ ԼՂՀում  ընտրութիւններին մասնակից լինելու մէջ Հայաստանին ուղղուած մեղադրանքի հետեւում դիւրութեամբ է նկատւում Ադրբեջանի յայտնի քաղաքականութիւնը՝ խեղաթիւրել ադրբեջանա–ղարաբաղեան հակամարտութեան ուրուապատկերը եւ աշխարհին ներկայացնել որպէս հակամարտութիւն Բաքուի ու Երեւանի միջեւ: Ըստ այդմ, գլուխն աւազի մէջ խրած ջայլամի պէս ձեւացնել, թէ Լեռնային Ղարաբաղը, որպէս այդպիսին, գոյութիւն էլ չունի:

Այնինչ, պաշտօնական Բաքուի բռնած այդ դիրքը, ինչպէս եւ ջայլամի համապատասխան կեցուածքը, իսկապէս կոմիկական է: Եւ թաքցնի  Ադրբեջանն իր գլուխը թէ չթաքցնի՝ Լեռնային Ղարաբաղը դրանից չի դադարի հակամարտութեան լիիրաւ կողմ լինել: Չխօսելով արդէն այն մասին, որ պետութիւն լինելուց չի դադարի: Աւելին, դեռեւս 1994 թուականին Բուդապեշտում ճանաչուած «լիիրաւ կողմը» ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջազգային միջնորդներն ամրապնդել են արդէն իսկ այն հանգամանքով, որ ներկայումս նրանց կողմից առաջարկուած՝ հակամարտութեան կարգաւորման նախագծի հիմքում դրուած է նաեւ ժողովուրդների ինքնորոշման սկզբունքը, որը, ինչպէս դիւրութեամբ կարելի է կռահել, նախատեսուած է ԼՂՀի համար:

Նշենք մի կարեւոր պահ եւս, որն անմիջական կապ ունի կարգաւորման գործընթացի հետ: Յայտնի է, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի մանդատով նախատեսւում է ղարաբաղեան հիմնախնդրի լուծման վերաբերեալ բանակցութիւններ վարել հակամարտութեան կողմերի ընտրեալ ներկայացուցիչների հետ, ինչն էլ անում են Մինսկի խմբի համանախագահները՝ ամէն անգամ ԼՂՀ գալով: Ի դէպ, նոյնիսկ ներկայիս նախագահի հօր ժամանակների ադրբեջանական իշխանութիւններն են բազմիցս հանդիպում խնդրել ղարաբաղեան ղեկավարութեան ընտրեալ ներկայացուցիչների հետ, ինչի մասին այսօր Ադրբեջանում վերյիշել չեն ուզում:

Ընդհանրապէս, պէտք է ասել, մեր ընտրութիւններն Ադրբեջանի չընդունելն ունի մի ամբողջ շարք պատճառներ: Դրանց թուին կարելի է դասել, թերեւս, նաեւ այն փաստը, որ առաջիկայ նախագահական ընտրութիւններին տարբեր երկրներից ու միջազգային կազմակերպութիւններից ԼՂՀ կը ժամանեն, ինչպէս որ ամէն անգամ է եղել, տասնեակ  անկախ դիտորդներ: Եւ կարելի է համոզուած լինել, որ, ինչպէս եւ նախկինում,  կ՛արձանագրեն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան քաղաքացիների  հաւատարմութիւնը իրենց կենսակառուցուածքի ժողովրդավարական սկզբունքներին,  ընտրական գործընթացի կազմակերպման ու անցկացման բարձր մակարդակը: Համաձայնէք, որ դա հերթական լուրջ հարուածը կը դառնայ Ադրբեջանի ինքնասիրութեանը, որը ժողովրդավարութեան զարգացման մակարդակով արդէն վաղուց եւ հաստատապէս հիմնաւորուել է երկրների վարկասանդղակի ստորին տողերում՝ ժողովրդավարական ազատութիւնների եւ մարդու  իրաւունքների ասպարէզում տիրող իրավիճակի համար մշտապէս  քննադատութեան ենթարկուելով միջազգային ինստիտուտների կողմից: Այն էլ, որ դիտորդներն ու արտասահմանեան ԶԼՄների (զանգուածային լրատուական միջոցներու-Խմբ.) ներկայացուցիչները աշխարհին կը պատմեն ճշմարտութիւնը Լեռնային Ղարաբաղի մասին, որն ընդհանուր ոչինչ չունի այն կեղտոտ ստի հետ, որն Ադրբեջանն է տարածում ԼՂՀի մասին: Ադրբեջանը հիմքեր ունի հիստերիայի (ջղային նոպայի-Խմբ.) մէջ ընկնելու, ինչն էլ այսօր մենք տեսնում ենք:

Գրականութիւնը էապէս գեղարուեստ է, ինչպէս երաժշտութիւնը, գեղանկարչութիւնը, քանդակագործութիւնը: Թէ ըստ ժամանակի թելադրանքին, վիպագիրը կամ բանաստեղծը, գեղանկարիչը կամ քանդակագործը, բարոյական, պատմական, քաղաքական, յեղափոխական, կրօնական ներշնչման թելադրանքով «կը յղանայ», այս բնական է, բայց ան նախ կ’ընթանայ գեղեցիկի եւ ստեղծագործութեան ճամբով: Այդ թելադրանքը նպատակ չէ, հում նիւթն է: Երբ կը դառնայ նպատակ, կը դադրի գրականութիւն ըլլալէ, կը վերածուի հրապարակախօսութեան, ճառի, քարոզի, ամբոխավարութեան, որոնցմէ անդին կը գտնուի վաւերական գրական ստեղծագործութիւնը:

Այսինքն, գրականութիւնը ոչ պատմութիւն է, ոչ քաղաքականութիւն, ոչ ընկերային խնդիրներու արծարծում, ոչ պոռնկագրութիւն: Անոնք հում նիւթը կրնան ըլլալ, ինչպէս քարահանքէն ելած մարմարը, սակայն քանդակն է ուշագրաւը եւ արժէքը, մնայունը եւ գեղեցիկը: Մարմարը կեանք կը ստանայ գեղեցիկի հպումով: Գրական ստեղծագործութիւնը եթէ չդիմաւորենք եւ չդատենք այս մօտեցումով, «դասեր» եւ «պատգամներ» փնտռելով զբաղինք, կամ այդ ընելով էջեր մրոտենք, ոչինչի կը յանգինք, ոչ գրական վայելք կ’ունենանք ոչ ալ գրականութեան ժառանգութեան վրայ բան մը կ՛աւելցնենք:

Եթէ «պատգամ»ներ կը սպասենք, կարիք չկայ գրականութեան. կարդանք Կոմբիւկիոսը, Աստուածաշունչը, Աւետարանները, Առաքեալներու թուղթերը, Գուրանը, Փրուտօնը, Մարքսը, Լենինը: Վերստին կարդանք:

Գոյութիւն ունեցած է եւ ունի «յանձնառու» գրականութիւն (litterature engagee), գրուած են «թէզ» մը պաշտպանող կամ լուսարձակի տակ բերող վէպեր եւ թատերական երկեր, որոնք յաջողած են երբ ունեցած են ստեղծագործութեան եւ գեղեցիկի դրոշմ, գեղեցիկ լեզու եւ գունեղ բառապաշար, այլապէս անոնք պիտի ըլլային ժողովի մը բանաձեւ կամ թռուցիկ (pamphlet): Այս գրականութեան ծաղրանկարը ապսպրուած արտադրութիւններն են, անհատի կամ հասարակակարգի մը գովերգանքը, որ նոյնինքն մարդուն եւ իր գրականութեան ստրկացումն է:

Հայ ընթերցողը սիրած է եւ կը սիրէ ազգային բովանդակութիւն մը տեսնել գրական երկին մէջ, իր պատմութեամբ եւ ճակատագրով յուզուելու համար: Այդ պատճառով ալ նոյնքան խանդավառուած ենք Րաֆֆիի, Ծերենցի եւ Մալխասի գործերուն ընթերցումով, առանց նկատի ունենալու անոնց գրական արժէքի տեսակարար տարբերութիւնները: Ազատագրութեան հարց ունեցող ժողովուրդ ըլլալով, Հայը կարծէք ամէն քայլափոխի յոյս կամ պատգամ կը սպասէ գրողէն, բանաստեղծէն:

Գրականութիւնը հարկ է ազատագրել այն բոլոր ազդեցութիւններէն եւ ակնկալութիւններէն որոնք գեղարուեստական չեն: Թիւրիմացութիւնները կանխելու համար ըսենք, որ գրականութիւնը, գրողի կամ բանաստեղծի իւրայատուկ հոգեկան աշխարհին մէջ կը ձուլէ անցեալը, ներկան եւ գալիքը, այսինքն՝ ժառանգութիւնը: Այդ ժառանգութիւնը տեսիլքներու եւ կացութիւններու համագումար մըն է, որ կ՛արտայայտուի լեզուով մը, որ իր կարգին ժառանգութիւն է: Այս պատճառով է որ ազգային գրականութիւնը կ՛արտայայտուի ազգային լեզուով, Չարենց ի զուր չէ ըսած «արեւահամ»: Գրականութիւն մը, որ ազգային լեզուով ինքզինք չ՛իրականցնէր, կը նմանի վարձու սենեակի:

Առանց ազգային լեզուի չկայ ազգային գրականութիւն: Առանց ազգային լեզուի, փոխ-առնուած լեզուով գրականութիւնը այս կամ այն ազգային քարոզչութեան կրնայ ծառայել, եւ եթէ որակ ունի, կը հոսի այն ազգի գանձարանը որուն լեզուն փոխ առնուած է: Բախտաւոր պարագային՝ կը շոյէ սնափառութիւնները:

Որպէսզի գրականութիւն մշակուի, որպէսզի գրականութիւն ունենանք, որպէսզի գրականութիւն ընելու փառասիրութիւնը պղպջակ չըլլայ, ազգային լեզուն պէտք է իւրացուի, իր արտայայտչական կարողութիւններով,- բառապաշար եւ շարահիւսութիւն-, գրողին եւ ընթերցողին կողմէ: Առանց այս իւրացման մշակութային քաղաքականութեան, որ ինքնութեան ներուժն է, ինչ որ սովորաբար կը կոչենք քաղաքականութիւն –իր ռազմավարութիւններով եւ մարտավարութիւններով-, կը դառնայ դատարկ ջաղացքի չախչախ, ազգը կը խեղդէ տեսակաւոր փառասիրութիւններու եւ «պիզնես»ի թափահարումներուն մէջ, եւ վաղուան «ծագումով հայերը» ազգի շարունակութիւն չեն ըլլար: Կ՛ըլլայ սկզբնաւորութիւն նոր բանի մը, ուրիշներու աւազանին մէջ, ուրիշներու պատկերով:

Տեղ մը, օր մը, պիտի խօսուի՞ հարազատօրէն ազգային գրականութեան մշակման, գրողի եւ այդ գրականութիւնը ընկալելու ատակ եւ ընդունակ զանգուածի մասին: Խօսքը չի վերաբերիր բարձրագոյն ուսում ստացած զանգուածի մասին, այլ հայ մարդոց, որոնք երբեմն նոյնիսկ նախակրթութիւն չէին ստացած, բայց «Վարժապետին Աղջիկը», «Կայծեր»ը, «Հարճը» կը կարդային:

Հիմա՞:

Դիոգինեսի մոմը առէք եւ փն-տռեցէ՛ք:

Կը ծափահարենք երբ թոթովող մանուկ մը իր չըմբռնած «Խօսք իմ որդուն»ը, «Հայ լեզուն» կամ «Ես իմ անոյշ Հայաստանի»ն կ՛արտասանէ: Եւ հանդէսի մը տեւողութեամբ կ՛երջանկանանք:

Երբ այս կարգի հարցեր կ՛արծարծուին, ինչ որ սովորաբար վերնախաւ կը կոչուի, որ հակամէտ է օտարաբարբառ դառնալու, եթէ չէ դարձած անգամ, չի լսեր, կամ կ՛անգիտանայ, իրենց առօրեային մէջ անմիջականով խեղդուողները, անոնք ալ, չեն լսեր, ժամանակ չունին: Կը մնայ երկու քարի արանքին մնացած հաւաքականութիւնը, հետզհետէ աւելի փոքրամասնութիւն դարձող -«Կաղանդ Պապա»յին հաւատացողներ-  որոնք կրնան վերականգնումը իրականացնել, բայց այդ հաւաքականութիւնը իր կարգին, սպառողական ընկերութեան յորձանքին հետ կը տարուի, յառաջդիմութեան իր բաժինէն չհրաժարելով:

Վերականգնումը «հեռանկարային ղեկավարում»ի հարց է:

Կա՞յ այդ հեռանկարային ղեկավարումը:

Տեղ մը պիտի ծնի՞ անմիջականէն անդին նայելու ազգային հարազատութիւնը վերականգնելու միտող կամքը:

Հայ Գրականութիւնը պիտի վերադառնա՞յ մեր տուները:

Եւ ո՞վ պիտի վերադարձնէ:

Պիտի չզարմանամ, եթէ գինիի ջուր խառնածներու անդիմագիծ ամբոխը այս կարգի հարցերը կ’ոչէ ժամանակավրէպ«, ովկէանոսներու ափերուն, եւ Արարատի փէշերուն:

Հրապարակագիր, «Բագին» գրական պարբերաթերթի խմբագիր ՅԱԿՈԲ ՊԱԼԵԱՆի այս գրութիւնը առնուած է Փարիզ լոյս տեսնող «Նոր Յառաջ»էն:

Նախընտրական շրջան է, եւ բոլորի ուշադրութիւնը սեւեռուած է ընտրողի վրայ: Իւրաքանչիւր քուէն թանկ է, իւրաքանչիւր ընտրող կարեւոր է: Այս շրջանում յիշում են ամենամոռացուած մարդկանց անգամ՝ հաշմանդամներին, անապահովներին, ազգային փոքրամասնութիւններին, ծերերին ու հեռաւոր սահմաններում բնակուողներին: Ընտրողն էլ գիտի, որ իրեն միայն այս շրջանում են յիշելու, եւ աշխատում է օգտուել այս եզակի՝ հինգ տարին մէկ պատահող հնարաւորութիւնից:

Երէկ մեր լրագրողներից մէկը պատմում էր, թէ բոլոր քիչ թէ շատ կոմպակտ (համախումբ, փոքրաթիւ-Խմբ.) համայնքներում, ընտանիքներում, ազգուտակերում այս օրերին ինչ քննարկումներ-զրոյցներ են գնում: Մի քիչ ցածր մակարդակում հաշւում են, թէ քանի հազար դրամով կարող են վաճառել իրենց ձայնը: Մի քիչ աւելի խոշոր համայնքների դէպքում, ասենք, հաւաքւում է գիւղի ծերակոյտը եւ քննարկում, թէ տուեալ ընտրատարածքի թեկնածուից ինչ պահանջի: Մի տեղ գիւղի ճանապարհն են նորոգել տալիս, միւսում ջրագիծ են պահանջում, երրորդում պարարտանիւթ կամ վառելիք են պոկում: Քաղաքներում խնդիրներն ուրիշ են՝ տանիք, ասֆալտ են ուզում կամ համատիրութիւնների պարտքերը փակել տալիս:

Այս 10-15 տարուայ ընթացքում ընտրողին հիմնովին «փչացրել են»: Նա հասկացել է, որ միեւնոյնն է՝ իր քուէն գողանալու են, իր ձայնը ոչինչ չի որոշելու, ուստի միակ «քեարն» այս ընթացքում իր կորզածն է պատգամաւորացուներից: Կանխիկ գումարն ու կոնկրետ (շօշափելի-Խմբ.) արուած գործը: Նրանք, ովքեր չեն յաջողում ինչ որ բան ստանալ, իրենց խաբուած՝ «քցուած» են զգում, նրանք, ովքեր մի բան պոկում են՝ բաւարարուած են զգում եւ ընտրութիւնների արդիւնքներից չեն բողոքում: Թեկնածուներն ընտրողներին ստորացնում են նրանց գնելով, ընտրողները թեկնածուներին ստորացնում են նրանց գրպանները դատարկելով:

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ «ԱԶԱՏ ԱՐՑԱԽ»Ի

Մարտի 25ին լրացաւ լեռնայինղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման գործում միջնորդութեան մասին պաշտօնական առաջարկի 20 տարին: 1992 թուականի հէնց այդ օրը Եւրոպայում  անվտանգութեան եւ համագործակցութեան  խորհրդակցութեան (ԵԱՀԽի, որը 1994 թ. վերակազմաւորուեց ԵԱՀԿի) մասնակից պետութիւնների արտաքին գործերի նախարարները որոշում ընդունեցին նրա հովանու ներքոյ Մինսկում խորհրդաժողով գումարել հիմնախնդրի խաղաղ լուծման համար:

Մինսկի խորհրդաժողովը գումարելն այդպէս էլ մինչ օրս չյաջողուեց, սակայն Բելոռուսիայի մայրաքաղաքը դարձաւ  իւրատեսակ «կնքահայր»՝ իր անուանումը տալով ինչպէս կարգաւորման ամբողջ գործընթացին, այնպէս էլ 11 պետութիւններից բաղկացած՝ միջնորդների միջազգային կօօպերացիային, որը պատմութեան մէջ մտաւ որպէս ԵԱՀԿ Մինսկի խումբ, որն այժմ ներկայացնում են Ռուսաստանը, ԱՄՆը եւ Ֆրանսիան:

Այսքանը ձեւի մասին: Իսկ այժմ անցնենք բովանդակութեանը: Լիովին օրինաչափ է, որ Մինսկի գործընթացի  յոբելեանը որոշ խորհրդածութիւնների է մղում, որոնք, սակայն, ամենեւին էլ յոբելեանական չեն: Եւ բանը նոյնիսկ այն չէ, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ուսումնասիրութեան ու  քննարկման առարկան ինքնին անուրախ է՝ էթնաքաղաքական հակամարտութիւն, որն առայժմ  սպառուած չէ   եւ շարունակում է  տառապանքներ պատճառել իր մէջ  ներգրաւուած  ժողովուրդներին: Խօսքն այն մասին է, որ նոյնիսկ 20 տարի անց «թունելի  վերջում լոյս» չի երեւում:

Եթէ վերլուծենք ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի 20 տարուայ  գործունէութիւնը, ապա նրա ակտիւի (իրականացուցած աշխատանքներու-Խմբ.) մէջ կարելի է մտցնել, թերեւս, զինադադարի ռեժիմի պահպանումը, որը, ինչպէս յայտնի է, ձեռք է բերուել 1994 թուականի Մայիսին, ամէնից առաջ, Ռուսաստանի ջանքերով:  Այդ ժամանակից ի վեր միջնորդները կողմերին տարբեր առաջարկութիւններ են ներկայացրել՝ ուղղուած հակամարտութեան վերջնական կարգաւորման հասնելուն, սակայն  դրանցից ոչ մէկն այդպէս էլ իրականութիւն չի դարձել: Բայց կարելի՞ է, արդեօք, դրանում Մինսկի խմբի  համանախագահութեանը մեղադրել: Հազիւ թէ: Նրան չես կշտամբի ղարաբաղեան հակամարտութեան կողմերի դիրքորոշումների մերձեցման եւ կարգաւորման գործընթացում ճեղքում ապահովելու ջանքերի անբաւարարութեան մէջ: Հիմնական պատճառն այն է, որ այդ դիրքորոշումները մնում են տրամագծօրէն հակադիր, եւ գլխաւորապէս՝ Ադրբեջանի ապակառուցողականութեան հետեւանքով, որը չի հրաժարւում հիմնախնդրի ուժային լուծման քաղաքականութիւնից եւ բացայայտօրէն քամահրում է միջազգային իրաւունքը, միաժամանակ էլ խուսափում ԼՂՀի ներկայացուցիչների հետ ուղղակի բանակցութիւններից:

Պէտք է նշել, որ մի կողմից Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի եւ, միւս կողմից՝ Ադրբեջանի միջեւ տարբերութիւններ գոյութիւն ունեն նաեւ հէնց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի  գործունէութեանը տրուող գնահատականների հարցում: Կարելի է արձանագրել, որ, չնայած մի շարք քննադատական դիտողութիւններին, ամբողջութեամբ վերցրած՝ հայկական կողմը դրական  է գնահատում նրա գործունէութիւնը, ինչը չի կարելի ասել ադրբեջանական կողմի մասին, որը բազմիցս օբստրուկցիայի (ընդդիմագործութեան) է ենթարկել ԵԱՀԿ ՄԽ  համանախագահներին՝ նրանց մեղադրելով արդիւնքի բացակայութեան համար, եւ հնարաւոր համարել բանակցութիւնների ձեւաչափի փոփոխութիւնը: Հեգնանքը կայանում է այն բանում,  որ պաշտօնական Բաքուն, որը ԼՂՀի դէմ զինուած ագրեսիայի (յարձակումի-Խմբ.)  նախաձեռնողն է հանդիսացել եւ պատասխանատուութիւն է կրում  ինչպէս նրա հետեւանքների, այնպէս էլ կարգաւորման գործընթացում ներկայումս ստեղծուած իրավիճակի համար,  փորձում է բոլոր մեղքերը  վերագրել հայկական կողմին եւ հասնել այն բանին, որ միջազգային ճնշում գործադրուի նրա վրայ:

Ադրբեջանի նման վարքի, իսկ աւելի ճիշդ՝ նրա նկատմամբ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կողմից ցուցաբերուող  հանդուրժողական  վերաբերմունքի առնչութեամբ մենք նաեւ  կը ցանկանայինք վերջինիս մասին որոշ բողոքներ  արտայայտել վերը յիշատակուած «մի շարք քննադատական դիտողութիւնների» շրջանակներում:

Նախ՝ այն տպաւորութիւնն է ստեղծւում, թէ համանախագահները դէմ յանդիման չեն տեսնում Ադրբեջանի՝ արդիւնաւէտութեանը հակազդող  գործողութիւնները, որոնք ամենայն ակնյայտութեամբ ցուցադրում են նրա՝ հակամարտութիւնը միջազգային սկզբունքների հիման վրայ կարգաւորել չցանկանալը  եւ շարունակում են ոչինչ չպարտաւորեցնող  խաղաղութեան կոչեր անել: Ահա եւ Մինսկի գործընթացի 20ամեակի առնչութեամբ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների ԱԳՆ ղեկավարները Մարտի 22ին հանդէս եկան  յայտարարութեամբ, որում հակամարտութեան կողմերին կոչ են արել  կայուն եւ խաղաղ կարգաւորման համար  անհրաժեշտ քաղաքական կամք դրսեւորել: Համաձայնէք, նոր՝ ոչինչ, որն Ադրբեջանից՝ տարածաշրջանային կայունութեանը սպառնալիք կրողից, հրամայաբար կը պահանջէր հրաժարուել  կոշտ  հռետորաբանութիւնից ու պատերազմի նախապատրաստութիւնից:

Երկրորդ: Մինսկի  խմբի համանախագահութիւնը, հաշուի առնելով  պաշտօնական  Բաքուի կամակոր յամառութիւնը, ով գործնականում տորպեդահարում է բանակցային գործընթացը եւ այն մտցնում անյուսալի փակուղի, վաղուց պէտք է վերանայէր իր մօտեցումները  հակամարտութեան լուծմանը եւ կարգաւորումը ներկայիս քաղաքական հարթութիւնից փոխադրեր  իրաւական հարթութիւն:

Եւ վերջապէս: Միջնորդները պէտք է խոստովանեն, որ իրենց առաջարկած, այսպէս կոչուող՝ Մադրիդեան սկզբունքները որոշ իմաստով ժամանակավրէպ են եւ իրականութիւնից կտրուած, քանզի լրիւ չափով չեն արտացոլում ինչպէս ադրբեջանա–ղարաբաղեան հակամարտութեան իրաւական կողմերը, այնպէս էլ համաշխարհային զարգացման արդի միտումները: Այլ խօսքով, հասունացել է անհրաժեշտութիւնը՝ դնել եւ լուծել ԼՂՀի անկախութեան միջազգային ճանաչման հարցը: Միայն այդ դէպքում լոյս կ՛առկայծի թունելի վերջում:

Յետխորհրդային որոշ երկրների ընտրական համակարգերի, գործընթացների եւ փորձի համեմատութիւնը բացայայտում է հետաքրքիր զուգահեռներ, որոնց տակ քաղաքական գործընթացների շատ աւելի խոր շերտեր են, քան այն մակերեսային երեւոյթները, որոնցով (եւ միմիայն դրանցով) կարծես հետաքրքրուած են միջազգային խորհրդարանական կազմակերպութիւնները. նրանց դատողութիւններն ու գնահատականները Հայաստանի համար յանիրաւի դարձել են սեւեռուն ուշադրութեան առարկայ:

Բուն ընտրութիւնների հարցը զուտ օժանդակ բնոյթ է կրում. իրական խնդիրը իշխանութեան վերարտադրման եւ փոխանցման ոչ պաշտօնական մեխանիզմն է:

Իրականում Ռուսաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի եւ Հայաստանի իշխող շրջանակները մրցակցային պայքարում յաղթելու խնդիր չունեն, նրանց նպատակն այլ է՝ արտաքուստ միանգամայն վայելուչ թուացող մրցակցային պայքարում արտաքին աշխարհին ու որոշ չափով էլ սեփական հասարակութեանը ցուցադրել իրենց անխուսափելի յաղթանակի ճշմարտանմանութիւնը՝ այդպիսով օրինականացնելով իշխանութիւնն ըստ իրենց հայեցողութեան պահելու եւ ձեւաւորելու իրաւունքը: Սցենարների (բեմագրութեան, զարգացումներու հնարաւոր տարբերակներու-Խմբ.) ու գործիքների նմանութիւնը, որոնցից ամենակարեւոր դերակատարումները, բաժին են ընկնում «վարչական ռեսուրսի» լայն կիրառմանը, հասարակութեան խոցելի շերտերի ձայներով ձեռնածութիւններ անելուն ու ընտրակաշառքներին, վկայում է այն մասին, որ քաղաքական ու գաղափարական մրցակցութեան արտաքին նշանները քիչ թէ շատ վարպետօրէն պահպանելու միջոցով իրենց անփոխարինելիութեան իրաւունքը հիմնաւորելու՝ վերոյիշեալ երկրների իշխող շրջանակների մօտեցումներում կոնցեպտուալ (հայեցողական, պատկերացումի-Խմբ.) տարբերութիւններ՝ որպէս այդպիսիք, չկան:

Բայց կան եւ տարբերութիւններ, ընդ որում՝ բաւականին լուրջ:

Օրինակ Ռուսաստանում ազատական աշխարհի հետ եղբայրական միաձուլման գաղափարը մրցում է ռուս-եւրասիական ազգային զարթօնքի՝ «ծնկաչոք վիճակից» ոտքի կանգնելու գաղափարի հետ՝ Իլեա Մուրոմեցի ոճով, որը 30 տարի վառարանի վրայ պառկելուց յետոյ վեր կացաւ եւ սկսեց սուր ճօճել…

Ոչ ոք երբեք չի հարցրել շարքային ռուս մարդուն՝ ուզո՞ւմ է նորից մասնակցել Մատուշկա-Ռուսի՝ ծնկաչոք վիճակից ոտքի կանգնելու այդ գործընթացին, որն արդէն մի քանի հարիւրամեակ է՝ պարբերաբար կրկնւում է եւ որին միշտ յաջորդում է սրեր ճօճելը: Բայց ռուսական պետականութեան ու «ռուսական խորհրդաւոր հոգու» ընդհանուր ընկալումն աշխարհում եւ բուն ռուսական հասարակութիւնում այնքան կարծրատիպային է, որ հերոսական ճակատագրի եւ դրան զուգորդուող քաղաքական ուժերի ու անձանց ընտրութիւնը գուցէեւ շատերին (յատկապէս Արեւմուտքում) տհաճ է թւում, սակայն միանգամայն ճշմարտանման: Եւ արդէն երկրորդական է, թէ «Մեծ Ռուսաստանի» աւանդոյթին զուգորդուող այդ ուժերն իրականում որքանով են համապատասխանում դրան. կարեւորն այն է, որ իշխանութեան ղեկին լինելու դրանց իրաւունքը, թէկուզեւ ակամայ, իրենց կատաղի գրոհով նոյնիսկ այդ աւանդոյթի հակառակորդներն են հաստատում:

Այդուհանդերձ նախընտրական պայքարի արտաքին, թէկուզեւ մասամբ արհեստական, բայց տեսանելի գաղափարականացումը Ռուսաստանում նուազ նկատելի է դարձնում քօղարկուած տեխնոլոգիաները եւ ուղղակի ընտրախախտումները՝ մասնաւորապէս քչացնելով ընտրակաշառքների կիրառման անհրաժեշտութիւնը:

Վրաստանում էլ գրեթէ նոյն պատկերն է, բայց՝ հակառակ նշանով: Այստեղ յանուն փոքր երկրի՝ չարիքի կայսրութիւնից ազատագրութեան, ժողովրդավարութեան ու եւրոպականացման պայքարի համատեքստում, որ հերոսականացուել է, առասպելականացուել, հասցուել մարտիրոսութեան, աննկատ են դառնում ընտրազանգուածի՝ Վրաստանում բաւականին լուրջ տոկոս կազմող խոցելի շերտերի՝ ազգային փոքրամասնութիւնների (հայերի, ադրբեջանցիների) ձայներով զանգուածային ձեռնածութիւնները: Իշխանութեան ձեւաւորման գործընթացի գաղափարականացումն այս դէպքում եւս յաջողութեամբ քօղարկում է ընտրական մեքենայութիւնների պարզ սխեմաները (ուրուագիծերը-Խմբ.):

Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, ապա այս երկիրն առհասարակ պէտք է ճանաչել որպէս ցուցափեղկային ժողովրդավարութեան զոհ: Ես այս յօդուածում միտումնաւոր չեմ անդրադառնում նախկին ԽՍՀՄի միջինասիական երկրներին, քանի դրանք իրենց ընդգծուած առանձնայատկութիւններով նման չեն այն հումքին, որից հնարաւոր է ժողովրդավարական որեւէ բան ծեփել, եւ Ադրբեջանն էլ իր տեսակով պէտք է դասուի հէնց դրանց շարքին:

Բայց աշխարհաքաղաքականութիւնը, որը հիմնուած է էներգետիկական շահերի վրայ, յաճախ անտեսում է ակնյայտը: Արդիւնքում հետեւելով հարաւկովկասեան երկրներն ամէն գնով հաւասարակշռելու գորբաչովեան աւանդութիւներին՝ Վրաստանի ու Հայաստանի հետ միասին Ադրբեջանին էլ գրեթէ հարկադրաբար խցկել եւ շարունակում են խցկել բոլոր եւրոպական կառոյցների մէջ: Այդ պատճառով էլ ապշերոնեան (ատրպեճանական-Խմբ.) իշխանութիւնները ստիպուած են հետեւել քաղաքական վարքագծի իրենց համար օտար, բայց յամառօրէն պարտադրուող ստասբուրգ-բրիւսելեան օրէնքներին: Ադրբեջանում բոլոր հարստութիւնները վաղուց եւ երկարաժամկէտ գտնւում են երկրի գերագոյն կառավարչի գերդաստանի տնօրինութեան տակ, որը բացայայտօրէն հաստատել է իր էմիրային լիազօրութիւնները եւ ժառանգական իշխանութեան անփոխարինելիութիւնը: Այդ իսկ պատճառով ընտրական կառոյցները եւ դրանց գործառոյթները զուտ ձեւական բնոյթ են կրում: Ընտրովի իշխանութեան պատրանքը պահպանելու ցանկութիւնն ստեղծել է մի իրավիճակ, որ իշխանութեան կողմնակիցների եւ իրենց տեսակէտն արտայայտելու համարձակութիւն ունեցող սակաւաթիւ հակառակորդների միջեւ ծաւալուող նախընտրական բանավէճերի առանցքային թեման դարձել է Լեռնային Ղարաբաղի հարցը:

Ընտրութիւն՝ ընտրութիւնների յետեւից, քարոզարշաւ՝ քարոզարշաւի յետեւից. իշխանամէտ ու ընդդիմադիր քարոզիչները նիզակներ են կոտրում՝ միմեանց մեղադրելով Ղարաբաղի կորստի ու յանձնման (ընդ որում այս հարցում երկու կողմերն էլ չեն սխալւում), անհիմն զգուշաւորութեան համար, մրցում են հայերի հանդէպ առաւելագոյն կոշտ ու անհաշտ վերաբերմունքով՝ աստիճանաբար բարձրացնելով հակահայկական մոլուցքի ջերմաստիճանը եւ այլն, ու յանգում են միասնական եզրակացութեան՝ հայերի դէմ պէտք է պատերազմել: Վիճում են միայն ժամկէտների եւ այն մասին, թէ «այդ անհաւատներին» պատժելու գործում ով է ամենաարժանաւորը:

Որպէս կանոն թէ՛ իշխանութիւնները, թէ՛ ընդդիմութիւնը վեր են ածւում իրենց ռազմաշունչ ճարտասանութեան պատանդների՝ վերջին 10 տարիներին ատելութեան քարոզչութեան ազդեցութեան տակ ադրբեջանական հասարակութեան մէջ այնքան են աճել յարձակողական տրամադրութիւններն ու շուտափոյթ յաղթանակի ակնկալիքները, որ իշխանութիւններին զէնքերի մրցավազքը շարունակելուց եւ հակամարտութիւնն աւելի լարելուց բացի այլեւս ոչ մի անելիք չի մնում: Բայց նման մթնոլորտն ինքնին յանգեցնում է նաեւ մէկ ուրիշ՝ կողմնակի, բայց իշխանութիւնների համար միանգամայն օգտակար երեւոյթի՝ գործընթացն արտաքուստ քաղաքականացւում է, ստեղծւում է տպաւորութիւն, թէ հասարակութիւնը ծարաւի է պատերազմի, ինչը ընտրութիւնների ժամանակ երաշխաւորում է առաւել ագրեսիւ (յարձակողապաշտ-Խմբ.) ու պատերազմ սկսելու ուղղութեամբ արդիւնաւէտ աշխատանքներ իրագործող քաղաքական խմբաւորման՝ այսինքն գործող իշխանութիւնների յաղթանակը (կա՛մ այդ յաղթանակը նրանց վերագրելը): Բնականաբար ընտրակաշառքները, ազգային փոքրամասնութիւնների (լեզգիների, թալիշների) ուղղակի ճնշումները կա՛մ նրանց քուէներով ձեռնածութիւնները մնում են ստուերում՝ կորցնելով սրութիւնն ու կարեւորութիւնը:

Իսկ Հայաստանում միանգամայն այլ պատկեր է: Անկախացումից յետոյ մեր երկրի իշխանութիւնները չեն փոխուել: Փոխուել են նախագահները, վարչապետները, միւս ղեկավարները եւ նրանց պիջակների վրայի կուսակցական նշանները, բայց իշխանութեան բնոյթը, դրա ձեւաւորման եւ գործունէութեան միջոցները, պետական որոշումներ կայացնելու մեթոդաբանութիւնը բնաւ չեն փոխուել: Դա իհարկէ առանձին հարց է, որն առանձին մեկնաբանութիւն է պահանջում, ես այն յիշատակում եմ միայն մէկ նպատակով, որպէսզի ցոյց տամ շարունակականութեան գծերից մէկը՝ Հայաստանի երեք նախագահներից ոչ մէկի կողմից լիարժէք փորձ չի արուել հասարակութեան առաջ դնել իրական (կա՛մ թէկուզ թուացեալ) համազգային քաղաքական գաղափար, նպատակ կա՛մ խնդիր, որի առկայութիւնը, որին հասնելու ձգտումը նաեւ բացատրելի կը դարձնէր ամէն գնով իշխանութիւնը պահելու փորձն ու ճշմարտանման կը դարձնէր իշխող կուսակցութեան ներկայացուցիչների յայտարարութիւնները՝ իրենց յաղթանակի անխուսափելիութեան մասին: Միմեանց յաջորդող «պրագմատիկ» (գործնապաշտ-Խմբ.) եւ «իրատեսական» վարչակազմերը խուսափում էին արդիական խնդիրների (օրինակ՝ ազատագրուած տարածքների բնակեցման) շուրջ հասարակութեան ուժերի գիտակցական համախմբումից, խուսափում էին այն ամէնից, ինչը կարող էր հասարակական ոգեւորութիւն առաջացնել, քանի որ չէին կարողանում եւ հիմա էլ չեն կարողանում կառավարել ոչ կենսաբանական բնոյթի յոյզերը: Ղարաբաղեան շարժման ժամանակներից ի վեր Հայաստանի հասարակութիւնն այլեւս երբեք չի համակուել խոր, բոլոր շերտերն ու ծակոտիները թափանցող, ծայրաստիճան օրհասական վիճակում գտնուող ժողովրդի ճակատագրի մասին բանավէճով: Իսկ որտեղ չկայ բանավէճ՝ չկայ նաեւ ընդհանուր ճակատագրի զգացողութիւն, եւ իւրաքանչիւրը միայնակ է ելք փնտռում՝ իր վարքով (յաճախ երկրից մեկնելով) ամրապնդելով մեր «անհատականութեան» մասին առասպելը:

Այդ պատճառով էլ Հայաստանում ընտրութիւններն անսքօղ առեւտուր են, առանց գաղափարական ու քաղաքական վարագոյրների: Իսկ առանց դրանց՝ ամէն ինչ տեսանելի է եւ հասկանալի: Երեւում է, որ Հայաստանում իշխանութիւնը նոյնիսկ չի էլ փորձում ընտրողին որեւէ բան համոզել: Պարզապէս վճարում է նրան: Եւ ընտրողը նոյնիսկ չի էլ ձեւացնում, թէ հաւանում է իշխանութիւնների գաղափարները կա՛մ ազգամէտ նկրտումները: Նա դրանց մասին ոչինչ չգիտի, մի պարզ պատճառով՝ դրանք ի սկզբանէ գոյութիւն չունեն: Բայց ընտրողը համաձայնել է խաղի կանոնների հետ, ընդունել է դրանք՝ իրեն վճարում են, ինքն էլ վերցնում է:

Եւ չնայած ընտրական (եւ ցանկացած այլ) կաշառքն իր էութեամբ սեռական յարաբերութեան նման ներանձնական երեւոյթ է, Հայաստանի նման փոքր երկրում անհնար է դրա համընդգրկուն ծաւալները քօղարկելը: Այդ իսկ պատճառով պէտք չէ զարմանալ, որ խաղի մեր այդ «պրագմատիկ» կանոնները վաղուց արդէն գաղտնիք չեն նաեւ համաշխարհային հանրութեան համար: Որն էլ հէնց բոլորին գնահատում է ըստ արժանւոյն՝ համակրանքներն ու հակակրանքները ոչ մի նշանակութիւն չունեն: Կրեմլի (Մոսկուայի-Խմբ.) տէրերը, օրինակ, յայտարարում են. «Մենք իշխանութիւն ենք եւ կը մնանք իշխանութիւն»: Դա բացատրելի է, քանի որ նպատակն է հասկանալի: Գուցէեւ անընդունելի է ոմանց համար, բայց հասկանալի է: Նոյնը՝ Թբիլիսիում եւ Բաքւում: Այնտեղ էլ իշխանութիւնը պահելու ցանկութեան տակ քաղաքական յենարան կայ, իրական կամ ցնորային՝ կարեւոր չէ:

Իսկ հայաստանեան իշխանութիւնները փորձում են յաւէրժ իշխելու իրենց ցանկութիւնն իրականացնել առանց գաղափարական, քաղաքական կամ բարոյական որեւէ հիմնաւորման:

Ուրեմն էլ ո՞վ է իր երկրին աւելի շատ վնասում՝ նրա՞նք, ովքեր փորձում են թէկուզեւ համարձակ, պատրանքային գաղափարներով իրենց ժողովուրդներին դուրս բերել յետխորհրդային կաթուածից ու յետընթացից, թէ նրանք, ովքեր սեփական ժողովրդին միտումնաւոր դարձնում են անտարբեր բնակչութիւն, քաղաքացիներին՝ գաղափարազուրկ մուրացիկներ, իսկ իրենց՝ յաւերժ մեկնած ձեռքով, անյուսալիօրէն յետամնաց երկրի՝ միջազգային հանրութեան համար հեշտ ճանաչելի, ինքնագոհ, բայց եւ ենթարկուող կառավարիչներ:

ՎԱՀԱՆ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ  ՀՅԴ բիւրոյի անդամ է եւ ՀՅԴ խորհրդարանական խմբակցութեան ղեկավար:

Յօդուածը լոյս տեսած է «Հայաստանի Զրուցակից»ին մէջ:

Ադրբեջանական բանակը կանգանած է լրջագոյն մարտահրաւէրների առջեւ: Դրանցից ուշադրութեան արժանի են Ադրբեջանի զինուած ուժերում բռնաբարութիւնների դէպքերի աճն ու էթնիկական (ազգային պատկանելութեան վրայ հիմնուած-Խմբ.) տարաձայնութիւններից բխող սպառնալիքները:

Ռազմական բիւջէի տարէցտարի աւելացմանը զուգընթաց այդ խնդիրներն աւելի են սրւում: Նկատելով դրանք սեփական բանակում՝ ադրբեջանական ռազմական փորձագէտները սկսում են նոյն խնդիրները որոնել հայկականում, սակայն չունենալով որեւէ փաստ՝ զբաղուած են ներքին լսարանի համար նորանոր հեքիաթներ յօրինելով: Այս ֆոնին զաւեշտալի է ադրբեջանական ռազմական փորձագէտների, մասնաւորապէս՝ Ուզէիր æաֆարովի յայտարարութիւնները հայկական բանակում տիրող բարքերի վերաբերեալ: Սա եւս խօսում է այն մասին, որ Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական ղեկավարութիւնն ի զօրու չէ պայքարել բանակի ներսում տիրող անարխիայի դէմ, ուստի վարձկան գրչակների միջոցով հասարակութեան ուշադրութիւնը սեւեռում է հայկական բանակի կողմը:

Այն, որ ադրբեջանական բանակում «դեդովշինայի» (նոր զինուորները հիներու կողմէ չարչարանքի ենթարկելու սովորութիւնը-Խմբ.), կաշառակերութեան եւ յանցաւոր բարքերի պակաս չի եղել, պարզ էր դեռ երկու տասնամեակ առաջ, սակայն վերջին տարիներին հակառակորդի զինուած ուժերում նկատւում է բռնաբարութեան դէպքերի կտրուկ աճ: Դեռեւս 2010թ.ին Ադրբեջանն աշխարհին ցնցեց ոչ թէ նաւթադոլաների շնորհիւ ձեռք բերուած սպառազինութեամբ եւ կազմակերպած զօրավարժութիւններով, այլ բռնաբարութեան անմարդկային դրսեւորմամբ: Այսպէս՝ ԱՊԱ  (ատրպեճանական լրատու գործակալութիւն APA-Խմբ.) լրատուական գործակալութեան փոխանցմամբ՝ Ադրբեջանի Հանրապետութեան (ԱՀ) զինուած ուժերի N զօրամասի երեք զինծառայողներ՝ Իւսիֆ Օկտա օղլու Իւսիֆովը, Էմին Սահիբ օղլու Ռագիմովը (երկուսն էլ՝ ծնուած 1989թ.ին) եւ Տորգուլ Գուլու օղլու Ռագիրովը (ծնուած՝ 1990թ.ին) բռնաբարել են մի ամբողջ դասակ, այնուհետեւ սպանել հրամանատարներին: Սա բացառիկ երեւոյթ էր ոչ միայն մեր տարածաշրջանում, այլեւ նախկին Խորհրդային Միութեան ողջ տարածքում:

Նշենք, որ սա այդ տարուայ ընթացքում միակ սարսափելի դէպքը չէր. 2010ին Դաշքեսանում տեղակայուած զինուորական մասում ժամկէտային զինծառայողները կռուի էին ելել սեփական հրամանատարութեան հետ: Ըստ պաշտօնական հաղորդագրութեան՝ սպանելով հրամանատարներից 8ին՝ նրանք ինքնասպանութիւն էին գործել: «Ազատութիւն» ռադիօկայանի ադրբեջանական ծառայութեան փոխանցմամբ՝ զինուորականները նման քայլի են դիմել, քանի որ չեն կարողացել համակերպուել զօրամասում տիրող «դեդովշինա»յի հետ:

2011թ. արդէն ադրբեջանական բանակում բռնաբարութիւնները զանգուածային բնոյթ կրեցին: Ադրբեջանի զինուած ուժերի մի շարք զօրամասերում արձանագրուեցին զինուորների բռանաբարութեան դէպքեր, սպաների դաժանութիւններին «անմասն» չմնացին նաեւ քաղաքացիական անձիք՝ կանայք եւ երեխաներ: Այս եւ այլ իրադարձութիւնները որոշ կայքերի թոյլ տուեցին եզրակացնել, որ «ադրբեջանական բանակում զինուորների բռնաբարութիւնը մասսայական բնոյթ է կրում» (արտայայտութիւնը վերցրուած է

«Criminalazerbaijan.com»-ից):

Ադրբեջանական սոցիալական ցանցերում վերոնշեալ դէպքերի կապակցութեամբ օգտատէրերը տարաբնոյթ մեկնաբանութիւններ են արել, ուշագրաւ են դրանցից մի քանիսը. որոնք ընդհանրական առումով բերում են հետեւեալ մտքին. «Բռնաբարութիւնը Ադրբեջանի բանակում դարձել է ազգային աւանդոյ»չ:

Սեփական զինուած ուժերում «դեդովշինա»ի, բռնաբարութեան եւ յանցաւոր բարքերի դէմ պայքարելու փոխարէն ԱՀ պաշտպանութեան նախարար Սաֆար Աբիեւը զբաղւում է միայն սեփական շահի բաւարարմամբ եւ էթնիկ փոքրամասնութիւնների ճնշմամբ: Ազգութեամբ լեզգի նախարարն արդէն հասցրել է պաշտպանական գերատեսչութիւնը «մաքրազերծել» թուրքական ծագում ունեցող աշխատակիցներից: Այս մասին դեռեւս 2011թ. Սեպտեմբերին նշւում էր Ադրբեջանի բարձրագոյն զինուորական ակադեմիայի սաների՝ «Ենի Մուսաւա»չ թերթին յղած նամակում: Ապագայ սպաները բողոքում էին ադրբեջանական բանակում գերիշխող կոռուպցիայից եւ ուսումնական հաստատութիւնում ադրբեջանցի թուրքերի հանդէպ գործադրուող ճնշումներից: Չնայած այն հանգամանքին, որ Ադրբեջանի բնակչութեան 92 տոկոսը ունի թուրքական ծագում, պաշտպանութեան նախարարութեան (ՊՆ) աշխատակիցների 90 տոկոսը ծագմամբ թաթարներ եւ լեզգիններ են, նշւում էր նամակում: Յիշեցնենք, որ մամուլի ասուլիսներից մէկի ժամանակ լրագրողի հարցին, թէ ինչո՞ւ են ադրբեջանական բանակում աւելացել երիտասարդ զինուորների հանդէպ սեռական ոտնձգութեան դէպքերը ադրբեջանցի ՊՆ  մամուլի խօսնակ, գնդապետ Էլդար Սաբիրօղլու պատասխանել է. «Պարզապէս լաւ սնուելուց յետոյ տղաների մօտ արեան կազմում աւելանում է տեստոստերոնի քանակը: Յաճախակի դարձած սեռական ոտնձգութեան դէպքերը կապուած են այն բանի հետ, որ ադրբեջանցի զինուորները շատ լաւ են սնւում»:

Ներկայումս ադրբեջանական բանակում այլազգիների եւ թուրքական ծագում ունեցող ադրբեջանցիների հակասութիւններն աւելի են սրուել՝ յատկապէս Ադրբեջանում կազմակերպուած բողոքի ակցիաների (ցոյցերու-Խմբ.) ֆոնին: Որոշ փորձագէտներ բանակում արձանագրուած վերջին սպանութիւնները (աւելի քան 10 հոգի էթնիկ փոքրամասնութիւններից) անմիջականօրէն փոխկապակցում են էթնիկական հակասութիւններին: Սրան էլ յաւելելով վերոնշեալ հանգամանքը, ըստ որի՝ Ադրբեջանի պաշտպանութեան նախարարն իր կողմնակալ կեցուածքով արդէն իսկ նպաստել է տուեալ հակասութեան սրմանը, կարելի է եզրակացնել, որ Ադրբեջանի զինուած ուժերը (ԶՈՒ) յայտնուել են ծանր վիճակում. դրան նպաստում են մի կողմից բանակում նկատուող կարգապահութեան ցածր մակարդակը եւ քրէական բարքերի արմատաւորումը, միւս կողմից էլ էթնիկական բախումները: Այսպիսով՝ Ադրբեջանի ԶՈՒում ներքին պայքարը հասնել է գագաթնակէտին, եւ երկրի ռազմաքաղաքական ղեկավարութիւնը դժուար թէ իրավիճակը կարողանայ շտկել՝ կոսմետիկ (գեղագիտական-Խմբ.) փոփոխութիւններ առաջ քաշելով:

«ԱՆԿԱԽ»

Հարցում.- Լիբանանեան «Մուսթաքպալ» օրաթերթէն իմացայ, թէ Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ահմետ Տաւութօղլու աշխատանք կը տանի կազմակերպելու համար Լիբանանի, Սուրիոյ, Իրաքի եւ Եգիպտոսի քրիստոնեաներուն պաշտպանութեան նուիրուած խորհրդաժողով մը, որ տեղի պիտի ունենայ Պոլսոյ մէջ։ Քիչ մը տարօրինակ չէ՞ այս մէկը։

Արա, Զահլէէն

Պատասխան.- Ամէն տեսակ երգիծական յայտարարութիւններու վարժուած եմ թուրք ղեկավարներու մեղրահոս շրթներէն. բայց ասիկա՝ ինծի ալ անակնկալ էր։ Ասիկա կը նմանի ճիշդ անոր, որ ժամանակին Հիթլեր Ամերիկայի հրեաներու պաշտպանութեան համար Պերլինի մէջ խորհրդաժողով կազմակերպէր, կամ ալ Ուսամա պըն Լատեն՝ Նիւ Եորքի բարձր շէնքերուն պահպանութեան համար «Քայիտա»ի եւ «Թալիպան»ի անդամներէն կազմուած միացեալ յանձնախումբ մը կազմէր։

Հարցում.- Թուրքիոյ հաղորդակցութեան նախարար Պինալի Եըլտըրըմ, Փետրուար 12ին Էրզինճանի ազատագրման տարեդարձին առթիւ իր ճառին մէջ ըսած է. «Ինչպէս այսօր, Ա. Աշխարհամարտին նախորդող, ապա անոր յաջորդող շրջաններուն ալ կային արտաքին ուժեր, որոնք կը շփացնէին ու կը կատղեցնէին հայերը»։ Ինծի յստակ չէ, թէ ճիշդ ի՞նչ ըսել կ՛ուզէ թուրք նախարարը։

Գրիգոր, Սթուտիօ Սիթիյէն

Պատասխան.- Մենք ո՛չ կը կատղինք, ո՛չ ալ կը շփանանք։ Այլ համոզուած մեր դատին արդարացիութեան՝ անսասան կը շարունակենք մեր պայքարը։ Ընդհակառակը, իրե՛նք, այսինքն՝ թուրք կառավարութիւնն ու անոր անդամներն են, որոնք ամէն անգամ, երբ որեւէ պետութիւն Ցեղասպանութիւնը ընդունի, կամ անոր վերաբերեալ օրէնք մը կիրարկէ, կը կատղին։ Եւ կը կատղին ճիշդ այնպէս, ինչպէս ժամանակին Հալէպի մէջ չար տղաք կը կատղեցնէին անտէր մնացած էշերը՝ անոնց յետոյքներուն «նըշատըր» քսելով։

Հարցում.- Ամուրի եմ եւ 50 տարեկան։ Ունիմ անձնական գործ, նաեւ ընդարձակ եւ արժէքաւոր տուն։ Ինչպէս սովոր է, տունիս վրայ ունիմ բաւական մեծ պարտք։ Այս ընթացքով, Ամերիկայի մէջ հազիւ 10-15 տարիէն կրնամ հանգստեան կոչուիլ։ Եթէ ամէն ինչ ծախեմ, կրնամ մէկ միլիոնէն աւելի մաքուր եւ կոկիկ գումար մը գոյացնել։ Կարգ մը բարեկամներ կ՛ըսեն, թէ այդ գումարով Հայաստանի մէջ թագաւորի պէս կ՛ապրիմ, եւ նաեւ մեծ հաւանականութիւն ալ կ՛ունենամ հեզաճկուն հայ երիտասարդ օրիորդի մը հետ երջանիկ բոյն մը կազմելու։ Ի՞նչ է կարծիքդ այս ուղղութեամբ։

Մայք, Մենհեթըն Պիչէն

Պատասխան.- Երջանիկ բոյն կազմելու համար կարծեմ քիչ մը ուշ մնացած ես։ Իսկ Հայաստան փոխադրուելուդ առնչութեամբ՝ երկու հաւանականութիւն կայ։ Առաջինն այն է, որ այդ գումարով կրնաս թագաւորի պէս ապրիլ եւ նոյնիսկ հեզաճկունի մը հետ բոյն իսկ կազմել։ Իսկ երկրորդ հաւանականութիւնը այն է, որ Հայաստանի աչքը բաց «առաւ փախաւ»ները քե՛զ «հեզաճկուն» դարձնելով՝ բոլոր ունեցածիդ կամ անոր մեծամասնութեան տիրանան։ Այդ պարագային, ստիպուած ետ Լոս Անճելըս կը դառնաս, եւ «Ասպարէզ»ին մէջ յօդուած մը գրելէ ետք թէ ինչպէ՛ս հայրենիքին մէջ քեզ խաբեցին՝ կը միանաս Խութեաններու ու Փիրումեաններու ակումբին։

«ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ՝ ՃԱՆԱՉՈՒՄԷՆ ՀԱՏՈՒՑՈՒՄ», Այդպէս խորագրուած էր խորհրդաժողովը:

Թղթակցութիւն ընելու միտում չունիմ: Աշխատանքը ըրին եւ կ՛ընեն տեղական հայ եւ օտար լրատուամիջոցները: Նաեւ պատկերներով եւ ձայնով:

Գրեթէ երկու եւ կէս օր, անթերի կազմակերպութեամբ եւ ժամացուցային ճշգրտութեամբ նիստեր գումարուեցան:

Սփիւռքը նման միջազգային մասնակցութեամբ եւ նոյնքան մասնագիտական բովանդակութեամբ գիտաժողով հաւանօրէն չէր ունեցած: Փարիզ տեղի ունեցան, անցեալին, Հայ Դատին նուիրուած միջազգային գիտաժողովներ: Այս անգամ նիւթը ընդհանուր սահմանում չունէր, այլ խտացեալ էր: «Հայկական Ցեղասպանութիւնը՝ ճանաչումէն հատուցում»:

Ի հարկէ գիտաժողովէ մը պէտք չէ սպասել ոչ կարգախօսներ եւ ոչ ալ պատգամներ, թէեւ այդ փորձութիւնը միշտ առկայ է, մանաւանդ ժողովրդային մակարդակի վրայ:

Գիտաժողովի ամբողջ տեւողութեան, Արամ Ա. կաթողիկոս հեղինակաւոր կերպով հովանաւորեց եւ հունաւորեց: Միջազգային օրէնքի իրաւաբաններ, մասնագէտներ, համալսարանի դասախօսներ եւ ատեաններու նախագահներ, երեսուն հեղինակութիւններ, ելոյթներ ունեցան: Անոնք եկած էին Եւրոպայի բազմաթիւ երկիրներէն եւ համալսարաններէն, Ամերիկայէն, նաեւ՝ Թուրքիայէն: Բազմազգ ժողով մը: Հրաւիրուած էին բազմաթիւ կազմակերպութիւններ եւ անձնաւորութիւններ:

Հաւանօրէն իրենք, այդ երեսուն մասնագէտները, կրցան հետեւիլ եւ ըմբռնել եղած արտայայտութիւնները, արդէն զրոյցը ընթացաւ իրենց միջեւ: Այդ երեսուն անձերէն դուրս, վեհարանի դահլիճին մէջ գտնուողները հետեւեցան, բայց կը խորհիմ որ անկարելի էր իւրացնել ինչ որ կ՛ըսուէր: Գէթ ես յաւակնութիւնը չունէի լրիւ հասկնալու հեղեղանման ելոյթները եւ մասնագիտական նրբութիւնները: Բայց կը լսէի եւ միաժամանակ կը մտածէի:

Զիս անհանգստացուցած էր հայերէն յայտարարութեան մէջ գործածուած «հատուցում» բառը, քանի որ մեր կորուստին եւ անսակարկելի պահանջին յարաբերաբար, «հատուցում»ը նուազուրդ կը թուէր: Դադարի մը ընթացքին դիմեցի միջազգային ատեանի մը դատաւորին: Ժողովի լեզուն անգլերէնն էր: Ան բացատրեց, որ անգլերէնի մէջ, Reperation-ը կը ներառնէ կորուստներու հատուցումը եւ սրբագրութիւնը: Այսինքն բռնագրաւուած հայրենիքի պահանջը կարելի չէ նիւթական հատուցումով բաւարարել: Շփոթը կրնայ բխիլ հայերէն բառի ընթացիկ իմաստէն, որուն թերեւս պէտք է ընկերացնել հայոց ազգի իրաւունքի վերականգնում բացատրութիւնը:

Բացման իր խօսքով, Կիլիկիոյ կաթողիկոսը արտայայտուեցաւ որպէս իրաւատէր: Արդարեւ, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը սեփականատէր է վանքերու, եկեղեցիներու եւ այլ կալուածներու, որոնք կը գտնուին ժամանակակից Թուրքիոյ մէջ: Արամ Ա. կաթողիկոս ճշդեց, որ ցեղասպանութեան ճանաչման հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է վերականգնել հողի իրաւունքը: Այսինքն, ցեղասպանութեան ճանաչումը հարցի լուծումը չէ: Անգլերէն խօսքին մէջ յստակօրէն գործածեց land բառը, հող:

Երկու օր շարունակ բացատրուեցան օրէնքներ, յիշուեցան բազմաթիւ ցեղասպանութիւններ որոնց նկատմամբ որոշումներ կայացուեցան, պատիժներ սահմանուեցան: Երբ հրատարակուին այս կարեւոր խորհրդաժողովի ընթացքին խօսուածները, անոնք օգտակար կ՛ըլլան մեզի, մանաւանդ նորերուն, սորվելու համար թէ անոնք ի՞նչ կրնան բերել մեզի, յաճախ ենթակայական ճառէն անդին, հայկական հարցին տալու համար արդիական եւ իրաւական բնոյթ: Այսինքն, ճիշդ հասցէագրումով, կ՛այժմէականայ Հայկական Հարցը:

Արամ Ա. կաթողիկոսի խօսքէն ետք, ելոյթները եղան մասնագիտական, որոնք անպայմանօրէն չէին առընչուեր հայկական կացութեան, բայց օգտակար են միշտ, բաղդատութեան եւ յիշեցման համար: Կրկին յիշուեցաւ, անպատժելիութեան պարագային, Հիթլերի խօսքը, թէ ո՞վ կը յիշէ հայոց ջարդերը:

Վահէ Թաշճեանի եւ Քէն Խաչիկեանի ելոյթները եւս անբաւարար պիտի ըլլային այս բարձամակարդակ խորհրդաժողովին առանցք դարձնելու Հայկական Հարցը, եթէ երկու թուրքեր, Թաներ Աքչամ, Քլարք Համալսարանի պատմութեան դասախօս, եւ Սաիտ Չէթինօղլու, Անգարայի անկախ համասլարանի դասախօս, հանդէս չգային պատմական տուեալներով եւ թրքական օրէնքներու կամայականութիւններու եւ հակասութիւններու արժեւորումներով: Այսինքն, տեսակէտներու փոխանակութիւնը ներելու, զղջումի, մարդկայնական, մարդասիրական եւ այդ կարգի բարոյական ոլորտէ փոխադրուեցաւ իրաւունքի հաստատման ոլորտ, միաժամանակ ընդունելով թուրք կառավարութեան ոճիրը եւ հայոց ինչքի կամայական իւրացումը, ճշդելով որ Թուրքիան իրաւունք չունի բռնագրաւուած պահելու հայոց ինչքը, ըստ կացութեան մշակուած օրէնքներով եւ հրամանագիրներով:

Թուրքիան իրաւունք չունի իւրացնելու հայոց սեփականութիւնները. այս մասին արտայայտուած են միջազգային մասնագէտներ, հայկական դիմումի մը վրայ (տեսնել Անտրէ Մանտէլշթամի գիրքը՝ «Հայկական Հարցը Ազգերու Լիկային առջեւ»):

Այս խորհրդաժողովը, Թաներ Աքչամի եւ Սաիտ Չէթինօղլուի մասնակցութեամբ եւ ելոյթներով repentance-ի, եթէ այսպէս կարելի է ըսել՝ մեղայական զղջումի յանդուգն քայլ մըն էր, յանդուգն՝ քանի որ ըսուած թուրքերու կողմէ: Օրէնքներու եւ անոնց պռոնզեայ քանդակի դէմքը ճեղքուեցաւ: Հաւատացի որ արդարութիւն մը կարելի է, անցնելով ոչ միայն օրէնքներու խաչաձեւ ուղիներով, այլ նաեւ՝ իմաստութեան եւ բարոյականութեան: Թուրք Սաիտ Չէթինօղլու մտաւորական պարկեշտութեամբ յայտարարեց, որ Թուրքիոյ մէջ ոչ-իսլամները սեփականազրկելու ընթացք եղած է եւ կայ:

Ինչ որ յաճախ ըսած եւ կրկնած եմ, ցեղասպանութիւն գործուեցաւ հողի համար, եւ ինչքի տիրացման այդ ընթացքը տեւականացման ձգտած է Թուրքիոյ յաջորդական կառավարութիւններու հրապարակած օրէնքներով (լքեալ գոյքերու կամ հարստութեան տուրքի, «վարլըք վերկիսի»):

Խորհրդաժողովի աւարտին Կիլիկիոյ կաթողիկոսը, Արամ Ա., կալուածագրերու թղթածրար ի ձեռին, յայտնեց, որ ԻՐԱՒՈՒՆՔՆԵՐՈՒ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄԻՆ պիտի ձեռնարկուի:

Եւ հակառակ ըսուածին եւ գրուածին, պայքարի նոր էջ կը բացուի, որպէսզի պարտուողական ոգիով չըսուի, թէ՝ պատմութեան էջերը կարելի չէ վերստին գրել:

Եթէ ձեռնածալ նստինք, այդ էջերը վերստին չեն գրուիր, եւ մոխիրը կը ծածկէ զանոնք:

Սամուէլ Միրզոյեան

Ադրբեջանի եւ Հայաստանի սահմանի ամենաթէժ կէտում՝ մշտական կրակոցների տակ գտնուող Չինարի գիւղի բնակիչները հպարտութեամբ ասում են, որ Հայաստանն սկսւում է հէնց իրենց գիւղից, ու իրենք են հայրենիքի հիւսիսարեւելեան դարպասը:

Հրադադարի ռեժիմի մասին պայմանագրի կնքումից 18 տարի անց էլ չեն դադարում կրակոցները Երեւանից շուրջ 250 կմ. հեռաւորութեան վրայ գտնուող Տաւուշի մարզի Չինարի գիւղում, որի՝ Ադրբեջանի հետ ձգուող սահմանի երկարութիւնը 28 կմ. է:

«Չինարիում պատերազմը չի աւարտուել: Էն, ինչ կատարւում է այստեղ, լկտիութիւն է: Երբ կրակում են յենակէտից յենակէտ, դա ուրիշ խնդիր է, բայց նրանք կրակում են անմիջապէս գիւղի վրայ, խաղաղ բնակիչների, մեքենաների, անասունների վրայ», ասում է Չինարիի գիւղապետ Սամուէլ Սաղոյեանը:

Լեռներով շրջապատուած Չինարին թերակղզու նման եռանկիւնաձեւ մտած է հայ-ադրբեջանական սահմանի մէջ՝ յարակից լինելով Ադրբեջանի Թովուզի եւ Գետաբեկի շրջաններին: Ադրբեջանական կողմի յենակետային դիրքերն անգամ անզէն աչքով էլ երեւում են գիւղից:

«Սարերի վրայ նրանք (ադրբեջանցիները) են, սարերի տակ՝ գիւղը: Նրանք իշխում են անմիջապէս գիւղի վրայ ու այնքան մօտ են, որ երբ կամենում՝ վնասում են, նոյնիսկ առանց դիպուկահարի էլ շատ հեշտ է վնաս հասցնելը», ասում է գիւղապետը՝ յաւելելով, որ գիւղի ծայրին գտնուող տունն ադրբեջանական կողմի յենակետային դիրքերից հեռու է ընդամէնը 650 մետր:

Սամուէլ Սաղոյեանը

Ըստ Չինարիի գիւղապետի՝ գիւղում իրավիճակն առաւել պայթիւնավտանգ դարձաւ 2008ից, երբ ադրբեջանական կողմն իր յենակէտերից մէկն առաջացրեց՝ աւելի մօտեցնելով գիւղին, իսկ արդէն 2008ի Մայիսից առ այսօր դիպուկահարն է աշխատում նրանց յենակէտերում:

«2008ի Յունիսի 18ին՝ մի օրուայ մէջ, երկու հոգու սպանեցին դիպուկահարները: Ես էլ անասնապահ էի, վերեւից տեսայ, որ խփեցին, իջայ օգնութեան: Ինձ էլ կրակեցին, բախտս բերեց՝ ոտքիս կպաւ, չմեռայ», ասում է 5 երեխայի հայր, 56ամեայ չինարեցի Սամուէլ Միրզոյեանը, որը դէպքից յետոյ 3րդ խմբի հաշմանդամ է դարձել:

Գիւղապետն ասում է, որ այս դէպքից յետոյ գիւղացիները դադարել են անասնապահութեամբ զբաղուելուց:

«2008ին 700 գլուխ խոշոր եղջերաւոր անասուն ու 800 գլուխ ոչխար ունէինք, իսկ այսօր գիւղն ունի ընդամէնը 60 կով ու 25 ոչխար, մարդիկ վախից վաճառեցին ամբողջը», ասում է Սաղոյեանը:

Չինարիում այս տարուայ Յունուարի դրութեամբ ապրում է 1384 բնակիչ (1991ին գիւղն ունէր 1860 բնակիչ), որոնց մի մասի համար աշխատատեղով են ապահովում գիւղի 140 աշակերտ ունեցող միջնակարգ դպրոցը, 30 երեխայի սպասարկող մանկապարտէզն ու համայնքապետարանը, ընդհանուր առմամբ՝ շուրջ 60 աշխատատեղ:

Գիւղում հիմնական զբաղմունքը խաղողագործութիւնն է՝ ընդամէնը 60 հեկտար կազմող խաղողի այգիներում: Ու թէեւ 2009ից գիւղի սահմանամերձ հողերն ազատուած են հողի հարկից, սակայն ըստ չինարեցիների՝ գիւղի 1000 հա. կազմող հողերի 70 տոկոսից աւելին գտնւում է սահմանի վրայ, ականապատուած ու թշնամու վերահսկողութեան ներքոյ, որի պատճառով էլ այդ տարածքներն արդէն 16 տարուց աւելի՝ չեն օգտագործւում:

«Մեր գիւղը դրախտ ա՛, հա՛մ աշխարհագրական դիրքը, հա՛մ բնակլիմայական պայմաններն էնքան լաւն են, որ ինչ ցանենք՝ աճում ա: Ունենք թուզ, կառալեօկ, հոն, նոյնիսկ զէյթուն ու կիւի է աճում էստեղ, մենակ խաղաղութիւն չունենք, որ էս ամէնը վայելենք», ասում է 68ամեայ Զինա Ապերեանը՝ ցոյց տալով իրենց տան պատուհանի շրջանակին Մարտի 7ի երեկոյեան կրակած փամփուշտի հետքերը, «մեզ օր ու արեւ չեն տալիս (ադրբեջանցիները)», ասում է նա:

Զինա Ապերեան

Ու չնայած ամէնօրեայ կրակոցների տակ է ապրում Չինարին, սակայն այստեղ կեանքը շարունակում է զարգանալ: Գիւղից Ռուսաստան արտագաղթած չինարեցիները եւս մենակ չեն թողնում իրենց համագիւղացիներին. նրանց ֆինանսական աջակցութեամբ գիւղն ապահովուած է գիշերային լուսաւորութեամբ, հիմնանորոգուել է նաեւ գիւղի համայնքային կենտրոնը:

«Հայաստանը Չինարիից այ սկսւում, ու մենք՝ մեր սահմանապահ զինուորների հետ միասին մի բռունցք դարձած, ամուր կանգնած ենք մեր հողի վրայ», հպարտութեամբ ասում են գիւղամէջում՝ անմիջապէս ադրբեջանական յենակէտի առջեւ կանգնած չինարեցիները:

«Արմէնիա Նաու»

ՀՀ հասարակական կարծիքը հետազօտող ու ընտրազանգուածի տրամադրութիւնները հարցախոյզներով ստուգող մասնագիտական կեդրոնները կարծէք բաւարար չէին… կանխատեսելու եւ պնդելու համար, որ Ազգային Ժողովի յառաջիկայ ընտրութիւններէն «յաղթական» դուրս պիտի գան իշխանութեան ղեկին գտնուող կուսակցութիւնները։

Եւ կարծէք բաւարար չէին տարեսկիզբէն ի վեր նոյն այդ կեդրոններուն կողմէ քաղաքական գովազդի պէս կրկնուող այն կանխատեսումները, թէ Մայիս 2012ի խորհրդարանական ընտրութիւններէն «մեծ անակնկալներ պէտք չէ սպասել», եւ թէ նախագահ Սերժ Սարգսեանի գլխաւորած քաղաքական ճամբարը պարզապէս պիտի «վերահաստատէ» ինքզինք եւ «ամրապնդէ» իր դիրքերը՝ առ ի պատրաստութիւն 2013ի ՀՀ նախագահի ընտրութեան։ Իսկ եթէ Ազգային Ժողովի նոր կազմի ձեւաւորման համար պայքար պիտի ծաւալի, ատիկա… բացառապէս պիտի մղուի իշխանաւոր ճամբարի զոյգ կուսակցութեանց՝ «Հանրապետական»ի (ՀՀԿ) ու «Բարգաւաճ»ի (ԲՀԿ)միջեւ…

Հիմա ալ մամուլն ու քաղաքական դաշտը զբաղեցնող գործիչներ եւ խմբակցութիւններ միացած են նախընտրական խմորումներուն վերաբերեալ այդ կանխատեսումներուն ու համահունչ քարոզարշաւի՝ աջէն թէ ձախէն պնդելով, որ ՀՀ քաղաքական բեմը ամէն ինչով պատրաստ է՝ գործող իշխանութեանց մշակած «բեմագրութիւն»ը ցուցադրելու համար։

Արտախորհրդարանական ընդդիմադրութեան մօտ կանգնած «Հրապարակ»ը, օրինակ, վերլուծելով թեկնածուներու առաջադրման եւ համամասնական թէ մեծամասնական ընտրացուցակներու հրապարակման ներկայ փուլը‘ շեշտը կը դնէ հետեւեալ եզրայանգումներուն վրայ.

- «ա) Այս ընտրութիւնները բաւականին տխուր ու միապաղաղ են անցնելու։ Մրցակցութիւն եւ թէժ պայքար ծաւալուելու է շատ քիչ ընտրատարածքներում։ Բանն այն է, որ մեզանում ընտրութիւնների գործընթացը գրեթէ լիովին նոյնացուել է ֆինանսական ներդրումների գաղափարի հետ։ Իսկ յայտնի է, որ հայը, որպէս կանոն, ներդրում անում է այն ժամանակ, երբ առնուազն 110 տոկոսով վստահ է, որ շահելու է եւ իր ներդրումը ետ է բերելու։

– «բ) Պայքար ծաւալուելու է միայն այն տարածքներում, որտեղ ընտրութիւնը կայանալու է ՀՀԿ եւ ԲՀԿ թեկնածուների միջեւ։ Այսինքն, մարդիկ ստիպուած են լինելու ընտրութիւն կատարել, այսպէս ասած, վատի ու վատագոյնի միջեւ, որոնք բովանդակային առումով իրարից քիչ են տարբերւում, եւ նման թեկնածուների առաջադրումը դժուար է այլընտրանքային որակել։

– «գ) Ընտրութեան գլխաւոր չափորոշիչը լինելու է փողի քանակը։ Երբ ընտրութիւնը վատի ու վատագոյնի միջեւ է, բնականաբար սկսում է դեր խաղալ ընտրակաշառքը»։

Դժուար չէ բացատրել, որ ինչո՞ւ 2008ի այսպէս կոչուած «կարծր ընդդիմութեան» շարքերէն նմանօրինակ եզրայանգումներ այսօր կը հրամցուին… «աղաւնիի» մեղմութեամբ եւ սառնասրտութեամբ։

Նախ՝ մեծապետական աշխարհը, Հայեւթուրք տխրահռչակ Արձանագրութեանց առ ի վարձատրութիւն, իր «օրհնութիւն»ը արդէն շնորհած է ՀՀ գործող իշխանութեանց եւ, նախընտրական այս փուլին, լորձնաշուրթն գովասանքով կը նախապատրաստուի «ողջունելու» Մայիսի ընտրութեանց… «քաղաքակիր»չ եւ «ժողովրդավարական» բնոյթը։

Ապա՝ ՀՀ ներ–քաղաքական դաշտին մէջ Սերժ Սարգսեանի եւ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի միջեւ բեմադրուած 2008ի թշնամական բեւեռացումը այլեւս անցեալ ու փակուած պատմութիւն է։ Ընդհակառակն՝ ԼՏՊի բանբերներէն Երեւանի նախկին քաղաքապետ Վահագն Խաչատրեանը այսօր արդէն յատուկ կարեւորութեամբ կը շեշտէ, որ Հայ Ազգային Կոնգրեսը դէմ է իրաւական դաշտէն դուրս եւ փողոցի վրայ լուծելու… ընտրութեանց արդիւնքին շուրջ ծագած վէճերը։

Աւելի՛ն. արդէն բացառուած չէ, որ գործակցութեան եզրեր ալ գտնուին երէկուան կատաղի մրցակիցներուն ու հակառակորդներուն միջեւ… Չէ՞ որ ՀՀ առաջին եւ երրորդ նախագահները, երկո՛ւքն ալ, կ՛առաջնորդուին միեւնոյն դաւանանքով, ըստ որուն՝ քաղաքականութեան մէջ չկան մնայուն թշնամիներ, այլ կան միայն մնայուն… շահեր։

Շատ աւելի ծանրակշիռ վէրքի մը վրայ իր մատը կը դնէ «Ժամանակ» թերթը, երբ դիտել կու տայ, թէ՝

– «Իշխանական կուսակցութիւնների համամասնական ցուցակները տեղով արհամարհանք են սոցիալական եւ հոգեբանական ծանր կացութեան մէջ գտնուող քաղաքացիների համար։ Այդ ցուցակները ստուերային եւ բացայայտ միլիոնատէրերի եւ միլիարդատէրերի, իշխանութեանը սպասարկելով՝ իրենց բարեկեցութիւնն ապահովող տարատեսակ մասնագիտութեան տէր անձանց մի հաւաքածու է, որի ներկայացուցիչներն իրենց կեանքով բացարձակապէս որեւէ կապ չունեն այդ սոցիալապէս ծանր պայմաններում ապրող քաղաքացիների հետ»։

Փաստօրէն ընտրազանգուածը այլեւս տեղ ու իրաւունք չունի միամտութեամբ ընկալելու Ազգային Ժողովի – եւ ընդհանրապէս կառավարման համակարգի – «երիտասարդացման» ուղղութեամբ իշխանաւորներու շռայլած խոստումները։ Նոյնիսկ եթէ տարիքով երիտասարդներ բեմ պիտի հանուին, անոնք խորհրդարանական եւ, հուսկ, կառավարական աթոռներու պիտի արժանանան միայն ու միայն իրենց «պատուիրատու դրամատէրեր»ուն ծառայելու պատրաստակամութեան համար։

Պատահական չէ, հետեւաբար, որ ՀՅԴ համամասնական ընտրացանկի հրապարակման առիթով Վահան Յովհաննիսեան երէկ կարեւորութեամբ կը շեշտէր, թէ՝

– «Կարծում եմ, մեր ընտրողն արդէն հասկացել է, որ չի կարելի հաւատալ ո՛չ մուկ բռնելու սարքում դրուած պանրի թարմութեանը, ոչ էլ խոստումներին ու ստերին, որոնք լսւում էին տարիներ շարունակ: Մենք լուրջ ակնկալիքներ ունենք»: ՀՅԴ պատգամաւորական խմբակցութեան ներկայացուցիչը նաեւ նախատեսեց, որ «պայքարը լինելու է սուր»: Իսկ պատասխանելով այն հարցին՝ թէ «կը լինե՞ն յետ–ընտրական բախումներ, թէ՞ ո»չ, ան դիտել տուաւ.– «Ինչպէ՞ս կարող եմ ասել։ Բայց դատելով, թէ իշխանութիւնները ինչպէ՛ս զոռով փորձում են անցկացնել «Արտակարգ դրութեան իրաւական ռեժիմի մասին» օրինագիծը, հետեւաբար‘ իշխանութիւնը դա չի բացառում»։

Յոռեգոյն այդ բեմագրութեան՝ նոր «Մարտի Մէկ»ի վտանգը չբացառելով հանդերձ, 2012ի ընտրութեանց պարագային զգալի է մեծապետական աշխարհին «ընդունելի ընտրապայքար» մը հրամցնելու ՀՀ նախագահի… «հաստատակամութիւն»ը։

Իսկ այդ առաջադրանքը «յաջողութեամբ» ի կատար ածելու համար, Սերժ Սարգսեան քաղաքական գործիչը ամէն միջոցի եւ քայլի կը դիմէ արդէն, որպէսզի ՀՀ նախագահի իր հասողութեան ենթակայ պետական եւ հանրային բոլոր հաստատութիւններն ու կառոյցները ծառայեցնէ սեփական դիրքերու վերահաստատման եւ ամրապնդման՝ այսպէս կոչուած «քաղաքակիր»չ ու «ժողովրդավարական» խաղականոնները յարգելու… ցուցադրական նախաձեռնութիւններով։

Բայց ինչպէս որ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Երկիր» դիտել կու տայ, «Ընտրութիւնների նախաշեմին իշխանական ուժերն իսկական մրցավազք են սկսել հանրային հատուածին քաղաքականութիւն ներքաշելու, կուսակցականացնելու ուղղութեամբ, որով նաեւ ընդդիմադիր առանձին ուժեր են վարակւում: Սակայն Հայաստանում ոչ թէ հանրային հատուածը քաղաքականացնելու, այլ քաղաքականութիւնը հանրայնացնելու, հասարակական սպասումների ու ակնկալիքների վրայ ամրակցելու պահանջարկ կայ»։

Նման պահանջարկի գոյութեան եւ, աւելին, ուժեղացման կ՚անդրադառնայ անշուշտ այսօրուան իշխանաւոր ճամբարը։ Բայց որովհետեւ ընտրած է իր իշխանութիւնը վերարտադրելու ուղին, ամէն գնով պիտի քալէ հակառակ ուղղութեամբ՝ ՀՀ նոյնինքն հանրային մարզի բովանդակ ներուժը լծելու համար, ի նպաստ «Հանրապետական»ի յաղթանակին ապահովման, «ազատ եւ արդար ընտրութեանց» բեմականացումին։

Հայոց Ազգի ու Պետութեան վաղուան պայծառ օրուան ի վնաս ծանրակշիռ խարդաւանք մը կը բեմադրուի այսպէ՛ս, «քաղաքակիր»չ ու «ժողովրդավարական» դիմակահանդէսով։

Եւ դիպուկ է ախտաճանաչումը «Հայոց Աշխարհ» թերթին, որ ընտրացուցակներու «շնորհանդէսին» առիթով կ՛ընդհանրացնէ՝

– «Թռուցիկ դիտարկումն անգամ ակնյայտ է դարձնում, որ ներկայ առաջադրումների հիմնական առանձնայատկութիւնը ոչ թէ ընտրացուցակների մէջ նոր անունների եւ հասարակութեան հետաքրքրութիւնը շարժող դէմքերի շատ թէ քիչ զգալի թուաքանակն է, այլ առաջատար ուժերի նախընտրական ցանկերում լայնօրէն ներառուած «լեգիոներների» առկայութեան փաստը։ Նրանք համեմատաբար փոքր կուսակցութիւնների առաջին դէմքերն են, որոնք հնարաւորութիւն չունենալով ինքնուրոյնաբար սեփական՝ «փոքր ցուցակներով» անցնել խորհրդարան, ներառուել են այս կամ այն կուսակցութեան «մեծ ցուցակ»։ Դրանով ստեղծւում են որոշակի պայմաններ ու նախադրեալներ յստակեցնելու Հայաստանի քաղաքական դաշտը, քանի որ նման «ներառումները» կուսակցութիւնների մերձեցման եւ աստիճանական միաձուլման գործընթացի սկիզբն են, ինչը միանգամայն օրինաչափ ու անհրաժեշտ զարգացում է»։

Արդեօք իրապէս աւարտա՞ծ է ազգային ժողովի ընտրութիւնը… դեռ չսկսած։

Պատասխանի իրաւունքը կը պատկանի հայրենի ընտրողին։

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ «ԴՐՕՇԱԿ»Ի

Իրականութեան չի համապատասխաներ խորհրդայնաբոյր այն կարծիքը, թէ նորագոյն պատմութեան մէջ հայոց անկախ պետականութիւնը ստեղծուեցաւ ուրիշներու կամքով: Անշուշտ կասկածէ վեր է, որ կովկասեան տարածաշրջանէն ներս խմորուած կացութիւնները իրենց դերակատարութիւնը ունեցան հայութեան ճակատագրի ուղղութեան տեսանկիւնէն. ատիկա երբեք չի նշանակեր սակայն, թէ անոնք միակ տուեալն էին հայոց պետականութեան վերածնունդին

Պատմական տուեալ է, թէ ամէն անգամ երբ առիթը ներկայացաւ, Հայաստան անկախացաւ իր աշխարհացրիւ ժողովուրդի միասնական պայքարին մէջ նետուած ուժերով: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին ռուսական ուժերու փախուստը կովկասեան ճակատէն ստեղծեց առիթներէն առաջինը, եւ Հայաստան անկախ պետութիւն դարձաւ միջազգային բեմէն դարերու բացակայութենէ մը ետք: Ի՞նչ կ’ըլլար սակայն կացութիւնը, եթէ հայութիւնը ամբողջական ուժերով չստեղծէր Սարտարապատը, Բաշ Ապարանն ու Ղարաքիլիսան: Ուղղակի անհեթեթ է ոմանց կողմէ շարունակուող այն պնդումը, թէ Մայիս 28ի Հայաստանի Հանրապետութիւնը Թուրքիոյ ստեղծած պետական կառոյցն էր, քանի անոր հետապնդած ծրագիրը ակնբախօրէն հայութեան ամբողջական բնաջնջումն էր: Իսկ նախորդ դարու վերջաւորութեան Խորհրդային Միութեան փլուզման պատճառներէն մէկը ազգային հարցն էր, որ կորպաչովեան ազատութեան ծլարձակումէն անմիջապէս ետք իր արտայայտութիւնը գտաւ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդի ձեռնարկած ազատագրական պայքարով: Այդ պայքարը յաջողութեամբ պսակուեցաւ ամբողջական հայութեան ամբողջական ուժերու ամբողջական լարումով:

Նոյն տրամաբանութեամբ աւելի քան չորս տասնամեակէ ի վեր յաջող կերպով կ’ընթանայ նաեւ Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործը: Այդ հարցի շուրջ գոյացած համահայկական համաձայնութեան շնորհիւ է, որ երկրագունդի կառավարիչները չեն յանդգնիր այլեւս այդ խնդիրը կրկին իրենց փոշոտած դարակներուն մէջ տեղաւորելու. ատիկա ընելու ցարդ կատարած իրենց բոլոր փորձերը ձախողած են:

Պարզ է ուրեմն: Հայութեան նման փոքր ժողովուրդները միջազգային քաղաքական բեմին վրայ կը յաջողին, երբ միասնակա՛ն ազգային ծրագիրով ու ճիգով կը ներկայանան այդ բեմի գլխաւոր դերասաններուն ու բեմադրիչներուն: Այլապէս՝ իրենց պայքարունակութիւնը դիւրաւ առիթ կու տայ ներքին աղիտալի պայքարներու: Այդ պաճառով է, օրինակի համար, որ հայութեան քաղաքական ընդդիմադիրները առիթ չեն փախցներ  ուղեղալուացքային բոլոր մեթոտներու գործադրութեամբ մեզ ու աշխարհը համոզելու, որ Ցեղասպանութեան հարցին ընկալման ու հետապնդման շուրջ հայրենի հայութիւնն ու սփիւռքահայութիւնը տարակարծիք են: Յստակ է, որ մէկ բռունցքի չարենցեան սկզբունքը ուժեղներն իսկ կը վախցնէ:

Հետեւաբար հայութեան լինելութեան ապահովման համար անհրաժեշտ է բովանդակ հայութեան բովանդակ կարողականութեան օգտագործումը. սակայն ո՛չ միայն ռազմական օրհասական ժամանակներու, այլ՝ տեւապէս. նաեւ՝ քաղաքական-դիւանագիտական առօրեայ պայքարին մէջ:

Հայաստան ամբողջացուց իր նորագոյն անկախ պետական կառոյցի առաջին քսանամեակը՝ բաւական դժուար պայմաններու մէջ: Որեւէ անկախ պետութեան պարագայի նման Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութիւնը նոյնպէս տուեալ չէ, այլ գոյանալէ ետք կը նուաճուի ամէնառօրեայ տաժանագին պայքարով: Զարմանալի բան չկայ այս իրականութեան մէջ: Պետութիւնը, անհատի նման, ապրող-շնչող էակ է. որեւէ անզգուշութիւն եւ ընկրկում կրնայ սպառնալ մինչեւ իսկ անոր գոյութեան: Իր գոյութեան երրորդ տասնամեակը թեւակոխած ըլլալով հանդերձ հանրապետութիւնը տակաւին ամբողջութեամբ կայացած չէ. ան կը դիմագրաւէ հարցեր, որոնց լուծման համար անհրաժեշտ է պետականութիւնը ամրապնդող այլեւայլ ծրագիրներու գործադրութիւնը, յաճախ՝ անոնց պատրաստութիւնը: Առանց արդիական պետութեան մը բոլոր ստորոգելիներու տիրացման Հայաստան իբրեւ անկախ պետութիւն իր գոյութիւնը երկար ատեն շարունակելու ի վիճակի չէ: Իսկ անկախ պետականութիւնը ժամանակի մէջ ազգի ու իր մշակոյթի գոյութեան հիմնական երաշխիքն է: Հայկական պետական կառոյցներու զօրութենէն, որակէն, մրցունակութենէն կախեալ է անոր ապագայ գոյութիւնը: Հետեւաբար հայկական հաւաքականութեան ինքնութեան պահպանումը՝ շատ կարեւոր չափով:

Ուրեմն պատասխնատուութիւնը բոլորին է: Հայաստանի պետութեան յարատեւման համար պատասխանատու է ամբողջ հայութիւնը. հայրենի հայութիւնը եւ աշխարհացրիւ ամբողջ հայութիւնը:

(Նախ) Անցած շաբաթ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները յայտարարութիւն են տարածել Հայաստան, Ադրբեջան եւ Լեռնային Ղարաբաղ կատարած տարածաշրջանային այցի արդիւնքների վերաբերեալ, որը տեղի է ունեցել Մարտի 2-6ը: Ինչպէս նշւում է ԵԱՀԿի պաշտօնական կայքէջում զետեղուած հաղորդագրութեան մէջ, համանախագահները կողմերին են ներկայացրել Յունուարի 23ին Սոչիում Ադրբեջանի, Ռուսաստանի եւ Հայաստանի նախագահների համատեղ յայտարարութիւնում արտացոլուած դրոյթների իրացման պլանը:

Եթէ հակիրճ շարադրելու լինենք մարտեան յայտարարութեան հիմնական թեզիսները, ապա դրանք վերաբերում են, նախ, կարգաւորման հիմնական սկզբունքների՝ որպէս ապագայ խաղաղ համաձայնագրի հիմքի վրայ աշխատանքն առաջ շարժելու գործում կողմերին օգնութիւն ցոյց տալու միջոցներին, երկրորդ՝ շփման գծում միջադէպերի հետաքննման մեխանիզմի ստեղծմանը եւ, երրորդ՝ հումանիտար (մարդասիրական-Խմբ.) հարցերին եւ մարդկանց միջեւ շփումներին, որոնք պէտք է օգտագործուեն տարածաշրջանի ժողովուրդների միջեւ փոխըմբռնմանը նպաստելու համար:

Ըստ էութեան, յիշատակուած յայտարարութեան բոլոր երեք դրոյթները մեզ համար նորութիւն չեն: Տարբեր ժամանակներ դրանք այս կամ այն չափով առկայ են եղել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների համատեղ յայտարարութիւններում, եւ հէնց միայն այն փաստը, որ այդ թեզիսները յայտարարութիւնից յայտարարութիւն են անցնում, վկայում է այն մասին, որ դրանց իրացման գործում ոչ ամէն ինչ է բարեյաջող: Ու թէեւ միջնորդները, որպէսզի բանակցութիւնների անընդմէջ բնոյթն ու արդիւնաւէտութիւնը ցուցադրեն, ջանում են կարգաւորման տեղապտոյտ անող գործընթացը սքօղել «համապարփակ խաղաղ համաձայնագրի վրայ աշխատանքը շարունակելու գործում կողմերին օգնութիւն» դիւանագիտական բանաձեւումով, ակնբախ է, որ այդ «պերմանենտ (մշտական-Խմբ.) աշխատանքն» առայժմ ցանկալի արդիւնք չի տալիս: Մենք, իհարկէ, ամենեւին հակուած չենք նսեմացնելու Մինսկի խմբի համանախագահների վաստակը եւ սիրով հաւատում ենք, որ բանակցութիւնների գործընթացում ինչ–ինչ տեղաշարժեր կատարւում են, բայց դրանք, աւելի շուտ, երկրորդական հարցերին են վերաբերում4 չշօշափելով հիմնականները: Եւ այստեղ մենք մեզ թոյլ կը տանք մի ակամայ բառախաղ. կարգաւորման հիմնական սկզբունքների քննարկման ժամանակ կողմերն իրենց հիմնական դիրքերից չեն նահանջում:

Կարեւոր է նշել, որ խաղաղարարութիւնը կոլեկտիւ (հաւաքական-Խմբ.) գործընթաց է, եւ նրան հաւասար իրաւունքներով պէտք է մասնակցեն հակամարտութեան բոլոր կողմերը: Յատկապէս Լեռնային Ղարաբաղը՝ որպէս հիմնական եւ առաւել տուժած կողմ: Սակայն գործնականում կատարելապէս այլ բան ենք տեսնում: Արդէն գրեթէ տասնհինգ տարի ԼՂՀն բանակցութիւնների ներկայիս ձեւաչափից դուրս է մնում, ձեւաչափ, որն ի սկզբանէ թերարժէք է հանդիսանում եւ խաղաղ գործընթացում յաջողութեան յանգեցնել չի կարող: Իսկ չէ՞ որ Լեռնային Ղարաբաղը, ԵԱՀԿ պաշտօնական փաստաթղթերին համապատասխան, ինչի մասին արդէն բազմաթիւ անգամ է խօսուել, հակամարտութեան, եւ որպէս հետեւանք՝ բանակցային գործընթացի կողմ է ճանաչուած: Իհարկէ, այդ մասին հիանալի գիտեն միջազգային միջնորդները, այլապէս նրանք մշտապէս չէին խօսի Լեռնային Ղարաբաղը բանակցութիւնների սեղանի մօտ վերադարձնելու անհրաժեշտութեան մասին: Բայց պարադոքսը կայանում է այն բանում, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները, որոնք պարզապէս պարտաւոր են յարգել իրենց կազմակերպութեան փաստաթրթերը, ասես հաշտուել են ղարաբաղեան կողմը բանակցային գործընթաց վերադարձնելուն Ադրբեջանի հակազդեցութեան հետ՝ նրան թոյլ տալով հաշուի չնստել բանակցութիւններին մասնակցելու՝ ԼՂՀի իրաւունքի հետ, որոնց ընթացքում հէնց ԼՂՀի հարցերը պէտք է լուծուեն, այլ ոչ թէ Ադրբեջանի կամ Հայաստանի:

Յաճախ ԵԱՀԿ միջնորդները ղարաբաղեան հակամարտութեան կողմերին կոչ են անում քաղաքական կամք դրսեւորել համաձայնութեան հասնելու համար: Կարծում ենք՝ նրանք պէտք է այդ կոչը հասցէագրէին, այդ թւում, նաեւ իրենց, որպէսզի Ադրբեջանի ցուցումներով չգնան, ինչպէս հիմա, այլ նրան ստիպեն ուղղակի բանակցութիւններ սկսել ԼՂՀի հետ: Պարզապէս անհեթեթ է, երբ համանախագահները, անդրադառնալով Լեռնային Ղարաբաղը բանակցային գործընթացի մէջ վերադարձնելու հեռանկարներին, նշում են դրան ադրբեջանական կողմի համաձայնութեան անհրաժեշտութիւնը: Չէ՞ որ միջազգային իրաւունքին համապատասխան՝ ԼՂՀի անկախութեան ճանաչումն անգամ Ադրբեջանի համաձայնութիւնը չի պահանջում, ինչի մասին նա մշտապէս խօսում է, քանի որ տուեալ հարցը նրա իրաւասութեանը չի պատկանում, ինչը Մինսկի խմբի համանախագահները չիմանալ չեն կարող: Հելսինկիի 1975 թուականի Եզրափակիչ ակտում ուղղակիօրէն նշւում է, որ «բոլոր ժողովուրդները միշտ իրաւունք ունեն լիակատար ազատութեան պայմաններում որոշել, երբ եւ ինչպէս իրենք ցանկանում են, իրենց ներքին եւ արտաքին քաղաքական կարգավիճակը՝ առանց դրսից միջամտութեան»: Այլ կերպ ասած, ցանկացած դէպքում վերջին խօսքը պէտք է պատկանի ոչ թէ Ադրբեջանին, այլ Լեռնային Ղարաբաղին:

Մինչդեռ, Մինսկի խմբի համանախագահութեան անհետեւողականութիւնն ու անվճռականութիւնը խրախուսում են ադրբեջանական իշխանութիւնների առանց այն էլ չափից դուրս մեծ ախորժակը: Որպէս արդիւնք՝ Ադրբեջանի նախագահն արդէն վաղուց է Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագիրը որոշող երեւակայում իրեն: Օրերս թուրքական թերթերից մէկին տուած հարցազրոյցում նա յայտարարել է, թէ դէմ չէ, «որ Լեռնային Ղարաբաղում ապրողները շարունակեն այստեղ մնալ»: Այ, այսպիսի «մեծահոգութիւն ադրբեջանական ձեւով», որն ուղեկցւում է, ի դէպ, սպառազինութիւնների անզուսպ մրցավազքով: Բայց չէ՞ որ կարող էր եւ մերժել մեր պատմական հայրենիքում ապրելու մեր իրաւունքը, առաւել եւս՝ վերջին ժամանակներս այն մասին նրա կատարած յայտարարութեան հաշվառումով, թէ «առաջին հերթին, մեր հիմնական թշնամիներն աշխարհասփիւռ հայերն են»:

Բայց վերադառնանք ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների համատեղ յայտարարութեանը: Արդեօ՞ք իրատեսական է նման պայմաններում խօսել տարածաշրջանի ժողովուրդների միջեւ փոխըմբռնմանը նպաստելու համար մարդկանց միջեւ շփումների մասին, եթէ այդ հարցերն արդէն հիմա քաղաքականացւում են Ադրբեջանի կողմից: Կարծում ենք՝ ամենեւին պատահականօրէն չեն միջնորդները, դաս առած «ադրբեջանական» դառն փորձից, իրենց յայտարարութեան մէջ վերապահում արել հումանիտար հարցերն ի վնաս խաղաղ գործընթացի քաղաքականացնելու անթոյլատրելիութիւնը: Կարելի՞ է, արդեօք, շփման գծում միջադէպերի հետաքննման մեխանիզմ ստեղծել, եթէ Բաքուն խոչընդոտում է դրան, քանզի մտադիր չէ դադարեցնել իր դիպուկահարային պատերազմը: Ակնյայտ է, որ բանակցութիւնում այնպիսի զրուցակից ունենալու դէպքում, ինչպիսին է Բաքուի ներկայիս ռասիստական (ցեղապաշտական-Խմբ.) հակահայկական ռեժիմը, կարգաւորման յաջողութեան յոյսերը չափազանց պատրանքային են: Դատելով ամէն ինչից, միջնորդները դեռեւս շուտ չեն տեսնի հիմնական սկզբունքների վերաբերեալ համաձայնագիրը, եթէ ընդհանրապէս կը տեսնեն այն:

ԼԷՈՆԻԴ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ «Ազատ Արցախ» պետական պաշտօնաթերթի գլխաւոր խմբագիրն է

ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ.-  Դաշնակցութիւնն ինչպէ՞ս է պատրաստւում առաջիկայ խորհրդարանական ընտրութիւններին:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Ամէն անգամ պատրաստւում ենք այն համոզումով, որ կ՛ընթանան արդար, միջազգային չափանիշներին համապատասխան ընտրութիւններ: Նաեւ մտածումով, որ ընտրութիւնները կը լինեն գաղափարների փորձարկման հնարաւորութիւն:

ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ.- Որքանո՞վ է իրական ձեր մտածումը. օրինակ՝ ես չեմ կարծում, որ մեր երկրում ընթանայ գաղափարական պայքար:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Ես պատահականօրէն չօգտագործեցի «մտածում» բառը: Այս քսան տարիների մէջ մեզ երբեք չի յաջողուել Հայաստանում ունենալ արդար ընտրութիւններ: Մենք ապրում ենք կեղծ իրականութեան մէջ՝ պսեւդոժողովրդավարութեան (կեղծ ժողովրդավարութեան-Խմբ.) պայմաններում, երբ այնքան է նուաստացուած մարդու արժանապատուութիւնը, որ 5 հազար դրամով կարելի է գնել մարդկային ճակատագիր, նաեւ՝ Հայաստանի ապագան: Այնպէս որ, խաղասեղանին, ես կարող եմ ասել նաեւ՝ զոհասեղանին, դնում ենք մեր երկրի զարգացման հեռանկարը:

ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ.-  Իսկ ո՞րն է պատճառը, որ մեր երկրի նախագահը, էլ վարչապետին չեմ ասում, հրապարակաւ անվերջ խօսում է ազատ ու արդար ընտրութիւնների անհրաժեշտութիւնից:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Ինձ համար այնքան հաճելի կը լինէր իմ նախագահին հաւատալը՝ անկախ նրանից, թէ քաղաքական որ ուժն է ներկայացնում: Որովհետեւ նա իմ պետութեան խորհրդանիշերից է: Բայց ես յուսահատուելու բազմաթիւ առիթներ եմ ունեցել: Մենք ապրում ենք մի իրականութեան մէջ, երբ հրապարակային խոստումներ ենք լսել օլիգոպոլիաների դէմ պայքարի, կոռուպցիայի նուազեցման կա՛մ թէկուզ մեր կեանքում բարոյական արժէքների ամրակայման ուղղութեամբ, սակայն իրական պատկերը բոլորովին այլ է: Մենք ունենք գնալով աղքատացող, իրաւական առումով անպաշտպան հասարակութիւն: Նաեւ՝ արտագաղթի ահռելի ալիք, որը զարկերակդ է նօսրացնում: Շարունակում ենք մնալ կիսահիբրիդային (կիսախառնատեսակ-Խմբ.) երկիր, որտեղ համաձուլուած են ժողովրդավարական արժէքները եւ աւտորիտար (մենատիրական- Խմբ.) կառավարումը: Եւ կիսաարեւելեան, կլանային (տոհմային-Խմբ.) մեր մոդելով (բնատիպով-Խմբ.) փորձում ենք մեզ ներշնչել, թէ ժողովրդավարական երկիր ենք: Ես ցաւով եմ արձանագրում, որ անկախութեան այս քսան տարիների ընթացքում մենք կարողացանք մեր մէջ այսքան ծառայ ու ստրուկ ունենալ:

ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ.- Ըստ իս, վաղուց ունէինք, պարզապէս երեւացին, ու մենք սկսեցինք այդ մասին խօսել:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.-  Բայց մեզ անկախ Հայաստանում շանս (առիթ-Խմբ.) էր տրուած: Առաջին հայեացքից թւում է, թէ 20 տարին փոքր ժամանակահատուած է, բայց 21րդ դարում արագութիւններն այլ են. 24 ժամն այլեւս 24 ժամ չէ: Եւ ինչպէս մեր վարչապետն է սիրում ասել՝ մրցունակ լինելու համար ժամանակը մեզ չի սպասում:

ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ.- Գուցէ օբյեկտիւ (առարկայական-Խմբ.) է, ինչ-որ բանով պայմանաւորուած է, որ մեր հասարակութեան մէջ այդքան ստրուկներ կան: Բայց այժմ հարցն այն է, թէ տեսնո՞ւմ ենք այն ընթացքը, որ մեր ազգի վերնախաւը, քաղաքական էլիտան (ընտրանին-Խմբ.) փորձի ստրուկը կոտրել մեր մէջ:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Քաղաքագիտական նորմ է, որ ցանկացած երկրի իշխանութիւն չի կարող իր որակական յատկանիշներով հասարակութեան պատկերն ու նրա արտացոլանքը չլինել: Բայց քաղաքական էլիտան ունի պատասխանատուութիւն. հասարակութեանը փոխանցել արժէքներ, որոնք կը նուազեցնեն մեր ներսի ստրուկը, մանկուրտը, ծառան: Որովհետեւ «հարց չկայ, շէ՛ֆ», «ոնց կ՛ասես, շէ՛ֆ» տեսակը պետութեան ողնաշարն է կոտրում:

ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ.- Հրազդանի ընտրութիւնները չվկայեցին, թէ մեր ընտրութիւններն արդար են լինելու. ականատեսների հաւաստմամբ՝ այնտեղ գործի դրուեց ընտրակաշառքի հզօր մեքենան:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Ոչ միայն ընտրակաշառքը: Քաղաքական էլիտան իր վարչական ռեսուրսն (լծակները, հնարաւորութիւնները-Խմբ.) օգտագործում է ընտրութիւնների ժամանակ: Նախ՝ հարկային տեռորը (ահաբեկումը-Խմբ.), որն ինքնին քաղաքական տեռոր է: Նաեւ ընդհանուր ահաբեկումները. մէկին վախեցնում են բանակում գտնուող որդով, մէկին տեղեկանք չեն տալիս, մէկը օպտիմալացման (կրճատման-Խմբ.) տակ է ընկնում եւ այլն, եւ այլն:

ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ.- Եթէ ձեւաւորուի ընտրակեղծիքների դէմ պայքարի ճակատ, Դաշնակցութիւնը կը միանա՞յ դրան:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.-  Մենք արդէն այդ գործընթացի մէջ ենք: Համամասնական ընտրակարգի վերաբերեալ մեր շարժումը, փաստօրէն, միասնական օրակարգ ձեւաւորեց ամբողջ քաղաքական դաշտում: Բացի իշխող կուսակցութիւնից: Հիմնադրեցինք նաեւ «Քուէն ուժ է» շարժումը: Մենք նաեւ յայտարարել ենք, որ ազգային օրակարգերի ձեւաւորման շուրջ գաղափարական տարաձայնութիւնները մի կողմ ենք դնում: Թող ճոռոմ չլինի խօսքս, եթէ ասեմ, թէ որքան ճակատագրական են լինելու մայիսեան ընտրութիւնները Հայաստանի համար:

Իսրայէլի վարչապետ Նեթանիահուի Ուաշինկթըն այցելութեան օրերուն, Մարտի սկիզբը, լրատու աղբիւներ լայն արձագանգ եղան հրապարակային հանդիպումներուն ու ճառերուն, որոնց մէկ մասը արտասանուեցան հրէական ծանօթ «ատեաններուն» մէջ։

Նոյն օրերուն, շշուկներ շրջան ըրին, թէ քուլիսներու ետին, մանր ու կարճատեւ բանավէճ մը զարգացեր է նախագահ Օպամայի ու հիւր վարչապետին միջեւ։ Լսողներ եղած են, որ Օպամա հետեւեալ գանգատները եւ քիչ մըն ալ սպառնական արտայայտութիւնները ուղղած է Նեթանիահուին, յիշելով Միջին Արեւելքի մէջ խաղաղութիւն ու արդարութիւն հետապնդելու իր ընտրական հաւաստիքները.-

- Իսրայէլ պէտք է դադրեցնէ պաղեստինցիներու ջարդը։

- Իսրայէլ պէտք է վերջ տայ պաղեստինեան հողերու վրայ բնակեցման վայրեր կառուցելու իր տասնամեակներու քաղաքականութեան։

- Իսրայէլ պէտք է հրաժարի կորիզային իր զինամթերքէն։

- Իսրայէլ պէտք է ինքնազսպումի դիմէ Իրանի դէմ ու չստուգուած տեղեկութիւններով թմբկահարում չկատարէ անոր կորիզային զէքերու կարողութեան մասին։

- Իսրայէլ ընդհանուր առմամբ պէտք է զգուշանայ այնպիսի քայլերէ, որոնք Ծոցի շրջանին մէջ լարուածութիւնը կը բարձրացնեն ու պատճառ կ՛ըլլան… քարիւղի սակերուն բարձրացման։

Օպամա այլ պահանջներ ու նմանօրինակ արտայայտութիւններ ալ ունեցեր է։

Նեթանիահու համբերութեամբ մտիկ ըրեր է, յետոյ հարցուցեր է.- Պարոն նախագահ, մոռցա՞ծ ես, որ ընտրապայքարի էջը բացուած է… Որոշած ես այժմէ՞ն ձախողիլ։

Այս «մտերմիկ զրոյց»էն ետք է որ Օպամա կատարած է իր ծանօթ յայտարարութիւնները, ամբողջական զօրակցութիւն յայտնելով Իսրայէլի ու մոռնալով պաղեստինցիներուն բոլոր իրաւացի տեսակէտները։

Կարելի՞ է հաւատալ նման շշուկներու, զորս հրապարակ նետողները վստահաբար քաղաքական երգիծանք կը սիրեն…

«Ֆորբս»ը հրապարակել է միլիարդատէրերի ցանկը, ովքեր ներկայացնում են աշխարհի 58 երկրները: Ցանկում Հայաստանը չկայ:

Հայաստանում կա՞ն արդեօք միլիարդատէրեր: Շատ դժուար է պատասխանել այս հարցին, քանի որ ոչ ոք չգիտէ, թէ որքան կապիտալ (դրամագլուխ-Խմբ.) ունեն հայաստանցի հարուստները: Ռոբերտ Քոչարեանի մասին մամուլում գրում էին, թէ նա ունի 4 միլիարդ դոլար, սակայն դա խօսակցութիւնների ու ենթադրութիւնների մակարդակում էր: Նման կերպ, ռուսական թերթերից մէկը 90ականների վերջին յօդուած էր հրապարակել յետխորհրդային երկրների միլիարդատէր-նախագահների մասին, որոնց մէջ յիշատակւում էր Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի անունը: Այլ «միլիարդատէրերի» մասին ընդհանրապէս խօսք չի եղել: Թէեւ, դժուար թէ Հայաստանի ծաւալները թոյլ են տալիս կուտակել նման չափերի կապիտալ:

Եկամուտների յայտարարագրումը եւ կարողութիւնը հաշուելու բաց համակարգը թոյլ է տալիս վեր հանել ամենահարուստ մարդկանց եւ, համապատասխանաբար, հաշուել նրանց հարկերը: Բացի այդ, հարստութեան կոնկրետ ծաւալը ենթադրում է նաեւ հիմնաւորում, թէ ինչպէս է այն ձեռք բերուել, որտեղից է առաջացել եւ շնորհիւ ինչի է մարդը տէր դարձել նման փողերի:

Աշխարհի հարուստների ցուցակում կան ներկայացուցիչներ ինչպէս ինտելեկտուալ (մտաւորական-Խմբ.) եւ վիրտուալ ոլորտների (մեդիա-մագնատներ, բարձր տեխնոլոգիական ոլորտի տէրեր), այնպէս էլ հանքահումքային եւ առեւտրային ցանցերի ոլորտի ներկայացուցիչներ: Հայաստանում անհասկանալի է, թէ որտեղից է հարուստների փողը:

Ռուսաստանում, որտեղ կապիտալի շրջանառութիւնն ամենեւին էլ թափանցիկ չէ, օլիգարխները չեն վախենում իրենց կարողութիւնը յայտարարագրելուց, յամենայնդէպս, նրանք չեն հերքում իրենց եկամուտների մասին տեղեկութիւնները, որոնք բերւում են միջազգային ռեյթինգներում:

Հայաստանում հարուստներն «ամաչում են» իրենց հարստութիւնից: Չնայած նրան, որ կենցաղային մակարդակում նրանք ամէն կերպ ցուցադրում են իրենց ունեցածը, յաճախ՝ անճաշակ ու գռեհիկ դրսեւորումներով, սակայն հանրային ռեժիմում ոչ մի հարուստ չինովնիկ (պետական պաշտօնեայ-Խմբ.) կա՛մ բիզնեսմեն չի խոստովանում, թէ որքան ունի:

Դա պայմանաւորուած է մի քանի պատճառներով: Նախ, շատերը հարկեր չեն վճարում իրենց իրական ունեցածին համապատասխան, երկրորդ, ռեյթինգը ենթադրում է, որ մէկն առաջ է, միւսը՝ հետ, իսկ Հայաստանում ոչ ոք չի ուզում, որ դիմացինն իրենից հարուստ լինի: Եւ երրորդ, դեր ունի խորհրդային աւանդոյթը, երբ հրապարակային հարուստ լինելն «ամօ»չ էր եւ վտանգաւոր:

Հայաստանում հարուստ մարդկանց ռեյթինգ կազմելն, ըստ ամենայնի, ձեռնտու չէ ոչ մէկին, նոյնիսկ կառավարութեանը: Այլապէս, վերջինս վաղուց կը զբաղուէր եկամուտների յայտարարագրմամբ, առանց որի «խոշոր բիզնեսը հարկային դաշտ բերելու» մասին յայտարարութիւններն անիմաստ են: Ոչ ոք չի ուզում համեմատել սեփական եկամուտները՝ Հայաստանում հարկեր վճարում են այնքան, որքան սահմանել է իշխանութիւնը քուոտաների տեսքով:

Իրենց հարստութիւնը չեն համեմատում արաբական շէյխերն ու արեւելեան կառավարիչները, մրցակցութիւնն ընդհանրապէս յատուկ չէ Արեւելքին: Եւ այս իմաստով Հայաստանը Արեւելք է, խոր ու անյոյս Արեւելք, որտեղ «էլիտան» (վերնախաւը-Խմբ.) հաշուետու չէ ժողովրդին եւ նպատակայարմար չի գտնում յայտարարել իր կարողութեան մասին:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Կարդացի, թէ Զուիցերիոյ դատախազութիւնը քրէական գործ յարուցած է Եւրոպական Միութեան հետ Թուրքիոյ յարաբերութիւններու նախարար Էկեմեն Պաղըշի դէմ, Ցիւրիխի մէջ ցեղասպանութիւնը ուրանալուն համար, որովհետեւ Զուիցերիոյ մէջ գոյութիւն ունի ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականօրէն պատժող օրէնք։ Իսկ նախարար Պաղըշ պարծենալով հակադարձած է, որ եթէ պէտք ըլլայ նորէն նոյն բանը կ՛ընէ եւ թէ աշխարհի վրայ չի ճանչնար ուժ մը, որ կրնայ թուրք նախարար մը ձերբակալել։ Իրականութիւն մը կա՞յ իր այսքան  յոխորտալից յայտարարութեան մէջ:

ՍԱՐԳԻՍ, Թորոնթոյէն

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Թէ թուրք նախարար ձերբակալելու ուժ գոյութիւն ունի՞ կամ ոչ, հարցական է։ Սակայն յստակ գիտեմ, նաեւ ինք՝ նախարար Պաղըշ, պէտք է շատ լաւ գիտնայ, թէ գոյութիւն ունի եւ ունեցած է ուժ մը, որ ոչ թէ պարզ ձերբակալած՝ այլ մահուամբ պատժած է ե՛ւ թուրք նախարարներ եւ թուրք վարչապետ. եւ այդ ոյժը կը կոչուի Սողոմոն Թէհլիրեան, Արշաւիր Շիրակեան, Արամ Երկանեան եւ ընկերք։

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Քանի մը օր առաջ, թրքական պետական պատկերասփիւռի կայանը հաղորդեց, թէ աշխատանքային այցով Պերլին գտնուող Թուրքիոյ տնտեսութեան նախարար Զաֆեր Չաղլայան յայտարարած է, որ Ֆրանսայի նախագահ Նիքոլա Սարքոզիի կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրինագիծին որդեգրումին պատճառը այն է, որ նախագահ Սարքոզի կը նախանձի Թուրքիոյ վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանին։ Չեմ հասկնար թէ նախագահ Սարքոզի, վարչապետ Էրտողանին ինչի՞ն կրնայ նախանձիլ։

ԱՐՍԷՆ, Կրանատա Հիլզէն

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Միակ կէտը զոր կրնամ մտածել եւ ուր մեծ հաւանականութիւն կրնայ ըլլալ, որ նախագահ Սարքոզի նախանձի՝  Էրտողանին  յետամնաց եւ լաչակաւոր կին ունենալու պարագան պէտք է  ըլլալ։

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Երկու զաւակներու մայր եմ, տարիքս երեսուն է։ Ամուսինս շատ կը գնահատէ իմ վայելուչ հագուածքս՝ նաեւ իգական ու կանացի վարուելակերպս։ Քանի մը օր առաջ կարդացի Սիւզան Խարտալեանի «Պատրա՞ստ ենք մեր բարձր կրունկները աղբանոց ղրկելու…» վերնագրով յօդուածը եւ ձեւով մը շուարած եմ։ Արդեօ՞ք յարգելի յօդուածագիրը կը թելադրէ, որ մոռնանք մեր իգականութիւնը եւ մեր բարձր կրունկները աղբանոց շպրտենք ու գործի ասպարէզ մտնելով չվստահինք մեր ամուսիններուն, կամ էրիկ մարդոց ընդհանրապէս։ Զարմանալի էր նաեւ իր այն գաղափարը, թէ հայ կուսակցութիւնները այս մէկը պէտք է դարձնեն իրենց գործունէութեան կիզակէտը։ Արդեօ՞ք ես անհասկացողութեան մէջ եմ։

ՇԱՔԷ, Մարինա Տէլ Ռէյէն

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Այն հայ կուսակցութիւնները, որոնք տակաւին շուարած են, թէ իրենց գործունէութեան կիզակէտը ինչ պէտք է ըլլայ, ահա մարտահրաւէր մը եւ նաեւ գործունէութեան նոր ասպարէզ մը՝ «բարձր կրունկները», աղբաման շպրտե՞լ՝ թէ ոչ։  Եթէ կ՛ուզես ամուսինդ կորսնցնել եւ այդ երկու սիրասուն զաւակներդ առանձինն մեծցնել, այդ պարագային այո. կրնաս բարձր կրունկներդ մէկդի շպրտել եւ հրաժարիլ վայելուչ հագուածքէդ եւ իգականութենէդ։ Որովհետեւ հայ էրիկ մարդուն համար չկայ աւելի վանողական էակ, քան երիտասարդ կին մը՝ զուրկ վայելչութենէ եւ իգականութենէ։ Իսկ եթէ կ՛ուզես ամուսինդ պահել, ընտրէ հանդերձանքին վայելչագոյնը եւ բարձր կրունկներուն շքեղագոյնը՝ սորվելով զանոնք ճիշդ պահուն հանելու արուեստը։

Մարտի 3ին տարածաշրջանային այցի շրջանակներում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն այցելեցին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներ Ռոբերտ Բրադտկեն (ԱՄՆ), Իգոր Պոպովը (ՌԴ) եւ Ժակ Ֆորը (Ֆրանսիա), ով այդ պաշտօնում փոխարինել է Ֆրանսիայի՝ երկար տարիների ներկայացուցիչ Բեռնար Ֆասիէին:

Միջազգային միջնորդների իւրաքանչիւր այց ադրբեջանա–ղարաբաղեան հակամարտութեան տարածաշրջան հետաքրքրութիւն է առաջ բերում դիմակայութեան կողմերի հասարակայնութեան մօտ ու, թերեւս, կարգաւորման գործընթացում գոնէ չնչին առաջխաղացման հասնելու որոշ յոյս ծնում:

Սակայն յանուն անաչառութեան հարկ է նշել, որ կողմերի հասարակութիւններում նաեւ թերահաւատութիւնն է նկատելի հիմնախնդրի լուծման հեռանկարների նկատմամբ, որի պատճառները հակամարտութեան կողմերից իւրաքանչիւրը իւրովի է մեկնաբանում: Ինչպէս էլ դա լինի, իրողութիւնն այն է, որ Հայաստանը, Լեռնային Ղարաբաղն ու Ադրբեջանը շարունակում են մնալ իրենց դիրքերում, ինչը լաւատեսութեան համար տեղ չի թողնում:

Եթէ վերանալու լինենք բուն ադրբեջանա–ղարաբաղեան հակամարտութիւնից եւ զուտ մտահայեցօրէն դատենք, ապա սեփական դիրքորոշումը պաշտպանելն, ընդհանրապէս, դատապարտելի բան չէ, քանզի իւրաքանչիւր կողմ, եւ դա լիովին բնական է, պէտք է որ իր շահերը պաշտպանի: Եւ եթէ նա իրօք շահագրգռուած է այս կա՛մ այն հիմնախնդրի լուծմամբ, ապա պէտք է նաեւ իր ընդդիմախօսի շահերը յարգի: Բայց ահա ադրբեջանա–ղարաբաղեան հակամարտութեան դէպքում վերացական մտահայեցական տեսութիւնը չի գործում, քանի որ պաշտօնական Բաքուն ոչ միայն ցինիկաբար քամահրում է Լեռնային Ղարաբաղի շահերը, այլեւ նոյնիսկ չի թաքցնում նրան լիովին ոչնչացնելու մտադրութիւնը: Ինչը, հասկանալի է, ԼՂՀ ղեկավարութեան համապատասխան վերաբերմունքը չյարուցել չի կարող:

Ադրբեջանի հետ յարաբերութիւնների նորմալացման թեման շօշափուել է նաեւ Ստեփանակերտ միջնորդների կատարած ներկայիս այցի ընթացքում: ԼՂՀ Նախագահ Բակօ Սահակեանի դիրքորոշումը եղել է առաւելագոյն չափով կոնկրետ. առանց բանակցութիւնների լիարժէք ձեւաչափի վերականգնման եւ բանակցային գործընթացի բոլոր փուլերին ԼՂՀի լիիրաւ մասնակցութեան՝ հակամարտութեան համապարփակ կարգաւորման հասնել չի կարելի: Իրօք, ինչպէ՞ս կարելի է ադրբեջանա–ղարաբաղեան յարաբերութիւնների կարգաւորում յուսալ, չխօսելով արդէն բուն հակամարտութեան լուծման մասին, եթէ Ադրբեջանը, օբյեկտիւ (առարկայական-Խմբ.) իրողութիւնները քամահրելով, մտադիր չէ հաշուի նստել Լեռնային Ղարաբաղի հետ:

Ինչպէս Ստեփանակերտում լրագրողներին հաղորդել են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները, ԼՂՀ Նախագահի հետ զրոյցում քննարկուել է նաեւ այս տարուայ Յունուարին Սոչիում Ռուսաստանի, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ղեկավարների հանդիպումից յետոյ ստեղծուած իրադրութիւնը: Յայտնի է, որ այն ժամանակ ընդունուած՝ նախագահների համատեղ յայտարարութեան մէջ որպէս վստահութեան ամրապնդման միջոցներից մէկն է անուանուել կողմերի միջեւ հումանիտար շփումների զարգացումը, մասնաւորապէս՝ երկխօսութեան հաստատումը մտաւորականութեան, գիտական ու հասարակական շրջանների ներկայացուցիչների միջեւ: Առանց, այսպէս կոչուած‘ ժողովրդական դիւանագիտութիւնն իդէալականացնելու՝ այնուամենայնիւ նշենք, որ այն եւս որոշ չափով ընդունակ է թուլացնել լարուածութիւնը հակամարտութեան կողմերի յարաբերութիւններում: Սակայն նոյնիսկ հումանիտար բնոյթի միջոցներն է պաշտօնական Բաքուն յաջողացնում քաղաքականացնել՝ ընդհանուր առմամբ բարի ցանկութիւնները վերածելով բացայայտ սրբապղծութեան: «Մենք հաւատում ենք, որ դա լաւ նախաձեռնութիւն է, որովհետեւ շատ կարեւոր է, որ հանրութիւնն իմանայ, որ Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի բաղկացուցիչ մասն է հանդիսանում: Ինչքան աւելի յաճախակի հանդիպեն Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական ու հայկական համայնքների ներկայացուցիչները, այնքան աւելի շուտ դա թոյլ կը տայ խաղաղութիւն եւ կայունութիւն բերել տարածաշրջան»,- սա թարմ մէջբերում է Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Էլմար Մամեդեարովից:

Ինչպէս ընդունուած է ասել նման դէպքերում, մեկնաբանութիւններն աւելորդ են: Բայց մենք, այնուամենայնիւ, մեզ թոյլ կը տանք մեկնաբանել ադրբեջանական նախարարի խօսքերը: Ադրբեջանը շատ լաւ գիտէ այն մասին, որ ԵԱՀԿ Բուդապեշտի գագաթնաժողովում Լեռնային Ղարաբաղը ճանաչուել է որպէս հակամարտութեան լիիարաւ կողմ: Աւելին, Ադրբեջանի իշխանութիւններն՝ ի դէմս հանգուցեալ Հէյդար Ալիեւի, պատերազմի տարիներին, երբ ադրբեջանական ստորոբաժանումները ճողոպրում էին Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանութեան բանակի հարուածների տակ, բազմիցս է կրակի դադարեցման մասին աղերսագին խնդրանքով ուղղակիօրէն դիմել ոչ թէ, այսպէս կոչուած՝ հայկական համայնքին, այլ ԼՂՀ ղեկավարութեանը: Երեւում է՝ պաշտօնական Բաքուն լրջօրէն ախտահարուած է ամնեզիայով, եթէ չափից դուրս արագ է մոռացել իր ազգային առաջնորդի նամակագրական հակումների մասին եւ արդէն առաջին անգամ չէ, որ փորձում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնն իջեցնել համայնքի մակարդակին: Դեռ աւելին, պաշտօնական Բաքուն, հակառակ իր ստանձնած միջազգային պարտաւորութիւնների եւ ի հակասութիւն ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների առաջարկած կարգաւորման հայեցակարգի, շարունակում է միլիտարիստական (ռազմապաշտ-Խմբ.) քաղաքականութիւնը եւ հիմնախնդրի լուծման համար առաջ քաշում «կամ Ղարաբաղն Ադրբեջանի կազմում, կա՛մ՝ պատերազմ» վերջնագրային սկզբունքը: Այլ խօսքով՝ շարունակում է «Ղարաբաղը վերադարձնելու» ցնորական յոյսեր փայփայել: Բայց, աւելի շուտ, դա «ուրախ դէմք է տանուլ տուած խաղի ժամանակ»: Սաստիկ վատ խաղի: Եւ ամենեւին պատահական չէ, որ ԼՂՀ Նախագահ Բակօ Սահակեանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ յիշեալ հանդիպմանն առաձնայատուկ կերպով ընդգծել է, որ խօսք անգամ լինել չի կարող Արցախի անկախութեան եւ անվտանգութեան նոյնիսկ աննշան թուլացման մասին: Դրանում էլ կայանում է ղարաբաղեան կողմի կենսական շահը, որն արտացոլում է ԼՂՀ ժողովրդի կամքը:

Ընթացիկ ամսում լրանում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ստեղծման 20 տարին: Առայժմ նրան չի յաջողուել կատարել իր հիմնական առաքելութիւնը, այն է՝ լուծել ադրբեջանա-ղարաբաղեան հակամարտութիւնը: Ինչպէս Ստեփանակերտում նշել են միջնորդները՝ Մինսկի խմբի գլխաւոր ձեռքբերումն է պատերազմի վերսկսումը թոյլ չտալը: Իսկ հակամարտութեան կարգաւորման վրայ աշխատանքը շարունակւում է, բայց, խոստովանեցին նրանք, լուծումը դեռեւս հեռու է: Ասենք, վերը շարադրուածի հաշուառումով, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներից այլ խոստովանութիւն չէր էլ սպասւում:

ՆԵԼԼԻ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

Հայաստանն  այսօր կանգնած է բնապահպանական աղէտի առաջ, ահազանգում են մասնագէտները: Ի թիւս բնապահպանական այլ խնդիրների, Հայաստանի բնութիւնը ոչնչացւում է հանքարդիւնաբերութեան պատճառով: Հայաստանի ընդերքն ու բնական պաշարները օգտագործւում են հիմնականում օտարերկրեայ մասնաւոր ընկերութիւնների կողմից, որոնք անխնայ շահագործում են ազգային հարստութիւնը, մսխում են ժողովրդի սերունդների ունեցուածքը, զրկում են պետութեանը կայուն զարգացման հնարաւորութիւնից:

Թեղուտի հանքավայրի շահագործումն անկախ Հայաստանի պատմութեան մէջ ամենախոշորն է իր ծաւալներով եւ շրջակայ միջավայրին սպառնացող վնասի չափով:  Թեղուտի ծրագիրը, բացի անտառածածկի ոչնչացումից, յանգեցնելու է նաեւ Հայաստանի հիւսիսում թափօններով թունաւորուած միջավայրի ստեղծման, որն այսօր առկայ է  Քաջարանում, Կապանում, Ագարակում:

Հարկ է նկատել, որ Հայաստանի կառավարութիւնը 2007ին  հաստատեց Թեղուտի հանքը շահագործելու՝ ACP (Armenian Copper Program) ընկերութեան նախագիծը՝ խախտելով ՀՀ մի շարք օրէնքներ: ACP-ի 81 տոկոսը պատկանում է Vallex ընկերութեանը, որը գրանցուած է օֆշորային գօտում եւ որեւէ այլ տեղեկատուութիւն այս ընկերութեան մասին հնարաւոր չէ գտնել: Այս փաստը վառ ապացոյց է, որ ծրագիրն իրականացւում է՝ մէկ կամ մի քանի հոգու գերշահոյթներ ապահովելու համար:

Յանուն շրջակայ միջավայրի պահպանութեան, այսօր Հայաստանում ակտիւացել են բնապահպանութեանն ուղղուած քաղաքացիական նախաձեռնութիւնները: Թեղուտի համար պայքարը  դարձել է սեփական երկրում հայ մարդու առողջ եւ արժանապատիւ կեանքի իրաւունքի պայքար: Հայրենիքի ապագայով մտահոգ հայաստանցի ակտիւիստներին են միացել նաեւ Սփիւռքից, եւ աշխարհագրական ընդլայնումն օրէցօր նոր երկրներ է ներգրաւում: Հարաւային Կալիֆորնիայի հայ ակտիւիստները Մարտի 11ին անցկացնում են տեղեկատուական սեմինար՝ նուիրուած Հայաստանում բնապահպանական խնդիրներին՝ մասնաւորապէս Թեղուտի հարցին: Այս ձեռնարկը միտուած է հայ համայնքին իրազեկել հարցի ողջ լրջութիւնը եւ միասնական պայքարի արդիւնքում կասեցնել բնապահպանական, առողջապահական, սոցիալական եւ ժողովրդագրական իմաստով ազգային անվտանգութեան խնդիր հանդիսացող Թեղուտի հանքարդիւնաբերութեան ներկայ նախագիծը:

«Փրկենք Թեղուտը» խորագրով սեմինարը տեղի կ՛ունենայ Մարտի 11ին, Կիրակի, երեկոյեան ժամը 6ին, Հոլիվուդի Հայկական կենտրոնում՝ 1611 Նորթ Քենմոր հասցէում, Լոս Անջելես:

Տեղեկանք

Ի՞ՆՉ Է ԹԵՂՈՒՏԸ

Թեղուտը անտառներով շրջապատուած գիւղ է, որ գտնւում է Լոռու մարզում: Թեղուտի անտառը Հայաստանում ամենալաւ պահպանուած անտառային տարածքներից  է՝ հարուստ կենսաբազմազանութեամբ, այդ թւում՝ շուրջ 200 բուսատեսակով,  կաթնասունների 55, թռչունների 86, սողունների 10 եւ երկկենցաղների 4  տեսակներով: Այս բուսատեսակներից եւ կենդանատեսաներից շատերը հազուադէպ հանդիպող են եւ համարւում են վտանգուած, իսկ 6 բուսատեսակ եւ 26 կենդանատեսակ ընդգրկուած են Հայաստանի Կարմիր գրքում: Թեղուտ գիւղի տարածքով հոսում է Շնող գետը, որը Թեղուտ եւ Շնող գիւղերի  խմելու եւ ոռոգման ջրի հիմնական աղբիւրն է: Այստեղ է տեղակայուած Հայաստանի ամենամեծ՝ Թեղուտի պղնձա-մոլիբդենային հանքավայրերից մէկը, որն էլ ՀՀ կառավարութեան որոշմամբ՝ յանձնուել է շահագործման ACP ընկերութեանը:

ՀԱՆՔԱՐԴԻՒՆԱԲԵՐՈՒԹԵԱՆ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔՆԵՐԸ

Հանքարդիւնաբերութեան համար յատկացուած տարածքը զբաղեցնում է 1491 հա, որի  82 տոկոսը (կա՛մ 1232 հա-ն) ծածկուած է անտառներով: Ըստ ACP-ի,  նախատեսւում է հատել 357 հա լեռնային անտառածածկ տարածք: Ըստ մասնագէտների, հանքարդիւնաբերական ենթակառուցուածքների ստեղծումը կ՛ուղեկցուի ջրային  ռեսուրսների (պաշարներու-Խմբ.) դրենաժով (չորացմամբ) եւ հողի էրոզիայով, որի արդիւնքում  իրականում կ՛ոչնչանայ աւելի քան 1000 հա անտառ, կը վտանգուեն ամբողջական  էկոհամակարգեր, այդ թւում՝ արդէն իսկ վտանգուած բոյսերի ու կենդանիների  կենսամիջավայրեր (հաբիթաթներ):

Համաձայն ACP-ի ծրագրի, անտառածածկ լեռներից մէկը կը վերածուի 600 մետր խորութիւն ունեցող հորի, որտեղ կը լցուի հանքի շահագործման արդիւնքում առաջացած շուրջ 500 միլիոն տոննա պոչանքը (արտադրութեան արդիւնքում առաջացած թունաւոր թափօններ) եւ 600 միլիոն տոննա այլ տեսակի թափօններ:

Շնող գետի եւ իր վտակների թունաւորումը անխուսափելի կը լինի, ինչն էլ դժբախտ հետեւանքներ կ՛ունենայ սննդի անվտանգութեան եւ մարդու առողջութեան համար: Սողանքները եւ դրանց արդիւնքում հսկայական պոչամբարի փլուզման հաւանականութիւնը մեծապէս կը բարձրանայ, եւ շրջակայ միջավայրի աղտոտուածութիւնը կը տարածուի ողջ տարածաշրջանով:

ԱՌՈՂՋՈՒԹԵԱՆԸ ՍՊԱՌՆԱՑՈՂ ՎՏԱՆԳՆԵՐԸ

Հանքարդիւնահանման արդիւնքում շրջակայ միջավայրում  քիմիական տարրերը կը յանգեցնեն տարբեր վնասակար հետեւանքների:

Մոլիբդենը յանգեցնում է նեարդային համակարգի խանգարումների, լեարդի, երիկամների, թոքերի, ատամների ինչպէս նաեւ սրտանօթային հիւանդութիւնների առաջացմանը: Ազդում է նաեւ սաղմի ոսկրային համակարգի ձեւաւորման վրայ:

Ծծումբը մուտագեն է եւ նուազեցնում է հողի բերրիութիւնը:

Արսենիումը առաջացնում է շնչառական խնդիրներ, մաշկի քաղցկեղ, յիշողութեան  եւ խօսքի խաթարումներ, հոգեկան խանգարումներ:

Ցինկն առաջացնում է չոր հազ, սրտխառնոց, ականջներում աղմուկ, շնչառական եւ թոքերի  հիւանդութիւններ:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹԻՒՆ

Համաձայն ACP-ի, 24 տարիների ընթացքում հանքային ծրագրից ստացուած եկամուտը կը գերազանցի 20 միլիարդ դոլարը, որից միայն 600 միլիոն դոլարը հարկերի տեսքով կը մուծուի ՀՀ պետական բիւջէ: Միաժամանակ, ՀՀի լրացուցիչ փոխհատուցումներ չեն լինի թունաւոր թափօնների համար, որոնք իրական սպառնալիք են ապագայ սերունդներին:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹԻՒՆ

Թեղուտի ծրագիրն, ըստ  ACP-ի, աշխատանքով կ՛ապահովի մօտ 1000 տեղացի բնակչի: Գիւղացիներին տրուած անհաւանական ցածր աշխատավարձի տեսքով կարճաժամկէտ օգուտները չեն գերազանցում երկարաժակէտ հատուածի վնասները:

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՅՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Հանքարդիւնաբերութեան տարածքում առկայ են անտիկ եւ միջնադարեան  պատմամշակութային 20 յուշարձան, որոնք նոյնպէս վտանգուած են:

ՊԱՅՔԱՐԻ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹԻՒՆԸ

71 հա անտառ արդէն կտրուել է, սակայն Թեղուտի անտառների 95 տոկոսը դեռ կանգուն է: Հանքերի շահագործումը դեռ չի սկսուել: Ամենակարեւորն այն է, որ թունաւոր պոչամբարը դեռ չի կառուցուել:

Ողջ հայ ժողովուրդը պէտք է պայքարի՝ կանխելու այս արհաւիրքը:

ԱՐԻՍ ՂԱԶԻՆԵԱՆ

Վերջին շրջանում վերլուծաբաններն աւելի յաճախ են խօսում ղարաբաղեան ճակատում ակտիւ ռազմական գործողութիւնների վերսկսման իրական հեռանկարի մասին, ընդ որում՝ այդ պատերազմի նախաձեռնողը, ըստ բոլոր դատողութիւնների, Ադրբեջանն է:

Մի կողմից հասկանալի է, որ Ադրբեջանը չի կարող իրականում շահագրգռուած լինել պատերազմով, քանի որ դրա վերսկսումը վտանգի տակ կը դնի նաւթային խողովակաշարերի եւ գազամուղների գործունէութիւնը, որոնք շատ մօտ են շփման գծին: Այդ դէպքում դրանք ոչնչացնելու իրական սպառնալիք է ստեղծւում, եւ Ադրբեջանը կարող է զրկուել իր տնտեսութեան զարգացման եւ ներդրումների գլխաւոր հիմքից:

Միւս կողմից՝ այդ հանրապետութեան քաղաքական ընտրախաւը չի կարող անվերջ իր ժողովրդին խոստանալ «օկուպացուած հողերի վերադարձը ցանկացած ձեւով»: Մասնաւորապէս այժմ, երբ երկրում անցեալ տարիների համեմատութեամբ աւելի հզօր ընդդիմութիւն է ձեւաւորւում, երբ գործող իշխանութեան քննադատութիւնն աւելի արմատական ձեւեր է ընդունում:

Հէնց այս հանգամանքն էլ ստիպում է իշխանութիւններին հնարաւոր ռազմական գործողութիւնների սցենարներ (տարբեր զարգացումներու նախատեսութիւններ-Խմբ.) մշակել: Գործընթացի կատալիզատոր (արագացնող ազդակ-Խմբ.) է Բաքուի եւ Թեհրանի յարաբերութիւնների միջեւ լարուածութեան շիկացումը՝ Ադրբեջանի եւ Իսրայէլի դիրքորոշումների էլ աւելի մերձեցման ֆօնին:

Ռուս քաղաքական գործչի, ՌԴ նախագահի թեկնածուներից մէկի՝ Վլադիմիր Ժիրինովսկու կարծիքով՝ «Ադրբեջանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի միջեւ պատերազմը, որը պատերազմ է հրահրում Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ, եւ դրանով Ռուսաստանին նոր պատերազմի մէջ կը ներքաշի Անդրկովկասում, կարող է սկսուել արդէն 2012 թ. ամրանը»:

Ադրբեջանը տարէցտարի աւելացնում է իր ռազմական ներուժը: Հանրապետութիւնում գործում է ռազմական նշանակութեան շուրջ 20 արտադրութիւն, որոնք արտադրում են խոշոր տրամաչափի դիպուկազարկ հրացաններ, գրոհիչ հրացաններ, ինքնաձիգներ, զրահամեքենաներ, սովորական ականանետներ եւ այլն:

Ռազմարդիւնաբերութեան զարգացման պետական ծրագրի շրջանակներում Ադրբեջանը ծրագրում է տանկերի (հրասայլերու-Խմբ.) հիմքի վրայ թրթուրաւոր ռազմական տեխնիկայի, ինքնաշարժ կամուրջների եւ զրահային ռազմաբեռնատար տեխնիկայի արտադրութիւն:

Այդ տեխնիկայի մի մասը կ՛արտադրուի տանկերի վերանորոգման գործարանում: Այսօր բանակցութիւններ են ընթանում երկու թուրքական եւ մէկ իսրայէլական ընկերութիւնների հետ: Օրերս յայտնի է դարձել Ադրբեջանին 1.6 միլիարդ դոլարի իսրայէլական անօդաչու թռչող սարքերի եւ հակահրթիռային եւ հակաօդային պաշտպանութեան համակարգերի մատակարարումների մասին:

Պակիստանի հետ մէկտեղ հէնց Թուրքիան եւ Իսրայէլն են Ադրբեջանի կարեւոր ռազմավարական գործընկերները:

Իսրայէլից Ադրբեջանի գնած զինամթերքը նախատեսուած է Հայաստանի, այլ ոչ թէ Իրանի դէմ օգտագործման համար, կարծում է վերլուծաբան æօշուա Կուչերան:

Ադրբեջանի եւ Իսրայէլի միջեւ կնքուած գործարքի ժամկէտները՝ անօդաչու թռչող սարքերի եւ այլ զէնքերի մատակարարումների մասին, մոլորութեան մէջ են գցում, ասւում է Eurasia.net-ի կայքում հրապարակուած վերլուծաբանի յօդուածում:

«Անկախ Իսրայէլի եւ Իրանի միջեւ յարաբերութիւնների լարուածութեան ուժեղացումից, ինչպէս նաեւ Ադրբեջանում Իսրայէլի հետախուզութեան գործունէութեան նկատմամբ ակնդէտ ուշադրութիւնից, զէնքը նախատեսուած է ոչ թէ Իրանի, այլ Հայաստանի դէմ օգտագործելու համար, որը վերահսկում է Լեռնային Ղարաբաղը: Թէեւ, բնականաբար, աւելի գայթակղիչ է այլ կերպ մտածելը», գրում է Կուչերան:

Նրա կարծիքով՝ Բաքուն եւ Թել Աւիւը փոխանակում են Իրանի մասին հետախուզական տուեալները, սակայն Ադրբեջանը զէնքը չի օգտագործի Իսլամական Հանրապետութեան դէմ:

«Ադրբեջանի կառավարութիւնը չի վստահում Իրանին, սակայն վախենում է ոչ թէ միջուկային ծրագրից, այլ Ադրբեջանի ներքին գործերին Թեհրանի միջամտութիւնից», ընդգծում է Կուչերան:

Միեւնոյն ժամանակ, օրերս ՀԱՊԿ գլխաւոր քարտուղար Նիկոլայ Բորդիւժան յայտարարել է, որ այս տարուայ աշնանը ծրագրւում է Հայաստանի տարածքում ՀԱՊԿ արագ արձագանքման հաւաքական ուժերի զօրավարժութիւնների անցկացումը:

2009ի Փետրուարի 4ին ՀԱՊԿ մասնակիցները համաձայնեցրել եւ ստորագրել են Արագ արձագանգման հաւաքական ուժեր ստեղծելու նախագիծը: 2009ի վերջին ՀԱՊԿ արագ արձագանգման հաւաքական ուժերը Ղազախստան-Չինաստան սահմանին՝ Մատիբուլակ ռազմական հրաձգարանում Խորհրդային Միութեան փլուզումից ի վեր ամենալայնածաւալ զօրավարժութիւններ են անցկացրել: Եւ ահա այս տարուայ աշնանը ծրագրւում են զօրավարժութիւններ Հայաստանում:

Կարո՞ղ են արդեօք դրանք ընդունուել որպէս ղարաբաղեան ճակատում նոր պատերազմի սկսման հաւանական սցենարի կանխման մեխանիզմ:

Այս հարցին միանշանակ պատասխանելը դժուար է, սակայն նոյն Բորդիւժան նշել է. «Հայաստանը մեր դաշնակիցն է եւ, որպէս ՀԱՊԿի լիիրաւ անդամ, կը ստանայ անհրաժեշտ աջակցութիւն»:

ԱՐԻՍ ՂԱԶԻՆԵԱՆ

«Արմէնիա Նաու»ի թղթակից է

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ «ԴՐՕՇԱԿ»Ի

Երիտասարդութիւնը, բնական է, հաւաքականութեան մը ապագայի՝ ներկայի մէջ արդէն երեւցող պատկերն է: Եթէ կայ լաւ պատրաստուած երիտասարդութիւն, ապա տուեալ հաւաքականութիւնը իր ապագան լաւատեսութեամբ կ’ընկալէ. եթէ չկայ, ապա հասարակութեան ապագայի վերաբերմամբ անորոշութիւն կը տիրէ: Յստակ է հաւաքականութեան մը համար, ուրեմն, կրթական-դաստիարակչական մարզի կարեւորութիւնը: Հասարակութիւնը իր երիտասարդութիւնը կը պատրաստէ իր պատկերով, իր նպատակներու իրագործումը տեսնելու առաջադրանքով, իր ապագայ գոյութիւնը ապահովելու ինքնապահպանման մտահոգութենէն թելադրուած բնազդային կամ գիտակցական ներքին մղումով:

Զանց առնելով առայժմ հաւաքականութեան մը ներքին շերտերն ու անոնց շահերու տարբերութիւնները, կարեւոր է սահմանել նախ հաւաքականութիւնը: Արդ, եթէ ժամանակին այդ սահմանումի տարազումը բաւական դիւրին ու նոյնքան դիւրաւ ընկալելի հարց էր, մերօրեայ պայմաններուն մէջ ատիկա չափազանց դժուար բան է: Երիտասարդութիւնը, բառին ամէնէն լայն իմաստով, ինքնութեան տագնապ մը կ’անցընէ. աւելի ճիշդ՝ ան կը գտնուի մէկէ աւելի ինքնութիւններու բարդումով յառաջացած որոգայթին մէջ. զուտ ազգային, շրջանային, համամարդկային եւ անոնց համապատասխանող քաղաքակրթական-մշակութային բոլոր ինքնութիւնները միասին:

Հակառակ այս շփոթին, սակայն, նորագոյն արհեստագիտական յեղափոխութեան արդիւնքներու հիմնական կրողը այսօրուայ երիտասարդութիւնն է. ներառեալ՝ հայ երիտասարդութիւնը: Ուրեմն երիտասարդութեան ձեռքն է միջոցը, որ կրնայ ծառայել աւելի լաւ աշխարհ մը կառուցելու գործին. կրնայ նաեւ գործածուիլ զայն քանդելու համար: Մարդկային կեանքի ներկայ հանգրուանին երիտասարդութիւնը ամենազօր է: Արհեստագիտական իր լայն պատրաստութեամբ երիտասարդութիւնը առօրեայ յաճախականութեամբ ամենազօրեղ պետական կառոյցներու գլխացաւ կը պատճառէ՝ զանոնք վարկաբեկելով ու հասցնելով ծիծաղելիութեան սեմին: Իրեն կը պակսի սակայն տեսական-գաղափարական պատրաստութիւնը, որ նախապայման է նպատակասլաց գործունէութեան մը համար:

Համաշխարհային առումով երիտասարդական ըմբոստութեան մը համար առարկայական պայմանները ատենէ մը ի վեր առկայ են, սակայն համընդհանուր բողոքի ճիչը միայն պարագայական է եւ արագօրէն շնչասպառ կ՛ըլլայ: Սպանիոյ զայրացածներու շարժումը շաբաթներ տեւելէ ետք կորսնցուց իր ուժգնութիւնը. յոգնեցաւ: Յունաստանի երիտասարդական-ուսանողական պոռթկումները իրենց տեղը տուին դասական սենտիքայական՝ շարժումներուն՝ նկատի առնելով երկրի ապրած տնտեսական ողբերգութիւնը: Միացեալ Նահանգներու Ուոլ Սթրիթի գրաւումի շարժումը ու բուռն երթերն ու նստացոյցերը վերածուեցան զանգուածային լրատուական միջոցներու հերթական ցուցադրութիւններու: Չմոռնանք նաեւ, որ «Արաբական Գարուն» ընդհանուր վերնագիրը կրող ցնցումներու ազդանշանը տուաւ ընկերային անարդարութեան զոհը դարձած թունուզցի երիտասարդի մը ինքնահրկիզումը. այդ ուրիշ, որ ատոր յաջորդած հասարակական առողջ շարժումները այլասերելով կ’առաջնորդեն այլ տեղեր:

Այս բոլոր վրիպումներուն պատճառը յստակ չէ՞ արդէօք: Նշուած եւ այլ շարժումներուն հասարակաց թերութիւնը նոյնն է. անոնց կը պակսին յստակ նպատակ ճշդող գաղափարական ստորոգելիները, որոնք երաշխիքը պիտի հանդիսանային անոնց յարատեւութեան՝ տեւապէս վերանորոգելով անոնց դիմադրողականութիւնը: Պարապ տեղը չէ, որ գեր-ազատականութեան ջատագովներն ու անոնց վարձկան գրիչները աւելի քան երեք տասնամեակներէ ի վեր կը փորձեն սպաննել երիտասարդութեան յատուկ գաղափարականութիւնը՝ այդտեղ ճիշդ կերպով տեսնելով իրենց յետպատերազմեան շրջանին կրած պարտութեան հիմնական պատճառները: Փաստն այն է, որ յեղափոխութեան մը համար պայման հանդիսացող առարկայական կարմիր գիծերը շատոնց բռնաբարուած են, բայց երիտասարդաութեան տատամսոտ յեղափոխութիւնը առայժմ միայն զոհեր տալով զբաղած է: Ընկերային արդարութեան ու հասարակական զօրակցութեան նիւթերով դեռ չորս տասնամեակներ առաջ ողողուած հաւաքական յիշողութիւնը ահաբեկուած է: Այդ յիշողութիւնը պարզապէս սրբուած է գեր-ազատական յաղթական շրջանակներու տուած տնտեսական տեւական բարօրութեան խոստումներով ու շուկայական դրութեան ինքնահաւասարակշռական հրաշափառ կարողութիւններու գովաբանութիւնը կատարող համաշխարհային կառավարիչներու տուած հաւաստիքներով: Այսօր, ճիշդ է, տնտեսական տագնապը չափազանց ծանր է. թագաւորը մերկացած է, բայց իր դիմացը կուռ բռունցքի փոխարէն կը տեսնէ հսկայական հարցման նշան մը: Այդ հարցման նշանն է, որ հարկ է վերածել հաստատակամ շեշտի:

Ոչ միայն հացիւ, այլեւ՝ բանիւ. ասիկա՛ է ընկերային յեղափոխութիւններու տիեզերական զուգահեռը: Յաջողելու համար երիտասարդական շարժումը պէտք ունի նպատակներու յստակեցման: Նպատակները կը յստականան տեսական աշխատանքով: Այսինքն՝ նախորդ դարու վաթսունական-եօթանասունական թուականներու հաւաքական յիշողութեան վերադարձով. անշուշտ՝ անոր վերանորոգուած մէկ տարբերակով, որ նկատի առնէ արդի պայմանները:

Տեղական ինքնակառավարման ընտրութիւններին մեր հասարակութիւնը, որպէս կանոն, մեծ կարեւորութիւն չի տալիս, բայց դրանք, այսպէս ասած, մեծ ընտրութիւնների «սեւագրութիւնն» են. դրանց որակից կարելի է հեռուն գնացող հետեւութիւններ անել:

Եւ այսպէս,

Հետեւութիւն 1. Հայաստանում ձեւաւորուել են այնպիսի ընտրական մեխանիզմներ, որոնք թոյլ են տալիս իշխանութեանն առանց էական կեղծիքների անցկացնել իր թեկնածուներին: Կեղծիքներ, որպէս այդպիսին, կատարւում են նախընտրական փուլում՝ մինչեւ բուն քուէարկութեան օրը: Եւ դրանց դէմ պայքարելը շատ աւելի դժուար է:

Հետեւութիւն 2. Ընտրակաշառք կոչուածը դեռ տեւական ժամանակ շարունակելու է մնալ ընտրողի հիմնական կողմնորոշիչներից մէկը, եւ դրա դէմ պայքարելու ձեւը կաշառք վերցնող անձանց հայհոյելը չէ, ինչպէս անում է ընդդիմութիւնը: Եւ ընդհանրապէս՝ ընտրողին մեղադրելն ամենաանիմաստ ու անշնորհակալ զբաղմունքն է: Ընտրողը, ինչպէս սպառողը, միշտ ճիշդ է, եւ այդ ընտրակաշառքի հիմքում էլ բոլորովին այլ՝ շատ աւելի խորքային պատճառներ կան, որտեղ մեղք ունեն ոչ միայն կաշառք վերցնողն ու տուողը, այլեւ հասարակութեան բոլոր շերտերը, այդ թւում՝ ընդդիմութիւնը:

Հետեւութիւն 3. Անյուսութեան ու բարոյալքման աստիճանն այնքան բարձր է, որ անգամ պատերազմում յաղթած հերոսը, որ թւում է՝ անբասիր հեղինակութիւն ունէր եւ ընտրուելու մեծ շանսեր (հնարաւորութիւն-Խմբ.), չանցաւ: Այս պարտութիւնն առաւել անհանգստացնող է, քանի որ Հայ ազգային կոնգրեսն իր ողջ ներուժը կենտրոնացրել էր Հրազդան քաղաքում եւ այս օրերին ոչ մի այլ գործով ըստ էութեան չէր զբաղւում: Իսկ դա նշանակում է, որ ԱԺ ընտրութիւնների շրջանում, երբ կը լինեն բազում «հրազդաններ», նման կոնսոլիդացիայ (ուժերու կեդրոնացում-Խմբ.) ապահովել չի յաջողուելու, ուստի մեծ ակնկալիքներ ընդդիմութիւնը, ցաւօք, չի կարող ունենալ:

«ՀՐԱՊԱՐԱԿ»

Փետրուարեան ապստամբութեան նշումը անշուշտ միայն պատմական իրադարձութեան օրուան պայմաններուն գնահատական տալը չէ. Փետրուարեան ապստամբութիւնը պահի անհրաժեշտութիւն էր եւ բռնատիրական վարչակարգի կատարած խոստումները չգործադրելու իրականութեան դիմաց՝ յեղափոխական քայլեր որդեգրելու ժողովրդային ինքնաբուխ ապստամբութեան պատմակերտ արարք:

Փետրուարեան յեղափոխութիւնը եթէ չարձանագրուէր, հայ ժամանակակից պատմութեան մէջ պակսող հիմնական օղակ մը ընդմիշտ ինքզինք զգալի պիտի դարձնէր: Թէկուզ կարճատեւ, այսուհանդերձ, մեր յետագայ ընելիքներուն եւ ընդհանրապէս քաղաքական մտածողութեան զարգացման նոր հունաւորման համար Փետրուարեան ապստամբութիւնը պատմական անհրաժեշտութիւն մըն էր, որուն պէտք է նայիլ ժամանակի հեռաւորութենէն, ամէն անգամ, երբ ժողովրդային կամքին դէմ բռնանալու դրսեւորումներ կը կատարուին. ամէն անգամ, երբ ազգային հաւաքական իղձերը կ՛անտեսուին եւ ամէն անգամ, երբ ազգային իրաւունքները կ՛ոտնակոխուին:

Այս առումով ալ Փետրուարեան ապստամբութիւնը շատ հանգիստ կը տեղաւորուի  հայոց պատմութիւնը յատկանշած ազատատենչութեան գործողութիւններու ընդհանուր շարքին մէջ եւ իբրեւ այդպիսին՝ հայութեան հաւաքական ազգային նկարագրին հարազատ դրսեւորումներէն մէկը կը նկատուի:

Արցախեան գոյամարտը խորհուրդ մը կը ներառէ անպայման Փետրուարեան ապստամբութեան ոգիէն: Հայաստանի վերանկախացումը, հայոց պետականութեան վերականգնումը եւ Լեռնային Ղարաբաղի հայապատկանելիութիւնը ամրագրող հայոց երկրորդ պետականութեան ստեղծումը իրենց հերթին անպայման խորհուրդ կը պարփակեն՝ բխած Փետրուարեան ապստամբութենէն:

Ապստամբական ոգիով յետագային ձեւաւորուած շարժումները բռնութիւններուն ընդդիմանալու, կեանքի գնով ազատութեան ձգտելու անտեղիտալի կամքին արդիւնքն են, ամրագրուած՝ մեր ժամանակակից պատմութեան եւ Հայաստանի առաջին հանրապետութեան թղթածրարին մաս կազմող Փետրուարեան ապստամբութեան եւ զանգեզուրեան հերոսամարտի խորհուրդներուն, թելադրականութեան եւ ուսանելի դասերուն վրայ:

Ապստամբութիւն եւ յեղափոխութիւն յղացքները, սակայն, փոփոխուող աշխարհին մէջ այսօր ստացած են տարբեր բովանդակութիւն: Տարբեր շարժառիթներ ուզած են այդ կարգախօսերու շղարշին տակ իրականացնել ա՛յլ նպատակներ: Ազդեցութեան գօտիի տարածման, իշխանափոխութեան, քաղաքական մրցակցութեամբ յատկանշուող նոր սահմաններու գծման նպատակներ են անոնք, որոնք պարզապէս կ՛օգտագործեն, կը շահարկեն պարարտ ենթահողերու վրայ երեւցող ժողովուրդներու ապստամբելու հակամէտութիւններն ու տրամադրուածութիւնը:

Գունաւոր յեղափոխութիւններ ըլլան անոնք, ծառերու կա՛մ ծաղիկներու անունով կոչուին թէ այլ տարազներ ստանան, յաճախ հրահրուած, քիչ պարագային ինքնաբուխ, այսուհանդերձ, հազիւ ճամբայ ելած գերտէրութեան մը հովանիին տակ յայտնուած շարժումներ են անոնք, որոնք կը շեղին իրենց մեկնարկէն, յայտարարուած նպատակներէն եւ կը ծառայեն այլոց հաշուարկներուն:

Այդ ապստամբութիւնները կրնան սկսիլ ազգային մեկնակէտով, կրնան ծաւալիլ ընկերային տնտեսական տարողութիւններով եւ կրնան աւարտիլ զուտ իշխանափոխութեամբ: Մինչ՝ պայմանները կը վերադառնան նոյն դաժանութեամբ, կենսամակարդակները կը մնան նոյնը, կը փոխուին դէմքերը պարզապէս, կը մնայ համակարգը. կը տապալի բռնակալը, կու գայ յաջորդը. կը տապալի յաջորդը, կու գայ զինք փոխարինողը, ինչպէս պիտի բացատրէր Լեւոն Շանթի Նաղաշը:

Գերտէրութիւններու մրցակցային դաշտը յագեցած է նման երեւոյթներով՝ ասիական երկիրներէն մինչեւ Ափրիկէ, արաբական երկիրներէն մինչեւ կովկասեան տարածաշրջան՝ նշելու համար ամէնէն հիմնականները: Անոնք կը յաջողին գտնել այն ենթահողը, որուն վրայ կ՛երեւին ժողովրդային դժգոհութիւնները. կը յաջողին գտնել հրահրիչ գործօնները՝ տեղ-տեղ ընկերային տնտեսական իրավիճակը լուսարձակի տակ առնելով, այլ տեղեր ժողովրդավարացման անհրաժեշտութիւնը շեփորելով: Հիմնական այս ուղղութիւնները շարժիչ գործօններ են յեղափոխութիւն յառաջացնելու, համաժողովրդային ապստամբութեան դիմելու, երբեմն իշխանափոխութեան յանգելու, շատ յաճախ ալ՝ իշխանութիւնները պատանդի վիճակի մէջ ձգելու, զանոնք կախեալ պահելու  եւ կամակատարացնելու: Այս ենթահողի ձեւաւորման համար լիովին կը նպաստեն երկարատեւ, իշխանաւորները, իրենց իշխանական վերարտադրութիւնը բազմաթիւ ձեւերով ապահովող հարստապետական համակարգերը:

Այս գործընթացը համաշխարհային երեւոյթ է եւ քաղաքական տրամաբանութեան մէջ ընդունուած ու օրինաչափ վարքագիծ:

Յեղափոխութիւններ կա՛մ ապստամբութիւններ հրահրելու այս վարքագիծերը չեն յաջողիր, եթէ ապստամբութեան դիմող ժողովուրդը գիտակից՝ արտաքին կեդրոններէն թելադրուած քաղաքականութեան հետապնդած նպատակներուն, գերադասէ սեփական ուժին վստահիլը, մերժէ ներքաշուիլ այլ պետութիւններու ղեկավարած խաղերուն եւ մանաւանդ կարենայ սահմանազատել հակաիշխանական իր պայքարը ազգային եւ պետական շահեր հարուածելու մօտեցումներէն:

Նման թոհուբոհէ զուրկ չէ նաեւ մեր տարածաշրջանը՝ Հարաւային Կովկասը: Հարեւան պետութեան մէջ պատահածները՝ վրացիներուն անցած ուղին, Միացեալ Նահանգներու եւ Ռուսիոյ մրցապայքարի արդիւնքը, ամերիկեան շահագրգռուածութիւնը, Վրաստանի տարածքային ամբողջականութեան նկատառելի խախտումները արդիւնք էին յանուն ժողովրդավարացման մղուած պայքարին:

Գունաւոր յեղափոխութեան ուրուականը սպառնաց նաեւ մեր հայրենիքին, ուր, հեռու Փետրուարեան ապստամբութեան ոգիէն եւ անոր հետապնդած նպատակներէն կա՛մ ներկայացուցած խորհուրդէն, միայն ու միայն իշխանատենչութեան շարժառիթներէն թելադրուած առաջին նախագահի գլխաւորած ընդդիմադրութիւնը փորձեց իրագործել գունաւոր յեղափոխութեան հայաստանեան տարբերակը: Նետուած կարգախօսերը, օգտագործուած բառապաշարը, որդեգրուած միջոցառումները կը յիշեցնէին Ուքրանիոյ կամ Վրաստանի յեղափոխութիւններու ընթացքին արձանագրուած երեւոյթները:

Վերջին նախագահական ընտրութիւններու նախօրեակին էր, երբ Դաշնակցութեան Հայաստանի կազմակերպութիւնը բազմիցս զգուշացուց թէ՛ իշխանութիւնները եւ թէ՛ ընդդիմութիւնը, ընտրական պայքարը քաղաքակիրթ սահմաններու մէջ պահելու անհրաժեշտութիւնը շեշտելով, ընտրական հանրահաւաքներուն չսեւցնելու մրցակիցը. անուանարկումներով եւ որակաւորումներով չարտայայտուելու, չլարելու կացութիւնն ու չշիկացնելու մթնոլորտը:

Իշխանապահպանման եւ իշխանափոխութեան անտեղիտալի կիրքերը, սակայն, երկկողմանիօրէն անտեսեցին ընտրական մրցապայքարը քաղաքակիրթ եւ ժողովրդավար սահմաններու մէջ պահելու Դաշնակցութեան կոչերը: Այս բոլորը յանգեցան Մարտ 1ի տխրահռչակ դէպքերուն, զորս հասարակութիւնը պառակտեց եւ պատճառ դարձան քաղաքացիներու կեանքերուն:

Նման ապստամբութիւններ կամ յեղափոխութիւններ անշուշտ կապ չունին Փետրուարեան ապստամբութեան ոգիին եւ ներկայացուցած խորհուրդին հետ: Փետրուարեան ապստամբութիւնը բռնատիրութեան վերադարձի մերժումն էր. ազատ ու անկախ հանրապետութեան կերտումէն ետք յանուն ժողովուրդի անվտանգութեան եւ հասարակական անդորրութեան իշխանութիւնը կամովին զիջած կողմն էր, որ բռնատիրական վարչակարգի դէմ ժողովրդային կամքի դրսեւորումին ընդառաջ կը շարժէր: Մինչդեռ այստեղ ժողովրդավար կարգերէ հեռու՝ առաջին վարչակարգը հաստատած, ազգային պարտուողականութեան իբրեւ արդիւնքը իշխանութենէն հեռացած եւ վերստին իշխանութիւն ձեռք ձգելու համար ապստամբութեան կոչ ընող շարժումին մասին է խօսքը:

Շարժում, որ այսօր ալ խորհրդարանական եւ նախագահական ընտրութիւններու նախօրեակին, ընկերային տնտեսական իրավիճակը փոխելու յաւակնութեամբ կը ներկայանայ հասարակութեան:  Փետրուարեան ապստամբութեան ոգին ու խորհուրդը ներկայ պայմաններուն մէջ ազատատենչութեան դրսեւորման համար այլ ուղի կ՛առաջարկէ:

Այս այն ուղին է, զոր Փետրուարի 18ի օրը Դաշնակցութեան Հայաստանի կազմակերպութիւնը ցոյց տուաւ Հայաստանի քաղաքական դաշտը բաղկացնող քաղաքական բոլոր ուժերուն եւ հասարակութեան: Ժողովուրդի գիտակցական մակարդակի բարձրացման ուղին է: Ժողովրդավարացման ընտրական համակարգի արմատական փոփոխութեան, իշխանութիւններու վերարտադրանքի մեքանիզմներու չէզոքացման եւ քաղաքացիական առողջ հասարակարգի ձեւաւորման ճանապարհն է, որ Հայաստանի Դաշնակցութեան պատասխանատուները իբրեւ անշրջանցելի ուղի ցոյց տուին բոլորին:

Ա՛յն զգուշաւորութեամբ սակայն, որ իշխանական համակարգի փոփոխութիւնը պիտի ըլլայ օրէնքի ճամբով բացառապէս, առանց ցնցումներու, առանց մեր երկրին ու պետականութեան հեղինակութիւնը հարուածելու եւ առանց մանաւանդ հասարակութիւնը պառակտելու: Առանց սեւ ու ճերմակի վերածելու ամբողջ երկիրը:

Ամէնէն դժուարը փաստօրէն այս ուղին է, որովհետեւ եթէ մէկ կողմէ խորհրդարանական ընտրութիւններէն առաջ իսկ համաձայնական յուշագիրներու ստորագրութիւնը կը միտի ամրագրել իշխանութեան ուժերու վերարտադրանքը եւ ատով իսկ իմաստազրկել բոլոր տեսակի ընտրութիւնները, միւս կողմէ՝ ինքզինք արմատական ընդդիմութիւն կոչող եւ իրմէ դուրս որեւէ ընդդիմադիր շարժում կեղծ ընդդիմութիւն նկատողները, որեւէ գաղափարական իմաստ չապահովելով, ընտրապայքարին՝ ամէն գնով կը ձգտին իշխանափոխութեան՝ ի գին ցնցումներու, ի գին յաչս միջազգային ընտանիքին սեփական պետութիւնը հեղինակազրկելու, ի գին նոր արկածախնդրութիւններու եւ նոր զոհերու:

Եթէ մէկ կողմէ իշխանութեան դաշտին մէջ համահարթեցումի գործընթացներ կը ծաւալին, միւս կողմէ՝ ընդդիմութիւնը մենաշնորհելու բացայայտ ծրագիր կ՛իրականանայ: Երկկողմանի այս ընթացքը որեւէ առաւել չի բերեր պետականութեան կայացման եւ հզօրացման առաջադրանքներուն: Ընդհակառակը, պետականութեան եւ հասարակութեան միջեւ կը խորացնէ անջրպետը եւ կը հարուածէ քաղաքացիական առողջ հասարակարգի ստեղծման աշխատանքները: Չմոռնա՛նք. պետականութեան մէջ կը ներառուին թէ՛ իշխանութիւնները եւ թէ՛ ընդդիմութիւնը: Իսկ իրաւական պետութիւն ունենալու համար մէկ կողմէ կ՛ակնկալուի իշխանութիւններուն օրէնքին գերադասումը, իրաւական դաշտի անկախացումը քաղաքական ոլորտէն, միւս կողմէ՝ ընդդիմութիւնը պարտի իր գործողութիւնները կազմակերպել միայն օրէնքի ճշդած սահմաններուն մէջ: Երկու մակարդակներուն վրայ եղած խախտումները կործանարար կ՛ըլլա՛ն երկրին, պետութեան եւ հասարակութեան համար ընդհանրապէս:

Առողջ հասարակութիւնը, ամուր պետութիւնն ու հզօր բանակը կրնան Փետրուարեան ապստամբութեան ոգիով դէմ դնել մեր հայրենիքին սպառնացող բոլո՛ր թշնամիներուն: Եւ թող ո՛չ ոք ինքն իրեն իրաւունք վերապահէ ապստամբութեան եւ յեղափոխութեան դաս տալու Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, որ պատմութեան բոլոր օրհասական պահերուն, գերադասելով հայութեան շահերը՝ ապստամբած է բոլոր տեսակի սուլթաններուն ու ցարերուն դէմ՝ նուիրաբերելով իր լաւագոյն հերոսները: Այդ ապստամբութիւններն ու յեղափոխութիւնները եղած են հայութեան թշնամիներուն դէմ, Հայաստանի գոյութեան սպառնացողներուն դէմ, հայութեան կալուածները գրաւողներուն դէմ, Ցեղասպանութիւն իրականացնողներուն թէ համայնավար բռնատիրութեան դէմ:

Ներքին թշնամիներ որոնելու եւ այդ ճամբով զուտ իշխանութիւն հետապնդելու վարքագիծերը պէտք է մերժե՛լ արմատապէս եւ կառչած մնալ Փետրուարեան ապստամբութեան ոգիին եւ խորհուրդին՝ պաշտպանելու եւ փրկելու համար հայրենիքը. ամրակայելու եւ հզօրացնելու Հայաստանի Հանրապետութիւնը, որպէսզի նոր ապստամբութիւններու ճամբով կարենանք վերակերտել ամբողջական Հայաստանը:

ԵՐԵՒԱՆ, «Թերթ».- Երեւանի Պետական համալսարանին մէջ կը նախատեսուի հիմնել արաբագիտութեան եւ իսլամագիտութեան կեդրոն: Հայաստանի կրթութեան եւ գիտութեան նախարար Արմէն Աշոտեան այս մասին ըսած է Հայաստանի մէջ Քուէյթի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Պասսամ Մուհամմատ Ալ Քապանտիի հետ Երեւանի մէջ տեղի ունեցած հանդիպման ընթացքին:

Ըստ նախարարութեան հրապարակած հաղորդագրութեան, Աշոտեան նաեւ նշած է, որ միեւնոյն ժամանակ աշխատանքներ կը տարուին Երեւանի մէջ արաբերէնի մասնագիտական ուսուցման աւագ դպրոց բանալու գծով:

Կողմերը կարեւոր նկատած են Հայաստանի եւ Քուէյթի միջեւ կրթութեան եւ գիտութեան ոլորտին մէջ միացեալ ծրագիրներու մշակումը, երկկողմանի կապերու ընդլայնումն ու զարգացումը:

«Ուրախ կը լինենք Հայաստանի բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններում տեսնել Քուէյթից ժամանած ուսանողների», նշած է Ա. Աշոտեան եւ աւելցուցած, որ Հայաստանի մէջ կարելի է ստանալ համեմատաբար մատչելի, միեւնոյն ժամանակ որակաւոր բարձրագոյն կրթութիւն:

Հանդիպման ընթացքին անդրադարձ կատարուած է երկու պետութիւններու միջեւ կրթութեան մարզին մէջ համագործակցութեան յուշագիրի վաւերացման, բարձրագոյն կրթութեան ոլորտին մէջ կրթաթոշակային ծրագիրներու իրականացման ու միջհամալսարանական ուսանողական աշխատանքներու ապահովման առնչուած հարցերու:

Ռուսաստանի վարչապետ, նախագահի թեկնածու Վլադիմիր Պուտինի հեղինակութեամբ վերջերս լոյս տեսած «Ռուսաստան՝ ազգային հարց» խորագրով հերթական յօդուածը ռուսաստանեան եւ մերձռուսաստանեան ԶԼՄական (զանգուածային լրատուական միջոցներու-Խմբ.) տարածքում նշանակալից երեւոյթ էր:  Այժմ, երբ քիչ հանգստացան գաղափարային յօդուածում արտայայտուած դրոյ-թների քննարկումները, կը ցանկանայի անդրադառնալ մի քանի կարեւոր դրոյթ եւ դրուագ արձանագրելով: Այն դրուագները, որոնք, ըստ իս, առաւել կարեւոր եւ հիմնադիր դեր են կատարում այն աշխարհահայեացքի կտրուածքում, որը սպասում է Ռուսաստանին մօտակայ տարիների զարգացման ընթացքում:

Ամէն դէպքում, այնպէս է ստացուել (թող ներեն ինձ ռուսաստանեան ընդդիմադիր ղեկավարներն ու թեկնածուները), որ մօտակայ տարիներին հէնց ինքը՝ Պուտինն է գլխաւորելու երկրի առաջընթացը: Եւ հէնց նրա հետ է կապւում մեր ահռելի երկրի բնակչութեան մեծամասնութիւնը «համաշխարհային առաջնորդներից մէկի դերակատարման ստանձման յոյսերը» ապագայում:

Ոչ մի վատ բան չեմ տեսնում այն հանգամանքում, որ երբ օբյեկտիւօրէն (առարկայականօրէն-Խմբ.) գնահատում ես ապագայ ընտրութիւնները, հասկանում ես՝ Պուտինին այլընտրանք չկայ: Թէկուզ միայն այն բանի պատճառով, որ վերջին 15 տարում նա միակն էր, որ շատ  նպատակաուղղուած բարձրաձայնել է այն գաղափարները, այն առաջնորդի վարքագիծը, որը բազմազգ Ռուսաստանը արդէն շատ երկար էր սպասում: Նա միակն է վերջին տարիների առաջնորդներից, ով չվախեցաւ իր անունից բազմաթիւ «աջերին», «ձախերին», ռուսոֆիլներին, ռուսոֆոբներին եւ ազգայնականներին ծանօթացնել պարզ, հասարակ, բայց  եւ տրամաբանական բանաձեւի հետ՝ ոչ թէ զարգացման, այլ նոյնիսկ ռուսաստանեան երկրի գոյութեան պայմանը ուղղակիօրէն կապուած է երկրի բազմազգ, պոլիէթնիկ լինելու հանգամանքից: Երկրի, որը դարերի ընթացքում համախմբել է աւելի քան100 միլիոն մարդ եւ աւելի քան հարիւր ազգութիւն… իր ինքնութեան, մշակոյթի եւ ազգային ինքնագիտակցութեամբ:

Պուտինն առաջինն էր, ով բացատրեց, որ շատ քաղաքական գործիչների սիրուած արտայայտութիւնը՝ «հերիք է կերակրել  Կովկասը», ուղղակի անթոյլատրելի սխալ է, որովհետեւ Կովկասը նոյնպէս երկրի այնպիսի մի մասն է, ինչպիսիք են Եառոսլաւլն ու Օրենբուրգը: Եւ հեռու մղելով Կովկասը՝ Ռուսաստանն ուղղակի բոլոր հնարաւորութիւններն ունի կործանուելու:

Խորհրդային Միութեան փլուզումը, փաստօրէն, ոչինչ չսովորեցրեց մի խումբ ժողովրդական առաջնորդների եւ ղեկավարների:  Այն ուժերը, որոնք «ազգային բնակարանների բաժանեցին», բառացիօրէն բզկտեցին ահռելի մեծ երկիրը (Վ. Բժեզինսկու արտայայտութիւնն է) ստացան բարձր հովանաւորութիւն, եւ այս հանգամանքը կարող է բախտորոշիչ  դառնալ Ռուսաստանի համար, մինչեւ նոյնիսկ երկրի գոյութեան ընդհատումը համաշխարհային քարտէսի վրայ: Այս փաստերը մինչ օրս չէին բարձրաձայնւում ամբիոններից, եւ միայն Պուտինն անուանեց ամէն ինչ իր անուններով:

Այժմ կը ցանկանայի խօսել այն ազգութեան մասին, որն իր իւրովի տեղն ունի Ռուսաստանի պոլիէթնիկ քարտէսի վրայ: Հայերի մասին, որոնք անբնական, գերմարդկային ջանքերի գնով կարողացան Խորհրդային Միութեան փլուզումից յետոյ ունենալ սեփական, լիարժէք, միջազգային հանրութեան կողմից ճանաչուած երկիր-պետութիւն՝ Հայաստանի Հանրապետութիւն: Հիմնուելով այս ազգի եւ այս երկրի օրինակին, կը ցանկանայի պատասխանել Պուտինի հակառակորդներին:

Ո՞վ է Ձեր կարծիքով Ռուսաստանի առաւել մտերիմ եւ հարազատ դաշնակիցը, նրա ռազմավարական գործընկերը, ոչ միայն ետխորհրդային տարածքում, այլ նաեւ ողջ աշխարհում: Որտեղ, որ երկրում են ոչ միայն ռուսաստանեան քաղաքացիները, այլ նաեւ ռուսական բիզնեսը իրենց առաւել ապահով ու պաշտպանուած զգում:

Ի՞նչ էք կարծում, պարոնայք պուտինեան ազգային գաղափարախօսութեան հակառակորդներ, ո՞ւմ են ռուսաստանեան առաջնորդներից գերադասում նախագահի պաշտօնում տեսնել Հայաստանի քաղաքացիները: Ի հարկէ, չլինելով Ռուսաստանի քաղաքացի, նրանք չեն կարող իրաւաբանական ուժ տան իրենց նկրտումներին: Բայց չմոռանանք, որ մինչ վերջերս, մենք բոլորս մի մեծ երկրի քաղաքացիներ էինք, եւ այդ կապերը, ի հակառակ շատ շատերի ցանկութեան, շարունակում են ամրանալ եւ սերտանալ:

Ինչ էք կարծում, այս պարագայում, երբ հէնց Ռուսաստանի, հէնց պուտինեան Ռուսատանի հետ են կապում Հայաստանում ղարաբաղեան զինուած հակամարտութեան չվերսկսուելու բոլոր յոյսերը:

Հէնց Ռուսաստանի հետ են կապուած յոյսերը տնտեսական բարգաւաճման հարցում, չէ որ հէնց Պուտինի օրօք տասնեակ անգամներ է աճել տնտեսական համագործակցութեան ծաւալները:

Ասեմ աւելին, Հայաստանում, որն անկախ պետութիւն է, վերջերս ինքնաբուխ շարժում է սկսել՝ Պուտինին, որպէս նախագահի թեկնածու աջակցման համար: Մի շարք երիտասարդական կուսակցութիւններ, ԱՊՀ երկրների երիտմիութիւնը, որոնց միացել են մի շարք քաղաքական եւ քաղաքացիական նախաձեռնութիւններ, վերջերս հանդէս են եկել Պուտինի քաղաքական ակումբ ստեղծելու մտայղացմամբ: Այս ակումբների նպատակն է՝ հռչակել Պուտինի գաղափարները, հայ-ռուսական յարաբերութիւնների մասին նրա մտքերը, ԱՊՀի եւ ապագայի տեսակէտները: Ակումբները գտնուելու են Հայաստանում  «ռուսական գրքի տներում», իսկ անդամները գրականութիւն կ՛ընթերցեն ռուս առաջնորդի մասին եւ կը ստանայ ֆիլմեր դիտելու հնարաւորութիւն:

Կը ցանկանայի նաեւ նշել, որ Հայաստանում Պուտինին ընդունում է ոչ միայն երիտասարդութիւնն, այլ յատկապէս տարեց սերունդը:

Ռուս առաջնորդի հեղինակութիւնն այստեղ այնքան բարձր է, որ նա նոյնիսկ հանդիսանում է որպէս Հայաստանի  ներքին քաղաքական կայունութեան երաշխիք: Կարծում էք այս ամէնն իրաւաբանական ուժ չունի: Ես ձեզ կը պատասխանեմ: Նկատի ունենալով, որ Ռուսատանում աւելի քան 1 միլիոն ձայնի իրաւունք ունեցող հայ է ապրում, խորապէս սխալւում էք: Յատկապէս, լինելով հայ եւ շատ սիրելով մեր պատմական հայրենիքը, նոյնպէս սիրով ենք վերաբերւում  Ռուսաստանին, ընդունելով այս երկիրը որպէս հայրենիք:

Բոլոր հայերը յիշում են, թէ ինչպէս 2003 թուականի Հոկտեմբերի 6ին, լինելով ՌԴ նախագահ՝ Վլադիմիր Պուտինը  Համաշխարհային հայկական կոնգրեսի հիմնադիր  համագումարի իր ելոյթն աւարտեց՝ հերթական անգամ զարմացնելով ներկաներին անսպասելի աւարտով: Նա յիշատակեց  Պետրոս Առաջինի խօսքերն  այն մասին, թէ հայերին հարկաւոր է հնարաւորինս լաւ վերաբերուել, որպէսզի առաւել շատ ժամանեն Ռուսաստան: Եւ որպէս պատգամ ընդունելով մեծ ռուս թագաւորի խօսքերը՝ ասաց. «ընդամէնը 300 տարի է անցել: Ասուել է՝ արուել է»:

Այնպէս որ հէնց մեր՝ հայերիս մասին է գրում Պուտինն իր յօդուածում, երբ ասում է, որ Ռուսաստանին հարկաւոր է բոլոր ազգերի եւ ազգութիւնների ստեղծագործ աշխատանքը: Երբ ասում է, որ երկրի համար միակ հնարաւոր տարբերակն է բազմազգ կառուցուածքը ռուս մշակութային կենտրոնի շուրջ: Վերջում՝ մէջբերում յօդուածից.

«Մենք դարերով ապրել ենք կողք կողքի: Մենք միասին յաղթել ենք ամենաահաւոր պատերազմում:  Եւ նրանց, ով ուզում է մեզ բաժանել, պառակտել, կ՛ասեմ միայն՝ յոյս չունենաք»:

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ «ԴՐՕՇԱԿ»Ի

Ինչպէս իւրաքանչիւր ազգ, մենք եւս ունենք դարերի ընթացքում ձեւակերպուած մեծ եւ ընդհանրական նպատակ՝ հայ ժողովրդի հզօր, ազատ, բարեկեցիկ կենսագործունէութեան ապահովում ամբողջական եւ անկախ հայրենիքի տարածքում:

Այս ձեւակերպման մէջ արտայայտուած է ե՛ւ պատմական հենքը (հայոց պետականութիւնների գոյութիւն) ե՛ւ կորստի երեք հազարամեայ փորձը, ե՛ւ հայրենատիրութեան, կենսատարածքի փիլիսոփայութիւնը, ե՛ւ ազատ, հզօր, անհատ-ընտանիք-ազգ համախումբն ու փոխյարաբերութիւնները:

Սակայն ընդհանրական եւ տեսլական նպատակի ճանապարհին առկայ խնդիրների, դրանց լուծումների, ըստ այդմ նաեւ հնարաւորութիւնների ու ներուժի գնահատման գործունակ մեխանիզմների ամբողջացնող համակարգ առայսօր մեր կողմից մշակուած չէ: Դեռեւս 19րդ դարի վերջին հայկական յեղափոխութեան ականաւոր ղեկավարներից մէկը՝ Քրիստափոր Միքայէլեանը, հանճարեղ պարզութեամբ շարադրեց մեր մարտավարութեան այբուբենը՝ հանգրուանային լուծումների եւ անընդհատ պայքարի տեսութիւնը:

Ոչ միայն ժողովուրդը, այլեւ անհատը, ընտանիքը կա՛մ հասարակութիւնը իրենց զարգացումը կարող են ապահովել միմիայն համապատասխան նպատակների եւ խնդիրների յստակեցման պարագայում: Անկախ նրանից, թէ ինչ նպատակ է հետապնդւում եւ ինչ մակարդակով, այն իր էութեամբ տեսլական է՝ շաղախուած ցանկութիւններով, յոյսերով եւ զգացմունքներով:

Նպատակը բազում քայլեր առաջ է ներկայ վիճակից: Այն անցեալի փորձի յաջողութիւններն ու ձախողութիւններն ընդհանրացնող ձեւակերպում ու ձգտում է, որը պարունակում է զարգացման, դիալեկտիկայի մեծ ներուժ:

Նպատակ ունեցող, նպատակին հաւատացող ամբողջութիւնը՝ լինի ազգ, հասարակութիւն, թէ անհատ, բազմապատկում է իր դիմադրողականութիւնը, գիտակցուած է դարձնում գոյութիւնն ու կեանքը՝ այլոց կողմից արժանանալով յարգանքի ու վստահութեան:

Խնդիրներն ուրիշ են, առաւել հանգրուանային բնոյթ ունեն, որովհետեւ վերջիններիս մէջ տեսլականի չափաբաժինը խիստ նուազ է: Խնդիրները հիմնականում իրավիճակի թելադրանքի արդիւնք են եւ պրագմատիզմից (գործնապաշտութենէն-Խմբ.) ու իրատեսական հաշուարկից են բխում:

Յաճախ ցաւալիօրէն նոյնացւում կամ փոխատեղւում են նպատակն ու խնդիր հասկացութիւնները: Խնդիրների մէջ փորձում են տեսնել ռազմավարական, տեսական հարցադրումներ, իսկ երբեմն էլ նպատակ են յորջորջւում մարտավարական, փոքր լուծումներ պարունակող հարցերը: Նման փոխատեղումները միշտ յանգեցնում են դաժան ձախողութիւնների, հիասթափութեան եւ անվստահութեան մթնոլորտ են ձեւաւորում:

Սակայն լինում են ժամանակներ, երբ անգամ խնդիրները չեն ձեւակերպւում կամ յենուած չեն լինում իրական ներուժի գնահատման, իրատեսական հաշուարկների վրայ այն պարզ պատճառով, որ արժեւորում եւ ինքնագնահատում արուած չի լինում:

Ասուածը կարեւորւում է յատկապէս 21րդ դարի համար, երբ գլոբալացման (համաշխարհայնացման-Խմբ.) գործընթացների հետեւանքով համաշխարհային թատերաբեմում մրցակցութիւնը տնտեսական, քաղաքական դաշտերում միահիւսւում է գաղափարախօսական եւ քաղաքակրթական լուրջ առճակատումներին: Յետինդուստրիալ (յետճարտարարուեստական-Խմբ.) հասարակարգի ժամանակակից տեսութիւնները առաջիկայ տասնամեակների համար ուրուագծում են քաղաքակրթութիւնների երկխօսութեան կամ պայքարի տարբեր մոդելներ:

Միանշանակ է, որ նման պայմաններում համաշխարհային զարգացման ընդհանուր վեկտորները (կողմնացոյցները, նետերը-Խմբ.) ազգերից ու պետութիւններից պահանջելու են սեփական ներուժի առաւելագոյն կենտրոնացում, տարածաշրջանային եւ համաշխարհային հաւասարակշռութեան համակարգերում կուտակուած էներգիայի ռացիոնալ (ներուժի տրամաբանական-Խմբ.) եւ նպատակային կիրառում:

Աշխարհաքաղաքական սրընթաց փոփոխութիւնները յատկապէս դժուարին խնդիրների առաջ են կանգնեցնելու Հայաստանի Հանրապետութեանը եւ ողջ հայ ժողովրդին:

Ազատագրական պայքարի, կորուստների եւ ձեռքբերումների անցած հարիւրամեակը մեծ նպատակը մօտեցնող եւ հեռացնող փորձութիւնների ժամանակաշրջան էր: 20րդ դարի մայրամուտում կարողացանք լուծել հանգրուանային մեծ խնդիրը՝ հայրենիքի փոքր հատուածում վերականգնեցինք անկախ պետականութիւնը, ազատագրեցինք գերեալ տարածք:

Սակայն նոր մարտահրաւէրները հրամայականօրէն պահանջում են եղածը պահպանելու, նոր ճեղքումներ ապահովելու ընդունակ համակարգի կառուցում: Համակարգ, որում ներդաշնակօրէն միմեանց կը փոխլրացնեն նպատակը, խնդիրներն ու միջոցները, նրանցից իւրաքանչիւրը կ՛ունենայ իր ժամանակացուցային հերթականութիւնը, հիմնաւորուածութիւնն ու հենքը:

Համակարգի հիմքում պէտք է լինի շարունակականութեան հիմնադրոյթը, որը կ՛ապահովի տեսլականի ու իրատեսութեան, անցեալի, ներկայի եւ ապագայի միասնական ընկալումը: Քանի որ նպատակը շարունակականութեան մէջ չունի սկիզբ ու չունի վերջ, ապա այնքան ժամանակ է նա մեզ հետ, որքան կը լինի մեր ժողովուրդը: Մեր հնարաւորութիւնների եւ ներուժի բազմապատկմանը զուգընթաց փոխւում են խնդիրները, աւելի ազատ է դառնում ազգը, հզօրանում է նրա պետականութիւնը եւ տեսանելի է դառնում Ազատ Անկախ եւ Միացեալ Հայաստանի կերտումը:

6 Փետրուար 2012թ.

Եւրաինտեգրումը (Եւրոպային միանալը-Խմբ.) ոչ միայն արեւմտեան արժէքները վերցնելն է, այլ նաեւ ունեցածը փոխանցելը:  Այս իմաստով Եւրոպայի Ժողովրդական կուսակցութիւնը (ԵԺԿ) իրեն անդամակցած Հայաստանի հանրապետական կուսակցութիւնից (ՀՀԿ) վերցնելու ինչ-որ բան իսկապէս ունի:

Օրինակ՝ հանրապետական պատգամաւորներն իրենց եւրոպացի կոլեգաներին (գործընկերներուն-Խմբ.) կարող են սովորեցնել Եւրախորհրդարանում մի քանի հոգու փոխարէն քուէարկելու կոմբինացիաները (ձեւերը-Խմբ.): Իսկ վարչապետը կարող է, տնտեսական լրջագոյն խնդիրներ ունեցող, դեֆոլտի (սննակութեան-Խմբ.) վտանգի առջեւ կանգնած եւրոպական երկրների իր գործընկերների համար դասախօսութիւններ կարդալ՝ «Ինչպէս հանրութեանը համոզել, որ երազանքների երկրում է ապրում» կա՛մ «Ինչպէս անընդհատ ձախողումներից յետոյ շարունակել պաշտօնավարել» թեմաներով:

Թերեւս այս առանձնայատկութիւնները հաշուի առնելով էլ՝ ԵԺԿն շտապեց ՀՀԿին իր ընտանիքի մասը դարձնել՝ անգամ չսպասելով, թէ ինչպէս է կատարելու աշխարհում ամենաժողովրդավարական ընտրութիւններն անցկացնելու տուած խոստումը: ՀՀԿին, փաստօրէն, հաւատում են կա՛մ կէս խօսքից, ինչպէս վայել է ազնուականներին, կա՛մ էլ՝ աւանսով (կանխավճառով-Խմբ.), ինչպէս՝ առեւտրականներին:

Ուստի, որպէսզի ԲՀԿն եւս կարողանայ  ԵԺԿի մաս դառնալ, պէտք է եւրոպական մտածողութեանն ու ընկալումներին յարիր մի աւելի հետաքրքիր, էկզոտիկ ասիական բան առաջարկի: Այնպէս որ՝ Հայաստանի հետ հաստատուած արեւելեան գործընկերութիւնն սկսել է Եւրոպայում պտուղներ տալ:

Քեմալիզմի հիմնադիր՝ Մուսթաֆա Քեմալ

Օսմանական կայսրութիւնը հնուց հանդիսացել է Արեւմուտքի եւ Արեւելքի միջեւ կամրջող երկիր, բազմաբնոյթ էթնիկ-կրօնական դիմագծով ու անցեալով, որտեղ Արեւելքի դիմագիծը խառնուել է Արեւմուտքի ու հռոմէական-բիւզանդական դիմագծի ու մշակոյթի հետ:

Օսմանական կայսրութիւնը իր հիմնադրման օրուանից (13րդ դար) աւելի քան վեց դար իշխել է այն ժամանակուայ իսլամական եւ արաբական աշխարհի վրայ, այնպէս որ Աբբասեան խալիֆայութիւնից յետոյ համարւում է ամենամեծ իսլամական պետութիւնը պատմութեան մէջ..

* * *

Օսմանական կայսրութեանը յաջորդեց Թուրքիայի Հանրապետութիւնը: 1923թ. Մուստաֆա Քեմալը կամ, ինչպէս յայտնի է Թուրքիայի արդի պատմութեան մէջ՝ Աթաթուրքը, հիմնեց Թուրքիայի նոր հանրապետութիւնը:

Մուստաֆա Քեմալը 1927թ. Հոկտեմբերին Թուրքիայի խորհրդարանում ունեցած իր յայտնի ճառում բացատրեց, թէ ինչո՛ւ թուրքերը պիտի թողնեն Օսմանական կայսրութիւնը եւ ինչո՛ւ պիտի հովանաւորեն նոր հանրապետութիւնը: Իր ճառում Մուստաֆա Քեմալը նաեւ բացատրում էր, թէ թուրքական բնակչութիւն ունեցող հողերից դուրս գերիշխանութիւն ունենալը եւ տարածուելը (այսինքն՝ Միջին Արեւելք եւ Աֆրիկա) շահեկան չէ նոր հանրապետութեան համար: Իր ճառում նա հարց ուղղեց. «Արդեօք գիտէ՞ք, թէ Անատոլիայի տղաներից ինչքան են ոչնչացուել Եմէնում…», ապա Մուստաֆա Քեմալը խոստացաւ, որ այլեւս որեւէ թուրք չի մահանալու Եմէնում եւ Արաբական թերակղզում (http://www.kultur.gov.tr/Tarih/Cumhuriyet Donemi/Ataturk/Nutuk):

Քեմալիզմի հիմնադիր՝ Մուսթաֆա Քեմալ

Այնուհետեւ Մուստաֆա Քեմալին յաջորդող նախագահներն ու թուրք իշխանաւորները կառչած մնացին Աթաթուրքի սկզբունքներին՝ «նոր երկիր եւ հանրապետութիւն» ունենալու համար, հակուեցին դէպի Արեւմուտք, նախընտրեցին, որ աւելի շատ յարաբերութիւններ ունենան Եւրոպայի ու Ամերիկայի, քան թէ՝ Միջին Արեւելքի Իսլամական ու Արաբական աշխարհի հետ: Դրութիւնը այդպէս էր սառը պատերազմի ամբողջ ժամանակաշրջանում եւ որոշ չափով էլ այդպէս շարունակուեց մինչեւ 2002 թուականը, երբ Թուրքիայի իշխանութեան գլուխ անցաւ աւելի աջ եւ աւելի իսլամական հակումներ ունեցող Արդարութիւն եւ զարգացում կուսակցութիւնը (ԱԶԿ), որի անդամ են Թուրքիայի ներկայ իշխանաւորները՝ հանրապետութեան նախագահ Աբդուլլահ Գիւլը, վարչապետ Ռեջեբ Թայիբ Էրդողանը, արտաքին գործերի նախարար Ահմեդ Դաւութօղլուն եւ ուրիշներ:

Թւում է, թէ Թուրքիայի ներկայ ղեկավարները այժմ, 2012 թուականին այնպէս չեն մտածում, ինչպէս մտածում էր Աթաթուրքը՝ 1927 թուականին:

Այժմ Թուրքիան փորձում է աշխոյժ դեր ունենալ տարածաշրջանային հարցերում, տարածել իր ազդեցութիւնը՝ Միջին Արեւելքում: Թուրքիայի իշխանաւորները որոշել են, որ Արեւմուտքի հետ իրենց բարեկամութիւնն ու դաշնակցութիւնը պահելով հանդերձ՝ աչք ունենան եւ սեւեռուեն ու տարածուեն դէպի Արեւելք, առաւելաբար՝ արաբական եւ իսլամական երկրներ: Աթաթուրքի պէս այն կարծիքին չեն, թէ ոչ-թուրք բնակուող երկրներում տարածուելը շահաւէտ չէ, այլ ընդհակառակը՝ ներկայ Թուրքիան իր համար շահաւէտ է գտնում ազդեցութիւն ունենալ շրջանում: Այս կապակցութեամբ Թուրքիայի հետապնդած շահերը կարելի է դասել՝ անվտանգութեան, էներգետիկ ու առեւտրական եւ տնտեսական ոլորտներում:

Անցեալ տարուայ ընթացքում այս տարածաշրջանում պատահած դէպքերն ու դրա արդիւնքում Թուրքիայի վարած արտաքին քաղաքականութիւնը ապացուցեցին վերում նշուած թուրք իշխանաւորների հետապնդած նպատակները:

Թուրքիայի ներկայ վարած քաղաքականութիւններն ու հետապնդող ռազմավարութիւնները բխում են իր աշխարհագրական, պատմական եւ բազմաբնոյթ դիմագիծ ունենալու արմատներից ու պատճառներից, ուստի՝ նորօրեայ Թուրքիան չի կարող մոռանալ դրանք:

2011 թուականի սկզբներից արաբական երկրներում տեղի ունեցած դէպքերի նկատմամբ Թուրքիայի վարած քաղաքականութիւնը (օրինակ՝ նախ հովանաւորեց Ղազաֆիին, բայց վերջում օգնեց Արեւմուտքին՝ Ղազաֆիի վարչակարգը տապալելու մէջ, Սիրիան իր դաշնակիցն էր ու բարեկամը, բայց այժմ Թուրքիան Սիրիայում անում է այն, ինչ իրենից ցանկացել է Արեւմուտքը: Սիրիայի ներկայ վարչակարգի ընդդիմադիրները հաստատուել են ու պատրաստւում են Թուրքիայում: ԱՄՆի ուժերի Իրաքից հեռանալը յարմար առիթ էր Թուրքիայի համար, որ Իրաքում լցնի ամերիկացիների դատարկ տեղը եւ տարածի իր ազդեցութիւնը՝ այդ երկրում), փաստում է, որ Թուրքիան չի կարող մոռանալ եւ իր կապերը խզել անցեալի հետ: Հին օսմանականութիւնը վերջացել է, բայց թուրք արդի իշխանաւորները ձգտում են նոր օսմանականութեան:

Երէկ (Երկուշաբթի) առաջին անգամ ԲՀԿ-ՀՀԿ հակամարտութիւնը առարկայական դրսեւորում ստացաւ. խորհրդարանում ԲՀԿն տապալեց կառավարութեան ներկայացրած առանցքային օրինագծերից մէկի ընդունումը: Սա ոչ միայն ինքնուրոյնութեան պարզ հաւաստում էր, այլեւ յստակ քաղաքական գնահատական կառավարութեան տնտեսական քաղաքականութեանը: Մի բան, որից ԲՀԿն հրապարակային մակարդակում խուսափում էր՝ կատարելով կոալիցիոն պարտաւորութիւնները, նաեւ տեղի տալով ճնշումներին:

Ի հարկէ, սա դեռ կոալիցիոն իշխանական երկու ուժերի վերջնական ապահարզանը չէ: Խորհրդարանն այն հարթակը չէ, որտեղ կայացւում են նման շրջադարձային որոշումներ: Դա երկու կուսակցութիւնների ղեկավարների բացառիկ իրաւունքների շրջանակներում է: Բայց իր այս քայլով ԲՀԿն յստակ ցոյց տուեց, թէ իրականում որքան բան է կախուած իրենից՝ իշխանութեան պահպանման տեսանկիւնից, եւ թէ ուղղակի կա՛մ անուղղակի խորհրդարանական ընդդիմութեանը հակուելու դէպքում՝ ինչ լրջագոյն խնդիրներ կարող է առաջադրել թէ՛ ՀՀԿին եւ թէ՛ կառավարութեանը, որոնք սովոր են առանց դիմակայութեան ու առարկութիւնների ԱԺում հաստատուած տեսնել իրենց բոլոր օրէնսդրական նախաձեռնութիւնները՝ անկախ դրանց բովանդակութիւնից:

Ողջ խնդիրն այն է, թէ որքանո՛վ ակնյայտ տակտիկական (մարտավարական-Խմբ.) բնոյթի այս քայլը գաղափարական ենթահող ունի: Եթէ դա պարզունակ հակադրութեան կա՛մ անհատական շահերի արտայայտութիւն է, ապա այն որեւէ լուրջ հետեւանք դժուար թէ ունենայ:

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ «ԴՐՕՇԱԿ»Ի

21րդ դարում ժողովուրդները, սրընթաց արագութիւն ձեռք բերած քաղաքակրթական բնոյթի փոփոխութիւններում, ստիպուած են կողմնորոշուել վազքի մէջ, երբեմն արմատական յեղաշրջում կատարելով իրենց կեանքի բոլոր ոլորտներում՝ գաղափարական արժէքներից մինչեւ ընկերային-տնտեսական, մշակութային եւ կրթական համակարգերը: Ընդորում իւրաքանչիւր ազգ պարտադրւում է կատարել արժեւորումներ՝ գնահատելու համար միջազգային եւ տարածաշրջանային խորքային գործընթացների հետեւանքներն ու ազդեցութիւնն իր կենսագործունէութեան վրայ, ինչպէս նաեւ որոշելու սեփական ներուժի  ծաւալն ու լծակները ժամանակակից աշխարհում:

Սոյն օրինաչափութիւնն առաւել ցցուն անդրադարձներ է ունենում աշխարհի զգայուն հատուածներում՝ քաղաքակրթութիւնների եւ ազդեցութիւնների կոնտակտային (ընդհանուր սահմանաններ ունեցող-Խմբ.) տարածքներում: Սա առաւել ակնառու է հայկական լեռնաշխարհի եւ յարակից տարածքների առումով, ուր դարեր շարունակ ընթացող բարդ էթնոքաղաքական գործընթացները ձեւաւորել են իւրայատուկ քաղաքական միջավայր:

Արդիւնքում առաջացել է քաղաքական տնտեսական, մշակութային ազդեցութիւնների բարդ մի համակարգ, որն հազարաւոր թելերով առնչւում է աշխարհում գործող համարեա բոլոր վճռորոշ ուժային կենտրոնների եւ մոդելների հետ: Այդ կապերը ոչ միայն ուղղահայեաց եւ հորիզոնական են, այլ նաեւ անկանոն, խաչաձեւ բնոյթ են կրում ու իբրեւ հետեւանք՝ մեծապէս զգալի են երկրի ու ժողովրդի կեանքի ամենատարբեր ոլորտներում:

Կարող ենք թուարկել մի քանիսը՝ ժողովրդի կողմից ազգային անվտանգութեան հիմնադրոյթների սրուած  ընկալում, գաղտնի ծառայութիւնների առաւել ակտիւ աշխատանք, օտար ազդեցութիւններին ենթարկուածութեան մեծ աստիճան, քաղաքական դաշտի անկատարութիւն եւ այլն: Այսպիսով՝ ներկայ իրավիճակի առաջին բնութագրիչը՝ Հայաստանի՝ Միջին Արեւելքում եւ Հարաւային Կովկասում, առանձնակի կոնտակտային տարածք հանդէս գալու հանգամանքի մէջ է:

Երկրորդ բնութագրիչը՝ Հայաստանի անկլաւային (երբ մէկ երկրի պատկանող տարածքի մը սահմանները կը մտնեն մէկ այլ երկրի սահմաններու մէջ-Խմբ.) աշխարհագրական վիճակն է, անկլաւ քաղաքական եւ տարածքային իմաստով, դրանից բխող բոլոր հետեւանքներով: Մեր իրավիճակի առանձնայատկութիւններից է սա, որ լինելով քաղաքակրթական եւ քաղաքական ամենատարբեր ազդեցութիւնների կիզակէտում, Հայաստանն այսօր եւս շարունակում է մնալ անկլաւ քաղաքական, կոմունիկացիոն (հաղորդակցութեան-Խմբ.) եւ մշակութային առումներով:

Մենք ստիպուած ենք փոքր բացառութիւններով ամրագրել մեր մշակութային եւ քաղաքական ընկալումների ու առաջնահերթութիւնների տարբերութիւնը տարածաշրջանի համարեա բոլոր ժողովուրդներց:

Իրավիճակի երրորդ կարեւոր բնութագրիչը՝ հայ ժողովրդի աշխարհասփիւռ լինելն է: Ազգային մեծ ողբերգութեան՝ Ցեղասպանութեան եւ անկախ պետականութեան կորստի հետեւանքով,  տարբեր երկրներում առաջացած համայնքները տասնամեակների յամառ ու հերոսական աշխատանքի շնորհիւ, ստացել են կազմակերպական ձեւ՝ Սփիւռք:

Հայաստանի անկախութեան վերականգնումից յետոյ սփիւռքահայութեան դերն ու կշիռը նոր իմաստաւորում ստացան քաղաքական եւ տնտեսական բնոյթի աշխարհաքաղաքական բարդ զարգացումներում:

Իրավիճակի այս երեք բնութագրիչների վերլուծութիւնը յանգեցնում է եւս մի քանի հաստատումների, որոնցով պարտաւոր ենք առաջնորդուել Հայաստանի համապարփակ  քաղաքական ուղեգիծը մշակելիս.

- Այս երեք բնորոշիչները  փոխադարձաբար ներթափանցուած եւ շաղկապուած են միմեանց ամենատարբեր հարթութիւններում՝ ինֆորմացիոն (տեղեկատուական-Խմբ.) դաշտից մինչեւ մշակութային եւ տնտեսական ոլորտներ.

- Այդ բնորոշիչներում, հայ ժողովրդի ազգային շահի տեսանիւնից դիտարկելիս, երեւում են ինչպէս ռիսկային (վտանգներով լի-Խմբ.), այնպէս էլ դրական զարգացումների հնարաւորութիւնները.

- Հայաստանում դրական  մեծ արդիւնք կարելի է ակնկալել միմիայն համահայկական ընդգրկումով եւ հայ ժողովրդի ամբողջական հնարաւորութիւններն օգտագործելու պարագայում: Յատկապէս վերջին հաստատումը ինքնըստինքեան յանգեցնում է կարեւորագոյն խնդրի՝ հայ ժողովրդի ամբողջական ներուժի գնահատման մեխանիզմների անհրաժեշտութեան գիտակցմանը:

Ժամանակակից աշխարհը պետութիւններից  եւ ազգերից պահանջում է սեփական ներուժի առաւելագոյն կենտրոնացում, օգտակար  գործողութեան գործակցի համաչափ բարձրացում, դրանց ռացիոնալ (խելացի-Խմբ.) ու նպատակային  կիրառում: Այժմ մենք կանգնած ենք ջրբաժանի առջեւ եւ այլեւս իրաւունք չունենք կատարելու անպատրաստ ու անզգոյշ շրջադարձեր:

Անթոյլատրելի է շարունակել իրադրային վիճակներին համակերպուելու քաղաքականութիւնը: Կա՛մ պիտի հաստատենք մեր արժանապատիւ տեղն ու դերը աշխարհում, կա՛մ հակառակ պարագայում՝ ճակատագիրը մեզ (ողորմածաբար) շնորհելու է այլ հզօր ժողովուրդների արժէքներին սպասարկողի ու ծառայողի դերակատարութիւն:

30 Յունուար, 2012