Քեմալիզմի հիմնադիր՝ Մուսթաֆա Քեմալ

Օսմանական կայսրութիւնը հնուց հանդիսացել է Արեւմուտքի եւ Արեւելքի միջեւ կամրջող երկիր, բազմաբնոյթ էթնիկ-կրօնական դիմագծով ու անցեալով, որտեղ Արեւելքի դիմագիծը խառնուել է Արեւմուտքի ու հռոմէական-բիւզանդական դիմագծի ու մշակոյթի հետ:

Օսմանական կայսրութիւնը իր հիմնադրման օրուանից (13րդ դար) աւելի քան վեց դար իշխել է այն ժամանակուայ իսլամական եւ արաբական աշխարհի վրայ, այնպէս որ Աբբասեան խալիֆայութիւնից յետոյ համարւում է ամենամեծ իսլամական պետութիւնը պատմութեան մէջ..

* * *

Օսմանական կայսրութեանը յաջորդեց Թուրքիայի Հանրապետութիւնը: 1923թ. Մուստաֆա Քեմալը կամ, ինչպէս յայտնի է Թուրքիայի արդի պատմութեան մէջ՝ Աթաթուրքը, հիմնեց Թուրքիայի նոր հանրապետութիւնը:

Մուստաֆա Քեմալը 1927թ. Հոկտեմբերին Թուրքիայի խորհրդարանում ունեցած իր յայտնի ճառում բացատրեց, թէ ինչո՛ւ թուրքերը պիտի թողնեն Օսմանական կայսրութիւնը եւ ինչո՛ւ պիտի հովանաւորեն նոր հանրապետութիւնը: Իր ճառում Մուստաֆա Քեմալը նաեւ բացատրում էր, թէ թուրքական բնակչութիւն ունեցող հողերից դուրս գերիշխանութիւն ունենալը եւ տարածուելը (այսինքն՝ Միջին Արեւելք եւ Աֆրիկա) շահեկան չէ նոր հանրապետութեան համար: Իր ճառում նա հարց ուղղեց. «Արդեօք գիտէ՞ք, թէ Անատոլիայի տղաներից ինչքան են ոչնչացուել Եմէնում…», ապա Մուստաֆա Քեմալը խոստացաւ, որ այլեւս որեւէ թուրք չի մահանալու Եմէնում եւ Արաբական թերակղզում (http://www.kultur.gov.tr/Tarih/Cumhuriyet Donemi/Ataturk/Nutuk):

Քեմալիզմի հիմնադիր՝ Մուսթաֆա Քեմալ

Այնուհետեւ Մուստաֆա Քեմալին յաջորդող նախագահներն ու թուրք իշխանաւորները կառչած մնացին Աթաթուրքի սկզբունքներին՝ «նոր երկիր եւ հանրապետութիւն» ունենալու համար, հակուեցին դէպի Արեւմուտք, նախընտրեցին, որ աւելի շատ յարաբերութիւններ ունենան Եւրոպայի ու Ամերիկայի, քան թէ՝ Միջին Արեւելքի Իսլամական ու Արաբական աշխարհի հետ: Դրութիւնը այդպէս էր սառը պատերազմի ամբողջ ժամանակաշրջանում եւ որոշ չափով էլ այդպէս շարունակուեց մինչեւ 2002 թուականը, երբ Թուրքիայի իշխանութեան գլուխ անցաւ աւելի աջ եւ աւելի իսլամական հակումներ ունեցող Արդարութիւն եւ զարգացում կուսակցութիւնը (ԱԶԿ), որի անդամ են Թուրքիայի ներկայ իշխանաւորները՝ հանրապետութեան նախագահ Աբդուլլահ Գիւլը, վարչապետ Ռեջեբ Թայիբ Էրդողանը, արտաքին գործերի նախարար Ահմեդ Դաւութօղլուն եւ ուրիշներ:

Թւում է, թէ Թուրքիայի ներկայ ղեկավարները այժմ, 2012 թուականին այնպէս չեն մտածում, ինչպէս մտածում էր Աթաթուրքը՝ 1927 թուականին:

Այժմ Թուրքիան փորձում է աշխոյժ դեր ունենալ տարածաշրջանային հարցերում, տարածել իր ազդեցութիւնը՝ Միջին Արեւելքում: Թուրքիայի իշխանաւորները որոշել են, որ Արեւմուտքի հետ իրենց բարեկամութիւնն ու դաշնակցութիւնը պահելով հանդերձ՝ աչք ունենան եւ սեւեռուեն ու տարածուեն դէպի Արեւելք, առաւելաբար՝ արաբական եւ իսլամական երկրներ: Աթաթուրքի պէս այն կարծիքին չեն, թէ ոչ-թուրք բնակուող երկրներում տարածուելը շահաւէտ չէ, այլ ընդհակառակը՝ ներկայ Թուրքիան իր համար շահաւէտ է գտնում ազդեցութիւն ունենալ շրջանում: Այս կապակցութեամբ Թուրքիայի հետապնդած շահերը կարելի է դասել՝ անվտանգութեան, էներգետիկ ու առեւտրական եւ տնտեսական ոլորտներում:

Անցեալ տարուայ ընթացքում այս տարածաշրջանում պատահած դէպքերն ու դրա արդիւնքում Թուրքիայի վարած արտաքին քաղաքականութիւնը ապացուցեցին վերում նշուած թուրք իշխանաւորների հետապնդած նպատակները:

Թուրքիայի ներկայ վարած քաղաքականութիւններն ու հետապնդող ռազմավարութիւնները բխում են իր աշխարհագրական, պատմական եւ բազմաբնոյթ դիմագիծ ունենալու արմատներից ու պատճառներից, ուստի՝ նորօրեայ Թուրքիան չի կարող մոռանալ դրանք:

2011 թուականի սկզբներից արաբական երկրներում տեղի ունեցած դէպքերի նկատմամբ Թուրքիայի վարած քաղաքականութիւնը (օրինակ՝ նախ հովանաւորեց Ղազաֆիին, բայց վերջում օգնեց Արեւմուտքին՝ Ղազաֆիի վարչակարգը տապալելու մէջ, Սիրիան իր դաշնակիցն էր ու բարեկամը, բայց այժմ Թուրքիան Սիրիայում անում է այն, ինչ իրենից ցանկացել է Արեւմուտքը: Սիրիայի ներկայ վարչակարգի ընդդիմադիրները հաստատուել են ու պատրաստւում են Թուրքիայում: ԱՄՆի ուժերի Իրաքից հեռանալը յարմար առիթ էր Թուրքիայի համար, որ Իրաքում լցնի ամերիկացիների դատարկ տեղը եւ տարածի իր ազդեցութիւնը՝ այդ երկրում), փաստում է, որ Թուրքիան չի կարող մոռանալ եւ իր կապերը խզել անցեալի հետ: Հին օսմանականութիւնը վերջացել է, բայց թուրք արդի իշխանաւորները ձգտում են նոր օսմանականութեան:

Երէկ (Երկուշաբթի) առաջին անգամ ԲՀԿ-ՀՀԿ հակամարտութիւնը առարկայական դրսեւորում ստացաւ. խորհրդարանում ԲՀԿն տապալեց կառավարութեան ներկայացրած առանցքային օրինագծերից մէկի ընդունումը: Սա ոչ միայն ինքնուրոյնութեան պարզ հաւաստում էր, այլեւ յստակ քաղաքական գնահատական կառավարութեան տնտեսական քաղաքականութեանը: Մի բան, որից ԲՀԿն հրապարակային մակարդակում խուսափում էր՝ կատարելով կոալիցիոն պարտաւորութիւնները, նաեւ տեղի տալով ճնշումներին:

Ի հարկէ, սա դեռ կոալիցիոն իշխանական երկու ուժերի վերջնական ապահարզանը չէ: Խորհրդարանն այն հարթակը չէ, որտեղ կայացւում են նման շրջադարձային որոշումներ: Դա երկու կուսակցութիւնների ղեկավարների բացառիկ իրաւունքների շրջանակներում է: Բայց իր այս քայլով ԲՀԿն յստակ ցոյց տուեց, թէ իրականում որքան բան է կախուած իրենից՝ իշխանութեան պահպանման տեսանկիւնից, եւ թէ ուղղակի կա՛մ անուղղակի խորհրդարանական ընդդիմութեանը հակուելու դէպքում՝ ինչ լրջագոյն խնդիրներ կարող է առաջադրել թէ՛ ՀՀԿին եւ թէ՛ կառավարութեանը, որոնք սովոր են առանց դիմակայութեան ու առարկութիւնների ԱԺում հաստատուած տեսնել իրենց բոլոր օրէնսդրական նախաձեռնութիւնները՝ անկախ դրանց բովանդակութիւնից:

Ողջ խնդիրն այն է, թէ որքանո՛վ ակնյայտ տակտիկական (մարտավարական-Խմբ.) բնոյթի այս քայլը գաղափարական ենթահող ունի: Եթէ դա պարզունակ հակադրութեան կա՛մ անհատական շահերի արտայայտութիւն է, ապա այն որեւէ լուրջ հետեւանք դժուար թէ ունենայ:

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ «ԴՐՕՇԱԿ»Ի

21րդ դարում ժողովուրդները, սրընթաց արագութիւն ձեռք բերած քաղաքակրթական բնոյթի փոփոխութիւններում, ստիպուած են կողմնորոշուել վազքի մէջ, երբեմն արմատական յեղաշրջում կատարելով իրենց կեանքի բոլոր ոլորտներում՝ գաղափարական արժէքներից մինչեւ ընկերային-տնտեսական, մշակութային եւ կրթական համակարգերը: Ընդորում իւրաքանչիւր ազգ պարտադրւում է կատարել արժեւորումներ՝ գնահատելու համար միջազգային եւ տարածաշրջանային խորքային գործընթացների հետեւանքներն ու ազդեցութիւնն իր կենսագործունէութեան վրայ, ինչպէս նաեւ որոշելու սեփական ներուժի  ծաւալն ու լծակները ժամանակակից աշխարհում:

Սոյն օրինաչափութիւնն առաւել ցցուն անդրադարձներ է ունենում աշխարհի զգայուն հատուածներում՝ քաղաքակրթութիւնների եւ ազդեցութիւնների կոնտակտային (ընդհանուր սահմանաններ ունեցող-Խմբ.) տարածքներում: Սա առաւել ակնառու է հայկական լեռնաշխարհի եւ յարակից տարածքների առումով, ուր դարեր շարունակ ընթացող բարդ էթնոքաղաքական գործընթացները ձեւաւորել են իւրայատուկ քաղաքական միջավայր:

Արդիւնքում առաջացել է քաղաքական տնտեսական, մշակութային ազդեցութիւնների բարդ մի համակարգ, որն հազարաւոր թելերով առնչւում է աշխարհում գործող համարեա բոլոր վճռորոշ ուժային կենտրոնների եւ մոդելների հետ: Այդ կապերը ոչ միայն ուղղահայեաց եւ հորիզոնական են, այլ նաեւ անկանոն, խաչաձեւ բնոյթ են կրում ու իբրեւ հետեւանք՝ մեծապէս զգալի են երկրի ու ժողովրդի կեանքի ամենատարբեր ոլորտներում:

Կարող ենք թուարկել մի քանիսը՝ ժողովրդի կողմից ազգային անվտանգութեան հիմնադրոյթների սրուած  ընկալում, գաղտնի ծառայութիւնների առաւել ակտիւ աշխատանք, օտար ազդեցութիւններին ենթարկուածութեան մեծ աստիճան, քաղաքական դաշտի անկատարութիւն եւ այլն: Այսպիսով՝ ներկայ իրավիճակի առաջին բնութագրիչը՝ Հայաստանի՝ Միջին Արեւելքում եւ Հարաւային Կովկասում, առանձնակի կոնտակտային տարածք հանդէս գալու հանգամանքի մէջ է:

Երկրորդ բնութագրիչը՝ Հայաստանի անկլաւային (երբ մէկ երկրի պատկանող տարածքի մը սահմանները կը մտնեն մէկ այլ երկրի սահմաններու մէջ-Խմբ.) աշխարհագրական վիճակն է, անկլաւ քաղաքական եւ տարածքային իմաստով, դրանից բխող բոլոր հետեւանքներով: Մեր իրավիճակի առանձնայատկութիւններից է սա, որ լինելով քաղաքակրթական եւ քաղաքական ամենատարբեր ազդեցութիւնների կիզակէտում, Հայաստանն այսօր եւս շարունակում է մնալ անկլաւ քաղաքական, կոմունիկացիոն (հաղորդակցութեան-Խմբ.) եւ մշակութային առումներով:

Մենք ստիպուած ենք փոքր բացառութիւններով ամրագրել մեր մշակութային եւ քաղաքական ընկալումների ու առաջնահերթութիւնների տարբերութիւնը տարածաշրջանի համարեա բոլոր ժողովուրդներց:

Իրավիճակի երրորդ կարեւոր բնութագրիչը՝ հայ ժողովրդի աշխարհասփիւռ լինելն է: Ազգային մեծ ողբերգութեան՝ Ցեղասպանութեան եւ անկախ պետականութեան կորստի հետեւանքով,  տարբեր երկրներում առաջացած համայնքները տասնամեակների յամառ ու հերոսական աշխատանքի շնորհիւ, ստացել են կազմակերպական ձեւ՝ Սփիւռք:

Հայաստանի անկախութեան վերականգնումից յետոյ սփիւռքահայութեան դերն ու կշիռը նոր իմաստաւորում ստացան քաղաքական եւ տնտեսական բնոյթի աշխարհաքաղաքական բարդ զարգացումներում:

Իրավիճակի այս երեք բնութագրիչների վերլուծութիւնը յանգեցնում է եւս մի քանի հաստատումների, որոնցով պարտաւոր ենք առաջնորդուել Հայաստանի համապարփակ  քաղաքական ուղեգիծը մշակելիս.

- Այս երեք բնորոշիչները  փոխադարձաբար ներթափանցուած եւ շաղկապուած են միմեանց ամենատարբեր հարթութիւններում՝ ինֆորմացիոն (տեղեկատուական-Խմբ.) դաշտից մինչեւ մշակութային եւ տնտեսական ոլորտներ.

- Այդ բնորոշիչներում, հայ ժողովրդի ազգային շահի տեսանիւնից դիտարկելիս, երեւում են ինչպէս ռիսկային (վտանգներով լի-Խմբ.), այնպէս էլ դրական զարգացումների հնարաւորութիւնները.

- Հայաստանում դրական  մեծ արդիւնք կարելի է ակնկալել միմիայն համահայկական ընդգրկումով եւ հայ ժողովրդի ամբողջական հնարաւորութիւններն օգտագործելու պարագայում: Յատկապէս վերջին հաստատումը ինքնըստինքեան յանգեցնում է կարեւորագոյն խնդրի՝ հայ ժողովրդի ամբողջական ներուժի գնահատման մեխանիզմների անհրաժեշտութեան գիտակցմանը:

Ժամանակակից աշխարհը պետութիւններից  եւ ազգերից պահանջում է սեփական ներուժի առաւելագոյն կենտրոնացում, օգտակար  գործողութեան գործակցի համաչափ բարձրացում, դրանց ռացիոնալ (խելացի-Խմբ.) ու նպատակային  կիրառում: Այժմ մենք կանգնած ենք ջրբաժանի առջեւ եւ այլեւս իրաւունք չունենք կատարելու անպատրաստ ու անզգոյշ շրջադարձեր:

Անթոյլատրելի է շարունակել իրադրային վիճակներին համակերպուելու քաղաքականութիւնը: Կա՛մ պիտի հաստատենք մեր արժանապատիւ տեղն ու դերը աշխարհում, կա՛մ հակառակ պարագայում՝ ճակատագիրը մեզ (ողորմածաբար) շնորհելու է այլ հզօր ժողովուրդների արժէքներին սպասարկողի ու ծառայողի դերակատարութիւն:

30 Յունուար, 2012

Յունուարի 23ին Սոչիում կայացած՝ Ռուսաստանի դաշնութեան, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների եռակողմ հանդիպումը  ոչինչ չտուեց՝ նոր հեռանկարներ ուրուագծելու, ինչպէս նաեւ դրական տեղաշարժեր արձանագրելու առումով: Ռուսաստանի հեռացող նախագահը պարզապէս իր

որդեգրած քաղաքական գծի հերթական փուլի վերջակէտը դրեց. այս  համոզմունքն է յայտնում ՀՅԴ Արցախի կենտրոնական կոմիտէի (ԿԿ) ներկայացուցիչ Դաւիթ Իշխանեանը: Նրա կարծիքով՝ թերեւս պէտք է ակնկալել նոր սկզբունքների ու մօտեցումների որդեգրում՝ կապուած ոչ միայն համանախագահող երկրներում 2012 թուականին սպասուելիք նախագահական ընտրութիւնների հետ:

«Ուզում եմ շեշտը դնել յատկապէս Մադրիդեան սկզբունքների համապատկերին նոր սկզբունքների որդեգրման վրայ, ինչի շուրջ հայ եւ միջազգային վերլուծաբաններն արդէն որոշակի վեկտորներ են նշում: Այդ իսկ առումով, կարծում եմ, առաջիկայ տարիներին անհրաժեշտ է լինելու իրականութեան մէջ գտնել մի նոր բանաձեւ, ինչը թոյլ կը տայ շարադրել այդ սկզբունքները եւ դրանց շուրջ ծաւալել մեր յետագայ բանակցութիւնները», ընդգծեց Դ. Իշխանեանը:

Միւս կողմից, մեր զրուցակիցը հարկ համարեց յղումներ անել աշխարհաքաղաքական եւ տարածաշրջանային տեղաշարժերին. Պարսկաստանի շուրջ տեղի ունեցող զարգացումների հետ կապուած՝ ակնառու են դառնում Թուրքիային ուղղուած նոր մօտեցումներն ու քայլերը, ինչը կարող է մտահոգութիւնների տեղիք տալ թէ՛ դրական եւ թէ՛ բացասական իմաստով: Այդուհանդերձ, կուսակցական գործչի կարծիքով՝ 2012ը կը լինի կանխատեսելի տարի՝ ստատուս-քուոյի (ներկայ իրավիճակի-Խմբ.) պահպանմամբ եւ Մինսկի խմբի շրջանակներում համապատասխան հանդիպումների կազմակերպմամբ:

ՀՅԴ Արցախի կառոյցի ղեկավարն ինչպէ՞ս է վերաբերւում Սոչիի հանդիպումից յետոյ ՌԴ արտգործնախարար Ս. Լաւրովի յայտարարութեանը, ըստ որի՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահները պէտք է ընդունեն մաքսիմալիստական (առաւելագոյնը պահանջելու-Խմբ.) դիրքորոշումից հրաժարուելու անհրաժեշտութիւնը՝ կարգաւորման գործընթացում առաջընթաց արձանագրելու համար: Դ. Իշխանեանի խօսքերով՝ Ռուսաստանը, որպէս միջնորդական առաքելութիւն իրականացնող կողմ, իր տեսակէտն է յայտնել եւ ներկայացրել ոչ միայն հակամարտող կողմերին, այլեւ միջազգային հանրութեանը: Այդ առումով պէտք է վկայակոչել Կազանեան հանդիպումը, որը ցոյց տուեց թէ՛ հայկական եւ թէ՛ ադրբեջանական կողմերի էութիւնը: Վերջինիս ապակառուցողական մօտեցման արդիւնքում հանդիպումը փաստօրէն ձախողուեց: Իսկ հայկական կողմն ունի իր սահմանը, այն կարմիր գիծը, որից նահանջելն անթոյլատրելի է: Այնպէս որ՝ պէտք է զգուշօրէն վերաբերուել ՌԴ արտաքին քաղաքական գերատեսչութեան ղեկավարի գնահատականներին:

Իսկ որքանո՞վ է իրագործելի հայ քաղաքագէտների շրջանում քննարկուող այն տարբերակը, որը ենթադրում է արտաքին քաղաքական օրակարգում ներառել կարգաւորման հիմնարար սկզբունքների կառուցողական ձեւափոխման խնդիրը: Դ. Իշխանեանի կարծիքով՝ այդ ուղղութեամբ պրպտումներ կը լինեն 2012ին, բայց դժուար է ասել, թէ նոր սկզբունքների որդեգրումը որքանով կը դառնայ ընդհանուր փաստաթուղթ, որովհետեւ Մինսկի խմբի համանախագահող բոլոր երեք երկրներում էլ սպասուելիք նախագահական ընտրութիւնները բանակցային գործընթացում լուրջ ակտիւութիւն չեն խոստանում: ՀՅԴ Արցախի ԿԿ ներկայացուցիչը գտնում է, որ հայկական վերլուծական միտքը պէտք է կենտրոնանայ ոչ թէ Մադրիդեան սկզբունքները նոր սկզբունքներով փոխարինելուն, այլ դրանք ուղղակիօրէն կազմաքանդելուն վրայ, ինչը բազմիցս ընդգծուել է դաշնակցութեան յայտարարութիւններում:

Կուսակցական գործիչը միաժամանակ շեշտեց, որ չի կարելի մոռացութեան մատնել Ադրբեջանի՝ ՄԱԿի  Անվտանգութեան խորհրդի ոչ մշտական անդամ լինելու հանգամանքը, մանաւանդ որ այս երկրի պահուածքը փաստօրէն նոր քաղաքականութեան անցնելու ազդանշան է: Ամենայն հաւանականութեամբ, այս տարուանից Ադրբեջանն իր արտաքին քաղաքական վեկտորը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբից կը տեղափոխի ՄԱԿ: Ի դէպ, վերջին շրջանում ռազմական հռետորաբանութեան նկատելի սահմանափակումը կապուած է հէնց Ադրբեջանի՝ ԱԽ ոչ մշտական անդամի կարգավիճակ ձեռքբերելու հետ:

Մեր զրուցակցի ուշադրութիւնն այնուհետեւ հրաւիրեցինք եւրոպական վերջին իրողութիւնների՝ Ֆրանսիայի Սենատի կողմից Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրինագծի ընդունման, ինչպէս նաեւ Շոտլանդիային անկախութիւն տրամադրելու՝ Մեծ Բրիտանիայի պատրաստակամութեան վրայ: Այս իրողութիւնները, որոնք դիտւում են որպէս եւրոպական արժէքների դրսեւորումներ, արդեօք  կարո՞ղ են որոշակի երանգներ մտցնել ղարաբաղեան կարգաւորման գործընթացում: Դ. Իշխանեանը նախ անդրադարձաւ Ֆրանսիայի Սենատի ընդունած օրէնքին՝ նշելով, որ ամենատարբեր մակարդակներով հայ ժողովուրդն իր երախտագիտութիւնն է յայտնել Ֆրանսիային: Այս գործընթացը պէտք է հասնի իր տրամաբանական աւարտին, այն է՝ ցեղասպանութեան ճանաչմանը, ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնքի ընդունմանը զուգընթաց՝ նաեւ փոխհատուցման խնդիրների լուծմանը:

Խօսելով Միացեալ թագաւորութիւնից Շոտլանդիայի անջատուելու հնարաւորութեան մասին՝ նա յիշեցրեց նաեւ Քուեբեկում անկախութեան հանրաքուէ անցկացնելու փաստը: «Արաբական գարուն» ապրած ժողովուրդների փորձը, ինչպէս նաեւ Մերձաւոր Արեւելքում ծաւալուող իրադարձութիւնների արձագանգները եւրոպական երկրներին հարկադրում են  նոր լոյսի տակ դիտարկել իրենց քաղաքականութիւնը: Միացեալ թագաւորութիւնը կանգնած է եղել ոչ միայն Շոտլանդիայի, այլեւ Հիւսիսային Իրլանդիայի խնդիրների առաջ: Դ. Իշխանեանի համոզմամբ՝ այժմ մենք, առաւել քան երբեւէ, պէտք է կարողանանք ինքնորոշման իրաւունքի դրոյթն օրակարգի առաջին հարց դարձնելու հետ մէկտեղ, գլխաւոր շեշտը դնել Եւրոպայի սրտում կազմաւորուած անկախ Կոսովոյի օրինակին:

2011թ. արաբական երկրներում ծաւալուած իրադարձութիւններն  աշխարհաքաղաքական լուրջ փոփոխութիւնների սկիզբը դրեցին: Իսկ Եւրոպան  այսօր կանգնած է լուրջ մարտահրաւէրների առաջ: Ժողովուրդների ինքնորոշման իրաւունքի իրացման դրսեւորումներ պէտք է ակնկալել ոչ միայն Մեծ Բրիտանիայում, այլեւ Իսպանիայում: Մեր խնդիրն է՝ լիարժէքօրէն օգտուել այդ ընդհանուր տեղաշարժերից:

Առաջիկայում ի՞նչ զարգացումներ են սպասւում Միջին Արեւելքում: Քաղաքական որոշ կանխատեսումների համաձայն՝ Թուրքիան կարող է հայեացքը յառել դէպի Արեւելք՝ ինչ որ չափով հրաժարուելով արեւմտեան կողմնորոշումից: Այս առնչութեամբ մեր զրուցակիցը նշեց, որ Թուրքիան մշտապէս երկակի ստանդարտներ կիրառելու հնարաւորութիւն եւ ճկունութիւն ունեցել է: Դա յատկապէս ցայտուն  կերպով դրսեւորուել է Առաջին աշխարհամարտի տարիներին եւ դրանից յետոյ: Բնականաբար, կանխատեսելի է Թուրքիայի կողմից նման վարքագծի դրսեւորումը: Նրան յաջողւում է Արեւմուտքի հետ յարաբերութիւնները սերտացնելով՝ խաղալ Արեւելքի հետ, եւ հակառակը: Վերջին տարիներին ռուս-թուրքական յարաբերութիւնների համապատկերին Թուրքիայի կողմից նկատւում էր արեւմտեան ուղղութեամբ ճնշումների ցուցադրում, բայց պէտք է ասել նաեւ, որ այդ երկրի վրայ որոշակի հաշուարկներ են անում թէ՛ Արեւմուտքը եւ թէ՛ Արեւելքը: Շարունակելով միտքը՝ Դ. Իշխանեանն ուշադրութիւն հրաւիրեց վերջին մէկ տարուայ ընթացքում ծաւալուած Իսրայէլ-Թուրքիա հակամարտութեանը, ինչը մշտապէս ուղեկցւում է  Ռ. Էրդողան-Շ. Պերես փոխադարձ մեղադրանքներով: Հիմա էլ Թուրքիան փորձում է ատամ ցոյց տալ Ֆրանսիային, ինչը միանգամայն նոր երեւոյթ է: Թուրքիան, բնականաբար, Արեւմուտքի գործողութիւններին կը պատասխանի Արեւելքի հետ իր ունեցած յարաբերութիւնների ամրապնդմամբ: Կանխատեսելի է նաեւ թուրք-պարսկական յարաբերութիւնների նորմալացումը. Ռուսաստան-Պարսկաստան առանցքի համապատկերին կը լինեն կոշտ քաղաքականութեան դրսեւորումներ Արեւմուտքի ուղղութեամբ: Հարկ է ընդգծել նաեւ, որ Թուրքիան այսօր գտնւում է լուրջ մարտահրաւէրների առաջ, եւ կարծես թուրքական դիւանագիտութիւնն ինչ որ տեղ խուճապի է մատնւում: Ամէն դէպքում ապագան ցոյց կը տայ, թէ ինչ ուղղութեամբ կը զարգանան իրադարձութիւնները:

Իրականում հայկական դիւանագիտութեան համար ստեղծուած են բաւական նպաստաւոր պայմաններ՝ օգտուելու համար  ստեղծուած աշխարհաքաղաքական իրավիճակից:

ՌՈՒԶԱՆ ԻՇԽԱՆԵԱՆ Ստեփանակերտ հրատարակուող «Ազատ Արցախ» օրաթերթի աշխատակից է:

Ձախէն աջ Լենա, Գայանէ եւ Ալֆրետ

ԱՐՄԻՆԷ  ԳՈՒՆՏԱՔՃԵԱՆ

Անհնարին է որ Հայաստան այցելած կա՛մ չայցելած երկու հայեր իրարու հետ զրոյցի ժամանակ, Հայաստանի մասին կարծիք չյայտնեն կա՛մ չվիճեն: Տարօրինակն այն է, որ ամենաբարձրաձայն վիճողներն ու կարծիք յայտնողները շատ յաճախ նրանք են, որոնք երբեք հայրենիք չեն այցելած ու իրենց պատկերացումները հիմնուած են ուրիշների կարծիքների կամ էլ անորակ՝ աղբ «սերիալ»ների վրայ:

Ամէն դէպքում, այդ էլ լաւ է, քան բացարձակ անտարբերութիւնը:

Հայաստանի անկախութիւնից ի վեր, ամէն տարի ամիսներով եղել եմ հայրենիքում: Այս վերջին անգամ

երկրորդ գրքիս հետազօտութիւների առիթով մէկ տարի եւ ութ ամիս ապրեցի հայրենիքում: Այս անգամ շատ ուշագրաւ էր մի նոր երեւոյթ, որ մինչեւ հիմա նկատելի չէր. դա երիտասարդութեան աշխուժութիւնն էր՝ քաղաքացիական խնդիրների շուրջ:

Թերթերում եւ հեռուետատեսութիւնում մեծ աղմուկ հանած խմբերից էր «ՄԵՆՔ ԵՆՔ ՄԵՐ ՔԱՂԱՔԻ ՏԷՐԸ» երիտասարդական շարժումը: Այս խումբը պայքար մղած է մի շարք անօրէն շինութիւնների դէմ եւ հասած է յաջողութիւնների:

Որոշ ժամանակ հետեւելով այս խմբի գործունէութեանը, որոշեցի հանդիպել նրա ղեկավարների՝ կազմակերպիչների հետ: Անցեալ Մայիսին ներկայ էի Մաշտոց պողոտայում Մալիբու այգում այս խմբի կազմակերպած  ծառատունկի արարողութեան, երգ ու պարով ընթացող միջոցառման:

2011ի վերջերին, ձմեռնային մի ցուրտ երեկոյ, Աբովեան պողոտայի քաֆէներից մէկում ժամադրուեցի ուսանողական այդ շարժումը հիմնադրողների՝ Լենա Նազարեանի, Գայանէ Մելքոմեանի ու Ալֆրեդ Աղաջանեանի հետ: Չորորդ անդամը՝ Վահրամ Սողոմոնեանը, աշխատանքի բերումով չկարողացաւ ներկայ լինել:

Հետաքրքրուեցի իմանալ ինչպիսի՞ մանկութիւն, ինչպիսի՞ սոցիալ (ընկերային-Խմբ.) իրավիճակ ոռնեցած են: Ինչպիսի՞ն եղած է իրենց ծնողների ազդեցութիւնը, իրենց ընկերական շրջանակի, կա՛մ միութենական կեանքի ազդեցութիւնը: Հետաքրքրուեցի  իրենց կրթութեան մակարդակի մասին, իրենց գաղափարների եւ իրենց յուզող հարցերի մասին: Մի խօսքով, ուզեցի իմանալ իրենց նպատակների մասին: Ի՞նչն է իրենց մղել պայքարելու, ընդիմանալու բնապահպանական եւ քաղաքի վիճակի չարաշահումների դէմ:

ԳԱՅԱՆԷ ՄԵԼՔՈՄԵԱՆ

Ներքեւ ներկայացնում եմ Գայանէի համառօտ կենսագրականը:

Նա ծնուել է 1987 թ. Անգլիայում: Հայրը պարսկահայ է, իսկ մայրը արմատներով արեւմտահայ է, պապը՝ Ցեղասպանութիւնից փրկուածներից է: Անկախութեան հռչակումից յետոյ ընտանիքով վերաբնակուել են Հայաստան: Ուսանել է Հայաստանի Ֆրանսիական իրաւաբանական ֆակուլտետում: Մէկ տարի ուսանել է Գանադայի «ՄքԳիլ» համալսարանում:  2010 թ. Հայաստան վերադառնալով աշխատանքի է անցել, որպէս իրաւաբան՝ Ֆրանսական «Օրանժ» հեռախօսական ընկերութիւնում: Մանուկ հասակից անդամակցել է տարբեր միութիւնների, ինչպիսին է ՀՅԴի Երիտասարդականը:

Նա պատմեց հետեւեալը.

Երբ Գանադայում էի ուսանում (2009-2010) տեղեկացայ Երեւանի Ուսանողական այգում սկսուած շինութեան մասին եւ Ֆէյսբուքում բացեցի «Մենք ենք այս քաղաքի տէրը» նախաձեռնութիւնը: Այդ օրուանից ակտիւ (գործօն-Խմբ.) եմ եղել քաղաքի բնապահպանական, քաղաքաշինական հարցերում: Իմ ակտիւութեան պատճառը տեսնում եմ հայրենասիրութեան եւ պատասխանատուութեան զգացումիս մէջ՝ որպէս այս երկրի քաղաքացի, ով պարտաւոր է տէր կանգնել եւ ծառայել  իր դժուար վաստակած անկախութեանը: Սա մեր երկիրն է, խնդիրները բոլորինս են, պատասխանատու ենք բոլորս: Ես իրաւաբան եմ, մանկուց ատել եմ անարդարութիւնը: Տանել չեմ կարողանում, երբ անկիրթ ու ագահ պաշտօնեաներ եւ ոչ պաշտօնեաներ վերացնում են կա՛մ նպաստում են մեր երկրի պատմամշակութային շերտի վերացմանը, ոտնահարում առողջ միջավայրում ապրելու մեր իրաւունքը, եւ ընդհանրապէս, մեր որեւէ իրաւունքը, ոտնահարում օրէնքը, նպաստում անարդարութեան ու անօրինականութեան աճին: Գտնում եմ, որ պէտք է ակտիւ քայլերով տէր կանգնենք մեր եւ մեր զաւակների իրաւունքներին, որովհետեւ բողոքել, թողնել հեռանալ կարող են բոլորը:

Մեր նախաձեռնութեան ստեղծման առաջին օրուանից նպատակ ենք ունեցել նաեւ կոտրել մարդկանց անտարբերութիւնը, ցոյց տալ, որ որեւէ բան փոխելու համար անհրաժեշտ է պայքարել, որ պէտք է պահանջատէր լինել: Այս գիտակցութեան մէջ եմ տեսնում մեր աւելի պայծառ ապագայ ունենալու գաղտնիքը:

ԼԵՆԱ ՆԱԶԱՐԵԱՆ

Ներքեւում ներկայացնում եմ յաջորդ անդամի՝ Լենա Նազարեանի մասին տուեալներ:

Նա ծնուել է 1983 թ., Երեւանում, պարզ աշխատող ընտանիքում: Ուսանել է ժուրնալիստիկա (լրագրութիւն-Խմբ.) ԵՊՀում: Աշխատում է զանազան ԶԼՄներում (զանգուածային լրատուական միջոցներ): Վեց ամսով եղել է Ռումինիայում՝ որպէս կամաւոր EVS ( European Volunteer Services) երիտասարդական կազմակերպութիւնում՝ որպէս մանկապարտէզներում օգնող ձեռք: «Մենք ենք մեր քաղաքի տէրը» կազմակերպութեան ու նրա անդամներին ծանօթացել է Ֆէյսբուքի միջոցով: Շատ կարճ ժամանակում կազմակերպութեան անդամները հաւաքել են 20,000 ստորագրութիւն՝ Ուսանողական այգիում անօրէն շինարարութիւնը կասեցնելու համար: Անցեալ ամառ յաջողուել է Վիշապի այգի կոչուած մի այլ պարտէզում կասեցնել անօրէն մի շինարարութիւն: Փոխարէնը հիմա այդտեղ կանաչապատուել է ու ծառեր ցանուել: Լենան նշեց, որ «մեր նման մտածողներ շատ կան, բայց իրենց իրաւուքներից տեղեակ չեն: Մենք շահագրգռուած ենք, որպէս քաղաքացի, ոչ անպայման որպէս կազմակերպութիւն, բայց եւ այնպէս միասնական աշխատանք տանելով աւելի մեծ արդիւնքների ենք հասնում, օրինակ մէկ տարում հաւաքեցինք 100,000 դրամ զանազան ծախսերի դիմաց: Ես պատասխանատու եմ իմ երկրի ապագայի համար: Այն ինչ անում եմ իմ ուժերով քիչ է բայց շատ կարեւոր է, որ ես շարունակեմ աշխատել: Հայաստանում բնութեան պաշտպանութիւնը կենսական հարց է: Ովքեր ուզում են մեր գործունէութիւնից աւելի տեղեակ լինել, թող դիմեն kanachaygi.org:

Բացակայող Վահրամի մասին Լենան ասեց, որ նա բարձրագոյն ուսում ունի Բրուսովի անուան համալսարանից եւ քաղաքագիտութեան դոկտորի վկայական է ստացել՝  Գերմանիայից:

Իմ խօսակիցների հետ էր մի այլ անդամ՝ Ալֆրեդ Աղաջանեան անունով, որ աշխատում է Հնդեւրոպական հրատարակչութիւնում:

Մեծ տպաւորութեամբ աւարտեցի իմ հարցազրոյցը ու համոզուած եմ, որ նման հոգատար ու խելացի երիտասարդութիւնն է մեր երկրի ապագան կերտող սերունդը, այլ ոչ թէ դատարկախօս, անիմաստ քննադատող չարախօսը: Մի լաւ ասացուածք կա՛յ՝ ԽԱՒԱՐԸ ԱՆԻԾԵԼՈՒ ՓՈԽԱՐԷՆ, ՄԻ ՄՈՄ ՎԱՌԻՐ:

Արդ՝ Պասքըն Օրան որպէս ամենավերջին լուր, կը գրէր որ Անգարայի մէջ, երբ լսուեցաւ որ «ցեղասպանութիւն եղած է» ըսողները պատժող 301 թիւ օրէնքը կը պահէր իր ուժը, բողոքի խոշոր ցոյց մը կազմակերպուեցաւ աշխարհի զանազան երկիրներէն Անգարա ժամանած հայերու կողմէ։ Ցոյցի ընթացքին մեծ թիւով հայեր Հայաստանի դրօշակը պարզեցին, հայանպաստ լոզունգներ պոռացին, վերտառութիւններով քննադատեցին Թուրքիոյ հանրապետութեան ղեկավարները։ Երբ հայ ցուցարարները ուզեցին քալել դէպի Խորհրդարան, ոստիկանութիւնը արգելք հանդիսացաւ։ Այդ միջոցին ոստիկաններուն արձակած կազերէն կարգ մը ցուցարարներ անհանգստացան ու փոխադրուեցան Հաճեթթեփէ հիւանդանոց։ Արտաքին Նախարարութենէն վերջին վայրկեանին եկած հրահանգով՝ ոստիկանները արտօնեցին որ հայերը քայլարշաւ մը իրականացնեն։

Հայ ցուցարարները Եւրոպայէն ու Հայաստանէն եկած էին մասնաւոր սաւառնակներով, բայց 600 օթօպիւսներով հայեր ալ եկած էին մասնաւորաբար Լիբանանէն ու Սուրիայէն։ Ցուցարարներուն թիւը հասած էր քառասուն հազարի, ասոնք 301 թիւ օրէնքին դէմ բողոքներ արձակեցին ու քալեցին դէպի Թուրքիոյ Խորհրդարանը։ Ցուցարարները քալելու ընթացքին թրքերէն լոզունգներ ալ կ՛արձակէին, կը պոռային. «Զարկ զարկ, թող աղաղակէ, Էրտողանը թող իմանայ», «Ո՞ւր է կարծիքի ազատութիւնը, հոստեղի բոլոր հայերը պիտի բանտարկէ՞ք»։ Ցուցարարները «կարմիր-կապոյտ-նարնջագոյն» կը պոռային, կը պոռային նաեւ «Աստուած մեծ է»։ Անոնց մէջ էին «Սողոմոն Թէհլիրեան Կոմիտէ» կոչուած մարմնի մը անդամները։ Անգարայի ժողովուրդը մեծ հակազդեցութիւն ցոյց տուաւ երբ ցուցարարները պարզեցին վերտառութիւններ, ուր Կիւլին, Էրտողանին ու Տավուտօղլուի դէմքերուն վրայ խաչ քաշուած էր ու տակն ալ գրուած էր. «Թշուառներ»։

Խումբ մը Թուրք ազգայիններ հակացոյց մը ըրին ու պոռացին. «Թուրքերը ցեղասպանութիւն չեն ըներ, եթէ ընէին, մէկ հայ մնացած չէր ըլլար։ Ցեղասպանութեան պնդումը խոշոր սուտ մըն է»։

Ոստիկանութիւնը միջամտեց ու չարտօնեց որ երկու խմբակներուն միջեւ բախում մը պատահի։ Հայերը իրենց ցոյցը աւարտին բերին երգելով Հայաստանի ազգային քալերգը՝ «Մեր Հայրենիք»ը ու ցրուեցան առանց ուրիշ միջադէպի տեղ տալու։

Պասքըն Օրան, որ այս լուրը կը հաղորդէր որպէս վերջին վայրկեանի լուր, իսկապէս զարմանքի կը մատնէր ընթերցողը, որ հարց կուտար որ ի՞նչպէս կը պատահէր որ հայերը Անգարայի մէջ այսպիսի ցոյց մը կ՛ընէին ու մենք լուր չէինք ունենար։ Բայց պատասխանը յօդուածին վերջաւորութեան վրայ է։ Պասքըն Օրան, որպէս անհրաժեշտ նօթագրութիւն, յօդուածի վերջաւորութեան կը գրէ որ վերի լուրը ամբողջովին երեւակայական է։ Ասիկա հեգնական գրականութիւն մըն է։ Անգարայի մէջ հայերը ցոյց եւայլն չեն ըրած։ Ասիկա Թուրքերու կողմէ Փարիզի մէջ 40 հազար հոգիով կատարուած ցոյցին նոյնութեամբ Թուրքիա փոխադրուած հակադիր մէկ ձեւն է։

Յայտնի է որ Պասքըն Օրան ինչ ըսել կ՛ուզէ այսպիսի երեւակայական լուր մը գրի առնելով։ Ան այս կերպով ըսել կ՛ուզէ որ 40 հազար Թուրքեր կրնան Փարիզի մէջ ցոյցեր ընել, խաչեր քաշել Սարքոզիներուն դէմքին վրայէն, «Թշուառներ» կոչել զանոնք, բայց Հայերը չէին կրնար Անգարա գալ ու նմանօրինակ ցոյց մը ընել։ Իսկ ասկէ ալ ի՞նչ հետեւութիւն կը հանուի, ընթերցողը թող ինք տրամաբանէ։

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Ցեղասպանական արարքներու հերքումն ու դրժումը քրէականացնող Ֆրանսայի ծանօթ օրէնքին մասին իր մեկնաբանութիւններուն մէջ, Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարար Հիլըրի Քլինթըն դարձեալ ամշխարհին ներկայացաւ չնաշխարհիկ գիւտով մը, յայտարարելով, որ Միացեալ Նահանգներու մէջ խօսքի ազատութիւնը անկաշկանդ է, մարդիկ ազատ են ազատօրէն արտայայտուելու, ոչ ոք արգելք կրնայ ըլլալ ազատ արտայայտութեան։ Ան անուղղակիօրէն քննադատեց Ուաշինկթընի վարչակազմին «բարեկամ Թուրքիա»ն նեղ կացութեան մատնող ֆրանսական կեցուածքը եւ զայն վերագրեց ամերիկեան ու ֆրանսական մտածողութեանց տարբերութեան։ (Չերկարենք՝ ըսած ուրիշ բաները վերարտադրելով այստեղ)։

Քլինթընի ըսածներէն կարելի է հետեւցնել, որ եթէ խօսքի ազատութիւնը պէտք է ընդունիլ իր անսահման ու սանձարձակ տարողունակութեամբ, ուրեմն կարելի է նաեւ այդ խորագիրին տակ… սուտն ու տգիտութիւնը, կեղծիքը տարածել արձակ-համարձակ։

Նոյն տրամաբանութեան հետեւելով (եթէ անշուշտ նախարարին տրամաբանելու կալուածը ճիշդ կը բանի), կարելի է ճիշդ նկատել հետեւեալ օրինակը.

Սեղանիս վրայ ունիմ մատիտ մը։ Քլինթընի դաւանած ազատ արտայայտութեան միլիոնաւոր համախոհներ ի մի կու գան եւ կը յայտարարեն, թէ սա մատիտ չէ, այլ տետրակ է։ Մինչեւ իսկ կրնան նման «ճշմարտութիւն» մը քուէարկութեամբ հաստատել։ Մատիտը մատիտ ըլլալէ կը դադրի՞, իրականութիւնը կ՛այլափոխուի՞…

Այլ խօսքով, Քլինթըն ու նմաններ կը փորձեն «խօսքի ազատութիւն պաշտպանելու» պատճառաբանութեամբ մեզ համոզել, որ Ցեղասպանութեան պատմական ճշմարտութիւնը հարցականի տակ պէտք է պահել, թէ՝ հարցը պատմագէտներու հարց է, եւ ո՛չ թէ քաղաքական։ (Ի դէպ, նման ազատականութիւն կը փորձուի նաեւ այլուր, հայկական թէ ոչ-հայկական միջավայրերու մէջ)։

Աւելորդ չըլլար այսպիսի «հանճարներու» յիշեցնել, որ Ցեղասպանութիւնը, այսինքն՝ Թուրքիոյ պետութեան կողմէ ծրագրուած, գործադրուած հայոց Ցեղասպանութիւնն ու մեր հողերուն բռնագրաւումը, ամէն բանէ առաջ, ամէն բանէ վեր՝ ԻՐԱՒՈՒՆՔԻ հարց է, մարդկային իրաւունքի, հայութեան կորուստներուն՝ հողային ու մարդկային կորուստներուն դիմաց պահանջի եւ անսակարկելի՛ իրաւունքի հարց է։ Պատմութիւնը գրուած է ու, անգամ մը եւս ըսենք, դժբախտաբար կարելի չէ ժամանակի մէջ դէպի ետ ոստում կատարել ու կանխարգիլել եղածը, արդէն իսկ սեւով ու կարմիրով արձանագրուած ոճիրը։

Համաձայն ենք, որ անիկա պէտք չէ քաղաքական հաշիւներու խաղալիք դառնայ, ինչպէս կը փորձեն ընել Անգարա, Ուաշինկթըն եւ Ընկերութիւն։

Իսկ ամէնէն կարեւորը՝ ընդունելի չէ, որ խօսքի ազատութիւն հասկացութիւնը խաղալիք դառնայ անտրամաբանական մեկնաբանութիւններու եւ խեղաթիւրման, ինչպէս կ՛ընեն Քլինթըն ու նմաններ։

29 Յունուար 2012

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ «ԴՐՕՇԱԿ»Ի

Հայաստանի տնտեսութեան մերօրեայ իրավիճակը յատկանշւում է մի շարք բացասական գնահատականներով։ Դրանց մի մասը ժառանգուել է խորհրդային ժամանակներից, իսկ մի կարեւոր բաժինն էլ՝ յետխորհրդային օրերին ներմուծուած արատաւոր բարքերից։

Այդ բացասական երեւոյթները բնորոշւում են սոցիալական բեւեռացմամբ, անարդարութիւններով, գործազրկութեամբ, մենաշնորհեալ խաւի անխափան գործունէութեամբ, ստուերային  տնտեսութեամբ եւ վերջապէս քաղաքական ու տնտեսական վերնախաւերի սերտաճումով։

Այս բոլորը սպառնում են Հայաստանի Հանրապետութեան ներքին եւ արտաքին անվտանգութիւնը, եւ չեն կարող չմտահոգել Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեանը։

Ուստի անհրաժեշտ է առաջ քաշել 21րդ դարին համապատասխան առաջադէմ գաղափարներ, որոնք կ՛ապահովեն սոցիալական արդարութեան հիման վրայ տնտեսական զարգացման հեռանկարը։

Տնտեսութեան կարգաւորումը Հայաստանի առաջնահերթ խնդիրն է եւ պահանջում է հրատապ լուծումներ։

Այդ ուղղութեամբ պէտք է հաշուի առնուեն երկու գլխաւոր սկզբունքներ։

Առաջինը՝ տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրն է։ Սա անչափ կարեւոր նախապայման է, յատկապէս ի տես մերօրեայ իրողութեան՝ կապուած համաշխարհայնացման գործընթացների հետ։ Ժամանակակից միջազգային պայմանները ու դրանցից բխող տնտեսական ինտենսիւ (խիստ-Խմբ.) մրցակցութիւնը, մուտք գործելով բաց շուկայական դաշտ, այլեւս թոյլ չեն տալիս առանձնաբար՝ անկախ տարածաշրջանային եւ նոյնիսկ հեռաւոր երկրների հետ մրցելու պարտաւորութիւնից, հասնել տնտեսական զարգացման։ Ֆինանսների, աշխատուժի, ապրանքների ու ծառայութիւնների անարգէլ տեղաշարժը աշխարհով մէկ մրցակցութիւնը ներքին շուկայի մակարդակից բարձրացրել է համաշխարհային մակարդակ։ Այս մրցակցութեան մէջ յաջողելու համար անհրաժեշտ է ապահովել երեք գլխաւոր գործօն.

Հաւասար պայմանների ապահովում՝ Հայաստանի բոլոր գործարար քաղաքացիների համար։ Սա ենթադրում է ներքին շուկային եւ ներմուծումներին կապուած մենաշնորհների անմիջական վերացում, ստուերային տնտեսութեան կասեցում եւ արտօնեալ խաւի բացառում։

Օրէնսդրութեան համալրում՝ մի կողմից սեփականութեան իրաւունքը կամայական ոտնձգութիւններից պաշտպանելու համար, միւս կողմից վարկային  եւ հարկային քաղաքականութեամբ փոքր եւ միջին բիզնեսի զարգացման հնարաւորութիւն ընձեռնելու նպատակով։

Պետական ծրագրաւորումով տնտեսութեան առաւել նպատակայարմար բնագաւառների ճշտում։ Համապատասխան օրէնքներով ու վարչական որոշումներով երկիրը մղել այդ առաջնահերթութիւնների  ուղղութեամբ։

Միայն այս ռազմավարութեամբ կարելի է երաշխաւորել իրական մրցակցային պայմաններ՝ երկրի մակարդակում, որը եւ նախապայմանն է համաշխարհային մարտահրաւէրները դիմակայելու համար։ Եթէ ազատ ու հաւասար պայմաններում ներքին մրցակցութիւնը ի յայտ չբերի լաւագոյններին, ապա համաշխարհայինում յաջողելու «շանս»եր չեն ծնուի։

Երկրորդ՝ արդարութեան սկզբունքի որդեգրումն է։ Այն ոչ միայն անհատական, այլեւ ժողովրդական անդրադարձ է պարունակում։ Այս առումով անհրաժեշտ է ապահովել հասարակութեան բոլոր անդամների բարեկեցութիւնը։ Յաղթահարել աղքատութեան երեւոյթը։ Բոլորին տալ կենսապահովման բաւարար միջոցներ։

Սակայն այն ինչ առանցքային է, ոչ թէ այդ միջոցների չափն է միայն, այլեւ երկրի արտադրած նիւթական ու հոգեւոր բարիքների համաչափ ու արդար բաշխման պետական մօտեցումը: Որպէսզի քաղաքացին պետութեան մէջ տեսնի իր հոգատար, արդարամիտ եւ հարազատ կազմակերպութեանը, նրա նկատմամբ ձեռք բերի վստահութիւն եւ հաւատք։ Որպէսզի քաղաքացու օտարումի ընթացքը կասեցուի, եւ հասարակութիւնից լքուած զանգուածը մուտք գործի ազգային կենսագործունէութեան ոլորտ։ Որպէսզի սոցիալական համերաշխութեան պայմաններում տնտեսական գործունէութեան նպաստաւոր մթնոլորտ ստեղծուի եւ միջին խաւը նոր որակ ու քանակ նուաճի։

Բնականաբար, այստեղ եւս բազմաթիւ հարցեր իրենց լուծումը պիտի գտնեն։ Օրինակ՝ նուազագոյն աշխատավարձի եւ կենսաթոշակների յաւելման հարցը, պետական հարկման  պրոգրեսիւ (աստիճանաբար աւելցող-Խմբ.) մոդելի կիրառումը, մարդկային կապիտալի (դրամագլուխի-Խմբ.) զարգացման համար ներդրումների ապահովումը, գիւղերի եւ սահմանամերձ բնակավայրերի զարգացման համար յատուկ արտօնութիւնները։ Գործազրկութեան վերացման ծրագրերում պետական միջոցների յատկացումը:

Մի խօսքով՝ բոլոր այն գործողութիւնները, որոնք կարող են դասակարգուել որպէս պետութեան կողմից ազատ-շուկայական յարաբերութիւնները կարգաւորելու ու վերահսկելու միջոց՝ այդ յարաբերութիւնների բացասական դրսեւորումները չէզոքացնելու եւ սահմանափակելու իմաստով։

Մտել ենք գաղտնի ու բացայայտ հանդիպումների, ամենաանհաւանական դաշինքների ու դաւանափոխութիւնների ժամանակաշրջան: Այս փուլում է, որ պարզւում է մարդկանց ու կուսակցութիւնների իրական դէմքը՝ երբ պարզւում է, որ երէկուայ ոխերիմ թշնամին կարող է դառնալ սիրելի բարեկամ, իսկ գաղափարական հակառակորդը՝ «ճամփի» ընկեր:

Ո՞ւմ մտքով կ՛անցնէր, որ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի ամենամտերիմ զինակից, նախկին արտգործնախարար Ալիկ Արզումանեանը կարող է բանակցել եւ համագործակցութեան եզրեր փնտռել Ռոբերտ Քոչարեանի իշխանութեան կարկառուն ներկայացուցիչ Վարդան Օսկանեանի հետ: Կամ՝ ՀԱԿ անդամ մարքսիստ Դաւիթ Յակոբեանը, որ ժամանակին կուրծք էր ծեծում իշխանափոխութեան համար, կարող է յայտնուել ԲՀԿ սայլի մէջ: Կա՛մ‘ մի քանի կոալիցիոն յուշագիր ստորագրած եւ Սերժ Սարգսեանին ընդամէնը օրեր առաջ ադամանդակուռ յովազ նուիրած Գագիկ Ծառուկեանը կարող է յանդգնել եւ մեծամասնական ընտրակարգով բոլոր տարածքներում թեկնածուներ դնել ընդդէմ ՀՀԿականների:

Մի խօսքով, եկել է անակնկալների ժամանակը: Բայց անգամ եթէ մենք հոգեբանօրէն պատրաստ ենք ցանկացած բնոյթի անակնկալի, դժուար է համակերպուել, որ նորից խորհրդարանում են յայտնուելու այնպիսի յանգած-մարած դէմքեր, ինչպիսիք են Արտաշէս Գեղամեանը, Հայկ Բաբուխանեանը, Խոսրով Յարութիւնեանը: Ինչքան ողբալի վիճակում պէտք է լինի երկիրը, որ ընտրողները նրանց կամովին ձայն տան, եւ ինչքան ողբերգական պէտք է լինի այն ուժի վիճակը, որ նրանց կամովին ընդգրկի իր շարքերում: Անգամ ամենավառ ֆանտազիայի (երեւակայութեան-Խմբ.) դէպքում շատ դժուար է պատկերացնել, թէ ինչ յոյսեր է նրանց հետ կապում Սերժ Սարգսեանը եւ ինչու է որոշել նրանց տանել խորհրդարան: Եթէ որոշել են ազատուել ՀՀԿ վետերաններից, ապա նրանք հաստատ մի քանի անգամ գերադասելի են այս «նորերից»:

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Օրուան տօնակատարութիւնը ամէնօրեայ դրութեամբ մեր ժողովուրդին հետ եւ ժողովուրդին համար ըլլալու եւ պայքարելու իրականութեան առընթեր՝ մեր ուխտի վերանորոգման հրապարակային այն հանդիսութիւնն է, ուր, մեր խօսքին ու պատգամին կողքին, մշակոյթով ու գեղարուեստով համեմուած՝ կը տօնենք տարեդարձը այն կուսակցութեան, որ ծնունդ առաւ իր ժողովուրդի տառապանքէն՝ որպէս պատմական անհրաժեշտութիւն, ու իր գրկին մէջ ծնունդ տուաւ գաղափարի մարտիկներուն, որոնք հայութեան ազատագրութեան պայքարի բոլոր հանգրուաններուն, Սասնոյ լեռներէն՝ մինչեւ Սփիւռք, մինչեւ Արցախ, զոհաբերութեան ու նահատակութեան հերոսական պատմութիւն կերտեցին։

Այսօր, կը շարունակենք կերտել պատմութիւնը, որովհետեւ մեր ազգային-հաւաքական ամէն մէկ օրը ծանրակշիռ ու ճակատագրական նշանակութիւն ունի։ Հայութեան եւ Հայաստանի ապահովութիւնն ու ամրացումը եւ մեր արդար դատի հետապնդումը ամէնօրեայ կռիւ է, որոնց համար Դաշնակցութիւնը դադար չէ առած եւ պիտի չդադրի գործելէ ու լաւագոյնը զոհաբերելէ։ Մեր պետութեան ամրակայման եւ ազգի իրաւունքներու ձեռքբերման պայքարը այսօր գլխաւորաբար փոխադրուած ըլլալով քաղաքական դաշտ, Հայաստանի մէջ թէ՝ արտասահմանի, կը դնէ մեզ տարբեր բեմերու վրայ նորանոր մարտահրաւէրներու առջեւ, որոնց սակայն դիմագրաւելու միշտ պատրաստ է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, ամբողջական հասկացողութեամբ  յեղափոխականի իր դիմագիծով։

Դաշնակցութեան էութիւնն ու իր գործի ամբողջ ներուժը ամփոփուած են իր գաղափարական համակարգին մէջ: Դաշնակցութիւնը կը ձգտի անհատի ազատագրութեան, եւ ազգի ամբողջական ազատագրութեան, անկախութեան եւ գերիշխանութեան։ Անհատի ազատագրութիւնը բռնատիրութենէն՝ սեփական կամքով տնօրինելու իր կեանքը, ազատագրութիւնը՝ ընկերային եւ տնտեսական կաշկանդումէ, բռնութենէ, շահագործումէ եւ բոլոր այն կապանքներէն, որոնք կ՛արգելակեն հայ մարդուն ազատ զարգացումն ու յառաջդիմութիւնը։

Այսօր հպարտ եւ ուրախ ըլլալով հանդերձ, որ ունինք վերանկախացած հայրենիք, եւ գիտակցելով որ կարգ մը բնագաւառներու մէջ կարեւոր յառաջդիմութիւններ արձանագրուած են, պէտք է սակայն շեշտենք, որ ունինք նաեւ շատ ընելիքներ՝ հայ մարդու ազատութիւնը ապահովելու իր իսկ հայրենիքին մէջ։ Եթէ Օսմանեան բռնատիրութեան օրով եղածը ժողովուրդի մը ուղղակի կեղեքումն էր, այսօր ի՞նչ անուն կրնանք տալ մեր հայրենիքին մէջ իշխանաւորներու հովանաւորութեամբ արմատներ նետած փտախտին, ժողովրդավարական արժէքներու եւ մարդկային իրաւունքներու ոտնահարումներուն, սանձարձակօրէն գործող օլիկարխներու տիրապետող ներկայութեան, երբ կը չարաշահուի ազգային հարստութիւնը ու կը զլացուի մեր ժողովուրդին արժանի բարօրութիւնը՝ համատարած ընկերային անարդարութեան ու աղքատութեան ենթարկելով զայն, որոնց բերումով հայ մարդը յուսահատ՝ կը դիմէ արտագաղթի։ 20րդ դարու թրքական եաթաղանով գործադրուած Ցեղասպանութենէն շուրջ 100 տարի ետք, դժբախտ իրողութիւն է այսօր, որ վերանկախացած Հայաստանը քսանամեակի մը մէջ կը հայաթափուի աւելի քան մէկ միլիոնով։

Իրաւունք չունինք մենք մեզի թոյլ տալու, որ շարունակուի այս իրավիճակը, որովհետեւ ո՛չ միայն անարդար է հայրենի մեր ժողովուրդին համար, այլեւ շատ վտանգաւոր՝ նոյնինքն հայրենիքի անվտանգութեան համար։

Այս իմաստով է, որ սիրելիներ, շա՜տ ընելիք ունի Դաշնակցութիւնը հայրենիքի մէջ, առանց դադրելու ամէնօրեայ պայքարէն, որ կ՛ընդգրկէ՝ ազգի ազատագրութեան պայքարը, հայրենի պետականութեան ամրակայումը, Արցախի հարցի հայանպաստ վերջնական լուծումը, Թուրքիոյ հետ ստորագրած ազգավնաս փրոթոքոլներէն Հայաստանի ստորագրութիւնը ետ առնելը, պատմական իրաւուքներու ձեռքբերումը, ու շա՜տ-շա՜տ հիմնահարցեր։ Այո, շա՜տ ընելիքներ ունի Դաշնակցութիւնը՝ վերանկախացած Հայաստանի սահմաններէն ներս իր գաղափարական եւ բարոյական ամբողջական կշիռը ի գործ դնելով։ Շուտով կայանալիք Ազգային ժողովի ընտրութիւններուն առիթով, հեղինակազրկուած պետական այրերու սեփական շահերէն մեկնած սակարկումը այս կազմակերպութեան հետ մերժելի է, որովհետեւ Դաշնակցութեան համար առաջնայինը եւ գերադասը միայն ու միայն ազգային շահը եւ ժողովուրդի բարօրութիւնն է։

Դաշնակցութեան համար հիմնական է իշխանափոխութիւնը՝ ներկայ տիրապետող համակարգի ամբողջական ու խորքային փոփոխութեամբ։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը աւելի քան 120ամեայ իր պատմութեան ընթացքին, գործած է ու պիտի գործէ՝ հաստատ մնալով իր գաղափարական սկզբունքներուն վրայ, որովհետեւ կը հաւատայ, որ ժողովուրդի մը գոյատեւումը առաջին հերթին պայմանաւորուած է գաղափարի հանդէպ անոր ունեցած հաստատ հաւատքով ու այդ  գաղափարի պաշտպանութեան ու յաղթանակին ի խնդիր անոր անդադրում պայքարով։

Կարեւորութեամբ կը շեշտենք հոս, որ իր արժէքային համակարգի պահպանման, շարքերու վերաթարմացման ու ժամանակին հետ քայլ պահելու նախանձախնդրութենէն մեկնած, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը մշտական պահանջ ու հրամայական դրած է իր շարքերու գաղափարական ամրութեան պահպանումը: Դաշնակցութիւնը, ինքնաքննադատութեան ու ինքնարժեւորման ճամբով, իր գործերու արժեւորումն ու գնահատումը կատարած է ու կը շարունակէ կատարել, ոչ թէ ինքնաքննադատութեան սիրոյն այլ իր թերութեանց դէմ յանդիման կանգնելու, եւ ինքզինք սրբագրելու նպատակով։

Գաղափարապաշտ յեղափոխականի պայծառ նկարագիրը մեզի կը պարտաւորեցնէ որ յեղափոխական բառի ամբողջական հասկացողութեամբ՝ առանց ընկրկումի պայքարինք մեր հայրենիքին մէջ ընկերային արդարութեան հաստատման եւ հայ մարդու ամբողջական ազատագրման ի խնդիր։ Եւ բոլոր անոնք, որոնք կը փորձեն տարբեր  տրամաբանութեամբ մեկնաբանել մեր գործը, չարաչար պիտի սխալին, որովհետեւ գաղափարական պարունակէ զուրկ, շուկայական «իրապաշտութենէ» մեկնած անոնց հաշուարկումները ուշ կամ կանուխ սխալ դուրս պիտի գան։

Այս պարունակէն ներս, նաեւ արտերկրի հայ համայնքները, յա՛տկապէս Արեւմտեան Ամերիկայի շրջանը, կարեւոր դերակատարութիւն պէտք է ունենան հայրենիքի մէջ ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած  ժողովրդավար իրաւակարգի ստեղծման գործին մէջ։ Թշնամիի յարձակումներուն կուրծք տուող զինուորը օդի եւ ջուրի նման կարիքը ունի երկրի սահմաններէն ներս հողին ամրօրէն կառչած  իր հայրենակիցներու ամբողջական զօրակցութեան։

Հայութեան կարելիութիւնները հսկայական են այս գաղութին մէջ՝ մտաւորական, տնտեսական, գիտական, արհեստագիտական, քաղաքական, քարոզչական ու այլ բնագաւառներու մէջ։ Կը մնայ որ այդ բոլորը նպատակաուղղուած ձեւով ծառայեցուին հայութեան եւ Հայաստանի շահերուն։ Այս համայնքը պէտք է ինքզինք արդարացնէ որպէս սփիւռքի կազմակերպուած ամէնէն հայաշատ գաղութը։ Կարեւորը այն է սակայն, որ բոլոր կառոյցները առաջին հերթին դերակատար դառնան համագործակցութեան մթնոլորտի պահպանման ու առաւել բարելաւման, որովհետեւ միայն միացած, հզօր եւ ինքնուրոյն համայնք մը պիտի կարենայ գործնականօրէն օգտակար դառնալ հայութեան ու հայրենիքին եւ համագործակցիլ հայրենի պետութեան հետ։

Ինքնուրոյն հայ համայնքի կայացած կառոյցներն են, որոնք պիտի նախաձեռնեն ու ղեկավարեն գաղութային կամ համահայկական որեւէ գործունէութիւն կամ միջոցառում։ Ազգային խնդիրներով տագնապող ու տասնամեակներու վրայ կայացած այս գաղութը առիթը պէտք չէ տայ այն նախաձեռնութեանց, որոնք դժբախտաբար գրգռութիւններու եւ պառակտումի դուռ կը բանան համայնքէն ներս։ Այս գաղութը պերճանքը պէտք չէ ունենայ ներքին տարակարծութիւններով ժամանակ վատնելու, ու ղեկավարներ՝ պէտք է առաջնորդուին միայն ու միայն համայնքի ու ազգի ընդհանրական շահերով։

Այս առիթով կը շեշտենք Հայոց Ցեղասպանութեան 100 ամեակի միջոցառումներու կազմակերպման կարեւորութիւնն ու նշանակութիւնը, որուն համար միասնականութեամբ եւ համախումբ աշխատանքով պէտք է առաւելագոյն տարողութիւն, հնչեղութիւն եւ քաղաքական կշիռ տալ այդ գործին։

Այսօր սիրելիներ, կը գտնուինք Հայ Դատի պահանջատիրութեան պատմական հանգրուանի մը մէջ, ուր Ցեղասպանութեան ճանաչման հանգրուանէն քայլ մը անդին՝  պատմական իրաւունքներու վերականգնումի՝ հատուցման պահանջի հանգրուանին մէջ ենք։ Շնորհիւ այդ ուղղութեամբ Հայ Դատի գրասենեակներու ճամբով տարուած հսկայական աշխատանքներուն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի Ներկայացուցիչներու տունը ընդունեց, քուէներու գրեթէ միաձայնութեամբ, բանաձեւ մը, որ կոչ կ՛ընէ Թուրքիոյ՝ վերադարձնել բռնագրաւեալ եկեղեցիներն ու կալուածները՝ իրենց օրինական տէրերուն։ Այս մէկը հանգրուան մըն է, որմէ ետ քայլ պիտի չկատարենք, այլ միայն ու միայն առաջ պիտի ընթանանք՝ յաւելեալ թափ ու մղում տալով այս գործին։

Միեւնոյն ժամանակ, կը շարունակենք Ցեղասպանութեան ճանաչման ուղղութեամբ տարուող աշխատանքները, որուն ցայտուն վերջին յաջողութիւններէն մէկն է՝ տասնամեակներու ընթացքին քաղաքականօրէն հասունցած ֆրանսահայ գաղութի Հայ Դատի ճիգերուն որպէս արդիւնք՝ Ֆրանսայի խորհրդարանին կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումը քրէականացնող օրինագիծը։ Ցեղասպանութեան ճանաչման ու հատուցման գծով Հայ Դատի կողմէ տարուող աշխատանքները իրենց լրումին պիտի հասցնենք՝ նոյնինքն ցեղասպանին՝ Թուրքիոյ կողմէ իր յանցանքի ընդունման, եւ հայ ժողովուրդի իրաւունքներու հատուցման ճամբով։

Հայաստանի ու համահայկական շահերու հետապնդման կողքին, ունինք նաեւ մեր համայնքի անսահման կարիքներն հոգալու պարտաւորութիւնը, ու այս աշխատանքները արդիւնաւորելու համար մարդկային եւ նիւթական հսկայական միջոցներու կարիքը ամէն օր քիչ մը աւելի կը զգացուի։ Այսօրուան գաղափարազուրկ ու ապաքաղաքականացած միջավայրին մէջ բարեբախտաբար ունինք հայութեամբ հպարտ ու իր ժողովուրդին ծառայելու պատրաստ երիտասարդ սերունդ մը, որուն հանդէպ պէտք է առաւելագոյն գուրգուրանքը ցուցաբերենք եւ ընդարձակենք անոնց շարքերը։ Հոս կարելի չէ չյիշել Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան եւ Հայ Դատի յանձնախումբի աշխատանքներու առիթով նուիրեալ ու գիտութեամբ զինուած բանակը հազարաւոր հայ երիտասարդներու, որոնք իրենց անկոտրում կամքով եւ պայծառ տեսլականով յոյս կը ներշնչեն մեր ժողովուրդի ապագային նկատմամբ։ Կարելի չէ չյիշել նաեւ ազգային առաքելութեան նուիրուած քաղաքական, կրթական, մշակութային, մարզական, հայրենակցական, կրօնական բոլոր այն կառոյցները, որոնք հայը հայկականութեամբ զինելու գործին մէջ ոչինչ կը խնայեն։ Գնահատանքի յատուկ խօսք այդ կառոյցներու նուիրեալներուն, ու բոլոր անոնց, որոնք իրենց վաստակէն բաժին կը հանեն մեր ժողովուրդին։

Սիրելի հայորդիներ,

Ազատութեան ու արդարութեան անհաշտ պայքարին մէջ, Դաշնակցութիւնը կը շարունակէ  բարձր պահել յառաջապահի իր Դրօշը, առանց ընկրկումի ու յուսայատութեան։

Զինուած՝ իր գաղափարական հանգանակով ու իր անմահ հերոսներու պատգամով՝ Դաշնակցութիւնը ըլլա՛յ հայրենիքի, թէ՛ արտասահմանի մէջ, կը շարունակէ ժողովուրդին հետ եւ ժողովուրդին համար իր անսասան երթը՝ դէպի ամբողջական յաղթանակ։

Ընտրական այս ֆեսթիվալը իրաւա՛մբ կարելի է նկատել… Ռիոյի ֆեսթիվալին մրցակիցը, այն տարբերութեամբ, որ հոս փողոցներու մէջ պարեր ու գունագեղ շքերթներ տեղի չեն ունենար, այլ մրցակիցները պատկերասփիւռի պաստառներէն հանդէս կու գան իբրեւ ախոյեաններ, առանց ատրճանակի կամ բռունցքի՝ հակառակորդ(ներ)ը դիտապաստ գետին փռելու կիրքով։

Տօնահանդէսը յառաջ կը տարուի երկու գլխաւոր գիծերու վրայ։ Հանրապետական թեկնածուները նախ լծուած են զիրար չէզոքացնելու մոլուցքին, միայն երբեմն յիշելով գլխաւոր մրցակիցը՝ նախագահ Օպաման, զոր տապալելու կիրքով կը յորդի իւրաքանչիւր հանրապետական՝ թեկնածու թէ քուէարկող։ Ամիսը չբոլորած, արդէն քանի մը թեկնածու ասպարէզէն քաշուած են, իսկ երկու գլխաւոր մրցակիցները (այժմու տուեալներով) զիրար կը դաշունահարեն՝ ուր որ կը հասնի իրենց ձեռքը, իրարու կոկորդ կը կրծեն՝ առաջին դիրքը գրաւելու համար։

Դեմոկրատները այս տարի նոյն «թակարդ»ին մէջ չեն, որովհետեւ նախագահ Օպամա ի սկզբանէ հռչակուած է ախոյեան. ան տարեվերջին պիտի ճակատի հանրապետականներու այն թեկնածուին դէմ, որ պիտի յաջողի զգետնել իր կուսակցական մրցակիցները։ Երեւակայեցէք, որ կ՛ապրիք հին Հռոմի մէջ, ուր կրկէսներու մէջ մենամարտիկներ զիրար կը չէզոքացնէին՝ ցմահ կռուելով…

Ընտրապայքարի «եղանակ»ը հաճելի շրջան է. նախ, անիկա հաճելի ժամանց կը տրամադրէ պատկերասփիւռ դիտողներուն եւ լրատու այլ աղբիւրներու սիրահարներուն։ Լուսարձակները մեծ մասամբ կը հեռացուին իսկական հարցերէ, տագնապներէ, անոնք ըլլան ամերիկեան շրջագիծին մէջ թէ անկէ դուրս։ Ակնդիրը կ՛ապրի այն պատրանքը, որ մրցակիցները իսկապէս բանավէճի նիւթ կը դարձնեն զանգուածին մորթը, միսն ու ոսկորը սղոցող տագնապները, ժողովուրդին ապրած դժուարութիւնները, թեկնածուներէն կը լսէ խոստումներ, կը ստանայ հաւաստիքներ, ու պահ մը կ՛իյնայ երանական մթնոլորտի մը մէջ, յուսալով, որ այս կամ այն թեկնածուին յաղթանակը պիտի ըլլայ սկիզբը՝ խոստումներու իրականացման. այս թմբիրը մոռացութեան կը տանի մօտիկ թէ քիչ մը աւելի կանուխ անցեալի այն յիշատակները, երբ թեկնածուներու խոստումները կը մնային ձորի մը մէջ, անգամ մը որ մէկն ու մէկը հասնէր Սպիտակ Տուն կոչուող գագաթը։ Մինչեւ իսկ նախագահին Միութեան իրավիճակի մասին աւանդական ճառը, քանի մը օր առաջ, կը թողու այն պատրանքը, թէ ան յանձնառու կը մնայ իր խոստումներուն… Սպիտակ տուն մտնելէն երեք տարի ետք. ան կարծէք թէ մոռցած է որ հիմա նախագահ է, եւ ոչ թէ սոսկական թեկնածու, տնտեսական վիճակի բարելաւման խոստումներու իրականացման համար արդէն երեք տարի մսխած է, լուռ ու բացայայտ մեղադրանքներ կ՛արձակէ հանրապետականներու հասցէին, իբրեւ թէ անոնք արգելակիչ գործօններ եղած են իր ծրագիրներու իրականացման համար, մինչդեռ մինչեւ խորհրդարանական վերջին ընտրութիւնները, իր կուսակցութիւնը մեծամասնութիւն էր խորհրդարանի զոյգ Տուներուն մէջ եւ սակայն, ընդհանուր գիծերու մէջ, նախորդ նախագահին տխմար վարքագիծը միայն երեւութական շպարներու ենթարկուեցաւ ու… նահանջը շարունակուեցաւ քառասմբակ. ան իբրեւ գործակից ունեցաւ նախորդ վարչակարգի «տիտանները», որոնք «դարբնած»  էին տագնապը, գործադրեց անոնց թելադրանքները, որոնք բարելաւման ճամբէ հեռու պահեցին կացութիւնը։

Ընտրապայքարի տօնահանդէսի վարագոյրին բացումէն առաջ, Սպիտակ տան աղբիւրներուն կողմէ սկսան հրապարակ նետուիլ ընդհանուր բարեփոխման հաւաստիքներ, իբրեւ թէ անգործութեան համեմատութիւնը անկում արձանագրած է, իջած է 8.5 առ հարիւրի, մինչդեռ իրապաշտ վիճակագրութիւններ կ՛ըսեն, որ թիւը աւելի բարձր է քան 15 առ հարիւրը, որովհետեւ պատկերէն դուրս ձգուած են անոնք, որ անյուսութեան մատնուած են ու դադրած են գործ փնտռելէ, կամ՝ ունին միայն մասնակի աշխատանք, որ հեռու է լիարժէք եկամուտի եւ տարրական իրաւունքներու կարելիութենէն։

Ընտրապայքարը հաճելի ժամանց կ՛ընծայէ նաեւ անոր համար, որ կը ծառայէ ընտրողներուն «աչքերը բանալու», եթէ անշուշտ մարդիկ տրամադիր են իրենց աչքերը բանալու։ Փաստօրէն, եթէ մարդիկ՝ վաղուան քուէարկողները քննական մօտեցումով, առանց զգացականութեան ու նախօրօք վարձու տրուած տրամաբանութեան հետեւին հանրապետական մրցակիցներուն յայտարարութեանց, ելոյթներուն, պիտի անդրադառնան, որ ամէնէն նախընտրելի թեկնածուն իսկ ըստ էութեան անարժան մըն է, զուրկ՝ բարոյականութենէ, չարաշահ մըն է կամ դիրք ու պաշտօն շահագործող մը։

Ընտրապայքարին իսկական բարիքներէն մէկը այն է, որ իւրաքանչիւր թեկնածուի ու օգնականներուն առիթ կու տայ պեղելու հակառակորդին կամ մրցակիցներուն գործի ու պաշտօնավարութեան անցեալն ու ներկան, պատշգամներէն կախելու անոնց աղտոտ լաթերը։ Մէկուն անհաւատարմութեան անցեալը կը ցուցադրուի, հակակշռելով յանդգնութեան ենթադրեալ յատկանիշը, ու մարդիկ ինքնախաբէութեան կը դիմեն, ըսելով, որ ընտանեկան անհաւատարմութիւնը պէտք չէ հաշուի առնել քաղաքական կեանքի մէջ, կը մոռնան, որ հայրենիքն ալ մեծ ընտանիք է, ու անհատական ընտանիքին հանդէպ անուղղայ ընթացք մը ցուցանիշ է մեծ ընտանիքին հանդէպ ալ բարոյականէ զուրկ մօտեցումի։ Երկրորդի մը շահամոլութիւնն ու շահատուրքէ խուսափումը գունագեղ լաթերով կը կախուին պատշգամին չուաններէն, իսկ երկիրը միաժամանակ քանի մը պատերազմներու մէջ տեսնելու անոր նախատեսութիւնը կ՛ընդունուի իբրեւ քաջութեան, յանդգնութեան ցուցանիշ, եւ ոչ թէ երկիրին կարողականութիւնները զէնքի ճարտարարուեստին գրպանը առաջնորդելու եւ մսխումի նոր մրցանիշներ հաստատելու դրօշակրութիւն…

…Յառաջիկայ Նոյեմբերին, քուէարկութեան հանգրուանին, մարդիկ դարձեալ պիտի մտածեն ու անյուսութիւն բուրելով հարց պիտի տան. «Ի՞նչ կրնանք ընել… Ասոնք են թեկնածուները։ Ո՛վ որ ալ ըլլայ շահողը, ընթացքը պիտի մնայ անփոփոխ, զանգուածներս պիտի ըլլանք վճարողը»։ Իրենք զիրենք իրաւազրկուած, կողոպտուող ու ձախաւերութեանց գինը վճարող նկատողները, որոնք քանի մը ամիս առաջ հրապարակ եկան «մենք 99 տոկոսն ենք» նշանախօսքով, պահ մը յանդուգն կերպով վերցուցին չարաշահները քօղարկող վարագոյրին ծայրը, ցոյց տուին, որ իշխանութեան մարդիկն ու հսկայական հարստութիւններ դիզող ընկերութիւններ, անգործութեան ու տնազրկութեան (եւ դեռ՝ բազում այլ զրկանքներու) պատճառ եղողները լուռ դաշնակիցն են, իրարու կռնակ տուած են, բարեփոխութեան հաւաստիքները չեն անցնիր շպարայինէն անդին, ու շպարողները արթուն են խորտակելու տարրական իրաւունքներու պաշտպանութեան նուազագոյն շարժումն անգամ, յանուն… օրէնքի, ժողովրդավարութեան, ապահովութեան ու ահաբեկչութեան դէմ պայքարի։

Ընտրապայքարի ֆեսթիվալներն ու իրականութիւններ վարագուրող խաղերը չեն կրնար ընդմիշտ շարունակուիլ։ Անոնց կասեցման համար, անհրաժեշտ է վերականգնել արդարութեան ձգտող պայքարի այն միջոցները, որոնք մարդկութիւնը, բոլոր ցամաքամասերու վրայ, տասնամեակներու եւ դարերու ընթացքին առաջնորդած են ընկերային աւելի արդար վիճակներու, աշխատողներու եւ ընտանիք պահողներու համար համեմատաբար աւելի բարօր պայմաններու ապահովման. դանդաղ, բայց հաստատ քայլերով բարելաւումներ, զորս կարճ ժամանակի մէջ խորտակելու եւ անվերադարձ ջնջելու փորձեր կը կատարուին տարբեր ցամաքամասերու վրայ, Ամերիկաներէն մինչեւ Եւրոպա, Ափրիկէ ու Ասիա։

Անարդար կացութիւններ միշտ ալ ծնունդ տուած են արդարատենչ շարժումներու, որոնք հետզհետէ ուղղութիւն ու ծաւալ ստացած են եւ ի վերջոյ՝ յաջողութիւններ արձանագրած, խորտակելով մեծ ու փոքր դժուարութիւններ։ Պատմութեան անիւը պիտի թաւալի, հետեւողութեամբ մեծ գիտնականի մը «եւ սակայն կը դառնայ…» հաստատումին։

25 Յունուար, 2012

Յաճախ ընկերային կամ աւելի լուրջ շրջանակներու մէջ նիւթ կ՛ըլլայ մեր մականուններուն-կամ ազգանուններուն՝ ինչպէս Հայաստան կ՛ըսեն- շուրջ, որոնք հայերէն չեն, եւ շատեր ազգային գործ տարած ըլլալու մեծամտութեամբ կ՛առարկեն, թէ պէտք է հայացնել մեր թրքական ծագում ունեցող մականունները:

Մեր օսմանեան, ռուսական, պարսկական եւ այլ ծագումով մականունները անմիջականօրէն առնչուած են մեր պատմութեան հետ, իւրաքանչիւր մականուն, ազգանուն, կենդանի պատմութիւն մը, վաւերագրական մըն է հայ ժողովուրդին համար:

Առարկութեան համար նաեւ կ՛ըսուի, թէ քանի որ մենք ներկայիս ըլլալով երրորդ կամ չորրորդ սերունդ, այլեւս մենք մեր նախնիներուն արհեստը եւ արուեստը չունենալով, պէտք է «արդիականացնենք» մեր մականունները մեր ներկայ ասպարէզներուն հետ:

Հարց կու տամ, մեր ոչ հայ շրջանակներէն ներս, ներկայիս, քանի՞ն իր նախնիներէն ժառանգած մականունին հետ առնչուած ասպարէզին մէջ է: Արդեօ՞ք իւրաքանչիւր համալսարանական, հայ կամ ոչ, իր առաջին գործին հետ, իր հօրմէ ստացած մականունն ալ կը փոխէ, կա՛մ աւելի ուշ, գործի շատ հաւանական փոփոխութեան մը պարագային, կրկի՞ն մականունը պիտի փոխէ:

Գալով մեր հայկական մականուններուն՝ արդեօ՞ք չենք գիտակցիր, որ մեր պատմութեան, էութեան մէկ ապրող մասնիկներն են անոնք: Կենդանի փաստ չէ՞ որ, Սփիւռքի մեծամասնութիւնը կրելով «…ճեան»ով աւարտող մականուն, ո՛ր երկիրն ալ որ ըլլայ, թէ ինչո՞ւ օսմանեան-թրքական մականուն կը կրէ… արդեօք բաւարար փաստ չէ՞ որ, անոր մեծ հայրերը ատենին Օսմանեան կայսրութեան մէջ դերձակներ, ներկարարներ, երկաթագործներ, տէր հայրներ, գծագրիչներ, բժիշկներ եղած են: Արդեօք այն արհեստաւորներուն յիշատակը, Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակը, մենք մեր ձեռքով ջնջած չե՞նք ըլլար. չզինե՛նք մեր դիմացիններուն ձեռքը, կեղծ հայրենասիրական, թէկուզ անզգալաբար, երբ ան մեզ թուլացնելու ամէ՛ն ջանք արդէն կը թափէ: Ո՞վ կրնայ մեզ վստահեցնել թէ, զանգուածային մականունափոխութիւն մը ճիշդ հակառակ արդիւնքը պիտի չտայ: Հասած ենք տեղ մը, երբ ներկայիս կան անձեր, որոնք կ՛ըսեն «մեծ հայրս հայ էր», անոնց գործն ալ դիւրացնենք, որ չփորձեն բացատրել թէ ինչո՞ւ, ի՞նչ պատճառով է հայութենէն իրենց հեռաւորութիւնը: Արդէն Յովսէփը դարձած է Ժոզէֆ, Պետրոսը՝ Փիթըր, Հրայրը՝ Հարի, իսկ իգական անունները վերանուանումի ալ պէտք չունին, քանի արդէն շատեր յարմարելու կա՛մ նորոյթի համար՝ աւազանէն արդէն կը կոչուին «Նանսի»ներ ու «Նաթալի»ներ…: Մականուններն ալ յարմարցնենք մեր իւրաքանչիւրին ապրած երկրին, եւ արդէն խարխափող Սփիւռքին բանալիները մենք մեր ձեռքով յանձնած ըլլանք:

Օսմանեան ծագում ունեցող մեր մականունները հայ ժողովուրդի լինելիութեան, էութեան, ինքնութեան, պատկանելիութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի անբաժան մէկ մասը կը կազմեն. ցոյց կու տան թէ ուրկէ՛ եկած ենք իբրեւ ժողովուրդ, թէ պարտադրուա՛ծ ենք այս մականունները կրելու, առաւել եւս՝ պարտադրուած լքած ենք այն հողերը, ուր մեր պապերը իրենց արուեստն ու արհեստը կը բանեցնէին, թէ բաց հաշիւներ ունինք, թէ այդ բոլոր արհեստաւորներուն աշխատանոցները ո՛ւր կը գտնուէին ու ներկայիս ի՛նչ եղած են, որո՛ւն ձեռքն են, երբ Թուրքիան ներկայիս աշխարհի մեծագոյն տնտեսութիւններէն մէկն ունենալով՝ կը յոխորտայ. մեր պապերու ճակտի քրտինքին ու արեան կաթիլին գնով հասած է հոս…

Մեր մականունները այն կենդանի փաստն են, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ եղող ամբողջ միջին խաւ մը բնաջնջուեցաւ, որ աշխատաւոր, հողագործ, մտաւորական ժողովուրդ մը իր պապենական հողերէն բռնի ուժով քշուեցաւ: Շատեր կը փորձեն մեզ այն նոյն կայսրութեան «մակաբոյծ»ներու դերը տալ: Մեր մականունները լաւագոյն փաստն են նման դիտաւորեալ միտումներու դէմ:

Ո՛չ, մեր մականունները պէտք չէ հայացնել…: Յաջորդ քայլն ի՞նչ պիտի ըլլայ՝ մեր բառապաշարէն դո՞ւրս հանել պարսկական, յունական, լատինական ծագում ունեցող բառերը, կա՛մ հնդեւրոպական լեզուներու ընտանիքէն դո՞ւրս գալ, մեր այբուբենէն «օ»ն ու «ֆ»ն դո՞ւրս ձգել… արդեօ՞ք պէտք է նոյն հասկացումով, յոյնն ալ «Փափազօղլու»ն յունացնէ, սերպը «Քույումճի»չը սերպացնէ, կամ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու բնակիչը, որ արդէն ցեղերու միախառնման զոհն է հոն, ամերիկացնէ իր մականունը: Ո՛չ, անշուշտ ո՛չ: Անիկա միա՛կ բանն է, որ զինք կը կապէ իր հեռաւոր հայրենիքին հետ, որմէ պարտադրաբար կա՛մ կամովին հեռացած է:

Ե՛նք, ինչ որ ե՛նք, մեր անունով ու մականունով. համաշխարհայնացման այս օրերուն, ուր ամէն մարդ իր մշակոյթը՝ ճաշը, նուագը, սինեման, գիրքն ու գրականութիւնը առաջ կը մղէ, ուրիշին հացին կարագը չդառնանք, ճակատաբաց ըսենք թէ ուրկէ՛ եկած ենք, դաստիարակենք, սորվեցնենք ու բացատրենք թէ ինչո՛ւ քրիստոնեայ հայը, որ ծնած է իր պապենական հողերէն դուրս, երրորդ, չորրորդ սերունդի հայը, կը կրէ օսմանեան ծագում ունեցող թրքական- արաբական մականուն…

Պէտք չէ՛ յարմարուողականութենէ ելլելով՝ նման վտանգաւոր քայլերու դիմենք:

Անձամբ՝ հայացնելու մասին հաւանաբար կը մտածեմ, երբ Ցեղասպանութիւնը ընդունուած է Օսմանեան կայսրութեան իրաւայաջորդ Թուրքիոյ ներկայի պետութեան կողմէ, յատուցումները տրուած են, եւ այն հողերը ուր մեր «պոյաճի», «տէմիրճի», «քիւրքճի», «պասթրմաճի» եւ «քեպապճի» պապերը իրենց քրտինքն ու արիւնը ձգած են, իրենց «մարմնի թերութիւններով», «պակսած անդամներով», «մարմնի տարօրինակութիւններով», «սովորութիւններով», «նկարագիրով», «արհեստով», «կենդանիներով» ու «ծննդավայրի վերաբերող» մականուններով՝ մեր ձեռքերն անցած ըլլան:

Պայքարը կը շարունակուի:

«ԱՍՊԱՐԷԶ».-  ՊԵՏՕ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ տնտեսագէտ է, Եւրոպական Միութեան գիտութիւններու մասնագէտ, Եւրոպայի Հայ Դատի գրասենեակի աշխատակից:

«Ասպարէզ» կը հրաւիրէ իր ընթերցողները անդրադառնալու այս հարցին եւ՝ կարծիք արտայայտելու:

1

Հայ է՝ նախ եւ առաջ, զտուած հայ տղամարդ՝ ամէնօրեայ ինքնասրբագրումի արժանաւորութեամբ. սխալ

արարքի մը պարագային, կրնայ ինքզինք դատել, դատապարտել, ինքն իր մասին մահապատիժ արձակել: Չափազանց անյիշաչար չափազանց ներողամիտ՝ ուրիշներու հանդէպ, այլ՝ եզական խստութեան մը գործադիրն է իր անձին նկատմամբ յանցագործութեան մը ատեն: Ներքին հարուածը աւելի անողորմ է, քան՝ որեւէ արտաքին հարուած: Խառնուածքի, մտայնութեան ու կուսակցական դաստիարակութեան այս հանապազօրեայ կիրարկումը, դաշնակցականը ըրած է հայ կեանքի գերընտիր անհատներէն, կէս ու աւելի դարու մը տարածքին վրայ:

Անհամեմատ է մանաւա՛նդ իր բծախնդրութիւնը հանրային գործերու մէջ. անտարբեր կա՛մ կրաւորական կեցուածք մը, իր հայեցակէտով համազօր է դասալքութեան, դաւաճանութեան, ոճիրի: Պիտի ճշդես դուն քեզ, ըսես, ընես, գործես:

Եւ հանրային որեւէ գործի առիթով ան ունեցած է իր որոշ համոզումը, տեսակէտը, դիրքը, գործը: Ստանձնած է միշտ ալ պատասխանատուութիւններ, փախած չէ անոնցմէ, չէ խուսափած, չէ անճրկած. տարած է աշխատանքը ուղղամտօրէն, անշահախնդրօրէն, առանց վերապահութեան, նկատի առնելով դրական ամէն քննադատութիւն այդ միջոցին, քանի որ նեղմտութիւնը օտար է իր անձին եւ կազմակերպութեան իրենց տրուած դաստիարակութեան:

Մէկ ձեռքով աշխատանք մը չէ իրը, այլ՝ երկու ձեռքով, այլ՝ ամբողջ հոգիով, այլ՝ եռանդի ընդհանուր զօրաշարժով: Չընէ՛ր գործ՝ համակրանք, ձայն ու քուէ շահելու դիտումով, այլ կ՛ընէ՛, որպէսզի գործը ըլլայ, հանրային շահը մեծնայ, աճի: Զոհաբերող էակ է ան: Կը տրամադրէ հայ ժողովուրդին ինչ որ կա՛յ իր գոյութեան պարունակին մէջ. կը տրամադրէ բազուկը, միտքը, արիւնը, կը տրամադրէ հոգին՝ հոգիին բովանդակ տարողութեամբ: Եւ ինքզինք հայ մեծ, հայ անպարփակ ազգին տրամադրելուն պահը ամէնէն շքեղն է պահերուն մէջ, քանի որ ինքնաբաշխումի այդ ատեններուն է, որ դաշնակցականը կը մեծնայ, կ՛առատանա՛յ, կը բազմապատկուի:

2

Մարդ է պարզ. թէեւ խոշոր ու խորունկ, թէեւ կշիռքի չեկող ապրումներ ունի ան. ազգային ու հասարակական կեանքի այդ ապրումները, իրենց զօրութենական բնոյթով բառ ու բացատրութենէ անդին ըլլալով հանդերձ, պարզ են, որովհետեւ կը մնան միշտ ուղիղ, միշտ մաքուր. եկամուտ տարրեր, խորթ ու թնճուկ վարդապետութիւններ իրենց յաւելեալ կեղտը չեն դրած այդ ապրումներուն վրայ. անձնական կա՛մ հատուածական ոլորպտոյտ հաշիւներ չեն ծածկեր յատակը իր հայրենասիրութեան, որ պայծառ մնալու ուխտով մըն է կնքուած:

Կը շեշտեմ. պարզ մարդ է ամէն դաշնակցական, որովհետեւ ան կը նայի հայ իրականութեան վրայ բիւրեղացած գաղափարներու ընդմէջէն: Իր որոշումը տրուած է, ճամբան գծուած՝ կէս ու աւելի դար առաջ, հայ պատմութեան համաձայնութեամբ, մանաւա՛նդ՝ դրդումով: Մահ կա՛մ ազատութիւն. կուսակցական իր այս կտրուկ նշանաբանին տակ կը կրճատուին հոս հետեւեալ իմաստները. հայրենիքին ազատագրութիւնը, անոր նիւթական ու բարոյական իրաւունքներուն ամբողջական ստացումը, հայ ժողովուրդին բարօրութիւնը ընկերվար իրաւակարգի տակ:

Համառօտ տողերու բերուած ազգային այս բաղձանքներուն՝ դաշնակցականը կը ստորադասէ ուրիշ ամէն բաղձանք:

Պարզ է ինք. բայց ուրիշ շատեր պարզ չեն. կնճռոտ է անոնց մտածումը ու սեւեռումէ զուրկ. հոգին տափակութիւններով ու գռեհկութեամբ շաղապատուած: Ճնշուած է անոնց ներքին աշխարհը անհամ նկատումներու դէզի մը տակ. հաշիւ ու ստրկութիւն կը հոտին. հայրենիքի մարդիկ չեն՝ պազարի հոգեբանութեամբ եւ ընդունակ՝ հայրենիք մը պազարի վերածելու: Անմաքուր կիրքի ամպ մը կը ծանրանայ անոնց ողջ էութեան վրայ: Որովհետեւ սեփական դիմագիծ չունին, պարտաւորութեան տակ են փոխառեալ դիմագծով հրապարակ գալու. դաշնակցականը իր ազգային դէմքը ունի, հակադաշնակցականը ունի ազգային դիմակ մը. որով՝ դէմքի ու դիմակի տարբերութիւնն է, որ կայ դաշնակցականի եւ իր հակառակորդներուն միջեւ, դիմակները կը փոխուին սակայն, իսկ դէմքը կը մնայ, մէկը կը մաշի, միւսը՝ երբեք:

Եզրակացութիւն. դէմքով եղած հայրենասիրութիւնը իրական է, դիմակովը, ամէնէն հնարամիտ քօղարկումներէ վերջ իսկ՝ թատերական: Այսօր բացայայտ իրողութիւն է այլեւս, որ դերասանական գործունէութիւն մը կայ հայ կեանքին մէջ, հայ կեանքի գործատեղիներուն շուրջ: Որպէս թէ ներկայացումի կարմիր ճաշակ ունեցող դատարկապորտ մարդիկ կեղծ հայրենասիրութիւն ու նաեւ կեղծ բոլշեւիզմ կը խաղան արտասահմանի մէջ: Դաշնակցականը կը մաղթէ, որ գոնէ աւելի քան խայտառակ արարուածով մը չվերջանայ հանրային այս այլանդակ քարնաւալը:

3

Կարգապահ է ան. ե՛ւ ունի ուխտ, ե՛ւ ունի տոկուն նկարագիր: Խիզախ է, կամքի տէր. յաղթանակը չի գինովցներ զինք եւ ոչ ալ պարտութիւնը կրնայ ընկճել. իր կուսակցական տարիքը կը սկսի իր ուխտով ու կը վերջանայ մահով: Հայրենիքին հանդէպ իր հոգեբանութիւնը վարձակալի հոգեբանութիւն չէ, այլ՝ տանտէրի, այլ՝ օրինաւոր ժառանգորդի: Կազմակերպութիւնը, որուն զաւակն է ինք, հայ արիւնի արտայայտութիւն է, հայ արիւնի եռեւեփ, հայ արիւնի սաղմաւորում:

Պայքարող է դաշնակցականը եւ պայքարին մէջ ուղղամիտ. կը սիրէ շարժումը, կենդանութիւնը, գաղափարական բախումները, ռազմադաշտը չի լքեր. կը կենայ հպարտ, կը նայի ուղիղ. բարի է. չի հարուածեր եղբայր մը, իսկ թշնամիին համար իր բռունցքը ահաւոր է, անողորմ. ազգակից հակառակորդներուն հանդէպ իր կեցուածքը մեծ եղբօր մը կեցուածքն է կրտսեր եղբօր դիմաց, իր դերը հոս ծանր յանդիմանութիւններն են, ուղղումներն են, դաստիարակութիւն տալն է. չե՞ն հաւնիր, կու տան արմո՞ւկ, կի՞ց, կ՛ընե՞ն խոշոր սպառնալիքներ, կը բամբասե՞ն, կ՛անուանարկե՞ն, կ՛ուրանա՛ն. ցաւալի է. պատմութիւնը կ՛արձանագրէ՛ իւրաքանչիւրին արժէքը, կու տայ համապատասխան որակումները. մինչ այդ դաշնակցականը կը տանի իր գործը, կը տանի ազգային մեծ պատասխանատուութիւններուն դժուար, այլեւ քաղցր բեռը: Դաշնակցականը գերազանցապէս գաղափարական էակ է, եւ կազմակերպութիւնը, այն մեծ ընտանիքը, որուն կը պատկանի ինք, անսասան գաղափարներու հզօր աշխարհ մըն է:

Դաշնակցութիւնը իր կատարելութեան ապրումին մէջ բառերուն միւս կողմն է, արտայայտութեանց ուժէն անդին. դաշնակցականին ճիգը այդ խորունկ ապրումին տեւական նուաճումն է եղած ցարդ, ու այդպէս ալ պիտի ըլլայ ասկէ ետք: Ըսի, թէ պայքարէն կ՛ախորժի՛, երբ պայքարը կը թելադրուի ազգային բարձր շահերէն. աւելցնեմ՝ որ պայքարները կը մեծցնեն զինք ու իր կուսակցութիւնը. կը մաքրեն, կ՛ընե՛ն աւելի ուղիղ, աւելի հարազատ, աւելի զոհաբեր: Հալածանքէն, ուրկէ ալ գայ ան, դաշնակցականը չի վախնար: Հալածուելով, նոր զօրութիւն ու անսպառ եռանդ կը ներարկուի իր մէջ: Հալածանքը՝ եթէ ճիշդ է, որ կարգ մը ջիղեր կրնայ քանդել, ճիշդ է նոյնպէս, որ որոշ ջիղերու համար ալ միակ զօրացուցիչն է, զոր կարելի է յանձնարարել:

Դաշնակցականը ջիղերու ամրացման իր մարզանքը ըրած է շատոնց. անոր ջիղերուն դէմ մարտնչումի ելած են սուլթաններ, նահանգային վալիներ, աշիրեթապետներ, մատնիչներ. ցարական ոստիկանութեան ապրող մարդը, եթէ եկած է Կովկաս պէտք է դեռ մոռցած չըլլայ իր ժամանակի հալածանքներուն տուած արդիւնքը: æլամարտը կրնայ նորոյթ մը եղած ըլլալ շատ շատերուն, դաշնակցականին համար ան 50 տարի առաջ հինցաւ արդէն: Չի՞ տարուիր դաշնակցականին վրայ յաղթանակ. կը տարուի. եւ դիւրութեամբ, ու սա ձեւով.

Կը հոգաս հայ ժողովուրդը՝ իրմէ աւելի, հայկական իրաւունքները՝ աւելի. մշակոյթը՝ աւելի: Կու տաս ազատութիւն, կը պարտադրես հսկայ աշխատանք. կ՛ըլլա՛ս խղճամիտ. կը հալածես իսկապէս վատը,  իսկապէս ապազգայինը, իսկապէս վտանգաւորը. անոնք, որոնք սուրբ մը չտուին հայ հողին, չդրին նահատակի մը խոցոտուած մարմինը հայրենի ժայռի մը տակ անոնք, որոնք չունեցան բանտարկեալ մը, ըմբոստ մը, աքսորավայրերու մէջ զօրաւոր ներկայ մը. անոնք, որոնք կաթիլ մը քրտինքով իսկ չքրտնեցան երկրին մէջ, որոնք հեռու մնացին, շահեցան դրամ, կերան հաց ու պարեցին:

Կը հալածե՞ս Քրիստափորին, Զաւարեանին, Արամ Մանուկեանին ժառանգորդը, կը հալածե՞ս Աղբիւր Սերոբին, Հրայրին, Մուրատին, Անդրանիկին, Գէորգ Չաւուշին ժառանգորդ տղան: Կը հալածե՞ս վերջապէս Րաֆֆիին, Ահարոնեանին, Վարուժանին, Սիամանթոյին, Զարդարեանին դրօշակիրը: Դեռ քանի անուններ կրնամ յիշել քեզ ու քանիները մոռնալ: Թող համրէ՞ դաշնակցականը իր հերոսները, նահատակները, նուիրեալները, հայրենիքին համար. կը համրուի՞ն, կա՞յ անոնց թիւը, կը չափուի՞ անոնց որակը: Նոյն խմորէն թրծուած են բոլորը, բոլո՛ր դաշնակցականները: Անոնք հայ են նախ եւ առաջ, զտուած հայ տղամարդ՝ ամէնօրեայ ինքնասրբագրումի արժանաւորութեամբ:

Դաշնակցականը մարդ է պարզ, թէեւ խոշոր ու խորունկ, թէեւ կշիռքի չեկող ապրումներ ունի ան. ազգային եւ հասարակական  կեանքի այդ ապրումները, իրենց զօրութենական բնոյթով՝ բառ ու բացատրութենէ անդին: Անոր որոշումը տրուած է, ճամբան գծուած՝ կէս ու աւելի դար առաջ՝ Մահ կա՛մ ազատութիւն, ու այս հայ պատմութեան համաձայնութեամբ, մանաւա՛նդ՝ դրդումով:

1946

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Մարիամ, Քաջարանից, Թռչկանից յետոյ գործողութիւնների վեկտորը թեքում էք դէպի Թեղուտ՝ պատրաստուելով այնտեղ բնապահպանական ակցիա կազմակերպել Յունուարի 15ին (Կիրակի օր տեղի ունեցաւ բնապաշտպաններու կողմէ կազմակերպուած երթ դէպի Թեղուտ, լուրը տեսնել էջ 5) : Ինչու՞ նորից վերարթնացաւ Թեղուտի թեման, Թռչկանում գրանցուած յաջողութեա՞մբ է արդեօք պայմանաւորուած:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.- Այո, բայց դա չի նշանակում, որ Քաջարանը մոռանում ենք: Թիմը մեծացել է, համալրուել նոր ակտիւիստներով, բնապահպանական շարժումը հզօրացել է: Բայց զուգահեռ Քաջարանի համար էլ ենք աշխատում, մի տեսակ թարմացել է Թեղուտի թեման, վերակենդանացել է Թեղուտի շարժումը, որովհետեւ իրականում Թռչկանի յաղթանակը ոգեւորեց եւ լիքը տարբեր ճիւղաւորումներ տուեց: Օրինակ՝ Հրազդանը կա՛մ Ջերմուկը պայքարում են, նշում են, որ իրենց պայքարի դրդապատճառը Թռչկանն է եղել: Այդ մոդելը սկսում է աշխատել անկախ ոլորտներից, անգամ ոչ բնապահպանական:

Բացի այդ, իմացանք, որ երեք ամսից Թեղուտում սկսուելու են բուն հանքի գործողութիւնները, պայթեցումները: Այդքանով էլ Թեղուտի թեման արդիական է եւ շատ հրատապ:

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Թեղուտից ի՞նչ տեղեկութիւններ ունէք, ի՞նչ վիճակ է այնտեղ ծառահատումների հետ կապուած: Գիտեմ, որ հանքի շահագործման հսկայական աշխատանքներ են կատարուել:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.- Մի քանի օր առաջ վերադարձան խմբի անդամները: Ինչքան էլ գործողութիւններ են արուած, բայց դա ընդամէնը աշխատանքի հինգ տոկոսն է, ձեռքիդ եղունգի չափ կորուստ է այն կորուստների դիմաց, որ ունենալու ես պոչամբարի ժամանակ, թափօնների առկայութիւնը լեռներում լինելու ժամանակ: Իսկ այդ անտառները դեռ մնում են կենդանի, կանգուն, դեռ փրկուելու հնարաւորութիւն կա՛յ:

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Սակայն 71 հեկտար արդէն ոչնչացուել է:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.- Որոշ մասը արդէն ոչնչացուել է, բայց դեռ հազարաւոր հեկտարներ կան, որ նախատեսուած է ոչնչացնել: Այս չարաբաստիկ նախագիծը միայն անտառի կորուստ չէ, այն նաեւ հինգ հարիւր տոննա թափօն է, որը ուղղակի լցուելու է ձորի մէջ եւ ռումբ է հանդիսանալու ներկայ եւ յետագայ սերուդների համար:

Երբ մենք եղանք Քաջարանում եւ այդ աղէտը տեսանք եւ զգացինք դա մեր մաշկի վրայ, հասկացանք, որ սրանից տաս անգամ մեծ պոչամբար ենք ունենալու Հայաստանի հիւսիսում: Շատ դէպքերում, երբ չես տեսնում, չես պատկերացնում, որ այդ սիրուն տեղը մի օր մահացած գօտու է վերածուելու եւ չես պատկերացնում իրական կորուստը: Կոնկրետ Սիւնիքում մենք այդ մահը զգացել ենք:

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Երբ Սիւնիքում էիք, մարզպետին հանդիպեցիք, նա անգամ հասցրեց վիրաւորել ձեզ: Լոռու մարզպետի հետ պայմանաւորուա՞ծ էք արդեօք: Նրա վերաբերմունքը Թեղուտի հարցում դրակա՞ն է:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.- Պայմանաւորուածութիւն չկայ: Սիւնիքի մարզպետի հետ էլ մենք պայմանաւորուածութիւն չունէինք: Մենք գնացել էինք գիւղը տեսնելու՝ որքանով է այն մօտ սահմանին, մօտիկից ծանօթանալու, եւ նա պարզապէս այնտեղ յայտնուեց: Լոռու մարզպետը եթէ կ՛ուզենայ, թող գայ տեսնենք՝ ինչ է կարծում: Մեր արշաւի նպատակն է մտահոգ քաղաքացիներին տանել տեղում ապրեցնել, որ մարդը ոչ միայն «ֆէյսբուքեան ստատուս»ներից կարդայ ու չիմանայ՝ դա ինչ բան էր, այլ գնայ տեսնի, շատ ենք կարեւորում քայլարշաւը:

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Մարիամ, այնուամենայնիւ, ընդունո՞ւմ էք, որ այսքան տարիների ակտիւ պայքարի արդիւնքը Թռչկանի ջրվէժն էր: Կարծիք կա՛յ, որ պայքարը յաջողութեամբ պսակուեց, որովհետեւ «հզօր» մարդիկ չէին կանգնած, այնինչ Թեղուտի դէպքում իրավիճակն այլ է, այստեղ շատերն են շահագրգիռ:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.- Պայքարը հնարաւոր է յաջողութեամբ պսակուի, եւ դա մեզանից է կախուած: Թռչկանի դէպքում, երբ ասում են՝ այնտեղ մեծ շահեր չէին, բայց այնտեղ կա՛ր բացառիկ մի դէպք, որը բնապահպանները երբեւէ չեն կիրառել, դա «մինչեւ վերջ» գնալն է: Արդիւնքը միշտ լինում է այնքան, որքան քո պայքարն է: Այսինքն՝ եթէ դու ասում ես, որ ամէն գնով գնալու ես դրան, քո անձի, էգոյի վրայով, քո կոնֆորտը (հանգիստը-Խմբ.) զոհելով՝ գնում ես ինչ-որ քայլի մինչեւ վերջ, դա ստացւում է: Պէտք է լինել թափանցիկ ու ազնիւ: Թռչկանը լաւ մոդել է աւելի մեծ խնդիրներ լուծելու համար:

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Մի քանի տարի առաջ, երբ սկսուել էր Թեղուտի համար պայքարը, երիտասարդները այսքան ակտիւօրէն ներգրաւուա՞ծ էին, հիմա փոփոխութիւն նկատո՞ւմ էք:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.- Ես 2007ից եմ պայքարի մէջ եւ, այո, ես տեսնում եմ այդ գիտակցութիւնը: Մարդը գնալով իրեն արժեւորում է, տեսնում է, որ իր մէջ պէտք է փնտռի մեղաւորին, որ ինքն է այս երկիրը կառուցողը, մենք ենք այս երկրի տէրը գիտակցութիւնը գնալով ամրապնդւում է, էկոլոգիական (բնապահպանական-Խմբ.) գիտակցութիւնն է բարձրացել: Ի հարկէ այս ամէնին «օգնում» է նաեւ մեր երկրի աղէտալի վիճակը, որովհետեւ եթէ առաջ լուրջ չէին ընդունում, ասում էին՝ ինչ են շուխուր անում, մէկ էլ տեսնում են Թեղուտի բազմադարեայ անտառն են վերացնում, Սեւանայ լճի ափին ոսկու հանքեր են բացում, Հրազդանի հէնց մէջտեղում երկաթի բաց հանք են ուզում շահագործել, Տաթեւի վանքի հարեւանութեամբ երկաթի բաց հանք, Աբովեանում երկաթի բաց հանք եւ այսպէս շարունակ: Մի կողմից հանքարդիւնաբերական գիշատիչն է խեղդում, միւս կողմից էլ աւելի ակնառու են սկսում երեւալ պսեւդոտնտեսական (կեղծ տնտեսական-Խմբ.) զարգացումները, պսեւդոհամայնքային (կեղծ համայնքային-Խմբ.) զարգացումները, այդքան արտերկրին հումք տուող Սիւնիքի գիւղերում մարդիկ խղճալի վիճակում են ապրում: Չնայած որ կոմբինատում աշխատողն ունի առողջապահական պարտադիր ապահովագրութիւն, սակայն գումարը միայն ծանօթով է ստանում, իսկ թէ ծանօթ չունի, ի վիճակի չի լինում իր աշխատավարձով սեփական առողջութեան խնդիրները հոգալու համար: Սուտն արդէն ճեղքուել եւ պարզ երեւում է՝ նոյն քաջարանցին աշխատանքով այսօր չի ոգեւորւում եւ այսօր արդէն խօսում է պրոբլեմներից (դժուարութիւններէ-Խմբ.): Էկոգաղութացման է գնում մեր երկիրը: Ի վերջոյ հասկանում են, որ սա միայն կանաչ շարժումներ չեն, որ սա նաեւ ազգային հարց է:

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Մարիամ, շատ յաճախ կարծիք է հնչում, որ քաղաքացիական նախաձեռնութիւնները, եթէ իրենց գործունէութեան վեկտորը (նետը-Խմբ.) ուղղեն դէպի քաղաքականութիւն, ապա յաջողութիւնն անխուսափելի կը լինի: Նախընտրական պրոցեսներ (գործընթացներ-Խմբ.) են, Դուք քաղաքացիական վեկտորը կ՛ուղղէ՞ք քաղաքականի եւ ասենք պայքարէք կեղծուած ընտրութիւնների դէմ: Գիտեմ, որ այս կարծիքը չէք կիսում, ինչո՞ւ չէք կիսում:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.-  Մարդիկ, որոնք անընդհատ նշում են՝ արդեօք ձեր շարժումը կը դառնա՞յ քաղաքական, ասեմ, որ մենք պայքարելով՝ ազդում ենք նաեւ համակարգի վրայ: Մեր դրդիչ ուժը իշխանութեան գնալը չէ, կուսակցական դառնալը չէ, բայց ես գիտեմ, չլինելով ոչ մի կուսակցութեան մէջ, պայքարելով Թեղուտի, Թռչկանի, Հայաստանի համար, մենք նաեւ ձեւաւորում ենք նոր համակարգ, այսինքն՝ ուզի թէ չուզի քաղաքացիական հասարակութիւնն է հէնց կերտում մեր բարեփոխումները քաղաքական դաշտում: Ու այսօր ես այդ միջոցով եմ տեսնում, որ կը կարողանանք փոխել մեր երկիրը եւ համակարգը, որից մենք այդքան սարսափում ենք, քան, օրինակ, ընտրութիւններով:

Պայքարը ընտրութիւնից ընտրութիւն չի: Այլ ամէն օր ամէն ակնթարթ

Ինձ համար Հայաստանը մի օրգանիզմ է, որտեղ կան բազմաթիւ մակաբոյծներ, որոնք, եթէ սկսես մաքրել, առողջացնել, ինքնըստինքեան օրգանիզմից դուրս կը թռչեն, մենք բռնել ենք այդ ճանապարհը: Եթէ իւրաքանչիւրն իր ոլորտում չծախուի, չվախենայ, գնայ մինչեւ վերջ, կը փոխուի այս համակարգը, այստեղ ես չեմ տեսնում անձնաւորման խնդիր, այս մէկին հանեմ միւսին դնեմ:

ՍԻՐԱՆՈՅՇ ՊԱՊԵԱՆ.- Եթէ մենք ներսից ենք փչացած, ուրեմն փրկութիւնը ներսից է լինելու:

ՄԱՐԻԱՄ ՍՈՒԽՈՒԴԵԱՆ.- Եթէ ներսն է թոյն, ստրուկ ժողովուրդ, չպայքարող, համակերպուող, ծախուող, ով էլ որ գայ նախագահ, անգամ ամենալուսաւոր մարդը, այս գիտակցութեամբ ապրող ժողովուրդը կը տապալի նրան: Այսօրուայ համակարգը ընդամէնը մեր ներսի հայելին է:

Այսինքն՝ ես մեր մէջ եմ տեսնում այս խնդիրը, եթէ իւրաքանչիւրը իր գիտակցութեամբ փոխուի, երբ դառնայ այս անտառների, սարի պահապանը, ապագայի կրողը, երկրի նուիրեալ ծառան այն ժամանակ երկիրը անտէր չի լինի ու կը կենդանանայ:

Մենք այս պայմաններում չպէտք է երազենք, որ մի հերոս կը գայ եւ կը փրկի Հայաստանը, կը նստի նախագահի գահին ու մէկ վայրկեանում ամէն ինչ կը բարեփոխուի:

Դա նշանակում է, որ ես նորից, իմ տունը պարփակուած, սպասում եմ մի փրկչի, որը կ՛իջնի վերեւից ու իմ գործը կը կատարի իմ փոխարէն ու վերջում էլ ինձ ազատութիւն կը պարգեւի: Այդ դէպքում, իսկ ո՞վ եմ ես, ո՞րն է իմ առաքելութիւնը:

Երկար էի մտածում այս թեմայի շուրջ մտքերս շարադրելուց առաջ: Մտածում էի, որովհետեւ ամէն օր լրագրողներ, վերլուծաբաններ, ակտիւիստներ ու պարզապէս մտահոգ մարդիկ Հայաստանում եւ Սփիւռքում անդրադառնում են մեր հայրենիքում տիրող քաոսային իրավիճակին: Բացասական երեւոյթների մասին իւրաքանչիւր մարդ իր տեսածը, լսածը բարձրաձայնելով յոյս ունի կասեցնել, այն ինչ այսօր տեղի է ունենում Հայաստանում: Չնայած խօսքն այսօր կորցրել է իր արժէքն ու նշանակութիւնը, այնուամենայնիւ յոյս կայ, որ իւրաքանչիւրիս պայքարի արդիւնքում ինչ-որ կերպ հնարաւոր կը լինի կանխել Հայաստանում իրականացուող «սպիտակ ցեղասպանութիւնը»: Այսօր Հայրենիքը լքում են երիտասարդներն ու ծերերը, գործարարներն ու գիտնականները, լքում են որովհետեւ չեն տեսնում ապագայի յոյս, որովհետեւ չկան արժէքներ, չկայ արժանապատուութիւն: Իշխանութիւններն ամէն կերպ փորձում են ջնջել հայ մարդու յիշողութիւնը, կտրել այն թելերը, որով մարդը կապուած է իր հողին:

Անկախութիւնից ի վեր Հայաստանում երբեք նման յուսահատ վիճակ չի եղել, քանի որ միշտ եղել է հաւատ, եղել են նպատակներ ու ծրագրեր: Այսօր, սակայն, հայն իր հայրենիքում չի կարող ծրագիր ու նպատակ ունենալ, որովհետեւ իւրաքանչիւր նախաձեռնութիւն դատապարտուած է: Իսկ եթէ այնուամենայանիւ յաջողում ես՝ դառնում ես հետապնդումների թիրախ, որ իրականացւում է պետական մակարդակով: Ստեղծուած իրավիճակից լաւագոյն ելքը դառնում է սեփական կամքով հիմնած գործիցդ հրաժարուելը, հակառակուելու եւ պայքարի փորձերի դէպքում՝ առաջանում է ճաղերի յետեւում յայտնուելու սպառնալիք եւ մինչեւ իսկ՝ վտանգւում է ֆիզիկական գոյութիւնդ: Արդիւնքում, մեծամասնութիւնը գերադասում են լքել հայրենիքը, առաւել յամառները, միաժամանակ, որեւէ բան փոխելու յուսահատ փորձեր են անում: Հարկ է ընդգծել, որ Հայաստանում ապրելն ու պայքարելը, ոչ միայն ահռելի ջանքեր, նուիրում է պահանջում, նաեւ՝ մեծ ռիսկեր (վտանգներ-Խմբ.) է կրում, կշեռքի նժարին դրւում են սկզբունքներն ու արժանապատուութիւնը:

ՀՀում իրականացուող ապօրինութիւնների զոհ է դարձել նաեւ իմ ընտանիքը: Մենք կորցրեցինք մեր տարիների աշխատանքի արդիւնքում ստեղծուած ընտանեկան բիզնեսն ու տունը: Մեր սեփականութիւնը ճանաչուեց «գերակայ հանրային շահ» եւ տրամադրուեց կառուցապատող սիրիահայ Աւետիս Կարագուլեանին: «Գերակայ հանրային շահ»ի անուան տակ մեզ նման հազարաւոր մարդիկ տեղահանւում են իրենց սեփական տարածքներից ու նոյնիսկ գիւղեր են դատարկւում (Քաջարանի դէպքը)՝ առանց փոխհատուցման եւ մարդիկ յայտնւում են փողոցում: Սիւնիքի մարզի Քաջարան գիւղի դէպքը ցոյց է տալիս, որ Հայաստանի իշխանութիւնները չունեն Հայաստանը զարգացնելու ռազմավարութիւն, աւելին նրանց չհաշուարկուած գործողութիւնները ուղղակիօրէն սպառնում են Հայաստանի ազգային անվտանգութեանը: «Գերակայ հանրային շահ» ճանաչուեց սահմանամերձ մի գիւղ, որի արդիւնքում մարդիկ ստիպուած են լինելու լքել իրենց տները: Վերոնշեալ տարածքում իրականացուելու է հանքարդիւնաբերութիւն, ինչն էլ իր հետ բազմաթիւ այլ խնդիրներ է բերելու՝ մինչեւ անգամ յանգեցնելու է բնապահպանական աղէտի: Ժողովրդագրական հսկայական խնդիրներ ունեցող Հայաստանում ՀՀ կառավարութիւնն իր մի որոշումով գիւղեր ու բնակավայրեր է դատարկում՝ մարդկանց աճն ու զարգացումը խթանելու փոխարէն:

Մարդու իրաւունքների կոպիտ խախտումներով ուղեկցուող այս դէպքերի մասին ահազանգում են նոյնիսկ միջազգային կազմակերպութիւնները, սակայն այս ամէնը որեւէ կերպ չի անհանգստացնում Հայաստանի իշխանութիւններին:

Ցաւալին այս դէպքում նաեւ այն է, որ իշխանութիւնները պետութեան անուան ներքոյ իրենց կողմից իրականացուող ապօրինութիւնների մասնակից են դարձնում նաեւ սփիւռքահայերին՝ այս կերպ օգտագործելով նրանց ներուժը: Մի կողմից շահաւէտ բիզնես անելու կարգախօսով իշխանութիւնները Հայաստան են հրաւիրւում սփիւռքահայ գործարարների, ովքեր ներդրումներ կատարելով տնտեսութեան մէջ այդպէս էլ չեն ունենում շահոյթներ եւ արդիւնքում ոչ միայն կորցնում են իրենց իսկ ներդրած գումարները՝ այլեւ ենթարկւում են հարկային, իրաւապահ մարմինների հետապնդմանը («Նարեկացի» մշակութային կենտրոնի հիմնադիր եւ բարեգործ Նարեկ Յարութիւնեանի դէպքը, «Փարիզեան սուրճ»ի հիմնադիր Վալերի Աշխէն Գործունեանի դէպքը): Միւս կողմից էլ, որոշ սփիւռքահայեր գործիք են դառնում իշխանութիւնների ձեռքում’ հայաստանցիներին ունեզրկելու համար: Սրա լաւագոյն օրինակներից է «Աւօ ՖՄՀ» ՍՊ ընկերութեան տնօրէն Աւետիս Կարագուլեանը, ով իր բիզնեսի համար, հազարաւոր երեւանցիների, զրկեց տնից, գոյքից եւ ապրուստի միջոցներից: Խնդիրն այստեղ այն չէ, որ կառուցապատողները մեծ մասամբ սփիւռքի ներկայացուցիչներ են, այլ այն, որ Հայաստանի իշխանութիւնները ոչնչացնում են ամէն ինչ, այդ թւում՝ այնքան զգայուն Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները: Արդիւնքում, սրւում են հայաստանաբնակ հայերի ու սփիւռքահայերի միջեւ յարաբերութիւնները: Ու նրանք այն սփիւռքահայերն են, որ տարիներ շարունակ տարբեր ծրագրերի միջոցով, անհատական նուիրատուութիւններով օգնել են Հայաստանին՝ կրելով եւ փայփայելով մի օր հայրենիք վերադառնալու եւ համատեղ հայրենիքը զարգացնելու բաղձալի երազանքը: Նրանք ջանք ու եռանդ չեն խնայել ու խնայում՝ նպաստելու հայրենիքի զարգացմանը ու, երբ նրանցից ոմանք խիզախում են վերադառնալ, աշխատել եւ ապրել հայրենիքում, փլուզւում են բոլոր երազանքները: Հայկական լրատուամիջոցներում գրեթէ ամէն օր կարելի է հանդիպել նմանատիպ գոնէ մէկ դէպքի, ինչի հետեւանքով հայը թշնամանում է հայի հետ:

Աշխարհասփիւռ հայութիւնը մի կողմից պայքարում է միջազգային հանրութեան կողմից մեր ազգի դէմ իրականացուած Ցեղասպանութեան ճանաչման համար, միւս կողմից ոչնչացւում է Հայաստանի վերջին ռեսուրսը՝ հայ մարդը: Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնների ձեռքով են տեղի ունենում ապօրինութիւններն ու թալանը, խարխլւում մեր պետութեան հիմքերը: Կարելի է դուրս գալ ֆինանսական եւ տնտեսական ճգնաժամերից, սակայն բարոյական ճգնաժամը սպառնում է դառնալ դատավճիռ:

ԵՐԵՒԱՆ, «Նիուզ».- Սիւնիքի մարզի Քաջարանի գիւղապետ Ռաֆիկ Աթայեանը հանդէս է եկել յայտարարութեամբ, որտեղ կառավարութիւնից խնդրում է վերջնականապէս բացայայտել Քաջարանի կոմբինատի (հանքագործարանի-Խմբ.) իրական սեփականատէրերի անունները, որպէսզի Քաջարան գիւղի բնակիչները նրանցից պահանջեն փոխհատուցում՝ ամէն օր գիւղի օդային աւազանին եւ շրջակայ միջավայրին ու մարդկանց առողջութեանը հասցուող աներեւակայելի վնասների համար:

Յիշեցնենք, որ կառավարութեան որոշմամբ Սիւնիքի 5 գիւղերի հողեր «հանրային գերակայ շահ» անուան ներքոյ յանձնուել են Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատին (ԶՊՄԿ)՝ հանքեր բացելու համար: Այս որոշմանը դէմ են այդ գիւղերի բնակիչները, այդ թւում՝ Ռաֆիկ Աթայեանը, ով անգամ հրաժարականի դիմում է ներկայացրել:

Ստորեւ ներկայացնում ենք նրա յայտարարութիւնը.

«Այսօր ուզում եմ անդրադառնալ մի քանի հարցի, որոնք հրատապ են պայքարի ներկայ փուլում:

1. Գիւղի տարածքը Քաջարանի կոմբինատին տալու կողմնակիցները յաճախ են շեշտում «հանրային գերակայ շահ» հասկացութիւնը: Մինչեւ հիմա, սակայն, ոչ ոք չի փորձել պարզաբանել, բացատրել այդ բառակապակցութեան իմաստը: Հիմա ուզում եմ վերջնականապէս հասկանանք, թէ ի՛նչ է նշանակում «հանրային գերակայ շահ»:

Ուրեմն՝ կշեռքի մի նժարին սահմանային Քաջարան գիւղն է, միւսին՝ մի քանի անյայտ, ծպտուած մարդկանց անձնական շահը, փողի, թալանի հանդէպ անզուսպ մոլուցքը: Եկէք որոշենք՝ սահմանային Քաջարան գի՞ւղն է գերակայ շահ  մեր երկրի համար, թէ մի քանի հոգու  (որոնց անունները գաղտնի են պահւում հանրութիւնից) անձնական շահը:

Հանրային գերակայ շահի մասին խօսելիս յաճախ են մեզ յիշեցնում, թէ դրա արդիւնքում պետական բիւջէ աւելի շատ փող  կը մտնի: Դէ ի հարկէ պիտի դրանից հարկերի չափն աւելանայ: Միթէ հարկեր վճարե՞լն էլ ուզում են բարեհոգութիւն համարել: Բիւջէի փողի նպատակն էլ ի վերջոյ պէտք է սահմանամերձի ամրացումը լինի: Եթէ բիւջէում փող ունենք, իսկ սահմանում՝ լքուած գիւղեր, ապա ո՞ւմ է պէտք այդ բիւջէն:

Ելնելով վերը ասուածից, մէկ անգամ եւս յայտարարում եմ՝ գերակայ հանրային շահը նախ եւ առաջ սահմանային գիւղի պաշտպանութիւնն ու ամրապնդումն է: Այլ գերակայ շահ չեմ պատկերացնում:

2. Վերջին ամիսներին մոդայիկ (նորաձեւութիւն-Խմբ.) է դարձել մայրաքաղաքից որոշ պաշտօնեաների՝ Քաջարան գիւղ գալ-գնալը: Եւ բոլորն էլ միաբերան, այցի աւարտից յետոյ յայտարարում են, թէ Քաջարան գիւղում ընդամէնը մի քանի ընտանիք է ապրում: Մաքսիմ Յակոբեանը (ԶՊՄԿ տնօրէնը-Խմբ.) Նոր տարուայ նախօրեակին յայտարարեց, թէ 12 ընտանիք է ապրում  գիւղում:  Այդ կարգի յայտարարութիւնները ոչ միայն սուտ են  ու զրպարտչական, այլեւ՝ ամօթալի հէնց Մաքսիմ Յակոբեանի համար: Եթէ իսկապէս Քաջարան գիւղում ընդամէնը 12 ընտանիք է ապրում, ապա առաջին հերթին դրանից պէտք է ամաչի կոմբինատի տնօրէնը: Նրա եւ միւս պրոպագանդիստների (քարոզիչներու-Խմբ.) յօրինած տեղեկատուութիւնը եւս մէկ անգամ հաստատում է, որ տարիներ շարունակ այնքան է անտեսուել Քաջարան գիւղի շահը, որ մարդկանց մի մասը հեռացել է այնտեղից: Եթէ մենք մի քիչ բարոյականութիւն ունենանք, ապա պէտք է գիւղում ապրողներին խրախուսենք, մարդկանց պատճառած ամէնօրեայ վնասը փոխհատուցենք, այլ ոչ թէ մնացածներին վարկաբեկենք, ահաբեկենք ու քշենք գիւղից:

3. Նոր տարուայ նախօրեակին Կապանի տեղական հեռուստատեսութեամբ երկար լռութիւնից յետոյ ելոյթ է ունեցել «ԶՊՄԿ» փակ բաժնետիրական ընկերութեան տնօրէն Մաքսիմ Յակոբեանը. աչքներս լոյս: Նրա ելոյթը լսելուց յետոյ եւս մէկ անգամ եզրակացրեցինք, որ հայրենիքի նրա ընկալումը եւ մեր պատկերացումն իրար հետ ոչ մի կապ չունեն: Այդ ելոյթը եւս մէկ անգամ ցոյց տուեց, որ մենք պայքարում ենք սահմանային Քաջարանի լինելութեան, մեր պետութեան հարաւային սահմանների ամրապնդման համար, իսկ Մաքսիմ Յակոբեանը եւ իր ծպտեալ գործընկերները պայքարում են իրենց, իրենց անհամար եղբայրների ու զաւակների, իր՝ կասկածելի դաւանանքի տէր տեղակալների ու օգնականների հարստացման համար: Պետական գերակայ շահի անունից խօսող այդ մարդիկ նոյնիսկ իրենց զաւակներին բանակ չեն ուղարկել, իրենց հայրենի գիւղում թիկնապահներով են շրջում եւ օրերով փակւում Քաջարանից դուրս գտնուող իրենց պալատներում:

Նրանք խօսում են գիւղին իբր մի քանի միլիոն դրամ տալու մասին, իսկ իրենցից իւրաքանչիւրի ամսական աշխատավարձը միայն կազմում է մի քանի միլիոն դրամ, որոշներինը՝ մի քանի տասնեակ միլիոն դրամ, երբ նոյն կոմբինատի բազմաթիւ աշխատողների ամսական միջին աշխատավարձը մօտ 80-90 հազար դրամ է: Այդ մարդիկ շատ վաղուց պետական ու հանրային շահը շփոթում են անձնական շահի հետ: Եթէ չէք հաւատում, ապա հաշուէք-հաշուարկէք, թէ կոմբինատի՝ այսպէս կոչուած «արբանեակ» ձեռնարկութիւններից քանի՞սն են պատկանում Մաքսիմ Յակոբեանին ու նրա մերձաւորներին, փորձէք ճշտել, թէ տարեկան քանի միլիարդ դրամ է փոխանցւում յօրինուած այդ ձեռնարկութիւններին: Այնպէս որ Մաքսիմ Յակոբեանի եւ մեր պատկերացրած հայրենիքը միանգամայն տարբեր հասկացութիւններ են: Ուրեմն՝ գիւղի ճակատագրի շուրջ Մաքսիմ Յակոբեանի եւ նրա ծառաների հետ բանակցելն անլուրջ գործ ենք համարում, ինչի համար եւ վաղուց հրաժարուել ենք այդ բանակցութիւններից:

4. Ինչպէս գիտէք, օրեր առաջ հրաժարականի դիմում էի ներկայացրել տարածքային իշխանութեանը: Տեղեակ եմ պահում, որ այդ դիմումը ընթացք չի ստացել, դեռեւս ուժի մէջ է եւ կը մնայ այնքան ժամանակ, քանի դեռ հանրապետութեան կառավարութիւնը չի հրաժարուել յայտնի հակազգային որոշումից:

5. Վերջին շրջանում կոմբինատի պաշտօնեաների կողմից յամառօրէն կեղծիքներ են տարածւում այն մասին, թէ իբր Քաջարան գիւղի բնակիչները 1968թ. յայտնի երկրաշարժից յետոյ փոխհատուցում են ստացել: Յայտարարում եմ՝ դա զրպարտութիւն է: Այն ժամանակ պետութեան կողմից մասնակիօրէն փոխհատուցուել են երկրաշարժի պատճառած վնասները, եւ երբեք խօսք չի եղել մարդկանց տների ու ունեցուածքի ամբողջական փոխհատուցման մասին: Աւելին, մօտ 50 տարի փայտէ՝ վաղուց փտած տներում մարդկանց պահելը մեծագոյն ամօթ է նախ եւ առաջ կոմբինատի համար:

6.  Ուզում եմ հայ  հանրութեանը տեղեակ պահել, որ գիւղի տարածքի համար վերջին ամիսներին մղուող պատերազմի ընթացքում Քաջարանի կոմբինատի վերնախաւը ահուսարսափի քաղաքականութիւն է իրականացնում գիւղի եւ գիւղացիների հանդէպ, թէեւ նրանց ահաբեկումներից մենք չենք ընկճւում: Դեռեւս երկու տարի առաջ են գիւղի երկու ճանապարհի վրայ արգելափակոց դրել եւ շուրջօրեայ հսկողութիւն սահմանել դէպի գիւղ եկող-գնացողների վրայ: Իսկ հիմա Քաջարան գիւղի բանակից զօրացրուած երիտասարդներին աշխատանքի չեն ընդունում՝ մարդկանց յուսահատութեան մատնելու համար:

7. Մենք դիմում ենք Հայաստանում Գերմանիայի դեսպանին՝ իրենց երկրի կառավարութեան միջոցով ապահովել «Քրոնիմետ մայնինկ» ընկերութեան տնօրէն Պիլարսկու այցը Քաջարան գիւղ, քանի որ, ըստ պաշտօնական տեղեկատուութեան, հէնց այդ ընկերութիւնն է կոմբինատի գլխաւոր սեփականատէրը: Գիւնտեր Պիլարսկին պէտք է բացատրութիւն տայ քաջարանցիներին, թէ ինչո՛ւ են անպայման յաւակնում մեր գիւղի տարածքին, երբ գործող հանքավայրը կը բաւականացնի եւս 2 դար:

8. Դիմում եմ նաեւ Հայաստանի կառավարութեանը՝ վերջնականապէս բացայայտել Քաջարանի կոմբինատի իրական սեփականատէրերի անունները, որպէսզի Քաջարան գիւղի բնակիչները նրանցից պահանջեն փոխհատուցում՝ ամէն օր գիւղի օդային աւազանին եւ շրջակայ միջավայրին ու մարդկանց առողջութեանը հասցուող աներեւակայելի վնասների համար:

9. Օգտուելով առիթից՝ եւս մէկ անգամ ի լուր ամբողջ Հայաստանի, գիւղի ամբողջ բնակչութեան անունից յայտարարում եմ՝ գիւղի տարածքի որեւէ մաս «ԶՊՄԿ» ՓԲԸին տալու շուրջ որեւէ զիջում  կամ բանակցութիւն լինել չի կարող: Մեր պայքարը շարունակական է: Դարերի ընթացքում քաջարանցին քանիցս պաշտպանել է իր գիւղն օտար զաւթիչներից: Այսօր էլ մենք վճռական ենք մինչեւ վերջ՝ տէր կանգնելու մեր բնօրրանին եւ դիմագրաւելու զաւթիչներին: Եթէ շատ-շատերի համար Քաջարան գիւղը հանքավայր է, նորանոր միլիոններ դիզելու միջոց, ապա մեզ համար այն հայրենիք է, որի շուրջ որեւէ սակարկութիւն լինել չի կարող:

Կոչ եմ անում իմ հայ ժողովրդին՝ միանալ քաջարանցիների անզիջում պայքարին»:

«Աքսիոն» պարբերաթերթին մէջ Ահմետ Թուրան Ալգան հրատարակած է 1915ի տեղահանութեան եւ հայերու սպանութեան կապակցութեամբ սրտախօսիկ յօդուած մը, ուր ան դիտել կու տայ, որ այլեւս պայման

է որ ներողութիւն խնդրուի հայերէ։ Յօդուածագիրը, ջրելով այս նիւթին շուրջ մինչեւ այսօր գործադրուած պաշտօնական քաղաքականութիւնը՝ կը նշէ, թէ բնա՛ւ դժուար չէ սրտաբացօրէն ընդունիլ եղածները եւ բաժնել մինչեւ այսօր տառապող հայերուն ցաւը:

Իր ընդհանուր գիծերուն մէջ յօդուածագիրը դիտել կու տայ, որ յառաջիկայ երեք տարիներուն ընթացքին հայկական տեղահանութեան խնդիրը աւելի տարածուն կերպով նեղ կացութեան պիտի մատնէ թուրք դիւանագիտութիւնը եւ արտասահմանի մէջ ապրող թուրքերուն «երկու ոտքը մէկ կօշիկի մէջ պիտի դնէ»։

Յօդուածագիրը այսպէս կը շարունակէ.

«Մինչեւ այսօր, 1915ի տեղահանութիւնը ուզեցինք չէզոքացնել՝ պաշտպանելով պատրուակային տեսակէտներ, զորս այլեւս անգիր սորված էինք։ Կարգ մը պատրուակներ յառաջ քշելով, երբեմն ալ՝ «Դուն առաջ քու պատմութեան մէջ գործուած մարդկային յանցագործութիւններուն նայէ» ըսելու յոխորտանքով, ջանացինք մեր օձիքը ազատել, բայց պէտք է տեսնենք, որ այս ճամբան մեզ որեւէ տեղ չի տանիր։ Նոյնիսկ եթէ ճիշդ է՝ անօգո՛ւտ է։

Թուրքիա պէտք է երես առ երեսի գայ 1915ի տեղահանութեան հետ եւ պէտք է տէր կանգնի այս ցաւին։ Այս խնդիրին պէտք է նայիլ ոչ թէ որպէս «դիւանագիտական փորձանք», այլ որպէս մեր պատմութեան մէջ լուսաբանութեան կարօտ էջ մը, ինչպէս՝ Տերսիմի խնդիրը։

1915ին իրենց կեանքը կորսնցուցած հազարաւոր հայերը, միաժամանակ Օսմանեան հայրենակից էին. մենք նոյն պետութեան մարդիկն էինք։ Հիմա ո՛ւր որ է, ձախողութեան մատնուած է մեր այն պատգամը, զոր կրկնեցինք շարունակ՝ «Դուք մեր ներքին գործին մի՛ խառնուիք» ըսելով։ Մեր մտայնութիւնն է, որ 1915ի խնդիրին շուրջ մեզի զատորոշում մը ընել կու տայ թրքական կողմին եւ հայկական կողմին միջեւ, եւ մենք այս կերպով աւելի կը խորացնենք հայերուն եւ մեր միջեւ անջրպետը։

Մենք այս պարտականութիւնը պէտք է կատարենք ո՛չ թէ դիւանագիտական տագնապ մը առաջուց մեկուսացնելու նպատակով, այլ պէտք է կատարենք պարզապէս այն յարգանքին համար, զոր պէտք է զգանք ճշմարտութիւններու դիմաց։ Եւ ճշմարտութեան հետեւեալն է. «Թուրքիոյ մէջ 1915ին հազարաւոր, հարիւր հազարաւոր հայ հայրենակիցներ, մեր անվարչագիտութեան, մեր մոլորանքին, մեր ճարահատութեան եւ թերացումներուն պատճառաւ իրենց կեանքը կորսնցուցին։ Այս զազրելի դէպքերուն ընթացքին մահացողները՝ ջախջախիչ մեծամասնութեամբ՝ որեւէ կապ չունէին Արեւելեան Անատոլուի հայ յեղափոխականներուն հետ. անոնք անմեղ մարդիկ էին։ Շրջան մըն էր, երբ այլեւս ամէն մարդ կը վախնար որ այս հայրենիքը ձեռքէ պիտի երթար. այդ բարկութեամբ է որ տեղահանութեան որոշումը ընդունուեցաւ։ Տեղահանութեան որոշումը չէ՛ր որ սխալ էր, այլ գործադրութեան ձեւն էր որ սխալ էր։ Պետութեան վայել ձեւով չկրցանք գործադրել տեղահանութիւնը։ Օսմանեան կառավարութիւնը չէ որ առաջին անգամ տեղահանութիւն գործադրեց, ամերիկացիներն ալ ամերիկաբնակ ճափոնները ճամբարի մը մէջ բանտարկեցին, բայց առանց արտօնելու որ անոնք ասոր-անոր զոհ երթան, իրենց կեանքը կորսնցնեն։

Այո՛, մենք չկրցանք գործադրել ատիկա եւ հիմա չենք կրնար պատասխանատուութենէ խուսափիլ՝ ըսելով, որ Օսմանեան վարչակարգը տապալեցաւ, մենք որեւէ կապ չունէինք անոր հետ։ Ինչպէս Քեմալ Թահիր ալ կ՛ըսէ, կարգ մը հաւաքականութիւններ իրենց անցեալը որպէս արգելք կը գտնեն իրենց ճամբուն վրայ։ Որքա՛ն ալ մենք մերժենք օսմանցիներուն նկատմամբ որեւէ ժառանգականութիւն, մարմինի վրայ կան անդամներ, որոնք նոյնիսկ եթէ փրթին, շարունակականութիւն մը կը թողուն իրենց փրթած տեղին վրայ։

Այսպէս է որ, օրինակ, 1915ին հետ երես առ երես գալով՝ կրնայինք ըսել հետեւեալը.

Հայ ժողովուրդը Օսմանեան հաւաքականութեան ամէնէն հին մասնիկներէն մէկն էր։ Հայերու հետ այսօր իսկ մշակութային ընկերակցութիւն մը ունինք։ Մենք չէինք պատերազմ յայտարարողը, բայց սրտանց մասնակցեցանք պատերազմին եւ ի վերջոյ այդ պատերազմին մեծ վնասն ալ կրեցինք։ Աշխարհը մեր գլխուն փուլ եկաւ, ահաւոր կորուստներ ունեցանք, մեր տան մէջ գերի դարձանք։ Ի վերջոյ ցնցուեցանք եւ յաջողեցանք տէր կանգնիլ մեր Անատոլուին։ Այդ միջոցին Անատոլուէն կարգ մը հայեր իրենք զիրենք կողմ դարձուցին եւ թշնամիին կողմը բռնեցին։ Այս պատճառաւ, մեծ ողբերգութիւններ ապրեցանք։ Այդ «կոմիտաճիներու» զուլումը եւ հայոց տեղահանութիւնը իրարու հետ չեն բաղդատուիր, բայց ասոր ցաւը ինկաւ թէ՛ մահմետականներուն, թէ՛ հայերուն վրայ։ Որպէս կենդանի սերունդներ, մենք պատասխանատու չենք, բայց պատմական շարունակականութեան տրամաբանութիւնը պատճառ է, որ մենք մեր սրտին մէջ շարունակենք զգալ այս ցաւը։

Աստուծոյ եւ պատմութեան առջեւ մենք շատ կը ցաւինք այն ողբերգութեան համար, որուն մէջ թողուցինք մեր հայ եղբայրները։ Մենք ալ շատ տառապեցանք, երանի՜ թէ բնաւ ապրուած չըլլար այս ողբերգութիւնը, երանի՜ թէ կարելի ըլլար 1915ը չարագուշակ ուռեցքի մը նման փրցնել եւ հանել մեր մարմինին մէջէն։

Ներողութիւն կը խնդրենք այս ողբերգութեամբ մահացածներու հոգիէն եւ յիշատակէն։ Անոնց մերձաւորներէն ներողութիւն կը խնդրենք։ Անոնց ազգականները ըլլան կամ չըլլան, աշխարհի վրայ ո՛ւր հայ մը կայ, մենք այդ հայէն ներողութիւն խնդրելու պարտք մը ունինք։ Կ՛ուզէինք, որ Անատոլուի մէջ քով քովի, դէպի ապագայ քալէինք Անատոլուի ուժեղ եւ ստեղծագործ հայ ժողովուրդին հետ, բայց չեղա՛ւ։ Ատիկա մեր բոլորին համար շատ աւելի լաւ կ՛ըլլար։ Պէտք է գիտնալ, որ Թուրքիան բոլոր հայերուն հայրենիքն է, բոլորին նկատմամբ մեր դռները եւ սրտերը բաց են։ Եթէ զանոնք կրկին տեսնենք իրենց հարազատ հայրենիքին մէջ, մենք մեծ երջանկութիւն եւ հպարտութիւն պիտի զգանք եւ անոնց տաքուկ բարի գալուստ մը պիտի մաղթենք ու մեր հասարակաց ցաւը պիտի մեղմանայ։

Այո՛, մենք բացորոշ եւ անկեղծ լեզուով մը ներողութի՛ւն կը խնդրենք»։

Ապա Ահմետ Թուրան Ալգան այս դիպուկ տողերով եզրակացութեան կը բերէ յօդուածը. «Դժուա՞ր է այսպէս ըսելը… չե՛մ գիտեր, բայց ես իմ հաշւոյս ահաւասիկ կը ստորագրեմ այդ տողերուն տակ»։

«ՄԱՐՄԱՐԱ»

«ԱՍՊԱՐԷԶ».- Ահմետ Թուրան Ալգան անշուշտ տակաւին շատ հեռու է ամբողջ ճշմարտութիւնը ըսելէ:

ՀԵՆՐԻԿ ԱՆԱՍԵԱՆ

ՆԱ.-… Է~հ, կնիկս, տարի մըն ալ գլտորեցինք։ Այս տարի ութսունին բարեւ պիտի ըսեմ։ Կանաչ Գօտին քիթերնուս տակ է։ Չեմ գիտեր, մե՞նք դէպի անոր կ՛երթանք, թէ՝ ա՛ն է, որ մեզի կու գայ։ Սակայն, իրաւ է որ, ամէն մարդ, առանց անդրադառնալու, ի՛նքն է որ դէպի այդ Կանաչ Գօտիին կը մօտենայ։  Շիտակը, Կանաչ Գօտի ըսի, միտքս ինկաւ մեր մէկ լենինականցի բարեկամը, որ Հայաստանէն եկած էր։ Երբ հայրիկիս գերեզմանին այցելութեան գացինք, խնամուած գերեզմանոցը տեսնելով՝ ետդարձի ճամբուն ըսաւ. «Էս ձեր գերեզմանոցը տեսնիս կը՝ մեռնելդ կու գայ…»։

ՆԷ.- Այսօր քաշելիք ունինք նորէն։ Ի՞նչ եղաւ քեզի մարդ։ Ի՞նչ երազ տեսած ես…, առտու կանուխ փիլիսոփայելու սկսար։ Երէկ ալ նոյնն էր, նախորդ օրն ալ։ Անհանգի՞ստ ես, բա՞ն մը ունիս. ըսէ նայինք։

ՆԱ.- Ես ե՞րբ բան մը չունիմ որ։ Խելքս, միտքս, ինչպէս միշտ՝ Հայաստանի վրայ է։

ՆԷ.- Այս անգա՞մ ինչ գտար նորէն։

ՆԱ.- Ըսեմ, ըսեմ կնիկս։ Երէկ ասոնց Քրիսմըսը նշեցինք, այնպէս չէ՞։

ՆԷ.- Է~, այո՛, նշեցինք, իսկ ի՞նչ կայ որ…

ՆԱ.- Ան կայ տիկինս, որ ամէն տարի այս օրերուն նախանձս կը շարժի. ինչո՞ւ սա մարդիկը մէկ երկու ամիս անդադար Քրիստոսի փառքը կը հիւսեն ոչ միայն եկեղեցիներու մէջ, այլեւ առօրեայ կեանքը կը վերածեն տօնի։ Գիշեր-ցորեկ «ռատիօ», հեռատեսիլ կը լեցուին մէկը միւսէն ուրախ, զուարճալի հաղորդումներով, հազարումէկ գեղեցիկ մեղեդիներ, երգեր կը հնչեցնեն, նոյն երգը կը մատուցեն տարբեր մշակումներով, տարբեր խումբերով եւ մենակատարներով։

Նէ.- Է~, այո, ի՞նչ ըսել կ՛ուզես…

ՆԱ.- Ան ըսել կ՛ուզեմ, որ հայերուս համար այդ Սուրբ տօնը գրեթէ աննկատ կ՛անցնի, եթէ հաշուի չառնենք քանի մը օրուան եկեղեցական արարողութիւնները։

ՆԷ.- Կեցիր, կեցի՛ր ամուսինս, վայրկեան մը սպասէ, ըսելիքդ չմոռնաս, մէյ մը սա «թելեվիզիոն»ին նայէ…, նայէ, սա ջլթիկին նայէ, արաբ կիներն անգամ այսպիսի վարպետութեամբ չեն պարեր։

ՆԱ.- Հիմա ալ երկաթէ սիւնին պիտի փաթթուի ու վեր սահի…, նայէ, նայէ Վարդուկ հանըմ…

ՆԷ.- Հիմա խենթենամ պիտի…, նայէ՛, նայէ մարդս, ինչպէս վար սահեցաւ…, երեսդ անդին դարձուր, ամօթ է, մեծ մարդ ես, չխպնած։

ՆԱ.- Խենթեցա՞ր կնիկ…, ե՞ս ինչու պիտի ամչնամ, անոնք թող ամչնան, որ Նոր Տարուան այս օրերուն ասանկ բաներ ցոյց կու տան։

ՆԷ.- Իրաւ ես Ղուկաս, ինչ է, թող անոնք ամչնան…, աչք է կը տեսնէ, լա~ւ մի նեղուիր, բան մըն էր ըսի…

ՆԱ.- Սա լաթի կտորն ալ առջեւէն հանելու ըլլար նէ՝ ի~նչ աղուոր տեսարան կը բացուէր, հը՞, ի՞նչ կ՛ըսես, այդպէս աւելի գեղեցիկ պիտի չըլլա՞ր…

ՆԷ.- Եւ դուն ալ պիտի հրճուէիր այնպէս չէ՞…, անամօթ, ի՞նչ է, հին օրե՞րդ յիշեցիր, չխպնած, թէեւ այն ատեն ալ բան մը չէիր…, գէթ ինծի համար…, տարիքէդ ամչցիր։ Հիմա ալ առիթը չես փախցներ ասոր անոր սրունքները լուսարձակի տակ առնելու։ Գոցէ՛, գոցէ սա խայտառակ «թելեվիզիոն»ը…,

ՆԱ.- Ինչո՞ւ գոցեմ «թելեվիզիոն»ը, ուրիշ կայան մը կը բանամ։ Փառք Տիրոջ, լեցուն կայաններ ունինք Կլենտէյլի մէջ։ Նայէ, Վարդուկ, նայէ, այս հաղորդումն ալ այստեղէն է։

ՆԷ.- Գոցէ՛ ըսինք մարդ, չե՞ս հասկնար, կամ ալ ձայնը մարէ։ Քիչ առաջուան ըսելիքդ ըսէ։

ՆԱ.- Ո՛չ, պիտի չգոցեմ եւ ձայնն ալ վար պիտի չառնեմ…, այս անգամ իմ խօսքս պիտի ըլլայ, հասկցա՞ր…, նայէ՛, նայէ, եւ լսէ թէ ի՛նչ հայերէն կ՛օգտագործեն այս երկու գիտունիկները։ Ամէն շաբաթ այս հաղորդումը կայ, տեսակ մը խաղ է, յաղթողին «փիցա» կու տան։

ՆԷ.- Ինչո՞ւս պէտք…, «փիցա՛»,- ամօթ է պէ, ամօթ…, լաւ, ձգէ նայինք ի՞նչ հարց պիտի տան:

Մրցոյթը վարող տղամարդուն հարցը հետեւեալն է. «Անուշ» օփերան առաջին անգամ ե՞րբ բեմադրուած է եւ ո՞ւր»։ Քանի մը հոգի սխալ պատասխաններ կու տան։ Վերջապէս կին մը ճիշդը կը պատասխանէ։

- «Փիցա»ն հետեւից գալիս ա…,- յաղթողին կը յայտնէ խաղը վարող կինը։

- Գնացէք ձեզ կշտացնելու,- աս ալ տղամարդն է։

ՆԱ.- Բան մը հասկցա՞ր Վարդուկ…

ՆԷ.- Ո՛չ, բան մըն ալ չհասկցայ, աս ի՞նչ հայերէն է, ան ալ հեռատեսիլէն, ան ալ Նոր Տարուան այս օրերուն…

ՆԱ.- Մոռցա՞ր քանի մը շաբաթ առաջ մեր հարսին բերած թռուցիկները, որոնք իրեն ղրկուած էին դպրոցին կողմէ։

ՆԷ.- Ո՛չ, չեմ մոռցած, բայց մէկ հատ կար որ գլուխ գործոց էր, կրնա՞ս յիշեցնել։

ՆԱ.- Սիրո~վ, տիկինս, ես ատոնք խնամքով պահած եմ, որպէսզի երբ մեծնան մեր թոռները, գիտնան թէ հայերէնի ինչ որակի ուսուցիչներ ունեցած են ամերիկեան դպրոցին մէջ։ Երթամ գզրոցիս մէջէն փնտռեմ եւ բերեմ։

Մինչ մեր հերոսը իր գրասեղանի գզրոցին թուղթերուն մէջ թաղուած անհրաժեշտ թռուցիկը կը փնտռէր, Վարդուկը դարձուց հեռատեսիլին կոճակը եւ ինկաւ հայկական ծանօթ «սերիալ»ներէն մէկուն վրայ եւ պաստառի վրայի սահմռկեցուցիչ պատկերները տեսնելով՝ սարսափած սկսաւ պոռալ՝ Ղուկա~ս, Ղուկա~ս…, եկո՛ւր, եկուր…, տես ի~նչ սոսկալի տեսարան է։

ՆԱ.- Աստուա~ծ իմ…, ասանկ արիւնռուշտ տեսարա՞ն, հայ իրականութեան մէ՞ջ…, անհաւատալի է։ Գոցէ՛, գոցէ՛ սա «թելեվիզիոն» չեղածը, կամ ալ ամերիկեան կայան մը բաց, ըսաւ կնոջ պոռալուն վրայ խոհանոց ներխուժած ամուսինը։

Խեղճ կինը չկրցաւ անգամ հեռատեսիլին մօտենալ եւ պարզապէս փախաւ խոհանոցէն։

ՆԱ.- Եկո~ւր, հանըմս, եկուր…, մարեցի «թելեվիզիոն»ը։ Աս ինչ խայտառակութիւն է պէ, այսքան տարի է հոս կապրինք, բայց երբեւէ ամերիկեան կայաններէն այսպիսի խայտառակ պատկերներ չտեսանք։

Քանի մը վայրկեան ետք, կրկին խոհանոց վերադարձաւ տանտիրուհին՝ տեսակ մը կքած, պզտիկցած։

ՆԷ.- Վազ անցիր Ղուկաս, բնաւ տրամադրութիւն չունիմ խօսելու։

ՆԱ.- Կը հասկնամ, յուզուած ես։ Եկուր, եկուր կնիկս, եկուր քիչ մըն ալ խնդանք մեր այստեղի ամերիկեան դպրոցներու հայ վարժուհիներու գրագիտութեան վրայ։ Փնտռեցի եւ գտայ քու ուզած թռուցիկը։

ՆԷ.- Վազ անցիր ամուսինս, գործ ունիմ, հազիւ չորս-հինգ օր մնաց մինչեւ Ամանորի գիշերը։ Այսօրուընէ պիտի սկսիմ Նոր Տարուան կերակուրները եւ խմորեղէնները պատրաստելու։ Բազմանդամ ընտանիք ենք։ Զաւակներդ, թոռներդ ինչպէս միշտ կու գան եւ ամէն մէկը իր նախընտրած ուտեստը պիտի փնտռէ։

ՆԱ.- Լաւ, հիմա քիչ մը հանգչէ եւ մտիկ ըրէ, վերջը քեզի հանգիստ կը ձգեմ։ Գիտեմ շատ ազդուեցար դիտածդ պատկերներէն։ Հիմա մտիկ ըրէ թէ Նոր Տարուան կապակցութեամբ ինչ կը յորդորեն մեր թոռներուն այդ հայերէնի ուսուցիչ կոչուածները։ Ուշադիր մտիկ ըրէ։ Ոչ միայն միտքի սխալներ կան, այլեւ ծիծաղելիութեան աստիճանի տառասխալներ։ Այսպէս ուրեմն. «Միակ ծրագիր աշակերտներու  ՎԱԽՃԱՆ-ՏԱՐԵԿԱՆ գնահատում», Ձեր ՆՈՒԻՐԱՏՈՒԹԻՒՆԸ դպրոց ԲԵՐԵՔ Դեկտեմբեր ֆ- առաջ կամ ՀԵՏԵՐՆԻԹ ԲԵՐԵՔ երբ ՔԱՔ ընտանիքի տօնական ուրախ ԵՐԵԿՈ Դեկտեմբեր .-ին»։

ՆԷ.- Ի՞նչ կ՛ուզէիր որ ըլլայ…, դեռ ք…ք-մաք, նորէն հայու հօտ կայ , վաղը, միւս օր աս ալ իր գինը պիտի ունենայ։

ՆԱ.- Օհօ~, բաւական յառաջդիմութիւն կայ մտածումներուդ մէջ։ Չըլլայ անանկ, որ Պարոնեանին ըսածին նման «Յառաջ ըսելով՝ ետ-ետ երթանք»։

ՆԷ.- Լաւ է ետ երթալ սխալը շտկելու համար, քան կեցած տեղը մնալ, բան մը, որ ճիշդ քեզի համար ըսուած է։

ՆԱ.- Հայտէ~, հայտէ~, էրկար ըրիր կնիկ, դուն ան ըսէ, մեր հայաստանցի բարեկամներուն ղրկուած դրամները տեղ հասա՞ծ են արդեօք…, մէկը չմոռցա՞նք։

ՆԷ.- Ո՛չ, չմոռցանք, անցեալ տարուընէ ասդին դեռ քանի մը հոգի ալ աւելցաւ մեր ունեցած ցանկին վրայ։

ՆԱ.- Գիտե՞ս ինչ յիշեցի, քանի հայաստանցիներու մասին է խօսքը։

ՆԷ.- Ի՞նչ յիշեցիր ամուսինս…

ՆԱ.- Երբ Հայաստանի անունը կու տամ, անմիջապէս ժպտիլդ կու գայ եւ քաղցր խօսքերու տարափ կը տեղաս գլխուս։ Ինչ որ է, ըսեմ. կը յիշե՞ս Հռիփսիկին Կազիրոկ բացօթեայ սրճարանը։

ՆԷ.- Կրնա՞մ մոռնալ…, յիսուն տարի այդ սրճարանին մշտական «բնակիչը» եղած ենք։

ՆԱ.- Քիչ առաջ այստեղի հայերէնի մասին կը խօսէինք, հիմա յիշեցի Երեւանի հայերէնը, որ մենք լսեցինք Կազիրոկ սրճարանին մէջ, մեր քովի սեղանի երիտասարդներէն. «Չգնա՞նք մի քիչ ՏԸԺԺԱՆՔ…,- ըսաւ մէկը, միւսն ալ պատասխանեց. «ՍՐՃՈՒԵՆՔ՝ ՅԵՏՈՅ», իսկ երրորդն ալ լրացուց. «ՅԵՏՈՅ ԿԵԹԱՆՔ ԱՂæԻԿՆԵՐԻ ՀԵՏ ՇՓՈՒԵԼՈՒ»:

ՆԷ.- Այսինքն ինչո՞ւ յիշեցիր…, ամէնքս ալ գիտենք, թէ որքա՛ն խեղճ է Հայաստանի մէջ առօրեայ խօսակցական լեզուն։ Մերի՞նը ինչ է որ. գաւառական արեւմտահայերէն։ դուն՝ օրինակ, այդքան տարի ապրեցար Հայաստանի մէջ, բայց քու գիտցած արեւմտահայերէնէն վազ չանցար (ձեռք չքաշեցիր-Խմբ.), ինչո՞ւ, ըսէ նայիմ։

ՆԱ.- Ինչո՞ւ վազ պիտի անցնիմ եղեր. ատ է իմ լեզուս, աս եղած է ծնողքիս եւ պապերուս լեզուն…։ Սեղմէ՛, սեղմէ սա «թելեվիզիոն» կոչուած տուփին կոճակը եւ մտիկ ըրէ նայինք, թէ ի~նչ հայերէնով կը խօսին պետական կայանէն։

Այդ վայրկեանին երգիչներու մրցոյթ էր պաստառին վրայ. «ներիր ինձ, որ քեզ սիրել եմ  ԱՆՀԱՄԱՐ…», կ՛երգէր իր «յօրինած» երգը պարարտ փորով երիտասարդը։

ՆԱ.- Լսեցի՞ր տիկինս թէ ինչ բառեր շարած է երգիչը իր «ԵՐԳ» կոչուած մեղեդիին համար։ Դարձուր կոճակը, նայինք միւս կայանէն ի՛նչ գլուխ-գործոց հայերէն մտիկ պիտի ընենք։

- Դէ խօսա՛ լիրբ, տղա՞յ ա, թէ՝ աղջիկ,- աղջկան կոկորդէն բռնած խեղդել կը ջանար կատղած երիտասարդը,- ինչի~, ինչի~, ինչի~ ես ինձ խաբել…, խօսա, դէ, խօսա~…, ինչի~…։

ՆԷ.- Հոն կեցիր պարոնս։ Հոն կեցիր։ Շատոնց Հայաստանի մէջ վերցուած է «Է» օժանդակ բայը եւ «Ա»ի վերածուած, ինչպէս օրինակ. ԽՕՍՈՒՄ Ա, ԵՐԳՈՒՄ Ա։ Ամէն մարդ այդպէս կը խօսի, ըլլայ «սերիալ»ներու մէջ, ըլլայ հարցազրոյցներու ատեն։ Ամէն տեղ, մեծէն պզտիկ՝ այդպէս կը խօսին։ Ուղղակի համաճարակ դարձած է «Է» օժանդակ բայի փոխարէն «Ա»ի օգտագործումը։

ՆԱ.- Ապրիս կնիկս, կարգին կը հետեւիս կոր ըսել է Հայաստանեան հաղորդումներուն։

ՆԷ.- Այդ մէկը չեղաւ պարոնս, «Կոր»ը ի՞նչ ըսել է։ æանայ հանել այդ բառը քու բառապաշարէդ։ Այդ «կոր»ն ալ, մեր՝ արեւմտահայերէնի ցաւն է, որ կու գայ օժանդակ բայի պակասէն։ Այս բացը հրաշալիօրէն լուծուած է արեւելահայերէնի մէջ։ Նայէ, որքա~ն լաւ կը հնչէ քիչ առաջուան ըսածդ արեւելահայերէնով. «կարգին հետեւում ես հայաստանեան հաղորդումներին»։

ՆԱ.- Չէ~, իրաւ որ լաւ հայերէնի դաս առած ես Փարիզի «դպրոցասէր»ին մէջ։ Ապրիս Վարդուկս։ Արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի հարցը ահա քանի տարի է կ՛արծարծուի մտաւորականներու կողմէ, բայց հայրենի իշխանութիւններու հոգը չէ։ Գէթ կարենային միատեսակ ուղղագրութեան հարցը լուծել, հակառակ պարագային դասական ուղղագրութիւնը իսպառ ջնջուելու վտանգի տակ է։

ՆԷ.- Ուղղագրութիւն-մուղղագրութիւն, առայժմ  ատենը չէ այդ ամէնի մասին խօսելու էրիկս, Նոր Տարի է, մենք հոս ճոխ սեղաններու շուրջ համադամ կերակուրներ պիտի վայելենք, իսկ հոն՝ Հայաստանի մէջ, ըստ իշխանութեանց հաղորդումների ժողովուրդին քառասուն տոկոսը անօթի է։

ՆԱ.- Իրականութիւնը անշուշտ շատ աւելին է։ Լաւ է, որ մեր այստեղի ժողովուրդը մշտապէս զօրավիգ կը կենայ Հայաստանի մեր ժողովուրդին։ Նայէ որքան խոշոր գումար հաւաքուեցաւ Թելեթոնին։ Դեռ Մոսկուայի մեծահարուստներն ալ խոշոր գումար մը պիտի տան Արցախին՝ «æՈՒՐԻ» համար։

ՆԷ.- Խեր ըլլայ ամուսինս։ Սկսած ես լաւատես ըլլալ։ Լաւ է, լաւ։

ՆԱ.- Ինչպէս խոշոր գիտնական մը ըսած է՝ «Միայն տխմարները եւ հանգուցեալները երբեք չեն փոխեր իրենց կարծիքը»։ Ինչպէ՞ս կրնայ խիղճ ունեցող մէկը մշտապէս նոյն կարծիքին վրայ քարացած մնալ, չէ՞ որ տարուէ տարի, ամիս առ ամիս, օրէ օր նոր երեւոյթներու ականատես կ՛ըլլանք։

ՆԷ.- Իրաւ ես ամուսինս, ամէն օր նոր բան մը կայ թէ՛ հոս եւ թէ Հայաստանի մէջ։ Կարեւորը հաւատը պահելն է…, այս գալիք տարուան ընթացքին շատ նորութիւններու ականատես պիտի ըլլանք, հոգ մի ըներ Ղուկաս աղա, ել տեղէդ, ել։ Քանի ժամ է «քանափէ»ին վրայ նստած ֆըսըր-ֆըսըր «սիգարա» ծխելով աչքդ չհեռացուցիր «թելեվիզիոն»էն։ Մարէ՛ սա «թելեվիզիոն»ը եւ նպարատուն գնայ։ Չմոռնաս «պասթըրման» եւ «քեսթենէն»…

ՆԱ.- Ամօթ է կնիկ, քիչ առաջ քեզի գովեցի լաւ հայերէն գիտնալուդ համար, հիմա ելեր թրքերէն բառեր կ՛օգտագործես։

ՆԷ.- Յայտէ~…, սըվոր նայէ, ինծի հայերէն պիտի սորվեցնէ, ինչ է, չե՞մ գիտէր ատոնց հայերէնը. ըսեմ դէ՝ սորվէ. ԱՊՈՒԽՏ եւ ՇԱԳԱՆԱԿ։ Գիտցիր, որ մենք սովորութեան ուժով է որ թրքերէն բառեր կ՛օգտագործենք։

ՆԱ.- Աֆերի~մ կնիկ…

ՆԷ.- Թո~ւ…, չխպնած։

«Ռատիքալ»ի մէջ Ահմետ Ինսել, 1915ի ողբերգութեան մասին գրուած իր յօդուածին իբր վերնագիր կը գործածէ այն հարցումը, թէ «Մարդկութեան դէմ գործուած յանցա՞նք ալ չկայ»։

Ինսելի այս հարցումը տրուած է որպէս պատասխան վարչապետ Էրտողանին, որ անցեալ օր այսպէս խօսեցաւ. «Մեր անցեալին մէջ ցեղասպանութիւն չկայ։ Կարելի չէ որ ասիկա ընդունինք»։ Վարչապետը այսքա՛ն վճռական խօսեցաւ։ Մէկ կողմէ կ՛ըսուի, թէ «Արխիւները բանանք, թողունք, որ պատմաբանները որոշումի մը յանգին», միւս կողմէ ալ կ՛ըսուի, թէ մեր պատմութեան մէջ այսպիսի բան չկայ։

1915ին անշուշտ չկար ցեղասպանութիւն բառը։ Բայց ատոր փոխարէն կար «Մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ յանցագործութիւն» հասկացողութիւնը։ Այս բացատրութիւնը առաջին անգամ գործածուեցաւ 1915ին։ Այդ շրջանին Ֆրանսա, Անգլիա ու Ռուսիա, որոնք օսմանցիներու հետ պատերազմի մէջ էին, հասարակաց յայտարարագիր մը հրատարակեցին եւ ըսին. «Մօտաւորապէս մէկ ամիսէ ի վեր Հայաստանի թիւրք ու քիւրտ ժողովուրդներուն եւ Օսմանեան պետութեան պաշտօնեաներուն ձեռքով կը բնաջնջուի հայ ժողովուրդը։ Այսպիսի ոճիրներ Ապրիլ ամսըւնէ ի վեր կամ Ապրիլ ամսուան կէսերէն սկսեալ սահեցան դէպի Էրզրում, Էրճամ, Էկին, Պիթլիս, Մուշ, Սասուն եւ Զէյթուն, Կիլիկիոյ բոլոր գիւղերը։ Վանի մօտ մօտաւորապէս 100 գիւղերու բնակչութիւնը սպաննուեցաւ։ Վանի հայկական թաղամասը քիւրտերու կողմէ շրջափակուեցաւ։ Միաժամանակ, Օսմանեան կառավարութիւնը յոռի վերաբերում ցոյց տուաւ Իսթանպուլի անմեղ հայ ժողովուրդին։ Համաձայնական երկիրներու կառավարութիւնները «Պապ-Աալի»ին պաշտօնապէս իմացուցին, թէ Թուրքիա պատասխանատու պիտի նկատուէր մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ գործուած այս ոճիրներուն համար։ Օսմանեան կառավարութեան բոլոր անդամները, նաեւ սպանդի մասնակցած բոլոր պաշտօնեաները անձնապէս պատասխանատու պիտի նկատուէին համաձայնական երկիրներու աչքին»։

Ասոր դիմաց, Իթթիհատականներու կառավարութիւնը նախ 27 Մայիսին ընդունեց տեղահանութեան եւ բնակչութեան օրէնքը, ապա՝ 4 Յունիսին, պատասխանեց վերոյիշեալ յայտարարագիրին։ Այս պատասխանին մէջ ըսուեցաւ, թէ միջոցառումները որեւէ կերպով հայերու դէմ ուղղուած չէին, հայերը ոչինչ ըրած էին հանրային անդորրութիւնը խանգարելու համար։ Այսինքն, Օսմանցիները չըսին, թէ «հայերը մեզ մեր կռնակէն դաշունահարեցին»։ Բայց 30 Մայիսին խորհրդարանի որոշումով եւ 10 Յունիսի հրամանագիրով, կառավարութիւնը լքուած գոյքերու հետ զբաղելու սկսաւ։

Այսպէս, Օսմանեան շրջանի հայերուն, այսինքն՝ բուն իսկ օսմանցի քաղաքացիներուն դէմ ընդունուած տեղահանութեան որոշումը առաջին անգամ տեղ բացաւ «մարդկութեան դէմ յանցագործութիւն» հասկացողութեան։ Նախքան այդ՝ 1907ին, Լահէյի կողմէ ընդունուած համաձայնագիրին մէջ տեղ գտած էր «պատերազմական շրջանի յանցագործ» հասկացողութիւնը։ Աւելի ետք, Նիւրենպերկի դատավարութեան ընթացքին ալ գործածուեցաւ մարդկութեան դէմ յանցագործութեան գաղափարախօսութիւնը։ 1918ի Դեկտեմբերին, հայկական կոտորածներու պատասխանատուներուն դէմ դատարաններ հիմնուեցան, դատարաններու վճիռներ ու որոշումներ արձակուեցան, եւ այդ վճիռները տեղ գտան այդ շրջանի թերթերուն մէջ։ Այս բոլորը պատմաբաններ Վահագն Տատրեանի եւ Թաներ Աքչամի կողմէ ի մի բերուեցան եւ գիրքի ձեւով հրատարակուեցան։

Իթթիհատականներու մասին բացուած մայր դատը այլեւս անկարելի կը դարձնէ ըսելը, թէ «մեր անցեալին մէջ այսպիսի բաներ չեն պատահած»։ Պօղազլեանի քայմաքամ Քեմալի օրինակը մէջտեղն է։ Անոր դէմ այս յստակ ամբաստանութիւնը կայ։

«Տեղահանուած հայերու տկար կիներուն եւ փոքրիկ մանուկներուն նկատմամբ եւս ճնշում եւ սպանդ կատարուած է, պաշտօնապէս հրահանգուած բացառութիւններն իսկ չեն յարգուած. բոլոր տեղահանուածներուն դրամներն ու արժէքաւոր ինչքերը թալանուած են։ Նկատի չէ առնուած մարդու անհատական իրաւունքը։ Տեղահանուածներէն այրերու ձեռքերը ետեւէն կապուեցան, որպէսզի չկարենան իրենք զիրենք պաշտպանել։ Այսպիսի ողբերգութիւններ տեղ գտած են ամբաստանագիրներուն մէջ։ Այս բոլորը արդէն հաշտ չեն իսլամ կրօնքի հրահանգներուն։ Այս պատճառաւ, Եոզկատի դատարանը արդէն մահուան դատապարտեց Պօղազլեանի քայմաքամը, քանի որ դատարանը գտած էր, որ ան շատ բնական կը նկատէր մահմետականներուն կողմէ սպանդներ գործելը հայ ժողովուրդին նկատմամբ», կը գրէ յօդուածագիրը:

Յօդուածագիրը իր յօդուածի վերջաւորութեան հետեւեալ հարցը կու տայ.

«Շատ լաւ, բայց հայերու տեղահանութեան որոշումին մասին եւ տեղահանութեան ընթացքին եղածներուն մասին այսօր գոնէ չե՞նք կրնար արժեւորումներ ընել՝ սկսելով ճիշդ այն կէտէն, ուր այս հարցը թողուած էր 1919ին։ Ա՞յս ալ չկայ մեր պատմութեան մէջ»։

«ՄԱՐՄԱՐԱ»

Յարգելի Խմբագիր,

Մօտաւորապէս տարի մը առաջ, ձեզի նամակ մը գրեր էի եւ ուրախ եղայ, երբ գրածս տեսայ թերթին մէջ։ Գրեր էի մտահոգութեանս մասին, վստահ ըլլալով, որ ես մինակ չեմ եւ ինծի պէս կան շատեր, որ մտահոգուած են նոյն հարցով, այսինքն, մեր դպրոցներուն նիւթական դժուարութիւններով։

Այդ գրածէս յիշեցնեմ քանի մը տող, անոր համար ներողութիւն կը խնդրեմ ձեզմէ եւ թերթը կարդացողներէն.

«Ինծի պէս շատեր գիտեն, լուր ունին, որ մեր դպրոցները նիւթական դժուարութիւններու մէջ են։ Ազգային դպրոցներ, համայնքային դպրոցներ, արուեստի դպրոցներ նիւթական դժուարութեան մէջ են վերջին տարիներուն։ Դժուարութիւն չունեցողները, եթէ կան, անոնք ալ մէկ ձեռքի մատներուն վրայ կը համրուին։ Դժուարութեան մէջ են նաեւ զաւակ ունեցողները։ Իմ զաւակներս անցեալ տարի ստիպուեցան թոռնիկներս հայկական դպրոցէ հանել եւ կառավարական դպրոց դնել։ Իրենց սիրտը ցաւեցաւ, իմ սիրտս ալ արիւնեցաւ։ Լսած եմ, որ շատեր այդպէս ըրած են եւ հայկական դպրոցներու աշակերտներուն թիւը իջած է։ Երկրին տնտեսական վիճակը լաւ չէ։ Ընտանիքներ նիւթական զրկումներու կը մատնուին։ Լսած ենք նաեւ, որ մեր դպրոցներու ուսուցիչները երբեմն ամսական չեն առներ, ուրիշներ ուշացումով կ՛առնեն։ Այս ալ՝ դժուարութեան միւս երեսը։ Հայկական դպրոցի ուսուցիչը ինչո՞ւ պիտի զրկուի նիւթականէ։ Դպրոցին ողնայարը ուսուցիչը չէ՞։

Չերկարեմ։ Հայ աշակերտը կը զրկուի հայ դպրոցէ, հայ դպրոցը եւ ուսուցիչը դժուարութիւններու մէջ են։ Բան մը պէտք է ընենք մեր դպրոցներուն համար»։

Այս մտահոգութիւնը գրելէս ետք, խնդրած էի, որ մեր գաղութի ունեւորները մեր դպրոցներուն համար ըլլան Կաղանդ Պապուկ եւ օգնեն։

Չեմ գիտեր, գրածս ի՞նչ արդիւնք տուաւ։ Հաւանաբար կարդացող եղաւ, բայց լսո՞ղ։

Յետոյ, քանի մը ամիս առաջ, մեր սիրելի Արամ կաթողիկոսը եկաւ, ան ալ բոլորիս յիշեցուց, որ պէտք է օգնենք մեր դպրոցներուն։ Գրեցիք, որ հանգանակութիւն եղաւ եւ օգնողներ եղան, լսեցինք, որ մեր դպրոցներուն վիճակը այսպիսով ալ պիտի չդարմանուի, որովհետեւ աշխարհի նիւթական վիճակը գիտենք, այստեղի վիճակն ալ գիտենք, սղութիւնը բոլորիս վիզին վրայ է։

Այս ցաւս դեռ մէջս է։ Թոռնիկներուս պէս շատ հայ աշակերտներ օտար դպրոց կ՛երթան, մեր աչքին առջեւ ձեռքէ կ՛ելլեն, հայութենէ կը հեռանան։ «Ձուլում, ձուլում» կ՛ըսէինք. ահա աչքերնուս առջեւ կ՛ըլլայ ձուլումը եւ մենք բան մը չենք կրնար ընել, որովհետեւ մեր դպրոցները նիւթական դժուարութիւնները չեն կրնար դարմանել, օգնութիւնները բաւարար չեն։

Հիմա նորէն Նոր Տարի կու գայ, մեր պզտիկները նորէն կը պատրաստուին Կաղանդ Պապուկը դիմաւորելու։ Ես ալ նորէն խնդրանքս կը ներկայացնեմ մեր բարերարներուն, անոնք, որոնք կաթողիկոսին խօսքը լսեցին, բայց նամանաւանդ անոնց, որոնք առիթ չունեցան մասնակցելու։

Մեր պզտիկները մեր ապագան են, դպրոցներն ալ այդ ապագան շինողներն են։ Այսօր, պէտք է մտածենք անոնց օգնելու մասին, եւ ոչ թէ վաղը, գալ տարի։ Մեր առածը կ՛ըսէ. «Այսօրուան գործդ վաղուան մի ձգեր», Սուրբ Գիրքն ալ կ՛ըսէ. «Աւելի լաւ է տալը, քան թէ առնելը»։

Ուրախ պիտի ըլլամ, եթէ նորէն այս նամակս տպէք։ Ուրիշ ըսելիք չունիմ։

Յարգանքներով,

ԱՂԱՒՆԻ ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ

11 Դեկտեմբեր 2011

«Լեռնային Ղարաբաղի գործող արտաքին գործոց նախարար Վասիլի Աթաճանեան որոշ ժամանակ առաջ ինծի ըսաւ, որ իր երկիրը պիտի ճանչնայ Քոսովոյի անկախութիւնը, եթէ նախկին հարաւսլաւեան նահանգը նոյնը ընէ: Ես այդ «հաղորդագրութիւն»ը փոխանցեցի Քոսովոյի ԱԳՆ Էնվեր Հոխհաճին: Ան հրաժարեցաւ ընդունիլ իր գործընկերոջ առաջարկը, սակայն երկար մտածեց՝ առաջարկը քաղաքավարիութեամբ մերժելու համար», «Անկախացած պետութիւնները» վերտառութեամբ յօդուածին մէջ կը գրէ բրիտանական The Economist պարբերականի յօդուածագիրը եւ կ՛աւելցնէ. «Այդ փոքր դրուագը շատ բան կ’ըսէ միջազգային յարաբերութիւններուն մէջ առկայ իրական քաղաքականութեան մասին, յատկապէս, երբ խօսքը փոքր պետութիւններու մասին է»:

Յօդուածագիրը այնուհետ կը նշէ, որ սովետական ժամանակաշրջանին Լեռնային Ղարաբաղը մեծ մասամբ հայերով բնակեցուած ինքնավար շրջան էր Ատրպէյճանի կազմին մէջ, իսկ Քոսովոն՝ Հարաւսլաւիոյ պետութեան գոյութեան ժամանակաշրջանին՝ մեծ մասամբ ալպանացիներով բնակեցուած Սերպիոյ ինքնավար նահանգ:

«Հայերը ատրպէյճանցիներու դէմ պատերազմ մղեցին 1990ականներու սկիզբները, իսկ սերպերու դէմ Քոսովոյի ալպանացիները պատերազմ մղեցին 1998-1999ին: Լեռնային Ղարաբաղը իր անկախութիւնը հռչակեց 1991ին: Իսկ Սերպիոյ վարչակազմն ու անվտանգութեան ուժերը Քոսովոյէն ՆԱԹՕի ուժերուն կողմէն վտարուեցան 1999ին: Շրջանը այնուհետեւ անցաւ Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան (ՄԱԿ) հսկողութեան տակ: Անիկա իր անկախութիւնը հռչակեց 2008ին», կը նշուի յօդուածին մէջ:

Յօդուածագիրը կ՛ընդգծէ, որ առաջին հայեացքով Լեռնային Ղարաբաղի եւ Քոսովոյի միջեւ շարք մը նմանանութիւններ կան, սակայն տարբերութիւններն ալ շատ են: «Որեւէ երկիր չէ ճանչցած ԼՂ անկախութիւնը, սակայն աւելի քան 80 երկիր ճանչցած է Քոսովոյի անկախութիւնը», կը գրէ ան՝ աւելցնելով, թէ հակառակ այն իրողութեան, որ արեւմտեան երկիրները կ՛ընդգծեն, որ Քոսովոյի դէպքը նախադէպ չի կրնար հանդիսանալ միւս երկիրներուն համար, Ստեփանակերտի մէջ «այլ կերպ կը մտածեն»:

«ԱԳՆ պաշտօնեայ Մարսել Պետրոսեան կ՛ըսէ, որ Լեռնային Ղարաբաղը, իբրեւ անկախ պետութիւն ճանչցուելու համար, աւելի ուժեղ փաստարկներ ունի, քան Քոսովոն: Ան կը նշէ, որ Քոսովոն ճանչցած եւրոպական եւ միւս երկիրները երկակի չափանիշներով կ՛առաջնորդուին: Իսկ պարոն Աթաճանեան այդ հարցին այս կերպ կ’արձագանգէ՝ «Մենք Քոսովոն իբրեւ նախադէպ կը դիտարկենք: Ատիկա վառ օրինակ է այն մասին, թէ ինչպէս կրնան լուծուիլ մեր հակամարտութեան նման հակամարտութիւնները», պաշտօնտարներու խօսքերը կը մէջբերէ յօդուածագիրը:

Հեղինակը կը գրէ, որ հայերն ու քոսովոցիները կը շարունակեն պնդել ազգերու ինքնորոշման իրենց իրաւունքը, իսկ ահա Ատրպէյճանն ու Սերպիան կը պաշտպանեն տարածքային ամբողջականութեան իրաւունքը:

«Որ կողմն ալ նայիս, հակասութիւն կայ: Սերպիայի դաշնակից Ռուսաստանը չէ ճանչցած Քոսովոյի անկախութիւնը, սակայն, ի տարբերութիւն արեւմտեան երկիրներուն, 2008ին Վրաստանի հետ պատերազմէն ետք՝ ճանչցած է անջատողական Աբխազիայի եւ Հարաւային Օսիայի անկախութիւնը: Սերպիան պիտի փափաքէր ընդհանուր գործ ունենալ Վրաստանի հետ, սակայն չի փափաքիր բարկացնել Ռուսաստանը: Վրաստանն ալ նմանապէս Սերպիայի հետ չաշխատիր՝ ԱՄՆի հետ յարաբերութիւնները չվնասելու համար»:

«Նոյն ձեւով ալ հայերը ստիպուած են Քոսովոյի անկախութիւնը չճանչնալու համար խորաթափանց փաստարկներ բերել, որպէսզի չթշնամանան Ռուսաստանի հետ: Հայաստանն ալ փաստացի չէ ճանչցած Լեռնային Ղարաբաղի անկախութիւնը, որուն մասին ան կը յիշեցնէ ամերիկացի դիւանագէտներուն, երբ անոնք կու գան ու կոչ կ՛ուղղեն ճանչնալու Քոսովոյի անկախութիւնը»:

Յօդուածագիրը այնուհետեւ կ՛անդրադառնայ հայ լրագրող եւ հասարակական ակտիւիստ Հայկ Խանումեանին եւ Քոսովոյի ու ԼՂի առնչութէամբ անոր փաստարկներուն: «Ան կ՛ըսէ, որ Քոսովոն Սերպիայի պատմական շրջանն է, որ ալպանացիները նուաճած են (ալպանացիները, ի հարկէ, չեն համաձայնիր այդ փաստարկին հետ)», կը գրէ ան եւ կը ներկայացնէ Նախիջեւանի հետ կապուած Խանումեանի նոր փաստարկը: «Խանումեանը կ՛ըսէ, որ Նախիջեւանը հայկական տարածք եղած է, որ յետագային նուաճած են ատրպէյճանցիները, ինչպէս որ ալպանացիները նուաճած են Քոսովոն: Իսկ Լեռնային Ղարաբաղը, հակառակը, չէ նուաճուած եւ պէտք է պաշտպանուի»:

«Վերադառնանք Հոխհաճին: Պարոն Աթաճանեանին ուղղուած անոր «հաղորդագրութիւն»ը հետեւեալն էր՝ Քոսովոն կրնայ պաշտօնական յարաբերութիւններ ունենալ ՄԱԿի անդամներուն հետ, թէեւ Քոսովոն չանդամակցիր անոր:

«Մենք կը հասկնանք միւսներուն ձգտումները, բայց մենք պէտք է զգոյշ ըլլանք», ըսաւ ան, «Մենք չենք կրնար ձեւաւորել միւս փոքր ժողովուրդներուն ճակատագիրը, բայց պէտք է պաշտպանենք այն, ինչ ունիք, եւ երբեմն ոչինչ ընելը աւելի լաւ է, քան սխալ գործելը»:

«Այլ խօսքով՝ ինչպէս որ հայերը կը կարեկցին քոսովոցիներուն, բայց չեն փափաքիր ռուսերը բարկացնել, այնպէս ալ քոսովոցիները չեն փափաքիր նեղացնել իրենց արեւմտեան հովանաւորները: Այսպիսին են դիւանագիտութեան հիմքերը միջազգային յարաբերութիւններու աղջամուղջին մէջ, որուն մէջ փոքր պետութիւններն ու ազգերը պէտք է խորամանկ քայլերու դիմեն՝ իրենց ազգային շահերը լաւագոյնս պաշտպանելու համար», կ’եզրափակէ յօդուածագիրը:

«ՄԱՐՄԱՐԱ».- Պատմաբան Այշէ Հիւր, ինչպէս ամէն Կիրակի, երէկ ալ (Դեկտեմբեր 25ին) ամբողջ էջ մը պատմութեամբ լեցուցած էր «Թարաֆ» թերթին մէջ, այս անգամ նիւթ ընտրելով այն հարցումը, թէ «Ինչե՞ր պատահած էին Վանի մէջ 1915ի Ապրիլին»։ Տրուած ըլլալով որ պետական տեսակէտը միշտ յայտնած է թէ Հայերու տեղահանութիւնը կատարուած է 1915 թուականի Մարտ ամսուան մէջ՝ Զէյթունի, Ապրիլ ամսուան մէջ ալ՝ Վանի հայերու ապստամբութենէն ետք։ Այս պատաճառաւ Այշէ Հիւր կը պատմէ թէ իրականութեան մէջ ինչեր պատահած էին Վանի մէջ։ Աւելի վերջ պիտի ըսէ, որ որքան ալ Հայերը զանազան գրգռութիւններու ու պատահարներու հետեւանքով ապստամբած ըլլային, տեղահանութեան որոշումը արդէն անկէ առաջ ընդունուած ու յայտագրի մէջ առնուած էր։

Վանի մէջ պատահածները պատմելէ առաջ, Այշէ Հիւր ունի ներածական մը, որ ինքնին ամբողջ յօդուած մը կ՛արժէ։ Կարդանք այդ ներածականին սկզբնական մասը.

«Գրեթէ ամէն մարդ սկսած է մտածել որ Ֆրանսայի Խորհրդարանին կողմէ ընդունուած ցեղասպանութեան օրէնքը կ՛արգիլէ խօսիլ այն մասին թէ ինչեր պատահած էին 1915-1917 թուականներուն։ Կարծես թէ 95 տարիէ ի վեր շատ խօսեր ենք այս նիւթին մասին։ Եկէք, այնքան հեռու չերթանք, ըսենք՝ կարծես թէ 24 Ապրիլ 2011 թուականէն  ի վեր այս նիւթին մասին խօսեր ենք։ Կարծես թէ կարծիքի ազատութեան մասին Ֆրանսային դաս տալու երես ունէինք։  Ֆրանսայի որոշումէն վերջ գրեթէ ամէն մարդ ըսաւ որ այսպիսի նիթեր պէտք է մտնեն պատմաբաններու աշխատանքի շրջագծին մէջ, ոչ թէ Խորհրդարաններուն։ Բայց գրեթէ ամէն մարդ միացաւ այն տեսակէտին վրայ որ 1915-1917ին պատահածները ցեղասպանութիւն չէին, բուն ցեղասպանութիւնը Ֆրանսան էր որ գործած էր Ալճերիոյ մէջ։ Պիտի չհարցնեմ թէ ի՞նչ է պատճառը ստեղծուած այս խուճապին։ Պիտի չհարցնեմ նաեւ թէ «Ո՞ւրկէ գիտէք, դուք պատմաբա՞ն էք»։ Պիտի չհարցնեմ նաեւ թէ «Ո՞ւր է, այս նիւթը պէտք է թողէինք պատմաբաններուն»։ Պիտի չըսեմ տակաւին որ եթէ Ֆրանսացիները Ալճերիոյ մէջ ցեղասպանութիւն գործած են, ատիկա ցոյց չի տար որ հայերու դէմ գործուածը ցեղասպանութիւն չէր։ Միայն ձեզի հետ պիտի բաժնեմ այն ինչ որ գիտեմ որպէս պատմաբան»։

Այս իմաստալից ու հրահանգիչ ներածականէն վերջ Այշէ Հիւր ամբողջ էջի մը վրայ կը պատմէ, թէ Վանի մէջ ինչեր պատահած էին ու ինչ էր իրականութեան մէջ այն ինչ, որ այսօր Թուրք պաշտօնական պատմութիւնը «Հայոց Վանի ապստամբութիւնը» կը կոչէ։ Մենք հոս պիտի չփորձենք ամբողջ էջը թարգմանել, միայն պահ մը կանգ պիտի առնենք Այշէ Հիւրի փոխանցած այն յիշեցումին վրայ որ հայերը Վանի մէջ հանգիստ կ՛ապրէին կազմելով մեծ թիւ։ 1871ի վիճակագրութեան համաձայն Վանի ու մերձակայ 156 գիւղաքաղաքներու մէջ բնակչութեան թիւը 25.725 էր եւ ասոր միայն 6.863ը մահմետական էր։ Մնացեալը, այսինքն բնակչութեան 72 տոկոսը լուսաւորչական հայ էր։ Բայց կայսրութեան վիճակը լաւ չէր, ապօրէն տուրքեր, անարդար վերաբերումներ, բռնատիրական պարտադրութիւններ ժողովուրդը դժգոհութեան մատնած էին։ 1885ին այս անարդարութիւններու դէմ ընդվզումի ալիք մը ստեղծուեցաւ, Հայոց մօտ արթնցան ազգայնապաշտութեան հոսանքներ, իրերայաջորդ կերպով հիմնուեցան հայկական քաղաքական կուսակցութիւններ։ Ապտիւլ Համիտ նախատեսելով այս նոր զարգացումը, Համիտիէ կոչուած իր գունդերը Վան ղրկեց. Վան սկսաւ խեղդուիլ արեան մէջ։ Օտար դիւանագէտները տխուր տեղեկագիրներ կը յղէին Եւրոպա։ Օսմանեան իշխանութիւնները շատ խիստ վերաբերում ցոյց տուին ու հայ այրերը աքսորեցին զանազան ուղղութիւններով։ Այս բոլորէն վերջ Վանի մէջ փոխուած էր բնակչութեան թիւն ու համեմատութիւնը. հայերու տոկոսը 73էն իջաւ 58ի, ատոր փոխարէն բարձրացաւ մահմետականներուն տոկոսը։ Վանի կուսակալ նշանակուեցաւ Ճէվտէթ Պէյ որ խիստ ու անխիղճ մարդ էր, մինչդեռ անկէ առաջուան Կուսակալը Թահսին Պէյ կակուղ ու համաձայնութեան կողմնակից ղեկավար էր։

Այշէ Հիւր ամբողջ այս պատմութիւնը մանրամասնօրէն տալէ վերջ կը նշէ սակայն որ օսմանցիները Վանի յեղափոխութենէն շատ առաջ արդէն որոշած էին մաքրագործել հայերը ու պատրաստած էին տեղահանութեան ծրագիրը։ Այշէ Հիւրի յօդուածին ամէնէն կարեւոր մասը այն է, որ ան փաստաթուղթեր ցոյց կուտայ այս մասին այդ ժամանակաշրջանի օտար դիւանագէտներուն կողմէ պատրաստուած տեղեկագիրներէ։ Օտար դիւանագէտներ կը պատմեն, թէ ինչպէս օսմանցի ղեկավարներ շարունակ կը խօսէին հայերու ներկայացուցած վտանգին մասին ու կ՛ընդգծէին թէ հայերը պէտք է հեռացուէին այս հողամասերէն։

Իր յօդուածի վերջաւորութեան Այշէ Հիւր կանգ կ՛առնէ նաեւ 1915ի պատճառաւ սպաննուած հայերու թիւին վրայ։ Հայկական աղբիւրները այս թիւը գնահատած են որպէս 1,5-2 միլիոն։  Իսկ 1918ին հիմնուած Օսմանեան ներքին նախարարութեան յանձնախումբը յայտնած էր որ Ա. Աշխարհամարտի օրերուն մեռած հայերուն թիւը 800 հազար է։ Սպայակոյտի նախագահութեան փաստաթուղթերէն մէկուն համաձայն 500 հազար մահմետականներ մեռած են, ատոր փոխարէն աքսորի ճամբուն վրայ կամ պարտադիր աշխատանքի ճամբարներուն մէջ մեռած կամ սպաննուած են 800 հազար հայեր ու 200 հազար յոյներ։ 1983ին պատմաբան Քեամրան Կիւրիւն կարեւոր համեմատութեամբ զեղչեց այս թիւը ու պնդեց որ ինչպէս որ ալ հաշուենք,  մեռած կամ սպաննուած հայերուն թիւը 300 հազարէն աւելի չէ։ Իսկ հիմա Կիւրիւնն ալ սկսած ենք մոմով փնտռել, որովհետեւ Թուրքիոյ Պատմութեան կաճառի նախկին նախագահ Եուսուֆ Հալաճօղլու պնդած է, որ սպաննուած հայերու թիւը հազիւ 9 կամ 10 հազար է։ Անոր կարծիքով հայերն են որ ցեղասպանութիւն գործեցին Թուրքերու դէմ։

Այշէ Հիւր դիտել կու տայ որ աւելի լաւ կ՛ըլլար, որ Ֆրանսա նմանօրինակ որոշում մը չառնէր, բայց հիմա այդ որոշումին պատճառաւ ոմանք դարձեալ սկսած են խեղաթիւրել պատմութիւնը։ Ուրեմն  հիմա պայման է որ մեզի նման անպաշտօն պատմաբաններ աւելի շատ խօսին, կ՛եզրակացնէ Այշէ Հիւր։

2004 թուականին Անգարայի Փաստաբանական Կաճառի համագումարի ընթացքին փաստաբան Մէտէնի Այհան շատ հետաքրքրական ելոյթ մը ունեցած էր եւ ըսած էր, որ Թուրքիոյ մէջ հայերու դէմ ցեղասպանութիւն կատարուած է։ Ան, յայտնելով որ ինք ալ քրտական ծագում ունի, պնդած էր որ քիւրտերն ալ իրաւունք ունին պետութիւն մը հիմնելու։ Փաստաբան Այհան սապէս խօսած էր.

«Հայերու դէմ ցեղասպանութիւն մը կատարուած է։ Օսմանեան կայսրութիւնը 1915ին Համիտիէ կոչուած զօրախումբերու եւ Իթթիհատականներու խմբակներուն միջոցաւ դերակատար եղած է մէկուկէս միլիոն հայերու սպանութեան մէջ։ Ես հոս հրապարակաւ կը բաժնեմ անիրաւուած աղուոր հայ ժողովուրդին ցաւը եւ այդ ժողովուրդին առջեւ կը խոնարհիմ։ Քիւրտերն ալ զատ ազգ մըն են։ Թուրքիոյ մէջ ապրող 30 միլիոն քիւրտ ժողովուրդը զրկուած է իր բոլոր իրաւունքներէն։ Ես հոս կը խօսիմ որպէս մէկ անդամը քիւրտ ժողովուրդին եւ որպէս մէկ հայրենակիցը Քիւրտիստանի։ Եւ կը պաշտպանեմ այն տեսակէտը թէ քիւրտերը իրաւական իրաւունք ունին պետութիւն մը հիմնելու»։

Փաստաբան Այհանի այս խօսքերուն  համար անոր դէմ հետապնդում պահանջեց Սպայակոյտի այդ շրջանի Բ. նախագահ զօրավար Պաշպուղ։ Այհանի դէմ դատ բացուեցաւ այն մեղադրանքով, որ ան ժողովուրդին մօտ թշնամութեան հունտեր կը սերմանէր դասակարգի, ցեղի,  կրօնքի կամ դաւանանքի բաժանումներ ընելով։ Անգարայի եղեռնադատ մէկ դատարանը այս մասին յառաջդիմական վճիռ ընդունեց, 2010ին վճռեց թէ փաստաբան Այհանի արտասանած խօսքերը կը մտնեն կարծիքի ազատութեան սահմանին մէջ եւ անպարտ արձակեց Այհանը։ Բայց ընդհանուր դատախազութիւնը մերժեց այս վճիռը ու ուզեց որ դատը շարունակուի։ Բարձրագոյն ատեանի դատախազութիւնն ալ կողմնակից եղաւ նախորդ դատարանին անպարտութեան վճիռին ու պահանջեց որ անպարտ արձակելու վճիռը գործադրուի։ Թղթածրարը այս անգամ յանձնուեցաւ բարձագոյն ատեանի պատժական բաժնին։

Տրուած ըլլալով որ փաստաբան Այհան չէր ուզեր որ այս դատը ջնջուի ժամանցումի ենթարկուելով, անցեալ Յուլիսին դիմում կատարեց բարձրագոյն ատեան ու պահանջեց որ իր դատը յառաջ տարուի ժամ առաջ։ Այհան կ՛ուզէր որ դատարանը ժամ առաջ արձակէր ուրիշներու համար օրինաչափ ծառայելու կոչուած վճիռ մը այն մասին թէ «Հայերու դէմ ցեղասպանութիւն կատարուած է» ըսելը յանցագործութի՞ւն էր թէ կարծիքի ազատութիւն։ Հակառակ Այհանի այս ցուցմունքին, դատարանը  չուզեց արագացնել դատավարութիւնը  ու զայն թողուց իր բնականոն ընթացքին։ Անկէ վերջ ալ, առանց մտնելու խնդիրին խորքային քննարկումին մէջ, վճռեց թէ այս դատը կ՛իյնար ժամանցումի ենթարկուած ըլլալուն համար։

Եթէ փաստաբան Այհանի ցանկացած ձեւով դատարանը ուրիշներու համար ալ օրինաչափ նկատուելիք վճիռ մը արձակէր կարծիքի ազատութեան կապակցութեամբ, այն ատեն Թուրքիոյ մէջ գիտնականները շատ աւելի հանգիստ կերպով պիտի կարենային վիճիլ թէ հայերու դէմ ցեղասպանութիւն գործադրուա՞ծ է թէ չէ։

«Ի՜նչ մեղք որ ասիկա չեղաւ, դատարանը խուսափեցաւ այդպիսի վճիռ մը արձակելէ» ըսաւ փաստաբան Այհան։

Արմէն Ադամեան անունով մէկը ներկայանալով որպէս «Ապագան մերն է» քաղաքացիական նախաձեռնութեան ղեկավար, բողոքի ցոյցի հրաւիրեց ընդդէմ «Չենք լռելու» նախաձեռնութեան, «որը նախօրէին կրկին ահռելի հասարակական բողոքի ալիք է բարձրացրել՝ մեծ պրոֆեսիոնալիզմով պատրաստած, կուրացած զինուորի մասին տեսանիւթով» )«Հետք», 17 Դեկտեմբեր, 2011(։

Որքան էլ փոքր չէ զոմբիացած ամբոխի քանակը, սակայն «բողոքի ցոյցը» չստացուեց։ Չյաջողուեց  անհրաժեշտ նուազագոյն բարոյազուրկ երիտասարդների քանակ հաւաքել։ Բաւական չէ «Չենք լռելու»ին Ադամեանը մեղադրում է բանակում կատարուած յանցագործութիւնները մեծ պրոֆեսիոնալիզմով պատրաստած տեսանիւթերով ներկայացնելու, ապա եւ իբր այդ պրոֆեսիոնալիզմը «ոչ պրոֆեսիոնալ ձեռքերում դողացող» տեսախցիկի «քօղի տակ թաքցնելու» համար, պնդում է, թէ նախաձեռնաութիւնը Մայր աթոռի նախագիծ է։ Իբր «Տեղեկութիւններ կան… որ նախաձեռնութիւնն ամէն ամիս հարիւր հազարաւոր դոլարներ է ստանում Էջմիածնից։

Կը գտնուի՞ այնքան միամիտ մէկը, որ եկեղեցին ոչ թէ դրամ հաւաքող, այլ բաժանող, բարեգործական կազմակերպութիւն համարի, պատրաստ ամէն ամիս հարիւր հազարաւոր դոլարներ տրամադրել իր հետ առնչութիւն չունեցող երիտասարդական մի նախաձեռնութեան։ Հարիւր հազարաւորի նուազագոյնը 200 հազար դոլարն է, ուստի, եկեղեցին տարին կը կորցնի 2 միլիոն 400 հազար դոլար։ Անհեթեթութի՞ւն է։ Աւելի քան։ Բայց ընդունենք, թէ եկեղեցին ինչ-որ չափով ֆինանսաւորում է նախաձեռնութիւնը, բանակում կատարուող յանցագործութիւնների դէմն առնելու համար։ Այդ դէպքում ոչ թէ պէտք է մեղադրել, այլ խորապէս երախտագէտ լինել։

Ըստ նորայայտ ղեկավարի՝ «Չենք լռելու»ի տեսանիւթերը «չեն արտացոլում բանակում առկայ վիճակը, որը շնորհիւ Արցախեան պատերազմի հերոս, Գլխաւոր շտաբի պետ, գեներալ-գնդապետ Եուրի Խաչատուրովի գործադրած տիտանական (հսկայական-Խմբ.) ջանքերի, միանգամայն նորմալ է եւ առողջ։ Իսկ թերութիւններ եւ տականքներ կան բոլոր երկրների բանակներում»։ Բոլոր երկրներում շատ արատաւոր երեւոյթներ կան, բայց դա արդարացնու՞մ է սեփական արատները։ Եթէ հարեւանդ գող է, դու էլ առնուազն գրպանահա՞տ պիտի լինես։

Երբ «Եղնիկներ» զօրամասում Դեկտեմբերի 14ին ճաշարանի պետ՝ ենթասպայ Արմէն Թովմասեանը ձեռքով հարուածելուց յետոյ, երկաթէ շղթայով ջախջախել է ժամկէտային զինծառայող 18ամեայ Նարեկ Աւետիսեանի աջ ակնագունդը, զրկելով տեսողութիւնից, դա, ինչպէս եւ 1994ի զինադադարից յետոյ Հայոց բանակում խաղաղ պայմաններում ոչ կանոնադրական յարաբերութիւնների պատճառով զոհուած աւելի քան 1500  զինուորականները «առկայ վիճակ» չեն, այլ ինչպէս կ’ասէր ժողովուրդների դահիճ Իոսիֆ Վիսսարիոնովիչը (Ստալինը-Խմբ.)՝ վիճակագրութիւն։ Սա Ա. Ադամեանի մասնաւոր կարծիքը լինէր, կարելի էր անտեսել։ Բայց ոչ միայն բանակում, այլեւ կեանքի տարբեր ոլորտներում տարածուած յանցագործութիւնները անուշադրութեան մատնելու, թաքցնելու մոլուցքը հասարակութեան վերնախաւի առաւել եսամոլ, անբարոյ, անօրէն, քրէածին մասին յատուկ երեւոյթ է։ Այդ խմբին բնորոշ լպիրշութեամբ ու դրա անունից, չափ ու սահմանը կորցրած երիտասարդ նախաձեռնողը գոչում է. «Մենք պահանջում ենք Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ.ից իր կողմից աճեցուող նախաձեռնութեանը պարտադրել խօսել բանակի միայն լաւը կամ ոչին»չ։ Ճիշդ այդպէս՝ «պահանջում ենք… պարտադրել…»։

Սա նորանկախ Հայաստանի վերոնշեալ խմբի անկախ, անկիրթ, անսանձ սերունդն է, որի «դէմ խաղ չկար», հիմա էլ՝ «Ապագան մերն է»։ Սրանցից փրկութիւն չկա՞յ։ Արժէ՞ յիշեցնել հնաւանդ սկզբունքը՝ «Մի վարուիր ուրիշի հետ այնպէս, ինչպէս չէիր ուզենայ, որ վարուեն քո հետ»։ Ներկայ դէպքում, ասել կ’ուզի՝ բարեբախտաբար ո՛չ կեանքը, այլ աչքը կորցրածը, ինքը կա՛մ նրա հարազատը լինէր, կատարուածը «առկայ վիճակ» կը համարէ՞ր, դարձեալ առիթը կ’օգտագործէ՞ր Գլխաւոր շտաբի պետին, իր կարծիքով մեծարելու, իսկ իրականում՝ խայտառակելու համար։ Քանզի եթէ վստահուած ոլորտում նրա «տիտանական ջանքերից» յետոյ վիճակն այսքա՛ն անմխիթար է, ապա դա շտկելու «տիտանապէս» անկարող գեներալ-գնդապետին կը մնայ անյապաղ հրաժարական տալով գոնէ փրկել իր պատիւը, թէկուզ պատճառ բռնելով, թէ բանակում վիճակն այնքան ահաւոր է, որ տիտանական ջանքերն անգամ առանձնապէս արդիւնք չեն տալիս։

Չի բացառւում, որ երիտասարդական անփորձութեամբ, ուրիշների թելադրանքով, ինչ-ինչ հանգամանքներից դրդուած է Ա. Ադամեանը թոյլ տուել այս արարքը։ Բայց դեռեւս ուշ չէ ետ կանգնել աններելի սխալից եւ հրապարակօրէն ներողութիւն խնդրել բանակում տիրող բարքերին զոհ գնացած զինուորների հարազատներից։

Ֆրանսայի Ազգային ժողովի  քուէարկած օրինագիծը միջազգային, ֆրանսական, թրքական, ատրպէյճանական, հայկական եւ արաբական լրատուամիջոցներու լուսարձակներուն տակ է ընդգծուած ձեւերով: Այդ լրահաւաքն ու մանաւանդ վերլուծական յօդուածներուն մօտէն հետեւելու անհրաժեշտութիւնը ինքզինք կը պարտադրէ՝ յետագայ զարգացումները նախանշելու առումով:

Անգարան կտրուկ հակազդեցութիւններու կը դիմէ: Ֆրանսայի Ազգային ժողովին առջեւ տեղի ունեցած ցոյցը ցրուած է անշուշտ, սակայն կը յամենան սպառնալիքները, դիւանագիտական խզումներու յայտարարութիւնները, առնուելիք քայլերուն փուլային տարբերակներու բարձրաձայնումները, այս բոլորը անհետեւանք չձգելու, Ֆրանսայի նախագահը այլ բռնապետերու հետ համեմատելու եւ Ֆրանսան Ալճերիոյ մէջ ցեղասպանութիւն կատարած ըլլալու յանցանքով ամբաստանելու երեւոյթները:

Այս կտրուկ մագլցողականութիւնը տակաւ նահանջ կ’արձանագրէ՛ անշուշտ եւ ամէն ինչ կը վերադառնայ իր ընթացիկ հունին: Այսուհանդերձ, եթէ օրէնքի վերածուելու ընթացակարգը իր յաջորդ հանգրուաններն ալ բոլորէ, այլ խօսքով՝ ստանայ ծերակոյտին վաւերացումն ու նախագահին ստորագրութիւնը, այդ պարագային Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարարը իրաւունք չունենա՛ր յայտարարութիւն կատարելու Ցեղասպանութեան հարցը պատմաբաններու միացեալ յանձնախումբով քննարկելու:

Մինչեւ այդ սակայն, օրինագիծը օրէնքի վերածուելու համար երկու կարեւոր հանգրուան պէտք է յաղթահարէ: Չմոռնանք, որ Ազգային ժողովէն անցնելէ ետք նմանատիպ օրինագիծ մը չէր հասած ծերակոյտ. նախագահական միջամտութեամբ օրակարգի չվերածուելով չէր քննարկուած նոյնիսկ: Հիմա, կը թուի, թէ պայմանները տարբեր են եւ թէ մօտալուտ է ծերակոյտին վաւերացումն ու նախագահական հաստատումը:

Թրքական մագլցողական ճնշամիջոցները հետեւեալ կերպ կարելի է մեկնաբանել: Անգարան վստահ էր, որ այս հանգրուանին կորսուած պատերազմ կը մղէր Ֆրանսայի Ազգային ժողովին դէմ: Սկզբունքով պատերազմի միւս ճակատամարտներն ալ կորսուած են Անգարային համար: Այժմ, ծերակոյտի մեծամասնութիւնը ընկերվարական խմբակցութեան անդամ է եւ նոյնիսկ մետասաներորդ պահու կատարուելիք միջամտութիւն մը չի կրնար արգելակել նախատեսուած ընթացքը: Չմոռնանք նաեւ, որ ընտրական նկատառումներէ մեկնած եւ նախատեսելին հաշուարկելով նախագահ Սարքոզին ցեղասպանութիւններու քրէականացման յաղթաթուղթը այս ձեւով կը խլէր իր մրցակիցներէն:

Այս բոլորով հանդերձ, անտեղի պիտի ըլլար հայկական կողմին համար ողջոյններու  հուռռայական մթնոլորտի մէջ սպասելը երկու հանգրուաններու յաղթահարման: Անգարայի բեմադրած ապատեղեկատուութիւնը, սպառնալիքներն ու ծայր գացող յայտարարութիւնները կը փորձեն արգելակել նախատեսուած ընթացակարգը: Առաւելագոյն  աշխատանք պիտի կեդրոնացուի թուրքերուն կողմէ յետաձգել տալու համար ծերակոյտի վաւերացումը:

Որքան ալ Փարիզէն յայտարարուի, որ ֆրանսական օրէնքները կ՛որոշուի՛ն Փարիզի մէջ եւ չեն թելադրուիր Անգարայէն, որեւէ պահու կը բանի քաղաքական տրամաբանութիւնը, որ կեցուածքներու յարափոփոխելիութեան տեսութիւնը մնայունօրէն կիրառելի կը պահէ: Համամարդկային արժէքները, պատմական յիշողութիւնը, իրողութիւններու հետ հաշուի նստելու սկզբունքները կրնան այլապէս մեկնաբանուիլ, եթէ տուեալ պահուն քաղաքական շահի ներշնչումի շարժառիթները փոխուին:

Հայկական գործօնը ուրեմն, յաղթողի դիրքէ մեկնած պէտք չէ բացառէ խանգարիչ այլ տուեալներու արդիւնաւէտ աշխատելու կարելիութիւնը: Քաղաքական ծայր աստիճան զգօնութիւնը, թրքական դիւանագիտութեան փորձառութեան հետ հաշուի նստիլը, Անգարայի ցուցադրած թատերական արարներուն ետին թաքնուած քաղաքականութեան ծալքերուն իրազեկումը եւ մանաւանդ ֆրանսական քաղաքական հարթութեան վրայ շեշտակիօրէն տեսանելի ընտրական մրցապայքարի մթնոլորտէն լիարժէք օգտուիլը կը յուշեն, որ նախքան նախագահական յառաջիկայ ընտրութիւնները այս օրինագիծը անպայման վերածուի վերջնական օրէնքի:

ՄԱՐՄԱՐԱ.- Երէկուան (Կիրակի օրուան, Դեկտեմբեր 18) «Թարաֆ» թերթի իր էջին մէջ յայտնի քրոնիկագիր Այշէ Հիւր այս անգամ կանգ առած է Ֆրանց Վերֆելի նշանաւոր «Մուսա լերան քառասուն օրերը» վէպին կապուած հարցերու վրայ եւ այս նիւթին շուրջ տուած այնպիսի տեղեկութիւններ, որոնք շատ ալ ծանօթ չեն հանրութեան։

Մեկնելով Ֆրանսայի Խորհրդարանի քուէարկութեան սպասող օրինագիծի խնդիրէն, Այշէ Հիւր նախ յիշած է, թէ անցեալին ինչ փուլերէ անցած էր ցեղասպանութեան ուրացումը յանցագործութիւն նկատող օրինագիծը, որ հիմա ալ կը պաշտպանուէր Ֆրանսայի նախագահական երկու թեկնածուներուն կողմէ։ Ուշ կամ կանուխ այս օրինագծին կամ անոր մէկ նմանին հետ դէմ յանդիման պիտի գանք, ըսած է Այշէ Հիւր։

Այշէ Հիւր շատ ալ կողմնակից չէ Թուրքիոյ իշխանութիւններու կողմէ յառաջ քշուած այն պնդումին, թէ նմանօրինակ պատմական խնդիրները խորհրդարաններու կողմէ չէ որ կ՛որոշուին, այլ կ՛որոշուին պատմաբաններու կողմէ։ Ըստ Այշէ Հիւրի, տարօրինակ չէ տեսնել թէ իրենց ժողովուրդներուն կողմէ ընտրուած Խորհրդարանները կը զբաղին նմանօրինակ հարցերով։ Իսկ եթէ Թուրքիա կը պնդէ որ վերոյիշեալ օրինագիծը կը խափանէ Ֆրանսայի մէջ մտածումի ու արտայայտութեան ազատութիւնը, այս պնդումն ալ իր պատասխանը գտած է Եւրոպայի Մարդու Իրաւունքներու Ատեանին կողմէ, քանի որ այս վերջինը, պատմաբան Թանէր Աքչամի դիմումին ընդառաջելով, արձակած է այն վճիռը թէ Թուրքիոյ Պատժական Օրէնքի 301րդ յօդուածը պատճառ կը դառնայ որ Թուրքիոյ մէջ Հայկական հարցով զբաղիլ ուզողներու մտածումի ազատութիւնը կաշկանդուի։ Այսինքն եթէ իմ անցեալը սեւ է, քու անցեալը աւելի սեւ է։

Այնուհետեւ Այշէ Հիւր անդրադարձած է Ֆրանց Վերֆելի վէպին, նաեւ այն խնդիրներուն, որոնք ծագած էին երբ ԱՄՆի մէջ Մեթրօ Կոլտուին Մէյըր ընկերակցութիւնը որոշած էր շարժապատկերի վերածել այս վէպը։ Հիւր կը պատմէ որ Վերֆել Դամասկոս այցելելու ընթացքին գորգի գործարանի մը մէջ տեսած էր հայ որբ մանուկներ ու առաջին անգամ այսպէս է որ ան ծանօթացած էր Հայկական հարցին։ Վերադարձին ան տեղեկութիւններ հաւաքած է հայկական տեղահանութեան ու Մուսա Լերան պատմութեան մասին։ Ինչպէս յայտնի է, մուսա լերցիները  աւելի քան 5000 հոգիով 40 օր դիմադրած էին՝ պաշտպանուելով զիրենք ոչնացնել ջանացող թուրք յարձակողներէն։ Բայց անոնք աւելի չէին կրցած դիմանալ ու Ֆրանսական նաւերով հեռացուած էին Մուսա Լերան իրենց դիրքերէն։

Հետաքրքրական է այն, ինչ Հիւր կը պատմէ ֆրանսացիներու կողմէ փոխադրուած այս մուսալեռցիներուն ճակատագրին մասին։ Գրեթէ ոչ մէկ երկիր ուզած էր ընդունիլ զանոնք։ Երկար սակարկութիւններէ վերջ անոնք Եգիպտոսի Փորթ Սաիտ նաւահանգիստին մէջ զինուորական կեդրոնի մը մէջ ընդունուեցան, առժամեայ աշխատանք տանելու պայմանով։ Գաղթականները արկածախնդրական զանազան պատմութիւններէ վերջ, դարձեալ Հաթայ վերադարձան, որ այդ շրջանին ֆրանսացիներու տիրապետութեան տակ էր։

Բայց յօդուածին բուն նիւթն է՝ այն պայքարը, զոր Թուրքիա մղեց Մեթրօ Կոլտուին Մէյըր շարժապատկերի ընկերութեան դէմ, որպէսզի արգելք ըլլայ Վերֆելի վէպին շարժապատկերի վերածուելուն։ Ամերիկացիները վստահ էին որ ասիկա հրաշալի ժապաւէն մը պիտի ըլլար, բայց Վերֆել դժուար համոզուեցաւ իր վէպին իրաւունքը վաճառելու, ի վերջոյ, 20 հազար տոլարով ծախեց վէպին իրաւունքը։

Մէյըր ընկերակցութեան հասցէին շուտով ազդարարութիւններ եղան, թելադրուեցաւ որ այդ ժապաւէնը այնպէս մը դարձուի որ Թուրքերը շատ չզայրանան, Մէյըր ընկերակցութիւնը համաձայնեցաւ փոփոխութիւններ ընել բեմագրութեան մէջ: Թուրքիա շատ մեծ պայքար բացաւ շարժապատկերի ընկերութեան դէմ։  Այդ շրջանին տակաւին ո՛չ Հայկական Սփիւռքի մասին կը խօսուէր, ոչ ալ Հայկական Ցեղասպանութեան։ Թրքական թերթերու մէջ յօդուածներ կը հրատարակուէին, Վերֆելը կ՛ամբաստանուէր հայկական շատ սուրճ խմած ըլլալու մեղադրանքով։ Թուրքիոյ հակազդեցութիւնը սկսաւ տալ առաջին արդիւնքը, Գերմանիոյ քարոզչութեան նախարար Կէօպէլս Գերմանիոյ մէջ արգիլեց Վերֆելին գիրքը։ Միայն թէ ասիկա ուշ էր, որովհետեւ գիրքը արդէն բոլոր գերման հրեաներուն սնարի գիրքը դարձած էր։

1934ին ԱՄՆի մէջ երկու գիրքեր հրատարակուեցան ու այս գիրքերը մեծ յաջողութիւն արձանագրեցին, այն ատեն Թուրքիա սաստկացուց իր պայքարը։ Երբ կը մօտենար 24 Ապրիլ 1934ը, այսինքն տեղահանութեան քսանամեակը, Թուրքիա, տեսնելով որ Մէյըր տակաւին չէր հրաժարած շարժա-պատկերի ծրագրէն, յայտնեց թէ Մեթրօ Կոլտուին Մէյէրի բոլոր շարժապատկերները Թուրքիոյ մէջ պիտի արգիլուին, եթէ ան չհրաժարի այս ժապաւէնը պատրաստելէ։ Մեթրօ Կոլտուինի Թուրքիոյ ներկայացուցիչ Ֆահիր Իփէքճին ալ ազդարարեց, որ ամերիկեան ընկերութիւնը մեծ վնասներ կ՛ունենայ եթէ այս ժապաւէնը նկարահանէ։ Այն ատեն Մէյըր խոստացաւ կարգ մը փոփոխութիւններ ընել բեմագրութեան մէջ։ Բայց ասիկա ալ բաւարար չեղաւ Թուրքիոյ համար։

«Ուլուս», «Հիւրրիյէ»չ եւ «Ճումհուրիյէ»չ  թերթերը ազգային դատ նկատեցին այս հարցը եւ նեցուկ կանգնեցան կառավարութեան։ Անոնք միշտ նոյն ծանօթ պաշտպանութիւնը կ՛ընէին ըսելով, որ «Հայկական հարցը լուծուած է եւ այլեւս մոռցուած է, եթէ այդպէս չըլլար, կարելի՞ էր որ Թուրքիոյ Խորհրդարանին մէջ հայ երեսփոխան գտնուէր։ Մեթրօ Կոլտուինը հիմա ի՞նչ նպատակ կը հետապնդէր փակուած թղթածրար մը դարձեալ օրակարգի բերելով»։

Ակնարկուած հայ երեսփոխանը Պերճ Քէրէսթէճեան Թիւրքերն էր։ «Թիւրքեր» մականունը Աթաթիւրքին կողմէ տրուած էր իրեն։ Թրքական թերթերը կը գրէին որ Վերֆել հրեայ մըն էր ու Մեթրօ Կոլտուին Մէյըրն ալ հրէական ընկերակցութիւն էր, ուստի այս դէպքը հայ-հրեայ դաւադրութիւն մըն էր։ «Ուլուս»ի մէջ Պուրհան Պելկէ կը գրէր որ ասիկա հայկական հեքեաթ մըն է, որ սակայն գրուած է հրեայի մը կողմէ։

Նոյն օրերուն Հայ Համայնքի Ազգային Մարմինը, որ իբր պատանդ կը գործածուէր պետութեան կողմէ, ճնշումի տակ դրուեցաւ որպէսզի դատապարտէ Ամերիկեան ընկերակցութեան ծրագիրը։ «Ճումհուրիյէ»չի մէջ Ապիտին Տավէրն ալ հրեայ համայնքի անդամները հրաւիրեց դէմ գալու։ «Թուրքիոյ թշնամի հրեաներուն դէմ ամէնէն առաջ դուք էք որ դէմ պիտի դուրս գաք», կը գրէր ան։ Պուլկարիա, Ռումանիա, Եուկոսլավիա եւ Յունաստանն ալ, որոնք Թուրքիոյ հետ ստորագրուած Պալքանեան համաձայնութեան շնորհիւ երկրորդ գարուն մը կ՛ապրէին, Թուրքիոյ պաշտպան կանգնեցան այս խնդրին մէջ։ Անոնք ալ յայտարարեցին, որ այդ ժապաւէնին ցուցադրութիւնը պիտի արգիլէին իրենց երկիրներուն մէջ։ Յունաստանի պարագան բնաւ զարմանալի չէր, այդ շրջանին երկու երկիրները հաշտուած էին իրարու հետ, Յունաստանի Վարչապետ Վենիզելոս Նոպէլեան մրցանակի արժանի ցոյց տուած էր Աթաթիւրքը։ Վերջին հարուածը եկաւ Ֆրանսայէն, այս երկիրն ալ յայտնեց թէ Կոլտուին Մէյըրի ժապաւէնները պիտի արգիլուին, եթէ ժապաւէնը նկարահանուի։ Այս բոլորէն վերջ Մեթրօ Կոլտուինի տնօրէնը հասկցաւ որ պիտի չկարենար նկարահանել այս ժապաւէնը ու հրաժարեցաւ ծրագրէն։  Այս կերպով պարտութեան մատնուեցան Ամերիկայի ամէնէն հսկայ շարժանկարի ընկերակցութիւնն ու Ամերիկայի ազատութեան նշանաւոր սկզ-բունքը։

Այշէ Հիւր իր յօդուածը եզրակացութեան կը բերէ հետեւեալ տողերով.

«Այս թուականէն վերջ Թուրքիա  ամէն ինչ ըրաւ որպէսզի պատմութեան խորքերուն մէջ թաղէ 1915ը ու հասանք մինչեւ այս օրերը։ Հիմա դարձեալ հարց տանք։ Եթէ ԱՍԱԼԱի մահափորձերը չըլլային, եթէ Խորհրդարաններ որոշումներ չընդունէին 1915ին Հայերու դէմ կատարուածներուն մասին, մենք կը յիշէի՞նք արդեօք հայերու դէմ գործուածները։ Ձգեցէք 1915ը, 2009 թուականի հայկական բացումն իսկ յիշող կա՞յ հիմա։ Կրնաք վստահ ըլլալ որ այս անգամ ալ այս փորձանքը մեկուսացնելէ ետք  մեր ականջներուն վրայ պառկելով պիտի քնանանք մինչեւ յառաջիկայ 24 Ապրիլ։  Եւ որքան ատեն որ մենք պիտի շարունակենք այսպէս ընել, մեզի դէմ նմանօրինակ օրէնքներ  պիտի հանուին։ Մենք դարձեալ պիտի նետենք-բռնենք, սպառնալիքներ պիտի ընենք։ Մինչդեռ «գրականութեան մէջ» գրուած է թէ ինչ պէտք է ընենք իրաւական տեսակէտէ»։

Աւելի քան քառասուն տարի հայատառ թերթի մը խմբագիրը ըլլալու պատիւին արժանանալէ եւ այսպիսի պատիւի մը պաղն ու տաքը, գիշերն ու ցերեկը, մութն ու լոյսը ապրելէ ետք, այսօր եւս այդ քառասունէ աւելի տարիներուն վրայ երբեմն կրնամ նայիլ երգիծանքով: Երգիծանքով ու ժպիտով: Ճիշդ է որ խմբագրին կեանքը լեցուն է դժուարութիւններով, բայց ճիշդ է նաեւ որ կեանքի մէջ գրեթէ բոլոր դժուարութիւնները, անգամ մը որ անցնին, կրնան յիշուիլ ժպիտով, երգիծանքով, կատակով: Օրինակ, երբեք չեմ կրնար մոռնալ, թէ ես կեանքիս ամէնէն տառապալից մէկ շրջանը ապրած էի երբ մեր թերթին տպագրութիւնը նախկին դրութենէն փոխած էի օֆսեթ կոչուած դրութեան: Ահաւոր դժուարութիւններու ու անկարելիութիւններու հետ դէմ յանդիման մնացած էի, ո՛չ մէկը կրնար օգնական ըլլալ ինծի, մինչեւ գիշերուան ութը, ինը կ՛աշխատէի՝ յուսահատօրէն, անօրինակ յոգնութեամբ տուն կ՛երթայի, կոտտացող ոտքերս հանգստացնելու համար զանոնք տաք ջուրի մէջ կը դնէի: Եւ մարմնական յոգնութեանս վրայ կ՛աւելնար նաեւ տառապանքը մտածելու թէ ընթերցողները բնաւ գաղափար չունէին թէ որքան կը յոգնէի, որքան կը տառապէի ամէն օր թերթը իրենց հասցնելու համար:

Այսօր խնդալով կրնամ յիշել այդ օրերը: Խնդալով կրնամ յիշել նաեւ այն շրջանները երբ մեր ազգային խնդիրներէն ներս ապրեցանք ծանր հարցեր ու տագնապներ: Խնդալով կրնամ յիշել այն կռիւները, զորս ունեցած էինք ուրիշ խմբագիրներու կա՛մ գրողներու հետ: Խնդալով կրնամ յիշել մեր պաշտօնեաներէն ոմանց հետ իմ ունեցած վիճաբանութիւնները, հոսկէ հոնկէ լուրեր ստանալու համար մեր կատարած աճպարարութիւնները, եւ դեռ ով գիտէ ինչեր:

Բայց հարց մը կայ, որ երգիծանք չի կրնար հանդուրժել, կատակի նիւթ չի կրնար դառնալ, տարիներ ալ անցած ըլլայ, կը յիշուի այնքան տխրութեամբ որքան դիմաւորուած էր առաջին օրը: Իմ խմբագրի կեանքիս ամէնէն տխուր էջն է այդ եւ այդ էջը այսօր ալ բաց է, այսօր ալ կը կ՛ոտտացնէ սիրտս:

Մահազդներու մասին է որ կը խօսիմ: Երբեմն կրնամ նստիլ ու հաշուել թէ քսան տարուան մէջ, քսանհինգ տարուան մէջ քանի՞ յօդուած գրեցի, կրնամ հաշուել թէ օրական քանի՞ տող գրեցի որպէս գրականութիւն կա՛մ լրատուութիւն, բայց չեմ կրնար հաշուել թէ քանի հոգիի մահուան բօթը լսեցի տակաւին առտուան կանուխ ժամերուն, երբ դեռ յիսուն տող իսկ չէի գրած:

Խմբագրի ճակատագիրս էր: Առաւօտ կանուխ հեռաձայնը կը հնչէր: Խնդիր չէր, որովհետեւ հեռաձայնը միշտ կը հնչէր: Բայց երբ ընկալուչը կը վերցնէի, յանկարծ դիմացս կը գտնէի յուղարկաւորութեան կազմակերպիչ մը: Անմիջապէս կը հասկնայի որ դարձեալ մէկու մը մահուան բօթը պիտի լսէի: Օ՜ այդ մէկ կամ երկու երկվայրկեանը, որու ընթացքին կարծես կայծակնային արագութեամբ ես ինծի կը հարցնէի.

- Արդեօք ո՞վ է: Արդեօք որո՞ւն անունը պիտի լսեմ:

Աշխարհի վրայ շատ քիչեր գիտեն թէ այդ մէկ կա՛մ երկու երկվայրկեանը որքան երկար կրնայ տեւել երբեմն եւ որքան յղի է աղիտալի լուրով մը: Ես այդ վայրկեանին գիտեմ որ պիտի լսեմ լուր մը որ զիս պիտի ցնցէ: Եթէ յուղարկաւորութեան կազմակերպիչը ուղղակի զիս կը փնտռէ, փոխանակ իր մահազդը վարը՝ թերթիս քարտուղարութեան յանձնելու, կը նշանակէ որ այդ օր ալ մեզի ծանօթ ու սիրելի դէմք մը կորսնցուցինք եւ իմ մասնաւոր ուշադրութիւնը պիտի հրաւիրուի այդ կորուստին վրայ: Այդպէս է: Այդ անունը կը հնչէ իրաւ ալ: Երբեմն որքան ալ մօտիկ ու սիրելի անձի մը անունն է այդ:

- Ա՜խ, մը կ՛արձակուի՝ սրտիս խորերէն:

Եւ որովհետեւ հասած ենք այնպիսի տարիքի մը, որ մեր բոլոր սիրելիներուն մահը քիչ մըն ալ մեր մահն է, ինծի այնպէս կը թուի որ այդ պահուն թել մը եւս կը փրթի կեանքիս լարերէն: Ո՛չ մէկ ուժ պիտի կարենայ նորոգել այդ փրթած լարը: Գնաց: Վերջացաւ: Մէկ հոգի եւս պակսեցաւ կեանքիս մէջէն: Մեր ընկերային կեանքին մէջէն: Մեր ազգային կեանքին մէջէն: Մեր մտաւորական կեանքին մէջէն: Մէկ հոգի եւս պակսեցաւ: Այդ հեռաձայնի զանգը բան մը եւս փոխեց կեանքիս մէջ:

- Բայց ինչպէ՞ս պատահեր է:

- Ե՞րբ պատահեր է:

Եւ ամէնէն վերջը ամէնէն ճակատագրական հարցումը.

- Քանի՞ տարեկան էր:

Հարցումները, որքան ալ կարեւոր ըլլան, անոնք անկարեւոր ըլլալ կը թուին այն միւս ճշմարտութեան քով թէ ես սա պահուն լսեցի մահուան բօթ մը, որ տակաւին հազիւ քանի մը հոգիի ծանօթ է այդ պահուն:

Գուցէ ինձմէ տասն անգամ աւելի մերձաւոր մարդիկ ունէր այդ սիրելի ողբացեալը, բայց անոնցմէ առաջ ե՛ս եմ որ պիտի լսեմ այդ բօթը, որովհետեւ ես ո՛չ միայն պիտի ցաւիմ այդ կորուստին համար, այլ նաեւ այդ կորուստէն տեղեակ պիտի պահեմ հազարաւոր մարդիկ, այդ հազարաւոր մարդոց պիտի պատմեմ կ՛ամ պիտի յիշեցնեմ թէ ով էր այն պատուական մարդը կա՛մ կինը, որ այսպէս առաւօտ կանուխ կը բաժնուէր մեզմէ:

Ասիկա ճակատագիր մըն է, գիտեմ: Յուզուած եմ, բայց պարտականութիւն ունիմ: Պահ մը սիրտս ու միտքս կը բանամ այդ սիրելի անձէն եկած վերյիշումներու, ետ կը կանչեմ ինչ ինչ մոռցուած պատահարներ ու գործեր, յետոյ մէկդի կ՛ընեմ բոլոր գործերը, ու կը սկսիմ գրել այն քանի մը տխուր տողերը, որոնցմով ես ու բոլոր ընթերցողներս հրաժեշտ պիտի տանք օրուան ողբացեալին:

«Կեանքը խմբագրատունէն ներս» – Ռ. Հատտէճեան

(Յուշատետր – 71)

Այս ամէնը, ըստ ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ Դատի եւ քաղաքական հարցերի գրասենեակի պատասխանատու Կիրօ Մանոյեանի, ցոյց են տալիս մի կողմից Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի յղփացածութիւնը, միւս կողմից՝ միջազգային համայնքի անհանգստութիւնը, կապուած Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի սանձարձակ պահուածքի հետ: Մանոյեանի կարծիքով, անհրաժեշտ է, որ մենք շարունակենք մեր աշխատանքները՝ բացայայտելու Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի իսկական դիմագիծը:

ՇՈՒՇԱՆ ՇԱՀՎԵՐԴԵԱՆ.- Պարոն Մանոյեան, Թուրքիայի ԵՄ հարցերով նախարար Էգեմեն Բաղըշի յայտարարութիւնը որքանո՞վ է տեղաւորւում դիւանագիտական էթիկայի (Բարոյականութեան-Խմբ.) կանոնների մէջ, եթէ հաշուի առնենք այն հանգամանքը, որ նա իր խօսքում ժարգոնային (փողոցային-Խմբ.) բառեր ու գռեհիկ արտայայտութիւններ օգտագործելով՝ բացայայտ վիրաւորանք է հասցրել հարեւան պետութեան նախագահին:

ԿԻՐՕ ՄԱՆՈՅԵԱՆ.- Դիւանագիտական յարաբերութիւններ չունեցող երկրների պարագայում դիւանագիտական էթիկայի մասին խօսելն այնքան էլ տեղին չէ, որովհետեւ, եթէ չկան դիւանագիտական յարաբերութիւններ, ապա, դրանից ելնելով, նրանք դիւանագիտական էթիկան էլ չեն յարգի: Իրականում Թուրքիայի իշխանութիւնները սրանով իրենց իրական դէմքն են ցոյց տալիս. այդ պահուածքն արդէն յղփացած Թուրքիայի պահուածք է, որը որոշել է դաս տալ իր բոլոր հարեւաններին՝ կարծելով, թէ «զրօ խնդիր հարեւանների հետ» նշանակում է, թէ բոլոր հարեւանները պէտք է գառնուկի նման ենթարկուեն իրեն: Նրանց յղփացած պահուածքը բոլորի նկատմամբ, բոլորին դաս տալու այս մօտեցումը սկսել է դառնալ այդ իշխանութիւնների նկարագիրը, բայց կարծում եմ, ժամանակը կը գայ, ու նրանք կը խելոքանան. այս պահուածքով երկար ճանապարհ չեն կարող գնալ:

ՇՈՒՇԱՆ ՇԱՀՎԵՐԴԵԱՆ.-  Ի՞նչ էք կարծում, հայկական կողմը պէ՞տք է որեւէ կերպ պատասխանի Բաղըշին:

ԿԻՐՕ ՄԱՆՈՅԵԱՆ.-  Հայկական կողմը շատ ուրիշ պատասխաններ էլ պէտք է տայ՝ չսպասելով նման յայտարարութիւնների: Իրականում Թուրքիայի պահուածքը շատ ծանր վիրաւորանք է եւ բաւարար հիմք, որպէսզի Հայաստանը արձանագրութիւնները յետ վերցնի: Բայց դա կարող է առիթ լինել, ոչ թէ պատճառ, իսկ պատճառը Թուրքիայի վերաբերմունքն է Հայաստանի հետ ստորագրուած արձանագրութիւնների գծով: Մենք մի կողմից գոհ ենք, որ արձանագրութիւնները վաւերացուած չեն, բայց, միւս կողմից, այս վիճակը նաեւ վտանգաւոր է, այդ իսկ պատճառով Հայաստանը պէտք է ստորագրութիւնը յետ վերցնի:

ՇՈՒՇԱՆ ՇԱՀՎԵՐԴԵԱՆ.-  Բաղըշի յայտարարութիւնը դեռ օդում, երէկ էլ Թուրքիայի խորհրդարանի նախագահ æեմիլ Չիչէքն է նոր յայտարարութիւն հնչեցրել՝ Հայաստանի նախագահին մեղադրելով «Խոջալուի ցեղասպանութեանը» մասնակից լինելու մէջ, խօսել 1 միլիոն փախստականների եւ օկուպացուած (գրաւուած-Խմբ.) տարածքների մասին:

ԿԻՐՕ ՄԱՆՈՅԵԱՆ.- Դա արդէն դարձել է յանկերգ: Բայց Չիչէքի յայտարարութեան մէջ կարեւորը Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւնները Ղարաբաղի հարցով պայմանաւորելն է, ինչը եւս մի առիթ է, որպէսզի Հայաստանն իր ստորագրութիւնը յետ վերցնի: Վաւերացման գործընթացը կասեցնելու այս բոլոր ելոյթներից մեր տրամաբանական եզրակացութիւնը պէտք է լինի ստորագրութիւնը վայրկեան առաջ յետ վերցնելը:

ՇՈՒՇԱՆ ՇԱՀՎԵՐԴԵԱՆ.- Թուրքական հակազդեցութեանն է արժանացել նաեւ Ֆրանսիայի Սենատի կողմից Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտող օրինագծի քննարկումը: Թուրքիայի ԱԳՆն իր դժգոհութիւնն էր յայտնել այդ կապակցութեամբ՝ յոյս յայտնելով, որ թուրք-ֆրանսիական յարաբերութիւններին վնաս հասցնող քայլեր այլեւս չեն լինի:

ԿԻՐՕ ՄԱՆՈՅԵԱՆ.- Թուրքիան բաւական նեղ կացութեան մէջ է յայտնուել եւ ամէն ինչ անում է, որպէսզի այդ օրինագիծն ուղղակի չխօսի Հայոց Ցեղասպանութեան մասին: Չմոռանանք, որ նման բանաձեւերից, օրինագծերի որդեգրումից առաջ Թուրքիան միշտ էլ սպառնալի ոճով է հանդէս եկել, բայց այդ յարաբերութիւններն, ի վերջոյ, վերականգնուել են մի քանի շաբաթ սառեցումից յետոյ, եւ ոչ թէ այն պատճառով, որ այս կամ այն երկիրը ցեղասպանութիւնը ճանաչել է, թէ ոչ, ցեղասպանութեան ուրացումը պատժում է, թէ ոչ, այլ, որովհետեւ, որ այդ յարաբերութիւնները հիմնուած են եղել փոխադարձ շահի վրայ: Ամէն դէպքում, եթէ Թուրքիան օրինագծի որդեգրման դէպքում իսկապէս այդ սպառնալիքն ամբողջութեամբ կիրառի, ապա դա իրենց կորուստը կը լինի, որովհետեւ Ֆրանսիայի նման երկրի հետ յարաբերութիւնների աստիճանն իջեցնելը նախ եւ առաջ վնաս է Թուրքիային, եւ կարծում եմ, որ նրանք դա չեն անի:

«ԵՐԿԻՐ»

Վերջին Մէկ Տարում ԼՂՀ Պաշտպանութեան Բանակը Տուել Է Նաեւ Չարդարացուած Կորուստներ

«ԱԶԳ».- Պարոն Յակոբեան, եթէ ամփոփելու լինենք տարին, ինչպէ՞ս կը բնութագրէք 2011ը ԼՂՀ Պաշտպանութեան Բանակի (ՊԲ) եւ սահմանին կանգնած զինուորի համար:

ԶՕՐ. ՄՈՎՍԷՍ ՅԱԿՈԲԵԱՆ.-  Կարող եմ միանշանակ ասել, որ պաշտպանութեան բանակը եւ նրա իւրաքանչիւր զինուորը պատուով կատարեցին անցնող տարուայ ընթացքում դրուած մարտական խնդիրը: Դրա փաստացի ապացոյցն է տարիներ շարունակ տարածաշրջանում հաստատուած փխրուն, բայց, միեւնոյն ժամանակ, տեւական խաղաղութեան պահպանումը, ինչն առաջին հերթին պայմանաւորուած է հէնց մեր բանակի մարտական պատրաստութեան եւ պատրաստականութեան բարձր մակարդակով:

«ԱԶԳ».- Հասարակութեան մի մեծ հատուած ուշադրութեամբ եւ սրտացաւութեամբ է հետեւում բանակում կատարուող իրադարձութիւններին եւ յատկապէս խաղաղ պայմաններում զոհուած զինուորների դէպքերին: Կա՞յ վիճակագրութիւն, թէ այս տարի ԼՂՀի ՊԲ-ում խաղաղ պայմաններում քանի զինուոր է մահացել:

ԶՕՐ. ՄՈՎՍԷՍ ՅԱԿՈԲԵԱՆ.-  Բանակի հրամանատարութիւնը ոչ միայն հասկանում եւ ազնուօրէն ըմբռնում է զինուած ուժերում մահուան ելքով տեղ գտնող դէպքերի հանդէպ մեր հասարակութեան սրտացաւ եւ զգայուն վերաբերմունքը, այլեւ առաւել խորն է զգում այդ կորստի ցաւը: Սակայն, այս ամէնով հանդերձ, կայ մի իրողութիւն, որը մեզ ստիպում է կատարուածի շուրջը դատողութիւններ ու հետեւութիւններ անելու դէպքում, ցուցաբերել համակողմանի մօտեցում: Իսկ դա նշանակում է հետեւեալը. քանի դեռ չկայ պատերազմի աւարտի վերջնական համաձայնագիր, «խաղաղ պայմաններ» հասկացութիւնը յարաբերական է: Չպէտք է մոռանանք, որ հակամարտ զօրքերի շփման գծի ողջ երկարութեամբ իրականացւում է շուրջօրեայ մարտական հերթապահութիւն, անընդհատ տեղի է ունենում փոխհրաձգութիւն, կատարւում է զօրքերի տեղաշարժ, իրականացւում են մարտական նշանակութեան տարաբնոյթ գործողութիւններ եւ այլն:

Միայն այն փաստը, որ ընթացիկ տարուայ անցած ժամանակահատուածում հակամարտ զօրքերի շփման գծում հակառակորդի կողմից հրադադարի ռեժիմը խախտուել է շուրջ 11 հազար անգամ, եւ ադրբեջանական բանակի առաջապահ ստորաբաժանումները տարբեր տրամաչափի հրաձգային զինատեսակներից հայկական զօրքերի ուղղութեամբ արձակել են աւելի քան 57 հազար կրակոց, որից շուրջ 6 հազարը՝ դիպուկահար հրացաններից, խօսում է այն մասին, որ հակամարտութեան գօտում պատերազմը շարունակւում է պարզապէս մէկ այլ ձեւաչափով: Իսկ դա չյայտարարուած պատերազմ է, որից, չնայած հակառակորդից անհամեմատ քիչ, բայց եւ այնպէս մենք եւս տուել ենք զոհեր: Նրանց մեծ մասը հայրենիքին մատուցած բացառիկ ծառայութեան համար պարգեւատրուել է պետական ու գերատեսչական մեդալներով, եւ ես, որպէս բանակի հրամանատար, ե՛ւ ցաւում եմ մեր զինուորների կորստի համար, ե՛ւ հպարտանում նրանց անձնուիրութեամբ: Բայց աւաղ, հակառակ դրան, տարուայ ընթացքում տարբեր հանգամանքներում (միջանձնային ոչ կանոնադրական փոխյարաբերութիւններ, զէնքի օգտագործման կանոնների խախտում, ճանապարհատրանսպորտային պատահարներ, հիւանդութիւն եւ այլն) բանակը տուել է նաեւ չարդարացուած կորուստներ, որոնց համար մենք լիովին ընդունում ենք մեր մեղքի բաժինը, մեղաւորներին ենթարկում համապատասխան պատասխանատուութեան եւ անում ամէն հնարաւորը՝ նման դէպքերը յետագայում բացառելու համար: Ինչ վերաբերում է «խաղաղ պայմաններում» բանակի զինանձնակազմի շրջանում ունեցած կորուստների այս տարուայ վիճակագրութեանը, ապա դրանք նախորդ տարիների համեմատ բաւականին նուազել են:

«ԱԶԳ».- ՊԲն ի՞նչ մեխանիզմներ է կիրառում, որպէսզի նման դէպքերը նուազեն:

ԶՕՐ. ՄՈՎՍԷՍ ՅԱԿՈԲԵԱՆ.- Բանակային կեանքի բնականոն ընթացքի ապահովման գլխաւոր մեխանիզմը զինուորական կանոնադրութիւնն է: Բայց դրա հետ միասին մենք նաեւ պարբերաբար մշակում եւ գործողութեան մէջ ենք դնում արտակարգ միջադէպերի բացառմանն ուղղուած յաւելեալ գործընթացներ, որոնցից կարելի է նշել անձնակազմի շրջանում տարուող բարոյահոգեբանական աշխատանքը, նրանց մարտական եւ, ընդհանրապէս, զինուորական պարտականութիւնների կատարման հանդէպ պահանջկոտութեան բարձրացումը, հասարակական կազմակերպութիւնների ներուժի օգտագործումը ներբանակային կեանքում եւ այլն: Միաժամանակ նման դէպքերը կանխարգելելու նպատակով մենք համապատասխան աշխատանք ենք տանում նախորդ միջադէպերի պատճառահետեւանքային կապն ուսումնասիրելու ուղղութեամբ, ինչը մեզ հնարաւորութիւն է տալիս ժամանակին բացայայտել եւ կանխել դրանց կրկնութիւնը…

«ԱԶԳ».- Գաղտնիք չէ, որ Ադրբեջանն անընդհատ խախտում է հրադադարի ռեժիմը: ԼՂՀ ՊԲն դիմո՞ւմ է պատասխան քայլերի եւ պատժում հակառակորդին արկածախնդրութեան համար:

ԶՕՐ. ՄՈՎՍԷՍ ՅԱԿՈԲԵԱՆ.-  Այո, եթէ ոչ յաճախ, ապա անհրաժեշտութեան դէպքում ղարաբաղեան կողմը ստիպուած է լինում պաշտօնական Բաքուին յիշեցնել, որ իւրաքանչիւր քայլ ունի իր հակաքայլը: Մեր դիրքորոշումը յստակ է՝ պաշտպանութեան բանակը, գոնէ այժմ, առաջնային գծում լարուածութիւնը խորացնելու որեւէ լուրջ հիմք չունի, եթէ, ի հարկէ, դրան չեն մղում հակառակորդի սադրիչ գործողութիւնները: Բայց աւաղ, կեանքը ցոյց է տալիս, որ Բաքուն ընտրել է հէնց այդ ճանապարհը, ինչը, բնականաբար, ենթադրում է խիստ եւ անհամաչափ պատասխան: Իսկ պաշտպանութեան բանակի համար խիստ եւ անհամաչափ նշանակում է այն, ինչը հակառակորդը չի սպասում:

«ԱԶԳ».- Ադրբեջանի ռազմական բիւջէն տարէցտարի աւելանում է: Դա չի՞ խախտում ուժերի յարաբերակցութիւնը: Ի՞նչ քայլեր են արւում հաւասարակշռութիւնը պահպանելու համար:

ԶՕՐ. ՄՈՎՍԷՍ ՅԱԿՈԲԵԱՆ.-  Մենք հետեւում ենք Ադրբեջանում իրականացուող ռազմականացման գործընթացին եւ լրջօրէն գնահատում նրա հնարաւորութիւնները: Բայց ինչպէս մեր բանակի ստեղծման առաջին օրից, այնպէս էլ այժմ, երբեւէ չենք փորձում ուժային հաւասարակշռութիւնը պահպանելու նպատակով կրկնօրինակել նրա քայլերը: Մենք ունենք մեր մարտավարութիւնը եւ դրանով պայմանաւորուած հնարաւորութիւնները, որոնց իրական գնահատականը կը տայ մարտադաշտը:

«ԱԶԳ».- Իսկ ի՞նչ կ՛ասէք հակառակորդի պատրաստուածութեան մասին: Բազմաթիւ վերլուծաբաններ գրում են, որ Ադրբեջանի բանակի պատրաստուածութիւնն աւելի ցածր է, քան ռազմական ծախսերը: Դուք համաձա՞յն էք այս գնահատականին:

ԶՕՐ. ՄՈՎՍԷՍ ՅԱԿՈԲԵԱՆ.-  Թէ ինչ են գրում վերլուծաբանները, դա իրենց գործն է, իսկ ես, որպէս ԼՂՀ ռազմական գերատեսչութեան ղեկավար, պարտաւոր եմ, նախ՝ չթերագնահատել մեր հաւանական հակառակորդի հնարաւորութիւնները, երկրորդ՝ պատրաստ լինել ամէն մի անակնկալ զարգացման: Մի բանում հաստատ համոզուած եմ՝ մեր բանակը գիտի իր անելիքը եւ անհրաժեշտութեան դէպքում դա անում եւ անելու է պատուով:

«Ազգ»

Եթէ Կենշիրօ Քաուամոթօ (Genshiro Kawamoto) անունը արձանագրէք  կայքէջներ խուզարկող մեքենայի մը մէջ (ինչպէս Google-ը), ձեր դիմաց պիտի գտնէք շարք մը յօդուածներ ու գրութիւններ, որոնք հետաքրքրական տեղեկութիւններ պիտի հաղորդեն ճափոնցի մեծահարուստ անձի մը մասին, որ կը կոչուի… Կենշիրօ Քաուամոթօ։

Ընթերցողիս առաջին հարցումը հաւանաբար պիտի ըլլայ. «Ո՞վ է սա Քաուամոթոն, ինչո՞ւ պէտք է հետաքրքրուինք անծանօթ ճափոնցիով մը…»։

Եթէ շարունակէք ձեր ընթերցումը, պիտի ստանաք հետեւեալ տեղեկութիւնները (եւ աւելին).-

Քաուամոթօ 75 տարիքը գլած-անցած առանձնակի գործատէր մըն է, ընտանիք չունի, կը կարծէ, թէ կիներու հետ գլուխ ելլելը դիւրին բան չէ (չէ ամուսնացած), մեծ հարստութիւն կուտակած է իր երկրին մէջ, հիմնականին մէջ՝ կալուածային առեւտուրի ճամբով։ Հարստութիւնը հասած է միլիառներու։ Այս դիրքը նուաճելու համար, ան յայտնապէս միջոցներու միջեւ խտիր չէ դրած (գոնէ այդպիսի ակնարկութիւններ կան իր մասին)։ Յետոյ, մօտաւորպէս տասը տարի առաջ, …Սուրբ Հոգին այցելած է անոր (չեմ գիտեր, թէ ճափոնցիներու կրօնքին մէջ Սուրբ Հոգիին ի՞նչ անուն կու տան. կարեւոր ալ չէ)։

Յետո՞յ…

Ան նկատած է, որ Խաղաղականի կեդրոնական գօտիին մէջ սփռուած Հաուայեան կղզիներուն մէջ տագնապ մը կայ։ Իմացած է, որ բազմաթիւ բնիկներ՝ հաուայիցիներ, տնտեսական-ընկերային տագնապի մատնուած են, որովհետեւ, ինչպէս ծանօթ է, հռչակաւոր կղզիները բարգաւաճած են նոր աշխարհի «բարիքներուն» շնորհիւ. արշիպեղագոսը դարձած է զբօսաշրջութեան փնտռուած շրջան, աշխարհի չորս ծագերէն (զբօսաշրջիկներէն առաջ, ու անոնց հետ զուգահեռաբար) գործատէրներ՝ պանդոկի ճարտարարուեստի ընկերութիւններ խուժած են կղզիները, շատ արագ վերիվայրում արձանագրուած է ժողովուրդի կենսամակարդակին մէջ. ապրուստը սղած է, բնակարաններու վարձքերն ու սակերը անհամեմատօրէն բարձրացած են ու անմատչելի դարձած՝ բնիկներուն, որոնք սկսած են մեծ գունդերով… արտագաղթել. փոխադրուած են մայր ցամաքամասի նահանգները, մեծ մասամբ՝ վերադարձի յոյս չունենալով։

Քաուամոթօ քիչ մը «խենթ» է, քիչ մըն ալ կը յիշեցնէ անգլիացիներուն նշանաւոր Ռոպին Հուտը։ Ան տեսած է, որ արշիպեղագոսին Ու՛ահու կղզիին վրայ, Հոնոլուլուէն ու Ուայքիքիէն քիչ մը արեւելք, կը գտնուի ընդարձակ թաղամաս մը, որ կը նմանի Լոս Անճելըսի Պեվըրլի Հիլզին։ Այսինքն, հոն կան տարածուն ու պերճաշուք դղեակներ, ուր երբեմն բնակելու կ՛երթան դերասաններ կամ անոնց նման մեծահարուստներ։ Նայած՝ բնակարանի դիրքին ու տարածքին (մեծ մասամբ՝ ծովահայեաց), այդ դղեակները կ՛արժեն բազմամիլիոն տոլար, 10-12 միլիոնէն մինչեւ 40 միլիոն կամ աւելի…։ Անոնցմէ մաս մը կը մնայ անբնակ, որովհետեւ տէրերը մշտական բնակութիւն հաստատած են այլ երկրամասերու մէջ։

Եւ ահա «խենթ» ճափոնցին հնարք մը մտածած է. ան սկսած է մէկը միւսին ետեւէ գնել այդ լայնատարած բնակարանները, դղեակները, զանոնք որոշ վերադասաւորումի ենթարկելէ ետք, սկսած է շատ մատչելի սակերով վարձու տալ բնիկներու, ծայրը ծայրին բերելու անկարող ընտանիքներու, անոնցմէ պահանջելով ամսական 150-200 տոլար միայն։ Ան յայտարարած է, որ դրամը իրեն համար մեծ կարեւորութիւն չի ներկայացներ, կը թելադրէ, որ բնիկները չլքեն տունն ու հայրենիքը, իրենց զաւակներուն ապագան կերտեն այն հողին վրայ, ուր իրենց նախնիները ապրած են դարեր ու ժառանգ թողած յետնորդներուն։ Ան ձեռնարկած է նաեւ կալուածներէն մէկուն վրայ թանգարանի մը կառուցման…

Գիտէ՞ք ի՛նչ եղած է «բնական հետեւանքը»։ Թաղամասի կալուածատէրերը աղմկալի պայքար բացած են «խենթ ճափոնցի միլիառատէր»ին դէմ, որովհետեւ անոր այս արարքին ետին կը տեսնեն այդ թաղամասի

2006էն ի վեր, «խենթ»ը բարեփոխած է կարգ մը կալուածներ, ներքին բաժանումներ ստեղծած է տարածուն բնակարաններու մէջ ու զանոնք յանձնած՝ համեստ եկամուտով բնիկներու (տեսնել լուսանկարը, ուր ալեհեր ճափոնցին շրջապատուած է իր բարերարութիւնը վայլող ընտանիքի մը անդամներուն կողմէ)։

Ո՞վ է արդարը. բարերա՞րը, թէ զինք յետին նպատակներ հետապնդելու մեղադրանքին ենթարկող դրացիները, անոնց գործակից մամուլի շրջանակներն ու այլ գործարարներ։

Ընթերցողս վստահաբար դարձեալ պիտի հարցնէ. «Մեզի ի՛նչ, թէ Քաուամոթօ մը ինչպիսի խենթութիւններ կ՚ընէ, արդարը ի՞նք է, թէ զինք մեղադրողները։ Ինչո՞ւ պէտք է նման պատմութիւն լսենք-կարդանք…»։

Ես ալ կրնամ ըսել՝ «մեզի ի՛նչ»։ Բայց մտածում մը պահ մը ետ կը կեցնէ զիս, որովհետեւ կը մտածեմ.

Մեր Հայաստանն ալ կը գտնուի նման տագնապի մէջ։ Հայրենի ժողովուրդն ալ, զանգուածաբար (ստուերային համակարգի փոքրամասնութեան «ընտրեալներէն» անդին) կը դիմագրաւէ բնիկ հավայիցիներուն վիճակը։ Հայաստանն ալ, քանի մը ճակատագրակիցներու պէս, համայնավարական սնանկ դրութենէն՝ ոստում կատարեց դէպի անխնայ դրամատիրութեան վայրագ մթնոլորտը։ Ժողովուրդի զանգուածին ընկերային բարելաւման ընթացքը երբեք չկրցաւ մրցիլ ապրուստի սղութեան (իմանալ՝ անխնայ չարաշահութեան) խօլ արշաւին հետ։ Բնակարաններու գիները մէկ օրէն միւսը սլացան դէպի վեր, մարդիկ հրապուրուեցան գրաւիչ գումարներով ու ծախեցին, շուտով իրենք զիրենք գտնելով անտուն, նաեւ անգործ, որովհետեւ գործի ասպարէզներն ալ դարձան մենաշնորհ. գիւղացին իր արտադրութիւններուն համար ներքին ու արտաքին շուկաներ գտնելու դժուարութեան մատնուեցաւ, որովհետեւ «մեծ առեւտրականները» ստեղծեցին մենաշնորհներու վիճակ։ Ընկերվարութեան հասկացութիւնը, իր կարգին, նահատակուեցաւ, որովհետեւ դիտումնաւոր ու ծրագրեալ կերպով շփոթ ստեղծուեցաւ Ընկերվարութեան ու Համայնավարութեան շուրջ, անոնց միջեւ դրուեցաւ հաւասարութեան նշան, մինչդեռ, առաջինը ընկերային արդարութեան ու հաւասարակշռութեան տանող «գործիք» է, իսկ երկրորդը՝ չարաշահութեան տարբեր դիմակ մը պարզապէս։ Ուղեղներու արտահոսքն ու աշխատող ձեռքերու փախուստը յառաջատուական թափով զարգացաւ, արտագաղթը օր աւուր, տարուէ տարի նոր նուաճումներ արձանագրեց, յետոյ… վէճ ծագեցաւ, թէ արտագաղթողներուն թիւը մէ՞կ միլիոն է, 1.1՞, թէ 1.3։

Եւ այս բոլորը կատարուեցան «ազատ շուկայ»ի անունով, ազատութեան անունով, մինչեւ իսկ ժողովրդավարութիւն հասկացութիւնը դարձաւ նոխազ։

…Արդեօք մե՞նք ալ, հաուայիցիներուն պէս, պէտք է դիմենք Քաուամոթոյին կամ անոր պէս «խենթերու», որպէսզի սահմանափակ եկամուտով հայաստանաբնակ հայուն համար ստեղծեն տանելի դրութիւն։

Կամ արդեօք իրաւուքն չունի՞նք մտածելու, որ նման «խենթեր» պէտք է ծնին մեր ժողովուրդին ծոցէն, որովհետեւ ծածուկ չէ, որ պետական համակարգը մենաշնորհի վերածողներ ինչպիսի հարստութիւններ կը դիզեն Հայաստանի մէջ. պէ՞տք է աղօթենք, որ Քուամոթոյին այցելող Սուրբ Հոգին իր ճամբան անցընէ նմաններու երկնակամարէն։

Պիտի ըսուի, որ մենք ունի՛նք հայ բարերարներ։ Շատ բարի, սակայն չմոռնանք նաեւ, որ անոնցմէ ոմանք բարերարութիւն կ՛ընեն՝ քաղաքական նպատակներ հետապնդելու համար, բարերարութիւնը դարձուցած են «ժողովրդավարութեան» նորաձեւ կիրարկման (այսինքն չարաշահութեան) գործիքի։ Վաղը, ընտրութիւններու հանգրուանին, նման բարերարներ պիտի գրաւեն հրապարակները։

Կ՛արժէ՛ նման երեւակայական ու բարեմիտ բաներու մասին մտածել, պահ մը մեր ոտքերը երկրէն կտրել՝ «Քաուամոթօ՞… Մեզի ի՛նչ» ըսելէ առաջ։

ՄԱՐԻԱ ԿԱՐԱԹՈՐՈՍԵԱՆ

Հայ Դատի եւ Հայոց պահանջատիրութեան խնդիրներով զբաղուող հասարակական կազմակերպութիւնները վերջերս Սփիւռքում՝ յատկապէս ԱՄՆում եւ Ֆրանսիայում, աննախադէպ ակտիւութիւն (աշխուժութիւն-Խմբ.) են ցուցաբերում: Միմեանցից անկախ, յաճախ նաեւ միմեանց դէմ գործող կազմակերպութիւնները նաեւ վերամբարձ անուններ ունեն՝ «Արեւմտահայոց ազգային խորհուրդ», «Արեւմտահայոց կառավարութիւն». այժմ էլ շատ է խօսւում մոսկուայաբնակ Կարէն Միքայէլեանի նախաձեռնութեան՝ 1917 եւ 1919 թուականների համաժողովների իրաւայաջորդը հռչակած «Արեւմտահայերի երրորդ համագումարի» մասին,  որը Դեկտեմբերի 10ին Փարիզի Սեւր արուարձանում համագումար կը հրաւիրի: Բայց արդեօ՞ք այս կազմակերպութիւնները նպաստում են ընդհանուր գործին, այն է՝ Հայ Դատի եւ պահանջատիրութեան հարցերին:

ՀՅԴ Հայ Դատի եւ քաղաքական հարցերի գրասենեակի պատասխանատու Կիրօ Մանոյեանը նշում է, որ այդ կազմակերպութիւնները մինչեւ հիմա որեւէ արդիւնք չեն տուել, բայց, մանաւանդ վերջինը, հրապարակայնօրէն վնասելու հաւանականութիւն ունի եւ կարող է ներքին պառակտման նորանոր շերտեր աւելացնել:

«Մենք սկզբունքային խնդիր ունենք սրա հետ. իրենք կարծում են, թէ Հայաստանի Հանրապետութւինը (ՀՀ-ն) ո՛չ իրաւունք ունի, ո՛չ էլ իրաւաժառանգորդն է Առաջին Հանրապետութեան: Կարծում ենք, որ Հայաստանի հանրապետութիւնը ոչ միայն իրաւաժառանգորդն է, այլեւ այդ տարածքների բուն պատասխանատուն եւ իրաւատէրը, որովհետեւ խօսքը ոչ թէ տարածքները արեւմտահայերին վերադարձնելու, այլեւ հայ-թուրքական սահմանը վերագծելուն է», մեզ հետ զրոյցում ասաց Կիրօ Մանոյեանը:

«Վասպուրականի նոր սերունդ»  հայրենակցական միութեան նախագահ Մարինէ Վահրադեանը նոյնպէս հրաւէր է ստացել՝ մասնակցելու Փարիզի Սեւր արուարձանում կայանալիք «Արեւմտահայերի երրորդ համագումար»ին, աւելին՝  նա նաեւ համակարգել եւ գործող հայրենակցական միութիւններին տեղեկացրել էր փարիզեան այս հաւաքի մասին եւ ընդգրկուել Հայաստանեան կազմկոմիտէում՝ հաւատալով, որ  համագումարի ընթացքում պէտք է վեր հանուեն Արեւմտեան Հայաստանի ժառանգների խնդիրները:

Արեւմտահայերի ժառանգների լիազօր ներկայացուցիչները Երեւանում ստեղծում են կազմկոմիտէ, որում ընդգրկւում են արմատներով արեւմտահայ պատմաբաններ, թուրքագէտներ, իրաւագէտներ: Կազմկոմիտէի ղեկավար Արկադի Տէր Թադեւոսեանի պնդմամբ, սակայն, Կարէն Միքայէլեանը ստիպուած է լինում ներկայացնել Փարիզում հնչեցնելիք յայտարարութեան տեքստը, ինչից յետոյ թէ՛ կազմկոմիտէն, թէ՛ հայրենակցական միութիւնների մեծ մասը հրաժարւում է յետագայ մասնակցութիւնից: Նրանց մասնաւորապէս զայրացնում է յայտարարութեան այն հատուածը, որտեղ նշւում է, որ ՀՀն  լիազօրուած չէ ներկայացնել արեւմտահայերի շահերը:

«Ներկայիս ՀՀն, համաձայն իր Սահմանադրութեան, իրաւայաջորդը չէ Առաջին Հանրապետութեան, լիազօրուած չէ աշխարհում սփռուած արեւմտահայերի շահերը ներկայացնել: Ի վիճակի չէ առնուազն տեսանելի ապագայում ստանձնելու արեւմտահայութեան ճակատագրին եւ ապագային առնչուող իւրայատուկ խնդիրների, յատկապէս պահանջատիրութեան խնդրի լուծման առաքելութեանը», Սեւրում պատրաստւում է յայտարարել Կարէն Միքայէլեանը:

Մարինէ Վահրադեանը, բոլոր նրանց, ովքեր դեռեւս շարունակում են հաւատալ Կարէն Միքայէլեանին, խորհուրդ է տալիս զգուշանալ եւ լաւ ծանօթանալ նրա հրապարակելիք տեքստին:

Կիրօ Մանոյեանը պնդում է՝ Կարէն Միքայէլեանի մտքում արմատացած է գաղափարը, թէ  արեւելահայերը սովետահայ են, իսկ արեւմտահայերն իսկական հայերն են:

«Այսօր այնպիսի վիճակ է, որ շատ էլ պարզ չէ, թէ ով է արեւելահայ, ով արեւմտահայ: Այն մարդկանց ժառանգները, ովքեր ներգաղթել են եւ, ասենք, 60 տարի ապրում են այստեղ, հիմա՝ ի՞նչ են արեւելահայ, թէ արեւմտահա՞յ», ասաց նա:

Մեր հարցին, թէ արդեօ՞ք Փարիզի համագումարի մասնակիցներն իրաւունք ունեն իրենց 1917 եւ 1919 թուականների համագումարների իրաւայաջորդը համարել, Կիրօ Մանոյեանն ասաց, որ նրանք արդէն իսկ  դաւաճանում են հէնց նոյն՝ Արեւելահայոց երկրորդ համագումարի  մօտեցումներին ու սկզբունքներին, քանի որ այստեղ նշւում էր, որ այդ ժամանակուայ Հայաստանի Հանրապետութիւնը համայն հայութեան հայրենիքն էր, այն պէտք է ընդլայնուի եւ դառնայ միացեալ Հայաստան:

«Կարծելով, որ ինչ որ դրական բան են անում, սա կարող է գործին վնասել, որովհետեւ սա նաեւ շփոթ կը ստեղծի եւ կ՛օգտագործուի օտար շրջանակների կողմից՝ մեզ իրականում զրկելով այն հիմնական իրաւունքից, յատկապէս տարածքների նկատմամբ, որ ունի Հայաստանը», ասաց Կիրօ Մանոյեանն ու յաւելեց. «Պէտք է ուշքի գան եւ այդ մտքից հետ կանգնեն: Չեմ կարծում, որ բոլոր մասնակիցներն են զգում, որ դա խաղ է: Պէտք է հետ կանգնել, քանի դեռ ուշ չէ»:

Դաշնակցական գործիչը յիշեցնում է, որ այս միտքը նոր միտք չէ եւ շրջանառութեան մէջ եղել է նաեւ 20 տարի առաջ՝ Ղարաբաղեան շարժման նախօրէին:

Մարինէ Վահրադեանը չի բացառում, որ այն կարող է նաեւ օտար երկրների պատուէր լինել: Նա նաեւ պնդում է, որ Կարէն Միքայէլեանը, անօրինական համաժողով է կազմակերպել Երեւանում, իսկ մամուլում կեղծ տեղեկատուութիւն է տարածել՝ հանդէս գալով համաժողովին չմասնակցած հայրենակցական միութիւնների եւ անդամների անունից:

Շատերն են յիշում 2008թ.ը, երբ խորհրդարանական դահլիճում մեզ շնորհալիական բարեպաշտութիւն, յոյս ու հաւատ  էր ներշնչւում, խոստացւում, որ մի շարք ցուցանիշներով տարածաշրջանային կենտրոն ենք

դառնալու: Հաւանաբար, հաւատացինք կա՛մ փորձեցինք հաւատալ՝ այդ թւում ես, որովհետեւ պարզապէս ինքդ քեզանից ես յոգնում, քո չհաւատալուց եւ ուզում պարզ մարդկային խաղաղութեամբ ու արժանապատուութեամբ ապրել:

Բայց իրականութիւնը յամառօրէն մեզ հետ այլ պատկերով է խօսում, եւ ինչպէս  հանրապետութեան բացարձակ մեծամասնութիւնը՝ յայտնուել ենք մի կողմից՝ Հայլուրային ծիրանագոյն բուրաստանի, միւս կողմից՝ օրեցօր աղքատութիւնից ու ամէնօրեայ նուաստացումից ու կեղծիքից կքուած Հայաստան Աշխարհում: Նոյնիսկ յորդորուած լռութիւնը չի փրկում մեզ, եւ ինչպէս ՀՀ վիճծառայութեան՝ «Հայաստանի սոցիալական պատկերը եւ աղքատութիւնը» զեկոյցն է փաստում, ՀՀ բնակչութեան 35.8 տոկոսը աղքատ է, ամէն հինգերորդը՝ 21.3 տոկոսը՝ շատ աղքատ, իսկ 3.0 տոկոսը՝ ծայրայեղ աղքատ: 2010թ.ին աղքատների թուաքանակը հասել է մօտ 1.2 միլիոնի:

Իսկ հայրենի կառավարութեան ամենակենսունակ զինանոցում ներշնչանքի ինստիտուտն (հիմնարկութիւնը-Խմբ.) է: Բիւջէ 2011ը որակուեց սոցիալական, տնտեսութիւնը կայունացման տանող բիւջէ, այնինչ  իրականութիւնը կամ արդիւնքը դարձեալ այլ է՝ նախորդ տարուայ համեմատ ձուի գինն աճել է 44.1 տոկոսով, շաքարաւազինը՝ 28.7 տոկոս, կաթնամթերքինը՝ 21.6 տոկոս, կենդանական ու բուսական իւղինը՝ 21.0 տոկոս, մսամթերքինը՝ 12.9 տոկոս, հացամթերքինը՝ 9.8 տոկոս (եւ սրանք սոսկ պաշտօնական տուեալներն են):

Իսկ իշխանութիւնները բուդդայի խաղաղութեամբ շարունակում են վիրտուալ (երեւակայական-Խմբ.) հայկական աշխարհ կառուցել, այնինչ մեզ համար  միջազգային զանգերն են գուժում՝ Transparency International-ն հաղորդում է, որ  բարգաւաճել ենք, յատկապէս  կոռուպցիոն (փտածութեան-Խմբ.) վարկանիշով, նախկին 123րդ հորիզոնականից հասնելով 129րդի: «Մուդի»ն տագնապացնող եւ ռիսկային է համարում արտաքին պարտքի մարումը:

Ըստ ՄԱԿի ժողովրդագրական ուսումնասիրութեան, Հայաստանի բնակչութիւնը մինչեւ 2025 թուականը կը նուազի 25 տոկոսով, այն դէպքում, երբ հարեւան երկու երկրներում սպասւում է 31 տոկոս եւ 43 տոկոս աճ:

Միայն 2011թ. երկրից մօտ 100,000 մարդ է հեռացել: Արտագաղթը քամում է երկիրը: Եւ որքան էլ յայտարարենք, թէ 2012ի բիւջէն մարդակենտրոն է, միեւնուն է հայը հեռանում է հայրենիքից, որովհետեւ անտեսուած է, նրա իրաւունքները բռնաբարուած են ու նա օտարուած է պետութիւնից:

Քաղաքական այս միջավայրում կորչում է մարդը կորչում է, որովհետեւ մեր ազգային օրակարգում հրատապ են շտաբները, որ կուսակցութիւնը ում կը միանայ եւ ինչպէս կը կիսի իշխանութիւնը: Եւ ինչպէս միշտ պատճառները վերացնելու փոխարէն հետեւանքներից ենք խօսում ու այս անգամ էլ յորդորում սպասել 2020 թուականին:

Եզրակացութիւնս մէկն է՝ ներկայ իշխանութիւններն իրենց բարոյական, քաղաքական եւ հոգեւոր ամբողջական ռեսուրսով (հնարաւորութիւններով-Խմբ.) վտանգում են պետութեան բանաձեւը եւ քաղաքական կամք չունեն առաջնորդելու ազգն ու պահպանել Հայաստանի տնտեսական, ժողովրդագրական եւ ռազմական անվտանգութիւնը:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ՝ ԱԺ ՀՅԴ խմ-բակցութեան անդամ է:

1964 թուական։ Վլադիլէն Բալեանը նոր է նշանակուել Հայֆիլհարմոնիայի տնօրէն, եւ ահա, խնդրեմ, չափազանց պատասխանատու մի համերգ. Շարլ Ազնաւուրն է գալիս Երեւան։ Թէեւ երգիչը հազիւ տասը տարի է, որ անուն է հանել ֆրանսիական երգի արքաների կողքին, սակայն նրա մասին խօսում են ամենուր։ Անմասն չէ այդ ամէնից Հայաստանը։ Երիտասարդ սերունդը խելագարւում է  երգչի համար։

Հայֆիլհարմոնիայի համերգային Մեծ դահլիճ, հազիւ 1400 նստատեղ եւ մի ամբողջ կէս միլիոնանոց մայրաքաղաք։ Եղած-չեղածն էլ մէկ համերգ է։ Դէ արի, խեղճ Բալեան, այս ամէնի տակից դուրս արի։

Վստահ էինք, որ տոմսակները սպառելու «պարտականութիւնն» իր վրայ էր վերցնելու կուսակցական Կենտրոնական կոմիտէն եւ շատ քիչ թուով տոմսակներ էին տոմսարկղում վաճառուելու։ Համերգի օրը ռադիոյի տեխնիկական բաժնի աշխատողները առաւօտեան կանուխ գնում են Մեծ դահլիճ՝ միկրոֆոնները տեղադրելու՝ Ազնաւուրի համերգը ռադիոյով սփռելու համար։ Համերգից մի քանի ժամ առաջ երգիչը գալիս է սրահ փորձի եւ միկրոֆոնների ձայնի որակը ստուգելու։ Տեսնելով, որ մեր ռադիոյի աշխատողները միկրոֆոններ են տեղադրում բեմի տարբեր կողմերում, անակնկալի եկած երգիչը մի քանի անյարգալից խօսքեր է ասում մեր աշխատողներին եւ  դուրս է վռնդում նրանց եւ արգելում եթեր սփռել իր համերգը։

Լուրը հասնում է ինձ։ Որպէս ֆոնդային ձայնագրութիւնների պատասխանատու, փորձում եմ ինքս գնալ եւ փորձել «լեզու գտնել» անուանի երգչի հետ։ Արագօրէն ինձ գցում եմ ֆիլհարմոնիայի Մեծ դահլիճ։ Արտիստական մուտքին հնարաւոր չէ մօտենալ։ Հիմնականում երիտասարդներով խճողուած փոքր հրապարակում ասեղ գցելու տեղ չկայ։

Հեռուից նկատեցի, որ դռան առջեւում է Գենա անունով արուեստագէտներին յայտնի, գաղտնի գործակալը, որը «կաշուից դուրս գալով» փորձում է խօսք հասկացնել անզուսպ երիտասարդներին։  Գենան լաւ էր ճանաչում ինձ եւ բոլոր կառավարական միջոցառումներին «պահապան հրեշտակի» դէր էր կատարում Օպերային թատրոնի եւ Մեծ դահլիճի արտիստական մուտքերին, որպէսզի ոչ մի անվստահելի անձ չկարողանար սողոսկել դահլիճ։

Նկատելով ինձ, հեռուից նշան արեց, որ մօտենամ իրեն։ Մի կերպ, սրան-նրան հրմշտելով հասայ դռան մօտ.

- Հեռու գնացէ~ք, հեռո~ւ, թոյլ տուէք մօտենայ Ռադիոյի ներկայացուցչին,- բղաւում էր Գենան։

Մի կերպ, քրտնքի մէջ կորած, ինձ գցեցի միջանցք եւ դէմ դիմաց ելայ Ազնաւուրի քրոջ՝ Աիդայի հետ։

- Աիդա ջան,- անմիջապէս դիմեցի նրան, կարծես հարիւր տարուայ ծանօթներ լինէինք,- ես Հայաստանի Ռադիոյից եմ,- հասկցայ, մի շարունակեր,- ընդհատեց Աիդա Ազնաւուրը։

- Լաւ…, եթէ հասկացաք, ըսելէ թէ գիտէք թէ ինչ պիտի խնդրեմ։

- Գիտեմ, գիտե~մ, սակայն եղբայրս շատ զայրացած է, հետը խօսիլ չըլլար։

- Ամէն պարագայի, անգամ մը եւս փորձեցէք խօսիլ հետը։ Եթէ ռադիոյով  համերգը չտանք ժողովուրդին՝ շատ ամօթ պիտի ըլլայ։ Առաջին անգամ Հայաստան կու գայ մեր հայրենակիցը եւ իր արուեստին հաղորդակից պիտի ըլլան միայն 1500 հոգի, եւ ան ալ…, ան ալ՝ մարդիկ, որ շատ բան չեն հասկնար Շարլին արուեստէն…, կարծեմ հասկցաք թէ ինչ կ՛ուզեմ ըսել։ Շարլին իրական երկրպագուները դուրսն են, որոնց տոմսակ չէ հասած։

Մէկ-երկու վայրկեան լռելուց յետոյ՝

- Լաւ, երիտասարդ, երթամ անգամն ալ փորձեմ համոզել եղբօրս,- ասաց Աիդան ու մտաւ Ազնաւուրի արտիստական սենեակը։

Քիչ անց Աիդան դուրս եկաւ Շարլի մօտից ու արագ-արագ ասաց.

- Շո՛ւտ, շուտ ըրէ երիտասարդ, մտիր Շարլին քովը, քեզի հետ խօսիլ կ՛ուզէ։

- Կ՛արտօնեմ, որ միայն ձայնագրութիւն ընէք։ Ըսեմ, որ աս առաջին անգամն է, որ ձրի արտօնութիւն կու տամ։ Հայրենիքիս մէջ եմ՝ անոր համար։ Միայն պիտի խնդրեմ, որ օրինակ մըն ալ ինծի համար շինէք, առտու կը մեկնիմ, կրնա՞ք հասցնել։ ԴԻՍԿ պիտի շինեմ։

- Այո~, այո կրնանք, ինչո՞ւ չէ,- առանց մտածելու թէ ի՞նչպէս եմ իրականացնելու նրա ցանկութիւնը, չէ՞ որ գիշերը Հայկական Ռադիոն փակ է, իսկ Ազնաւուրի ԴԻՍԿԻ ժապաւէնը պատրատուելու համար բաւական ժամանակ է հարկաւոր։

Անմիջապէս ներքին հեռախօսով կապւում եմ Ռադիոյի հետ, բացատրում իրավիճակը։ Ամէն ինչ կարգադրւում է։ Հնչիւնային ռեժիսոր Էդուարդը մեր Ռադիոյի միկրոֆոնները միացնում է Ազնաւուրին պատկանող, բեմում դրուած բարձրախօսներին։

Ամբողջ գիշերը Ռադիոյում լուսացնելուց յետոյ, առաւօտեան պատրաստ էր ձայնապնակ արտադրելու համար բաւականին յաջող ու բարձր որակ ապահովող Ազնաւուրին տրուելիք ձայնագրութիւնը։

Հենց ռադիոյից էլ ինձ գցում եմ օդանաւակայան, Ազնաւուրի թռիչքից մի քանի վայրկեան առաջ միայն։

- Բրա՛ւօ տղաս,- ուրախացած, բոլորի համար լսելի ձայնով ասում է Ազնաւուրը եւ աւելացնում,- յուսամ ամէն բան կարգին է։

- Աո՛, այո,  կրնաք եղածին պէս յանձնել արտադրութեան,- հպարտութեամբ ասում եմ ես ու ձեռնուելով անուանի երգչի հետ՝ յաղթական շարժւում եմ դէպի օդանաւակայանից դուրս։

… Գրեթէ քառասուն տարի է անցել իմ եւ Ազնաւուրի առաջին հանդիպումից։ Քիչ ժամանակ չէ։ Ես մշտապէս հետեւել եմ նրա գործունէութեանը։ 1988ի ահաւոր երկրաշարժի առթիւ, նրա  յօրինած «Քեզ, Հայաստան» երգը առաջինը ես էի, որ մշակեցի երգչախմբի եւ սիմֆոնիկ նուագախմբի համար ու կատարեցի հետագային։

Այս օրերին Հայաստանի եւ Սփիւռքի հայ մամուլը   հեղեղուած է Ազնաւուրի մասին տարաբնոյթ, տարատեսակ տեղեկութիւններով։ Սակայն բոլորի մօտ մի յստակ ձեւաւորուած կարծիք կայ. Ազնաւուրը միամտօրէն, ոչ դիտաւորեալ «խաղում է» մեր ժողովրդի նուիրական զգացմունքների հետ։

- Ի՞նչ ասել է՝ «Եկէք յետայսու չ՛օգտագործենք «ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ» բառը, որովհետեւ դա թուրքերին դուր չի գալիս»,- ասում է երգիչն ու դեսպանը։

Ուրեմն, յիսուն տարուայ ընթացքում մեր ժողովրդի գիտակցութեան մէջ արմատաւորուած ու սրբութիւն դարձած տերմինից հրաժարուենք ու ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ բառը փոխարինենք, ասենք æԱՐԴ կամ ԿՈՏՈՐԱԾ բառո՞վ, յարգելի Ազնաւուր։

Եւ դա ասում էք դո՞ւք, եւ այն էլ դեսպանի հանգամանքո՞վ,- չէ՛, ինչ որ սխալ բան կայ այս ամէնի մէջ, միջազգային համբաւի տէր երգիչ ու դիպլոմատ պարոն ՇԱՐԼ ԱԶՆԱՒՈՒՐ։ Փուք ձեր՝ թերթին տուած հարցազրոյցի ընթացքին, այլ հարցերի շուրջ հիանալի մեկնաբանութիւններ էք անում։ Դեռ ոեւէ մէկը այդքան համարձակօրէն չէր քննադատել հայրենի իշխանութիւններին՝ նրանց բացթողումների ու ժողովրդի հանդէպ ունեցած անտարբեր վերաբերմունքի համար։ Հենց այդտեղ էլ կանգնէիք էլի, ի՞նչ կը լինէր։ Պէտք ունէի՞ք «խաղալու» մեր նուիրական զգացումների հետ։ Այսպէս կամ այնպէս, մենք էլի ու էլի ձեզ շատ ենք սիրում ու գնահատում ձեր աննման ու իր տեսակի մէջ միակը եղող արուեստը։ Դուք պիտի որ մնայիք միայն ու միայն ֆրանսիական երգի, ծագումով հայ երգի դեսպանը ողջ աշխարհում,- էլ ի՞նչ որեւէ այլ դեսպան, այն էլ ձեր տարիքում…

Երկար լուսաբանութիւնների կարիք չեմ զգում յարգելի համբաւաւոր երգիչ, միայն թէ ուզում եմ մի փոքր պատմութիւն պատմել ձեզ համար։ Ահա այն.

Այս տարուայ Օգոստոս ամսին տղաս՝ Արմէնը հրաւիրուած էր Գերմանիա, Միւնիխ )Միւնխէն(, տեղի սիմֆոնիկ նուագախմբի հետ նուագելու Խաչատուրեանի ջութակի կոնցերտը։

Արմէնն իր ընտանիքով )չորս զաւակներ( եւ մենք՝ ես եւ Մարիետան գնացինք Գերմանիա։ Երկու համերգ էր նախատեսուած։ Երկրորդ համերգը տեղի ունեցաւ Միւնիխից քսան կիլոմետր հեռաւորութեան վրայ գտնուող Դախաու՝ ԴԱՉԷԱԻ գիւղաքաղաքում։

Բոլոր քիչ թէ շատ կարդացած մարդիկ գիտեն, թէ ինչ ասել է ԴԱԽԱՈՒ։ Ամէն պարագայի յիշեցնեմ։

Դա այն վայրն է, որտեղ 1933 թուականին Ֆաշիստական Գերմանիան հիմնադրեց առաջին համակենտրոնացման ճամբարը, որի օրինակով հետագայում Եւրոպայի ողջ տարածքում բացուեցին քսանի չափ նմանօրինակ ճամբարներ, ինչպէս ասենք Օսվենցիմը, կամ Մայդանեկը։ Հենց բացման օրը, Մարտի 22ին, այնտեղ նետուեցին հինգ հազարից աւելի քաղաքական բանտարկեալներ ողջ Եւրոպայից։ Նրանք դէմ էին Հիտլերի ռեժիմին։ Տասներկու տարուայ ընթացքին բանտարկեալների թիւը հասաւ քառորդ միլիոնի, որոնցից յիսուն հազարը ոչնչացուեցին գազի խցերում, կամ էլ այրուեցին փռերում։

1945ի Ապրիլին ամերիկեան զօրքերն ազատեցին ողջ մնացած գերիներին։

1960ականների կէսերին, ողջամիտ գերմանացի ժողովուրդն ընդունեց, որ բնաջնջել է միլիոնաւոր մարդկանց, առաւելապէս հրէաների, եւ ներողութիւն խնդրեց Իսրայէլից եւ ահա, քանի տարի վնասուց հատուցում է իրականացնում։

Գերմանացիները ոչ միայն ընդունեցին իրենց կողմից իրականացուած ՈՂæԱԿԷԶԸ՝ (Հոլոքոստ(, այլեւ Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարը վերածեցին հսկայածաւալ մի յուշահամալիրի, որպէսզի մարդիկ չմոռանան հազարաւոր, միլիոնաւոր մարդկանց, որոնք իրենց կեանքը զոհեցին յանուն ազատութեան, խաղաղութեան եւ մարդկային արժանապատուութեան։

Ես նախապէս մտադրուել էի ի գին ամէն ինչի, անպայման այցելել այդ համալիրը։

Հարցուփորձ եմ անում նուագախմբի դիրիժորին, արդէն մտերմացած մի քանի երաժիշտների, որպէսզի տեղեկութիւն ստանամ Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարի մասին։ Ոչ ոք յանձն չառաւ օգնել ինձ այդ հարցում։ Նկատեցի, որ իւրաքանչիւր ոք խուսափում էր խօսել այդ թեմայի շուրջ։ Մի տեսակ ամաչում, քաշւում էին Դախաուի մասին խօսել, կամ պատմել։ Աւելին.

- Մաեստրօ, այնտեղ որեւէ բան չկայ նայելու, ասում էին նրանք,- իզուր ժամանակ մի կորցնէք, էնքա~ն տեղեր կան Միւնիխում նայելու….

Չէ~, տեսայ, որ ինքս պիտի լուծեմ իմ հարցերը։ Արմէնիս եւ իր ընտանիքին Պեռլին ճանապարհելուց յետոյ, Մարիետայի հետ գնացինք Միւնիխի կենտրոնական հրապարակ, որտեղից տուրիստական հանրակառքերը ուղեւորութիւններ  են  կատարում ոչ միայն քաղաքի տեսարժան վայրերը, այլեւ Գերմանիայի ցանկացած քաղաք, այդ թւում նաեւ Դախաու։

Հազիւ հինգ վայրկեան առաջ էր  մեկնել Դախաու  գնացող հանրակառքը, իսկ յաջորդը երեք  ժամ յետոյ էր մեկնելու։ Մեր վերջին օրն էր, յաջորդ օրը տուն էինք վերադառնալու։ Մենք այլեւս ազատ օր չունէինք։ Այսպէս, մտորումների մէջ էինք, մէկ էլ մի երիտասարդ յայտնուեց ամբոխի մէջ՝ ձեռքին մի հսկայ պաստառ, վրան ԴԱՉԷԱԻ գրուած։

Հինգ վայրկեան չ՛անցած, քսան հոգի հաւաքուեց.

- Նրանք, ովքեր շտապում են, ասեմ որ առնուազն հինգ ժամ է տեւելու մեր պտոյտը Դախաույում,- մաքուր անգլերէնով յայտարարեց ուղեկցողը,- իսկ հիմա իւրաքանչիւրդ քսանհինգ եւրօ վճարէք խնդրեմ։

Ես յիսուն եւրօն տուի երիտասարդին, մէկ էլ չգիտեմ ինչից դրդուած, ի ցոյց ամէնի տաս եւրօն յետ տուեց.

- Ձեզնից միայն քառասուն եւրօ, – ժպտալով ասաց նա։

Ուղեկցորդը բոլորիս իջեցրեց գետնուղի. պարզ էր՝ մետրօ էինք նստելու։ Քառասուն րոպէ յետոյ մենք տեղում էինք։

Մարդկային  երեւակայութիւնն  անզօր է  նկարագրել այն  ամէնը ինչ որ մենք տեսանք հինգ ժամուայ ընթացքում։ Միայն ասեմ, որ ոչինչ չէր աւելացուած կամ պակսեցուած այդ հսկայ, երեք մարզադաշտի չափ տեղ զբաղեցնող հսկայ տարածքում։ Այնպիսին էր, ինչպիսին եղել էր գրեթէ ութսուն տարի առաջ։ Երկու-երեք յարկանի փայտէ «մահճակալներով» հսկայ բարաքներ, գազի խցեր, մարդկանց փոշու վերածելու վառարաններ…, մի խօսքով, մարդկանց կտտանքների ենթարկելու հազարումի, երեւակայութիւնից դուրս բազմաթիւ «հնարամիտ» միջոցներ։

- Ես ինչո՞ւ պատմեցի այս ամէնը պարոն Ազնաւուր։ Պատմեցի, որպէսզի դուք թուրքերուն հասկցնէք օրինակ առնել գերմանացիներէն, որպէսզի իրենք ալ ընդունին ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ )միայն ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ եւ ոչ մէկ ուրիշ որակում(: Եւ եթէ «ծուլանան» իրենց արխիւները քրքրել, կրնան մեզի դիմել, մենք շատ նիւթեր ունինք իրենց հրամցնելու։

Գերմանացիներուն ըրածը միայն քաղաքակիրթ երկրի մը, քաղաքակիրթ ժողովուրդի մտածողութեան արդիւնք է։ Եւ, եթէ թուրքերը կ՛ուզեն եւրոպացի խաղալ, ապա միակ ճարը հայերուն գէթ հոգեկան բաւարարութիւն տալն է։ Ապա թէ ոչ, ժողովուրդիդ թելադրելով, որ մոռանայ իր սկզբունքները, սկզբունք, որ որդեգրուած է ի սկզբանէ, վայել չէ ձեզի պէս մէկու մը ազգավնաս յայտարարութիւններ ընել։

- Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ չէք երթար Թուրքիա, մանաւանդ որ անոնց կերակուրները շատ կը սիրէք եղԵր…։ Վստահ եղէք, որ մեծ պատիւներու պիտի արժանանաք։ Եւ եթէ ձեր համերգներու ընթացքին կարենաք երգել ձեր «Անոնք ինկան» երգը՝ այն ատեն մենք ձեզ կը ներենք ձեր՝ երկու ժողովուրդներուն հաշտեցնելու ձախաւեր ճիգին համար։

Եթէ ըսելիք մը ունենաք՝ պատրաստ եմ մտիկ ընելու։

Մեր լեզուի գանձարանին մէջ ունինք երկու բառեր՝ պանդուխտ եւ գաղթական, որոնք ըստ բառարաններու, նոյնիմաստ են եւ կը նշանակեն օտարական, վտարանդի։ Սակայն եթէ պահ մը անցնինք բառարանային իմաստէն անդին ու զանոնք լուսարձակի տակ բերենք մեր հին ու նոր պատմութեանց պարունակին մէջ, պիտի նկատենք, թէ անոնց միջեւ կայ նրբերանգայինէն անդին անցնող, քաղաքական խորք ունեցող տարբերութիւն։

Մեր նպատակը լեզուագիտական մարզանք չէ, այլ ի յայտ բերել այս բառերուն տարբերութենէն բխող ողբերգական վիճակներ։

Եթէ պեղենք մեր գրականութիւնը, ու ճամբորդենք կանուխ միջնադարէն մինչեւ 19-20րդ դարերը, հայրեններէն մինչեւ նորագոյն բանաստեղծութիւններ, պատմուածքներ ու նմանօրինակ գրական արտայայտութիւններ՝ ՊԱՆԴՈՒԽՏ բառին ներշնչած են հետեւեալ իմաստը. անձ մը, որ կեանքի-ապրուստի պայմաններու դժուարութեանց բերումով, կը ստիպուի պանդուխտ դառնալ (ասկէ՝ «պանդուխտի ցուպը ձեռք առնել» ըսելու ձեւը), ի՛նք կ՛որոշէ հեռանալ հայրենի տունէն, գիւղէն, քաղաքէն, ընտանիքին օրապահիկը ապահովելու համար ԺԱՄԱՆԱԿԱՒՈՐԱՊԷՍ հաստատուիլ հեռաւոր երկիր մը, քաղաք մը. երկուստեք, այսինքն՝ հեռացողին ու տունը մնացողին աչքերն ու հոգիները իրարու կը յառին, սպասում ու յոյս ունին, որ պանդխտութիւնը երկար չտեւէ, գացողը շուտով վերադառնայ՝ նիւթական բարեկեցութեան միջոցներ բերելով։ Գրական ստեղծագործութիւններուն մէջ առաւելաբար վեր կ՛առնուին ողբերգական, յուզիչ պարագաներ. գացողը ստիպուած կ՛ըլլայ իր նախատեսածէն շատ աւելի երկար մնալու պանդխտութեան մէջ, բախտաւոր պարագային՝ նորածին մը պատանութեան կամ երիտասարդութեան սեմին կը ծանօթանայ իր հօր (իր կարգին շուտով հետեւելու հօրը օրինակին), երիտասարդ կինը կը դառնայ ալեհեր՝ սպասելով ամուսնոյն վերադարձին, ալեհեր մայր մը զաւկին նամակ կը գրէ «Ո՜վ իմ որդեակս պանդուխտ, դեռ մինչեւ երբ օրերդ օտար լուսնի տակ պիտի անցնին ու ոտքերդ պիտի չսեղմեմ տաք ափիս մէջ» բառերով (ոչ բառացի մէջբերում Վարուժանէն), իսկ դժբախտութեան պարագային, պանդուխտը աշխարհէն կը հեռանայ հիւանդութեան, ծանր աշխատանքի կամ սպանութեան ու այլ դաժան պատահարներու հետեւանքով, տունը մնացողը երկար ատեն լուր իսկ չ՛ունենար կորուստին մասին…։

ԳԱՂԹԱԿԱՆը ստեղծուած է ու կը ստեղծուի քիչ մը տարբեր պայմաններու տակ. գաղթողը առաւելաբար բռնարարքի կամ նման հարկադրանքի հետեւանքով կը հեռանայ հայրենի օճախէն ու հողէն, առանց մեծ յոյս կամ մտածում ունենալու վերադառնալու մասին, անկախ այն իրողութենէն, որ ան ալ, պանդուխտին պէս, միշտ աչքն ու հոգին կապուած կը պահէ ետին ձգուածին՝ հարազատներու, բարեկամներու, ընկերներու։ Ուշագրաւ է, որ բռնագաղթ բարդ բառը հիմնուած է գաղթականի արմատին վրայ ու որեւէ ձեւով չ՛աղերսուիր պանդուխտ արմատին հետ…

***

Պանդուխտ կամ գաղթական դառնալը նոր կամ իւրայատուկ վիճակ չէ մեզի՝ հայերուս համար, թէեւ իրաւուքն ունինք այսօրուան հոսանքներուն թելադրած հայեցակէտով լուսարձակի տակ բերելու անոնց բացասական եւ ողբերգական հետեւանքները։

Հայ պանդուխտին համար, ուղեւորութեան հասցէները դարերու ընթացքին աշխարհագրական գօտի փոխած են ու կարկինը հետզհետէ լայն բացուած է։ Եթէ նախընթաց դարերուն, Հայաստանէն ու Կիլիկիայէն պանդխտութեան ցուպը ձեռք առնողներ կ՛երթային Պոլիս, թրքական կամ ռուսական (եւ այլ մերձակայ երկիրներու) ծովեզերեայ քաղաքներ կամ առեւտրական-արհեստներու կեդրոններ, համեմատաբար նուազ չափով՝ Եւրոպա կամ աւելի հեռաւոր շրջաններ (Պարսկաստանէն դէպի Հնդկաստան ու արեւելեան այլ երկիրներ տարածումը այլապէս իր իւրայատուկ պատմութիւնը ունի), աւելի ուշ, վերջին երկու դարերուն, պանդուխտները հասան նաեւ Միացեալ Նահանգներ ու Նոր Ցամաքամասի այլ շրջաններ, բայց նաեւ Արաբական Ծոցի երկիրներ. սկզբնական շրջանին, այդ երկրամասները գացողներ չունէին հոն վերջնական կայք հաստատելու որոշում (խօսքը մեծամասնութեան մասին է)։ Ամերիկեան ցամաքամաս հասնողներ տունդարձի տրամադրութեամբ դիմած էին հոն. յետոյ, ցեղասպանութեան ու բռնագաղթի հետեւանքով, տեղի ունեցաւ կամուրջներու քանդում ու պանդուխտները «բանտարկուեցան» այդ երկիրներուն մէջ, վերածուեցան գաղթականի։ Ա. Աշխարհամարտի վերջին տարիներուն, Ամերիկա կամ այլ հեռաւոր երկիրներ աշխատանքի գացած երիտասարդներու Կամաւորական շարժումին կամ ֆրանսական բանակի «Օտարականներու զօրամասեր»ուն միացումը մէկ արտայայտութիւնն էր պանդխտողի անոնց հոգեվիճակին։ Աւելի ուշ, Բ. Աշխարհամարտէն ետք, միջին արեւելեան երկիրներէ դէպի Գերմանիա ու արաբական քարիւղի երկիրներ հասնողներն ալ վերադարձի տրամաբանութեամբ ճամբորդած էին, ու շատեր վերադարձան, մինչեւ այն օրերը, երբ յետ-ցեղասպանութեան բնակավայր դարձած հայրենամերձ երկիրները ապրեցան քաղաքական-ապահովութեան ծանր վերիվայրումներ ու պանդուխտներէն շատեր անցան գաղթականի վիճակի։ (Ծոցի երկիրներուն մէջ ալ ստեղծուեցան մնայուն գաղութներ)։

Բռնագաղթի, այսինքն՝ բռնի կերպով ու ընդհանրապէս անվերադարձ հեռացումի երեւոյթն ալ նորութիւն չէ։ Եթէ Մեծն Տիգրան հազուադէպ վիճակ ստեղծած է իր օրերուն՝ այլ ժողովուրդներէ զանգուածներ բռնի կերպով Հայաստան բերելով, դարեր ետք, հակառակ ուղղութեամբ շարժումներ տեղի ունեցած են նոյնինքն հայ իշխաններու (աւատապետներու) որոշումով ու նախաձեռնութեամբ։ Շահ Աբբասի կազմակերպած բռնագաղթէն աւելի քան հինգ-վեց դար առաջ, Հայաստանի վրայ Կեդրոնական  Ասիայէն վայրագ արշաւանքներու հետեւանքով, Վասպուրականէն ու մերձակայ նահանգներէ զանգուածային գաղթեր տեղի ունեցած են հայ իշխաններու առաջնորդութեամբ։ Արեւելեան ու Արեւմտեան կայսրութեանց մրցակցութիւններէն «յոգնած», եւ նորելուկ յարձակումներէն խուսափելու համար, բազմաթիւ հայ իշխաններ իրենց սեփական բերդերն ու շրջակայ կալուածները ՓՈԽԱՆԱԿԱԾ են բիւզանդական կայսրութեան մէջ գտնուող հողամասերու հետ, գացած են ու հոն հաստատուած, իրենց հետ բռնի կերպով տանելով իրենց հարկատու ժողովուրդը, տասնեակ հազարաւոր հայ գիւղացիներ ու արհեստաւորներ, զինուորներ…։

Աւելի ուշ դարաշրջաններու պատմական դէպքերուն չենք ուզեր անդրադառնալ մանրամասնօրէն։ Միայն արձանագրենք, որ Ցեղասպանութեան ընկերացող բռնագաղթն ու մեր հայրենիքին մեծ մասին հայութենէ պարպումը այլապէս հազուադէպ պարագայ է մեր (ու համայն մարդկութեան) պատմութեան մէջ, անոնց բազմերես հետեւանքները կը կրենք, կ՛ապրինք մինչեւ այսօր։ Իսկ վերջին տասնամեակներուն, հայրենամերձ հայօճախներէ գաղթի ալիքներու պատճառներն ու հետեւանքներն ալ ծանօթ են, անոնց մէջ դրական երեւոյթներ ու արդիւնք փնտռողը… ձեռնունայն չի մնար։

***

Պանդուխտ եւ գաղթական հասկացութիւններուն ու անոնց տարբերութեան մասին վերոյիշեալ մտորումները կատարեցինք, ըսելու համար, որ այսօրուան մեր հայրենիքը, վերանկախացումէն կարճ ատեն մը ետք, դիմագրաւեց ու ցայսօր կ՛ապրի արտագաղթի տագնապ, սեփական հողն ու հայրենիքը լքելու հարկադրուած զանգուածներու հեռացումին պատճառով։

Հայաստանէն հեռացողներու շարքին, պանդխտելու տրամաբանութեան կը հետեւին միայն փոքրաթիւ անհատներ, իսկ հայրենադարձութեան տրամաբանութիւնը, որ վերանկախացման նախօրեակին ու առաջին տարիներուն բաւական տարածուն էր, շուտով մաշումի գնաց, որովհետեւ իրերայաջորդ իշխանութիւնները, սնանկ՝ պետութիւն կերտելու տրամաբանութենէն ու կառչած՝ իշխող, շահամոլութեամբ տարուած իշխող ըլլալու թակարդին, ծուլացան (գործածելու համար մեղմ որակում մը) իրենց պատմական առաքելութեան մէջ։

Մեր ակնարկած ծուլութիւնը միայն մէկ փոքր պատճառն է Հայաստանի ու հայութեան դիմագրաւած նորագոյն ողբերգութեան, պատուհասին։ Կայ աւելի ծանրը՝ ԳԱՂԹի իրերայաջորդ ալիքները, իբրեւ հետեւանք Հայաստանի ընկերային ու տնտեսական վիճակի անկումին, արագ նահանջին։ Արտագաղթողներուն, այսինքն՝ ընդհանրապէս չվերադառնալու տրամադրութեամբ մեկնողներուն թիւը տարուէ տարի կը դառնայ աւելի ահաւոր ու ահազանգային, որովհետեւ այդ զանգուածները իրենք զիրենք կը գտնեն հայրենիքին մէջ տեղ ու ապագայ չունեցողի կօշիկներուն մէջ, կը հրապուրուին այլ երկիրներու մէջ հանգիստ կեանքի կարելիութիւններով։ Մինչդեռ, իշխանութեան մը տարրական պարտականութիւնն է տանելի կեանքի պայմաններ ստեղծել, գործի ու արդար շահու միջոցներ ստեղծել երկրի զաւակներուն համար, ի՛նչ ասպարէզի ալ որ ծառայեն անոնք։ Երկիր մը, ապրելու ու զարգանալու համար, պէտք ունի ամէն ասպարէզի մէջ գործող հպատակներու, եւ ոչ միայն շահամոլներու եւ անոնց թողած փշրանքներէն կախեալ «դասակարգ»ներու։

Ճիշդ է, որ ամբողջ աշխարհը մատնուած է տնտեսական տագնապի (որուն մարդակերտ, շինծու բաժինը աղաղակող է ու կը կարօտի առանձին քննութեան), սակայն հայրենի պետութեան այսօրուան վարմունքը՝ պաշտօնական թէ ստուերային ոլորտներու մէջ մաֆիայի տրամաբանութեան տիրապետութիւնը մեծ բաժին ունի մեր ազգային ողբերգութեան մէջ, որ աղէտի համազօր է։ Պետական վարչամեքենային անհակակշիռ չարաշահումը, իր «տաշտէն դուրս» գտնուողներուն, մանաւանդ մտաւորականութեան պարտադրուած սեղմումները ստեղծած են այնպիսի վիճակներ, որոնք կը յիշեցնեն կանուխ միջնադարուն, հայրենի հողերը յունական կայսրութեան կարգ մը հողամասերով փոխանակող իշխաններու վարմունքը, այն տարբերութեամբ, որ անցեալին, հայրենիք լքող իշխաններ իրե՛նք կը պարտադրէին իրենց ճորտերուն, որ գաղթի ելլեն իշխանաւորներուն հետ, մինչդեռ այսօր, իշխանաւորները լծուած են հայրենիքը կուլ տալու մոլուցքի, գաղթի մղելով «անմարսելի» ժողովուրդը…։

Ստեղծուած ու զարգացող տագնապը դիմակալելու եւ դարմանումի միջոցներ որոնելու համար, Հայաստան կը կարօտի հիմնայատակ բարեփոխումի, զարգացնելով ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ մտածողութիւն, այսինքն՝ հայրենիքն ու ժողովուրդը արդար պայմաններու մէջ ու արդար շահերու ճամբով ապրեցնելու առաջնորդող քաղաքականութիւն։ Նման բարեփոխութիւն իրագործելու համար, կարելի չէ բաւարարուիլ յառաջիկայ ընտրութիւններուն ապաւինելով, որովհետեւ նոյնինքն այսօրուան լծակներուն տէրերն են որ այլանդակ կիրարկում կ՛ընծայեն ժողովրդավարութեան։

Հայաստան եւ անոր հայող մեր ողջ ժողովուրդը կը կարօտին «Հայկական Գարուն»ի մը, որ չըլլայ նման՝ արաբական երկիրներու մէջ ծաւալած «գարուն»ին, որ շինծու էր իր շատ մը կիրարկումներով, շարժառիթներով ու ընդհանուր առմամբ գնաց դէպի վիժում, ընդվզումի նոր շարժումներու առջեւ նոր դուռներ բանալով (Եգիպտոսի երեսփոխանական ընտրութեանց նախօրեակին ծաւալած բողոքի արիւնալի երկրորդ շարժումը աղաղակող օրինակ էր)։ Կը կարօտինք «գարուն»ի մը, ուր պետութիւնը եւ երկրի կարողականութիւնները մենաշնորհի, սեփական գրպաններու գերի դարձնելու ընթացքը վերջ գտնէ, «գարուն» մը, որ հայրենիքին ու ժողովուրդին համար բանայ իսկակական անկախութեան, բարօրութեան ու զարգացման, ինքնաճանաչումի ու ինքնագիտակցութեան էջերը, հայաստանաբնակ թէ արտերկրի օճախներուն զաւակները կապէ հայրենի հողին։

«Գարուն»՝ որ եթէ վերջակէտ պիտի չդնէ ՊԱՆԴԽՏՈՒԹԵԱՆ, անպայմանօրէն դադրեցնէ ԳԱՂԹը, հող պատրաստէ հայրենադարձութեան,

Որպէսզի՝

Վերանկախացած Հայաստանը գործնապէս դառնայ ողջ հայութեան առանցք-հայրենիքը, Հայաստանի բնակչութեան աճը վերածուի մեզմէ խլուած հողերուն վերատիրացման յենակէտի։

Անցած շաբաթուայ վերջը նշանաւորուեց նրանով, որ համալրուեց ԼՂՀ պաշտպանութեան բանակի այն զինծառայողների ողբերգական ցուցակը, որոնք ադրբեջանական դիպուկահարների զոհ են դարձել. Նոյեմբերի 19ին եւ 20ին առաջաւոր գծում զոհուել է ժամկէտային ծառայութեան երկու զինուոր: Եւ ամբողջութեամբ վերցրած էլ այդ շաբթում ադրբեջանական ստորաբաժանումները 150 անգամ խախտել են հրադադարի ռեժիմը՝ աւելի քան 1000 անգամ գնդակոծութեան ենթարկելով ղարաբաղեան դիրքերը:

Ստիպուած ենք ափսոսանքով արձանագրել, որ հրադադարի կոպիտ խախտումները Ադրբեջանի կողմից վաղուց արդէն սիստեմատիկ (համակարգուած-Խմբ.) բնոյթ են ստացել: Մամուլում երբեմն հաղորդագրութիւններ են երեւում այն մասին, թէ ադրբեջանական  իշխանութիւններն իբր չեն վերահսկում իրենց զինուած ուժերը: Թոյլ տուէք նման կարծիքի հետ չհամաձայնել: Աւելին, մենք աւելի քան համոզուած ենք, որ շփման գծում ադրբեջանական ստորաբաժանումների սադրիչ գործողութիւնները հէնց Ադրբեջանի բարձրագոյն ղեկավարութեան կողմից են յորդորւում: Մեր կարծիքով, պատճառներն այստեղ  մի քանիսն են: Հնարաւոր է՝ դրանում կարելի է տեսնել ինչպէս ռեւանշի (վրէժխնդրութեան-Խմբ.) ծարաւը, այնպէս էլ հակահայկական նպատակաուղղուած քաղաքականութեան արդիւնքը, մի քաղաքականութիւն, որի «շնորհիւ» Ադրբեջանի հասարակութիւնը հայատեացութեան թոյնով է ներծծուած:  Եւ այնուամենայնիւ կարծում ենք՝ չարիքի արմատը տուեալ դէպքում հարկ է արտաքին քաղաքական  հարթութեան մէջ որոնել:

Պաշտօնական Բաքուի բազմամեայ ջանքերը՝ հասնել ղարաբաղեան հիմնախնդրի սեփական բեմագրով լուծման, ցանկալի արդիւնքներ չեն բերում, այդ պատճառով նա ինչպէս  հակամարտութեան  երկու հայկական կողմերի, այնպէս էլ միջազգային հանրակցութեան վրայ որպէս ռազմական ճնշման ու շանտաժի միջոց է օգտագործում լարուածութեան  ահագնացումը առաջաւոր գծում եւ ամբողջ տարածաշրջանում: Հաշուարկը պարզ ու հասարակ է. նախ, միջնորդներին ցոյց տալ, որ հակամարտութիւնն ամենեւին չի սառեցուած եւ կարող է վերստին բռնկել, բայց, հաշուի առնելով կողմերի մեծացած ռազմական ներուժը՝ արդէն շատ աւելի լուրջ հետեւանքներով: Երկրորդ, ոչ բարենպաստ լոյսի տակ ներկայացնել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին՝ նրան «բռնել» հակամարտութիւնը լուծելու անընդունակութեան մէջ, ինչն արդէն ներգծւում է ղարաբաղեան հիմնախնդրի քննարկումը մէկ այլ միջազգային ատեան տեղափոխելու՝ ադրբեջանական բեմագրի մէջ:

Լիովին բնական ու տրամաբանական է, որ այն իրադրութիւնում, երբ Ադրբեջանն, ի խախտումն ուժի չկիրառման սկզբունքի, ցինիկաբար քամահրում է տարածաշրջանում խաղաղութեան եւ կայունութեան ապահովման եւ փոխադարձաբար ընդունելի հանգուցալուծումների որոնման ուղղութեամբ միջազգային միջնորդների գործադրած ջանքերը, իրենց ծանրակշիռ խօսքը պէտք է ասեն հէնց միջազգային միջնորդները, եւ ամէնից առաջ՝ Մինսկի խմբի համանախագահներն իրենք: Չէ՞ որ խօսքը սահմանի երկու կողմերում կործանուող մարդկային կեանքերի մասին է, այն էլ՝ Ադրբեջանի իշխանութիւնների աւանտիւրային (արկածախնդրական-Խմբ.) եւ անհեռանկար քաղաքականութեանը զոհ դարձող երիտասարդների կեանքի:

Մինսկի խմբի համանախագահութիւնից կոշտ գործողութիւններ են պահանջւում ադրբեջանական կողմի՝ որպէս հրադադարի ռեժիմի մշտական խախտողի հանդէպ, որը «կայունօրէն» ապակայունացնում է իրադրութիւնը տարածաշրջանում: Աւաղ, միջնորդների համարժէք քայլերն այդպէս էլ չենք տեսնում, նրանցից ոչ մէկը չի փորձում Բաքուին պատասխանատուութեան կանչել, ինչը նրան նոր սադրիչ եւ չափազանց վտանգաւոր գործողութիւնների է խրախուսում, որոնք ընդունակ են պայթեցնել փխրուն խաղաղութիւնը: Առայժմ մենք սոսկ «բանակցութիւնների մթնոլորտի բարելաւման եւ հրադադարի ռեժիմի ամրապնդման» կոչեր ենք լսում: Հրադադարի գծի երկայնքով տեղի ունեցած միջադէպերը կողմերի մասնակցութեամբ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հովանու ներքոյ հետաքննելու մեր սպասումները նոյնպէս չարդարացան, ինչպէս որ կարգագրուած էր Ռուսաստանի, Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների՝ ընթացիկ տարուայ Մարտի 5ին Սոչիում ընդունած դիմումի մէջ:

Միջազգային կառոյցների պասսիւութեան (կրաւորականութեան-Խմբ.), մասնաւորապէս՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների անվճռականութեան պայմաններում նոյնչափ էլ բնական ու տրամաբանական է դառնում Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի կոշտ դիրքորոշումը, որոնք իրենց զինծառայողներին պաշտպանելու նպատակով հարկադրուած են դիմել պատասխան միջոցների: Պատերազմում՝ ինչպէս պատերազմում: Գումարած, որ խաղի նման կանոններն ադրբեջանական կողմն է պարտադրել մեզ, որը ոչ մի կերպ չի կամենում դադարեցնել դիպուկահարների պատերազմը: Վերը յիշատակուած ողբերգական միջադէպերի առնչութեամբ Հայաստանի եւ ԼՂՀ պաշտպանական գերատեսչութիւնների ներկայացուցիչներն արդէն յայտարարել են, որ, ինչպէս եւ առաջներում, իւրաքանչիւր հայ զինծառայողի կորստի համար պատասխան է տրուելու, ըստ որում՝ անհամամասնական պատասխան: Թէ դա ինչ է նշանակում՝ հասկանալի է, կարծում ենք, ոչ միայն զինուորական մարդկանց համար: Այլ խօսքով՝ չարիքը պէտք է պատժուի:

Եթէ դիմենք Ադրբեջանի զինուած ուժերի ոչ մարտական կորուստների վիճակագրութեանը, ապա կարելի է նկատել, որ հէնց միայն 2011 թուականին զոհուած զինծառայողների թիւն այստեղ անցել է հարիւրից: Իշխանութիւնները դա ներկայացնում են որպէս բանակում ոչ կանոնադրական յարաբերութիւնների արդիւնք, սակայն յատկանշական է, որ հէնց Ադրբեջանում անգամ որոշ քաղաքագէտներ կասկածի տակ են դնում պաշտօնական վարկածը եւ ենթադրում են, որ իրենց զինուորները հէնց առաջաւոր գծում հայկական գնդակից են զոհուել: Ինչպէս էլ լինի, լիիրաւ կերպով նրանց բոլորին կարելի է համարել իրենց սեփական  իշխանութիւնների քաղաքականութեան զոհեր: Ինչպէս ներքին, այնպէս էլ արտաքին քաղաքականութեան: Դրանում դրսեւորւում է Ադրբեջանի բարձրագոյն ղեկավարութեան յանցաւոր էութիւնը, որը թանկ չի գնահատում իրենց պատանիների կեանքը: Ու մինչեւ որ ադրբեջանական հասարակութիւնն ինքը չբարձրացնի պաշտօնական Բաքուի պատասխանատուութեան հարցը ղարաբաղեան հակամարտութեան տարածաշրջանում պայթիւնավտանգ իրադրութեան համար, ողբերգական վիճակագրութիւնն աճելու է:

Հայ գրականութեան մէջ պատմական վէպը, իբրեւ գրական սեռ, գեղարուեստականէն շատ աւելի անդին գացող դեր ունեցած է: Հայկական ազգային գիտակցութեան զարգացման մէջ առանցքային ազդակ հանդիսացած է պատմական վէպը:

19րդ դարուն, Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի»ն ոչ միայն աշխարհաբար գրականութեան սկիզբը, այլեւ հայկական հաւաքական գիտակցութեան սկիզբը ազդարարող երեւոյթ է: Այս դերը շատ աւելի շեշտուած կերպով կատարեցին Րաֆֆիի «Դաւիթ Բէկ», «Շէյխ Ջալալէդդին» եւ «Սամուէլ» պատմական վէպերը, ինչպէս նաեւ Ծերենցի «Թորոս Լեւոնի»ն ու ինչու չէ նաեւ՝ Արփիար Արփիարեանի «Կարմիր ժամուց»ը:

Այս գործերը, անկախ իրենց գեղարուեստական արժէքէն, ամբողջ ժողովուրդ մը ազատագրութեան գաղափարով ներշնչեցին: Հետեւաբար, մեր հաւաքական գիտակցութեան մէջ, «պատմական վէպ» հասկացութիւնը ակնկալութիւն մը կը ստեղծէ: Այսինքն, կ’ակնկալենք, որ այս բնոյթի վէպ մը, անցեալի կարեւոր դէպքի մը, կամ դէմքի մը շուրջ հիւսուած ըլլալով, իբրեւ այդպիսին՝ ազգային հաւաքական կամք մը ամրապնդելու, առաջ մղելու եւ զարգացնելու դեր խաղայ:

Եւ ուրեմն, 19րդ դարու վերջին քառորդին սկսած հայ ազատագրական շարժումը մեր պատմութեան տուաւ բազմաթիւ հերոսական դէպքեր ու դէմքեր: Սակայն տխուր փաստ է, որ մեր գրողները ցարդ չեն լծուած այս հերոսական դէպքերն ու դէմքերը գրական-գեղարուեստական երկերոով ներկայացնելու գործին:

Ահաւասիկ այս կացութեան մէջ, հայրենի հանրածանօթ գրող Ալեքսանդր Թոփչեան 2008ին լոյս կ՛ընծայէ «Բանկ Օտոման» վէպը, 220 էջնոց: Վերջապէս, գտնուեցաւ մէկը, որ յանդգնեցաւ շագանակը իր իսկ ձեռքով հանել կրակէն:

Երեւոյթը ինքնին դրական է ու ներշնչող: Այն առումով, որ հայ ազատագրական շարժումի եւ հայ քաղաքական միտքի տակաւին «թոթովանքի» ժամանակաշրջանին, երբ հազիւ 6 տարի անցած էր հայու «կրակէ մկրտութենէն» (Սարգիս Կուկունեանի արշաւանք, 1890ի ամառը), 22-23 տարեկան գաղափարապաշտ հայ յեղափոխականներ կը ծրագրեն ու կը գործադրեն Օսմանեան դրամատան գրաւումը, Պոլսոյ մէջ եւ միջազգային քաղաքականութեան օրակարգին վրայ կը դնեն Օսմանեան կայսրութեան հայկական նահանգներու մէջ բարենորոգումներ իրագործելու պահանջը՝ ի շարս այլ խնդիրներու:

Հայաստանի վերանկախացումին յաջորդած ներկայ ժամանակահատուածին, երբ հայրենիքն ու հայութիւնը ընկերային, տնտեսական, ազգային հաւաքական կամքի եւ առհասարակ ազգային մտածողութեան առումով ներքին ընկրկումի մէջ են, ինչքան բարերար ազդակ պիտի հանդիսանայ (գէթ իր չափին մէջ) հայկական ազատագրական պայքարի թեմայով պատմական վէպի մը հրապարակումը: Վէպի մը, որուն նիւթը, արժեւորումի առումով, դժբախտաբար ցարդ զոհ գացած է հակադաշնակցական քարոզչութեան գռեհկացումներուն: Օսմանեան դրամատան գրաւման դրուագը ցարդ չէ արժանացած պատմաքաղաքական ակադեմական, արդար ու առարկայական արժեւորումի: Ու հակառակ այս փաստին, գրող մը, այս պարագային Ալ. Թոփչեան, «յանդգնութիւնը» կ՛ունենայ (դրական առումով) նոյն այս թեմայով պատմական վէպ մը գրելու, արդար ակնկալութիւններ ստեղծելով քիչ թէ շատ դատող-մտածող միջին հայ մարդուն ներաշխարհին մէջ:

Ալեքսանդր Թոփչեան

Թոփչեանի վէպը «վէպի պէս» կը կարդացուի: Անիկա օժտուած է ճկուն եւ աշխոյժ կառոյցով մը, որ համահունչ է հոլիվուտեան action ժապաւէններու արդի կշռոյթին: Վէպին մէջ, գաղափարապաշտ յեղափոխականներ, Սուլթան Համիտի թութակը, դրամատուներու կողոպուտի մասնագէտ արկածախնդիր մը, պոռնիկ մը, բախտախնդիրներ ու միջազգային ելեւմտական աշխարհի նոյնքան բախտախնդիր դէմքեր (այսօրուան Ուոլ Սթրիթի մարդոց նման) կարծէք զիրար կը խաչաձեւեն՝ առանց իրարու դպնալու, շնորհիւ վիպասան Թոփչեանի ճարտար կառուցումին:

Դէպքերը կը զարգանան կարծէք իրարմէ անկախ: Գրողը ստեղծած է բազմաթիւ գիծերով օժտուած նոյնքան բազմաթիւ մայրուղիներ, եթէ կ՛ուզէք, որոնք վէպի վերջաւորութեան կու գան, կը միանան մէկ ու միակ գիծի մը մէջ՝ իբրեւ հանգուցալուծում:

Աւարտի՞ն, դրամատունը գրաւած յեղափոխականներէն ողջ մնացողները ապահով դուրս կու գան երկրէն, մնացեալ կերպարներուն մէկ մասը կը հասնի իր նպատակին, ուրիշներ՝ ոչ: Վերջ վէպին: Հայազգի Կարապետին եւ ռուս Իվանին «փշի՜ք»ին նման (ականջը խօսի Սիմոն Վրացեանին): Մեր կարգին, մատնուեցանք քիչ մը յուսախաբ ու քիչ մըն ալ տարտամ վիճակի:

Մենք մեզի չենք կրնար թոյլ տալ վերլուծելու վէպին գրական-գեղարուեստական արժանիքները՝ այդ գործը ձգելով գրականագէտներու: Սակայն կան հարցեր, որոնց պէտք է անդրադառնանք, գէթ յօդուածի մը սահմաններուն մէջ:

Առաջին.- Եթէ Ստեփան Զօրեան Պապ թագաւորին մասին իր գրած վէպին մէջ բուն հերոսը կոչէր, ըսենք, Արամ (եւ ոչ թէ Պապ), կամ եթէ Դերենիկ Դեմիրճեան Վարդանանցի նիւթով իր վէպին հերոսը կոչէր, ըսենք Խորէն (եւ ոչ թէ Վարդան), եւ կամ եթէ Սերօ Խանզադեան Սիւնիքի ազատագրական պայքարին նուիրուած իր վէպին հերոսը կոչէր Կիրակոս (եւ ոչ թէ Մխիթար Սպարապետ), կրնա՞ք երեւակայել անհեթեթութիւնը: Եւ ուրեմն իրաւունք ունինք հարցնելու հեղինակին, թէ ի՞նչ տրամաբանութեամբ Օսմանեան դրամատան գրաւման գլխաւոր երկու դերակատարներէն Արմէն Գարոն վէպին մէջ եղած է Կարօ Բաբաջանեան, իսկ Բաբգէն Սիւնին՝ Բագրատ, երբ, օրինակ, Սուլթանը Համիտն է (եւ ոչ, ըսենք Մահմուտ) եւ ռուսական դեսպանատան թարգմանը նոյնինքն Մաքսիմովն է (եւ ոչ թէ, ըսենք՝ ոմն Նիքոլայեւ կամ Իվանով):

Երկրորդ.- Անկախ ասկէ, ո՞ւր մնացին հայկական ազգային արժէքային համակարգէն ներշնչուած այն ոգին ու մտածողութիւնը, որ այս վէպի ընթերցումէն ետք պէտք է փոխանցուէր արդի հայ մարդուն: Չկայ, որովհետեւ փոխանակ Արմէն Գարոյին ու Բաբգէն Սիւնիին ու անոնց ներկայացուցած քաղաքական-գաղափարական աշխարհին ու մտածողութեան, վէպին էջերը նոյնքան ծաւալով ու «յանդգնութեամբ» գրաւած են հասարակ դրամաշորթներ, դրամատուներ կողոպտողներ, պոռնիկներ եւ մասամբ նոցին՝ բոլորն ալ առանցք հանդիսանալու յաւակնոտութեամբ:

Վէպը կարդալու ընթացքին, հայ ընթերցողին համար ներշնչումի աղբիւր պէտք է հանդիսանային Արմէն Գարոյի ու իր ընկերներու գաղափարապաշտութիւնը, որուն բացակայութիւնը աւեր կը գործէ այսօր թէ՛ Հայաստանի եւ թէ Սփիւռքի մէջ: Սակայն ափսոս, չկայ ազգային արժէքային համակարգէ մը թելադրուած այն մտակառոյցը, մտածողութիւնը, որ վիպասանին շնորհիւ, առանցքը հանդիսանար նման վէպի մը, այսպիսով անոր համար «հալալ» ու անվիճելի տեղ մը վերապահելով «Վարդանանք»ին, կամ «Մխիթար Սպարապետ»ին քովն ի վեր:

Երրորդ.- Տակաւին կարելի էր «կացութիւն փրկել», եթէ հեղինակը վէպը աւարտէր ոչ թէ այն ձեւով, որ աւարտած է՝ այլ, օրինակի համար, հետեւեալ երկու տարբերակներէն մէկնումէկը օգտագործելով (թող մեզի ներուի այս պառնասեան դեգերումը).-

Առաջին տարբերակ. Ուաշինկթըն, Օգոստոս 11, 1920: Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատան պատշգամը, դեսպան Արմէն Գարօ առաւօտեան սուրճին հետ աչքէ կ՛անցընէ օրուան թերթերը ու աչքէն չէ վրիպիր առաջին էջով տրուած լուր մը, որ կը վերաբերի Սեւրի դաշնագրի ստորագրութեան: Քիչ ետք, նամակաբերը կը հասցնէ Փարիզէն ուղարկուած հեռագիր մը՝ Աւետիս Ահարոնեանէն:

Երկրորդ տարբերակ. Նոյն վայրը, Մարտ 1921: Հայաստանի դեսպանը նստած է իր գրասենեակին մէջ, թերթերու դէզ մը սեղանին, որոնց բոլորին առաջին էջերուն վրայ կը հաղորդուի Պերլինի մէջ Օսմանեան կայսրութեան նախկին ներքին գործոց նախարար ու վարչապետ Թալէաթ Փաշային սպանութեան լուրը, Սողոմոն Թեհլիրեան անունով հայ երիտասարդի մը կողմէ, որ ձերբակալուած է: Եւայլն:

Մեր կարծիքով, եթէ Ալեքսադր Թոփչեան նման աւարտի մը հասցուցած ըլլար իր վէպը, գործը յանգեցուցած կ՛ըլլար տրամաբանական եւ ազգային թելադրականութիւն ունեցող վախճանի մը: Dynamic աւարտի մը: Պո՛ւմ: Այս պատճառով ալ, Օսմանեան դրամատան գրաւման նիւթով գրուած այս վէպը «փախցուած» սքանչելի առիթ մը կարելի է համարել:

Բարեբախտաբար, մեր ազատագրական պայքարը հարուստ է ներշնչող ու թելադրականութիւն ունեցող դէպքերով ու դէմքերով, որոնք տակաւին կը սպասեն «Հում Նիւթեր» նշումով դարակներու մէջ: Այնպէս որ, Ալեքսանդր Թոփչեանին համար եւս նոր մարտահրաւէրներ չեն պակսիր:

Նոյեմբեր 22, 2011

vproodian@gmail.com

Հայ ժողովուրդի ժամանակակից պատմութեան մէջ իրենց պատմական դերակատարութեամբ,

Խրիմեան Հայրիկ

հոգեւորականի անբասիր կեանքով ու հմայքով գործած բազմաթիւ նուիրեալներուն մէջ կ՛առանձնանան երկու առաքելատիպ դէմքեր՝ Խրիմեան Հայրիկ եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սահակ Բ. Խապայեան տարագիր կաթողիկոսը։

Դժուար է ակնարկի մը սահմաններուն մէջ բնութագրել Խրիմեան Հայրիկի կամ Սահակ Բ. Խապայեան Կաթողիկոսի կենդանագիրները։ Սակայն, հպանցիկ ակնարկ մը միայն բաւարար է կարենալ ընկալելու համար պատմական բարդ օրերու մէջ գործած այս երկու ՄԵԾ հոգեւորականներուն առինքնող բայց եւ խոնարհ կերպարները, որոնց վերայայտնութիւնը կրնար շատ բան փոխել ու փրկել հոգեւոր արժէքներէ ու առաջնորդութենէ ամայացող մեր հաւաքական կեանքին մէջ։

ԽՐԻՄԵԱՆ ՀԱՅՐԻԿԻ ԱՌԻՆՔՆՈՂ ԱՆԿՐԿՆԵԼԻ ՕՐԻՆԱԿԸ

Իր ժողովուրդի իրաւունքներուն պաշտպանութեան համար թրքական բռնատիրութեան դէմ պայքարող Խրիմեան Հայրիկ, իր կենդանութեան  օրով ոչ մէկ օր մտածեց փառքի եւ տիտղոսի մասին, հակառակ իրեն ընծայուած բազմաթիւ բարձր կոչումներուն եւ պատիւներուն, ան հեռու մնաց իր ինքնասիրութիւնը առաջ քաշելու մոլութենէն, այլ իբրեւ համեստ հոգեւորական եւ մտքի մշակ ան մտաւ ժողովուրդի կեանքին մէջ։ Դարձաւ կրթական մշակ, ուսումնարաններ բացաւ, Պոլսոյ եւ ապա Վարագայ վանքին մէջ հրատարակեց «Արծուի Վասպուրականի» հանդէսը, եղաւ Մուշի Առաջնորդ, Ս. Կարապետ վանքի վանահայր, այնտեղ հրատարակեց Արծուիկ Տարօնոյ» թերթը, ընտրուեցաւ Պոլսոյ պատրիարք, իր յախուռն նկարագրին եւ գործունէութեան պատճառով հրաժարեցաւ, այնուհետեւ աքսորուեցաւ Երուսաղէմ եւ 1892 թուականի Մայիսի 5ին՝ միաձայնութեամբ ընտրուեցաւ Ամենայն հայոց կաթողիկոս։ Իր ստանձնած բոլոր պաշտօններուն ու հանգամանքներուն մէջ ան մնաց համեստ ու բարի հոգեւորականը, ներհուն մտաւորականն ու գրողը, հայ ժողովուրդի իրաւունքներուն խիզախ պաշտպանը, թրքական բռնատիրութեան դէմ պատրաստուած բողոքագիրներուն նախաձեռնող ոգին, եւ հայ ազատագրական պայքարի գաղափարական բովանդակութիւն ներշնչող առաջնորդը։

Սահակ Բ. կաթողիկոս

Հայրիկ կոչումը շատ բան կ՛ըսէ Մկրտիչ Խրիմեան Կաթողիկոսի անձին եւ կերպարին մասին։ Տակաւին հազիւ 42 տարեկան հասակին Տարօնի ժողովուրդը ի տես իր առաջնորդին ցուցաբերած խիզախ կեցուածքին եւ իրաւունքներու պաշտպանութեան ինքնաբուխ կերպով անոր շնորհեց ՀԱՅՐԻԿ պատուանունը։ Այնուհետեւ Խրիմեան Հայրիկի քայլերը զինք տարին մինչեւ Պերլինի Վեհաժողով, ուր իր ապրած ծանր յուսախափութենէն ետք Խրիմեան Հայրիկ դիմելով ժողովուրդին պիտի ըսէր՝ «Ժողովուրդ Հայոց, անշուշտ լաւ հասկացաք, թէ զէնքն ինչ կրնայ գործել եւ կը գործէ։ Ուրեմն սիրելի եւ օրհնեալ հայաստանցիներ, երբ հայրենիք վերադառնալու լինէք, ձեր բարեկամաց եւ ազգականաց իբրեւ պարգեւ մէկ–մէկ զէնք տարէք, զէնք առէք ու դարձեալ զէնք։ Ժողովուրդ Հայոց, ամէնէն առաջ քո ազատութեան յոյսը քո վրայ դիր, քո խելքին ու բազկին ուժ տուր, մարդն ինքնիրմէ պէտք է աշխատի, որ փրկուի»։

Հայրիկի Ամենայն հայոց կաթողիկոսութեան տարիները եղան նոյնքան փոթորկոտ։ 1903ին ան խիզախօրէն դիմագրաւեց ցարական Ռուսիոյ ճնշումները եւ մերժեց հայ եկեղեցական կալուածներու յանձնումը յայտարարելով՝ որ «ես Հայ Եկեղեցւոյ ունեցուածքի ոչ թէ տէրն եմ այլ աւանդապահը» եւ հրահանգեց բոլորին չենթարկուիլ ցարական հրամանին։ Գործադրուած բոլոր ճնշումները անզօր եղան ընկճելու ծերունազարդ արծիւը, որ իր ժողովուրդին հետ շարունակեց պայքարը, մինչեւ որ 1905ին ցարական հրամանով վերադարձուեցան ազգային եկեղեցական կալուածները ու վերաբացուեցան հայկական դպրոցները։

Այսօր Խրիմեան Հայրիկ կաթողիկոսական իր հանգամանքէն անդին վերածուած է ազգային խորհրդանիշի, Հայաստանի ազատագրութեան գաղափարական վէմին։ Խրիմեան Հայրիկի հոգեւորականի արժանիքներուն, մարդկային առաքինութիւններուն եւ ազգային նուիրաբերումին դիմաց կը փշրուին բոլոր ինքնասիրութիւնները։

Արդարեւ, Հոգեւորականին հանգամանքն ու սքեմը չեն որ կ՛արժեւորեն անոր անձն ու արժանիքները, ոչ ալ ժամանակակից կեանքի աշխարհիկ շռայլութիւններով յագեցած կենսակերպը, այլ դարերու ընթացքին հայ եկեղեցւոյ արարած արժէհամակարգին ու մարդկային եւ հոգեւոր առաքինութիւններուն ներշնչումով ապրուած մաքրակենցաղ վարքն ու ազգային հաւաքկան կեանքին մէջ հոգեւորականի անշահախնդիր ծառայութիւնն է, որ ժողովուրդի աչքին կը բարձրացնեն հոգեւորականը։

ՏԱՐԱԳԻՐ ՍԱՀԱԿ Բ. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԽՈՆԱՐՀՈՒԹԵԱՆ ՀՄԱՅՔԸ

Կոտորածներու, աքսորի ու հալածանքներու արիւնոտ ճանապարհէն անցած ու իր հօտին նման տարագիր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան պատմական աթոռին տարագիր գահակալը՝ Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոս 1922 թուականի Փետրուար 22ին Դամասկոսէն կը հրապարակէ տարագրութեան մէջ գրուած իր անդրանիկ կոնդակը եւ իր ժողովուրդի զաւակներուն դիմելով կը գրէ.

«Ողջոյն Հայոց Կիլիկիոյ՝ գաղթականութեամբ ցրուեալ ի սփիւռս սշխարհի. ողջոյն տառապելոցդ՝ ի տառապակիր Հայրապետէ ի Սահակայ Կաթողիկոսէ– երբեմն Մեծի, այժմ աւերեալ Տանն Կիլիկիոյ.

«Ըստ ընկալեալ սովորութեան պէտք է որ ընդհանրական կոնդակի ձեւ ունենար թուղթս՝ ծիրանադրոշմ ճակատով։ Բայց ես ոչ Հռոմկլայէն եւ ոչ ալ Սիսէն կը գրեմ, այլ մեր պատուական իշխաններուն եւ իշխանազուններուն, մանաւանդ երգուած ու սրբացած Վահան Գողթնացւոյն գերեվարեալ քաղաքէն, Դամասկոսէն, ուր ո՛չ Հայրապետական Աթոռ ու գաւազան, ո՛չ հայրապետական դիւան ու դիւանադպիր , ո՛չ կնիք եւ ո՛չ ծիրանեկարմիր կան, այլ ամենայն ինչ սեւ է…

«Ուրեմն առանց ձեւն ու դրոշմը փնտռելու ձայն տուէք, սիրելի՛ որդեակք. ո՞ւր էք. որպէսզի հետեւիմ ձեր խաչակրութեան հետքերուն. եթէ ոչ նիւթապէս սփոփելու, գոնէ ցաւերուդ ցաւակից ըլլալով՝ թեթեւցնէի ձեր լուծն ու բեռը…»։

Սիսի Կաթողիկոսական իր փառաւոր Աթոռը կորսնցուցած տարագիր հայրապետը իր հանգամանքին երբեմնի հմայքն ու փառքը անտեսելով, վշտաբեկ սրտով կը հետեւի իր հօտին ու կը փնտռէ իր ժողովուրդը՝ «ձայն տուէք, սիրելի՛ որդեակք. ո՞ւր էք. որպէսզի հետեւիմ ձեր խաչակրութեան հետքերուն»։

1915էն մինչեւ Անթիլիասի մայրավանքի կալուածին վարձակալութիւնը 1930, Սահակ Բ. կաթողիկոս կը հետեւի իր ժողովուրդին։ Իր երբեմնի հօտի փրկութեան ու վերապրումին հաւատքը նոր աւիշ կը ներարկեն ծերունազարդ հայրապետին, որ մահուան եւ համատարած յուսալքութեան այդ օրերուն իր մէջ ուժ կը հաւաքէ ու իր տեսլապաշտ հոգիին խորունկներէն արձագանգող ամուր հաւատքով տոգորուած կը գրէ՝ «Պարտաճանաչ եւ պարտակատար ազգերը մահ չունին. թէեւ հալածուին ու նահատակուին. որովհետեւ կաթիլք նահատակաց օրհնութեան սերմեր են, որոնցմով նոր սերունդներ կը ծլին, կը ծաղկին ու կը պտղաբերին…»

Նահատակներու հեղած արեան սերմերը իսկապէս ծիլեր արձակեցին ու Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան նստավայր Անթիլիասը դարձաւ հոգեմտաւոր փարոս, ուրկէ սերունդներ քալեցին դէպի ժողովուրդի ծառայութեան անդաստանը։

Տարագիր հայութեան վերապրումի ճիգին մէջ մեծ դերակատարութիւն վերապահուած էր Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, որուն վիճակուած էր որոշադրիչ դերակատարութիւն ունենալ ոչ միայն Սփիւռքի կազմակերպման գործին մէջ, այլ աւելին՝ համաշխարհային բեմերու վրայ հանդիսանալ պահանջատէր հայութեան արդար պայքարին դրօշակակիրը։ Այդ ծիրէն ներս կատարուած հետեւողական աշխատանքին արդիւնքն էր նաեւ 1983 թուականին Եկեղեցիներու Համաշխարհային Խորհուրդին կողմէ Վանքուվըրի մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան բանաձեւին որդեգրումը ու այդ կազմակերպութեան ճամբով Գարեգին Բ. եւ Արամ Ա. կաթողիկոսներու օրով ձեռք բերուած բազմաթիւ նուաճումները։

Արդարեւ, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը վերապրող կենդանի վկան է Հայոց Ցեղասպանութեան եւ իբրեւ այդպիսին՝ պատմական եւ իրաւական իւրայատուկ արժէք եւ դերակատարութիւն ունի Ցեղասպանութեան ճանաչման, հողային պահանջատիրութեան ու հատուցման պայքարին մէջ։

Սահակ Բ. կաթողիկոսի ներշնչումով գործեցին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան բոլոր գահակալները։ Անոնց համար Աթոռը աւելի բարձր էր քան աթոռակալը։ Սահակ կաթողիկոս Հայոց Ցեղասպանութեան եւ տարագրութեան ծանր օրերուն «Կաթողիկոս Աւերակաց» ստորագրութեամբ գրուած նամակներուն եւ թղթակցութիւններուն մէջ մանրամասնօրէն տեղեկագրած է ողբերգական իրադարձութիւնները, որոնց մէջ միշտ ալ տագնապով անդրադարձած է ժողովուրդի իրավիճակին, փրկութեան ճիգերուն, Կիլիկիոյ կաթողիկոսական Աթոռի պահպանումին, անոր պատմական առաքելութեան յարատեւութեան ապահովումին, միաբանութեան վերընձուղումին։

Հետաքրքրական է կարդալ 1930ի Օգոստոս 3ին Անթիլիաս հասնելէ ետք Բաբգէն եպս. Կիւլէսէրեանի  )ապա կաթողիկոս( կողմէ իր օրագիրին մէջ արձանագրուած սա տողերը՝ «Օտար աստղերու տակ ենք, Կիլիկիա ուր, Անթիլիա՛ս ուր շէնքերու այս ընդարձակ ամայութիւնները վաղը պիտի ոգեւորուին դպրոցականներու ապագայ երազներով եւ տեսիլքներով»։

Եւ այդ երազներն ու տեսիլքները իրականութիւն դարձան։ Ու այդ տեսլապաշտ առաքեալներէն Զարեհ Ա. կաթողիկոս 1956ի Հոկտեմբերին եպիսկոպոսական ձեռնադրութեան մը առիթով իր արտասանած քարոզին մէջ պիտի ըսեր՝ «Եպիսկոպոսը եկեղեցւոյ մէջ իշխան է, բայց  չեմ ուզեր որ դուք եպիսկոպոսութիւնը նկատէք աշխարհային  իմաստով  իշխանութիւն։ Եպիսկոպոսը իշխան է հոգիով, ո՛չ թէ օրէնքով եւ աստիճանով, այլ հոգիով, երբեք հրամայող ու հպարտ, այլ՝ հեզ, խոնարհ եւ համբերող այս եկեղեցին շատ իշխաններ ունեցած է, մեզմէ շատ բարձր պատուով ու գիտութեամբ»։

Ցաւով կ՛արձանագրենք որ հասարակութեան մօտ հետզհետէ դրսեւորուող անտարբերութիւնը վիհ մը բացած է եկեղեցւոյ, եկեղեցականին եւ ժողովուրդին միջեւ։ Գեղեցիկ ճառեր կը խօսուին ծառայութեան, նուիրաբերումի եւ խոնարհութեան մասին, սակայն գործնականին մէջ կը մոռցուին անոնք, որոնք հաւաքական մեր կեանքը կը լուսաւորեն իրենց անաղմուկ ծառայութեամբ։ Տասնամեակներու նուիրեալ աշխատանքով վաստակած բազմաթիւ խոնարհ նուիրեալներ այս աշխարհէն կը մեկնին աննկատ, անտեսուած, իրենց կենադանութեան օրով առանց գնահատանքի սփոփիչ խօսքի մը արժանանալու բաւարարութեան։

Հասարակութեան մէջ սկսած են խախտիլ պատմական, բարոյական ու հոգեմտաւոր արժէքներու չափանիշները։ Հարցը աւելի յստակացնելու եւ ընդհանրութենէն դուրս բերելու համար խօսինք օրինակներով։

Շատ կը խօսինք Հայոց Ցեղասպանութեան մասին ու օրն ի բուն բոլորս ալ կը պայքարինք Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման, հատուցման ու բռնագրաւուած մեր հայրենիքի ազատագրութեան համար։ Բանանք պատմութեան այդ տխուր դրուագին՝ Հայոց Ցեղասպանութեան  ցաւոտ էջերը եւ այնտեղ մենք պիտի գտնենք մարտիրոսութեան անկրկնելի հերոսական դէպքեր, հոգեւորականի այնպիսի առինքնող կերպարներ, որոնք իրենց նահատակութեամբ հարստացուցին հայ եկեղեցւոյ ՍՈՒՐԲԵՐՈՒ շարքը, որոնց սրբադասման պատմական որոշումը դժբախտա-բար տակաւին կ՛ուշանայ, որոնք ներշնչումի աղբիւր կրնան դառնալ այսօրուան հայ հոգեւորականին ու մեր ժողովուրդին։

Մեր մէջ հետզհետէ սկսած է մթագնիլ պատմական մեր անցեալին ծանօթութիւնը, այդ գծով հետաքրքրութիւնը, ոչ ոք այլեւս կը թերթատէ անցեալի էջերը, ապրո՛ղ էջերը, ներկան իր զեխութեամբ ու շռայլութեամբ համակած է մեր հաւաքական կեանքը ու կ՛ապրինք մեր շրջապատի պարտադրած ընկերային ներկայ չափանիշերով ու մեր արարքները կ՛արդարացնենք ժամանակակից կեանքին յարմարելու պահանջով։

Ո՞վ կը յիշէ այսօր Մշոյ Առաքելոց Վանքին Յովհաննէս վարդապետը, որուն վրայ նաւթ թափելով ողջ ողջ այրեցին ցեղասպան թուրք ասկեարները, ո՞վ կը յիշէ այսօր Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսը, որ Սարդարապատի գոյամարտի օրերուն ճակատներուն վրայ կանգնած էր հայ կամաւորներուն կողքին իբրեւ նոր օրերու Ղեւոնդ Երէց։ Եւ այսպէս կարելի է շարքը երկարել։

Խրիմեան Հայրիկ, Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոս ու անոր յաջորդները, մինչեւ իսկ իր աթոռին վրայ կենդանի մարտիրոսութեամբ շիջած Զարեհ Ա. կաթողիկոս այս աշխարհէն մեկնած են իրենց համեստ կեանքին, իրենց անբասիր ու մաքրակենցաղ հոգեւորականի ու ազգանուէր առաջնորդի օրինակը ժառանգ թողնելով յետնորդներուն։ Անոնք իրենց պատիւն ու փառքը համարած են ծառայութեամբ, տառապանքով ու նուիրաբերումով փայլատակող սեփական խոնարհութեան կերպարը։

Այսօր Խրիմեան Հայրիկի, Սահակ Բ. ու Զարեհ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսներուն խոնարհութեան եւ նուիրաբերումի այդ ոգիին վերայայտնութիւնն է միայն, որ հայ եկեղեցին ու եկեղեցականը կը բարձրացնեն ժողովուրդի աչքին, այլապէս ամէն պատիւ եւ շռայլութիւն, ամէն հանգամանք ու հեղինակութիւն ժամանակին հետ կ՛անյետին անվերադարձ։

Ռիչարդ Յովհաննիսեան,
Երեւանի պետական համալսարան
18 Նոյեմբերի, 2011թ.

Այն, որ ԱՄՆ սենատը մերժելու էր Հայաստանի մանդատի ստանձնումը՝ ակնյայտ էր բոլորին, թերեւս առաջին հերթին՝ ԱՄՆ նախագահ Վուդրօ Վիլսոնին: Փորձառու եւ խորագէտ իրաւաբան Վիլսոնի համար պարզ էր, որ անգամ քաղաքական կամքի առկայութեան դէպքում բացակայում էր իրաւական հիմքը, որը Միացեալ Նահանգներին թոյլ կը տար ստանձնել Հայաստանի մանդատը, քանի որ մանդատային համակարգը խարսխուած էր Ազգերի լիգայի կանոնադրութեան (The Covenant of the League of Nations) 22րդ յօդուածի վրայ: Այսինքն, միայն այն երկրներն էին կարող ստանձնել որեւէ մանդատ, ովքեր մինչ այդ արդէն ընդունել էին յիշեալ Կանոնադրութիւնը կամ համընթաց պիտի ընդունէին: Ըստ այդմ, քանզի ԱՄՆ սենատը մինչ այդ հաւանութեան չէր արժանացրել Ազգերի լիգայի կանոնադրութիւնը, (այն է՝ Վերսալի պայմանագիրը, որի անքակտելի առաջին մասն էր (1-30 յօդուածներ) հէնց խնդրոյ առարկայ կանոնադրութիւնը) ցանկութեան դէպքում անգամ, իրաւական հիմքերի բացակայութեան պատճառով, չէր կարող ստանձնել Հայաստանի մանդատը:

Հետեւաբար, ինչո՞ւ էր Վիլսոնը 1920թ. Մայիսին սենատ բերում Հայաստանի մանդատի հարցը, ինչո՞ւ էր հարուածի տակ դնում սեփական վարկը: Այդ քայլը բացատրել «պատմութեան մէջ բարի գործ կատարած մարդու անուն թողնելու» ցանկութեամբ առնուազն անհամոզիչ է: Ընդհանրապէս, Վիլսոնը պատմութեան մէջ մնալու առումով հայերի յոյսին չէր, քանի որ Ազգերի լիգայի գաղափարի ջատագովութեան համար արդէն իսկ արժանացել էր 1919թ.ի Նոբելեան խաղաղութեան մրցանակին:

Մինչեւ բուն պատասխանին անդրադառնալը անհրաժեշտ է մի յստակեցում եւս: Մանդատի մերժումը վնասելու էր Վիլսոնի հեղինակութեանը, բայց ոչ՝ հայերի անվտանգութեանը, ինչպէս ներկայացնում են ոմանք: ԱՄՆն Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ պատերազմի մէջ չէր եղել Օսմանեան կայսրութեան հետ: Հետեւաբար, հայերին պաշտպանելու համար Սենատը, համաձայն ԱՄՆ սահմանադրութեան I յօդուածի 8(11) կէտի, նախ պիտի պատերազմ յայտարարեր Օսմանեան կայսրութեանը: Մի բան, որը բացառւում էր սկզբունքօրէն: Դրա մասին գիտէին բոլորը՝ ե՛ւ հայերը, ե՛ւ թուրքերը, հետեւաբար մանդատի մերժումը որեւէ նոր իրավիճակ չէր ստեղծում: Այս եզրակացութեան օգտին է խօսում նաեւ այն փաստը, որ քեմալականները Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ յարձակումն սկսեցին ոչ թէ մանդատի մերժումի լուրն առնելուն պէս (իսկ մանդատը սենատի կողմից մերժուել է 1920թ. Յունիսի 1ին), այլ բոլշեւիկների հետ 1920թ. Օգոստոսի 24ի փոխօգնութեան գաղտնի համաձայնագիրը կնքելուց յետոյ միայն:

Հիմա անդրադառնանք բուն հարցին՝ ի վերջոյ ինչո՞ւ էր Վուդրօ Վիլսոնը, ով ծանր առողջական վիճակի պատճառով հետզհետէ կորցնում էր իր քաղաքական կշիռը, չարդարացուած հարուածի տակ դնում իր վարկը: Իսկ մի գուցէ այդ քայլն արդարացուա՞ծ էր, եւ նպատակը ոչ թէ մանդատի ընդունումն էր, այլ այդ հարցի ինքնին քննարկումը:

Յիշենք ինչ վիճակ էր տիրում 1920թ. Մայիսին Հարաւային Կովկասում: Բոլշեւիկեան 11րդ բանակը 1920թ. Ապրիլի վերջին արդէն գրաւել էր Ադրբեջանը: Մայիսին Հայաստանում առաջին յեղաշրջման փորձն էր արուել: Անկախ Հայաստանի օրերը հաշուած էին: Ժամանակի ամերիկեան դիւանագիտական գրագրութիւնը միանշանակօրէն ցոյց է տալիս, որ ամերիկացիները լիովին տեղեկացուած էին ստեղծուած իրավիճակի մասին: Չկար որեւէ ուժ, որն ի վիճակի լինէր դիմակայելու բոլշեւիկաքեմալական յարձակմանը Հայաստանի Հանրապետութեան վրայ: Միայն անսպասելի ռազմական զարգացումները լեհական ճակատում յետաձգեցին Հայաստանի վրայ յարձակումը: 1920թ. Ապրիլ-Մայիսի լեհական հակահարուածը բոլշեւիկներին ստիպեց հիմնական ուժերը տեղափոխել Արեւմտեան ճակատ: Իսկ քեմալականները միայնակ չհամարձակուեցին յարձակուել Հայաստանի վրայ, քանի որ հայկական բանակը Ապրիլ-Մայիսին դեռեւս բաւարար չափով չէր բարոյալքուել բոլշեւիկեան պրոպագանդայի քայքայիչ ազդեցութեան տակ:

Վուդրօ Վիլսոնն իրատես քաղաքական գործիչ էր եւ ստեղծուած իրավիճակում նրա գործողութիւնները հետապնդում էին հիմնականում մի նպատակ՝ հնարաւորինս ստեղծել եւ կայացնել Հայաստանի Հանրապետութեան իրաւունքների մնայուն եւ անսասան իրաւական հիմքեր, այն յոյսով, որ մի օր Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը վերագտնի իր անկախութիւնը եւ կը կարողանայ սեփական իրաւունքներին տէր կանգնել՝ ապաւինելով նշեալ հիմքերին: Հէնց այս տրամաբանութեան մէջ պէտք է դիտարկել նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիայի սահմանը որոշող Իրաւարար վճռի կայացումը հայոց պետականութեան գոյութեան թէկուզեւ վերջին օրերին (22 Նոյեմբերի, 1920թ.) եւ յատկապէս այդ վճռի կնքումը Միացեալ Նահանգների պետական մեծ կնիքով:

Վուդրօ Վիլսոնը նախագահ լինելուց առաջ, բառիս բուն եւ փոխաբերական իմաստով, նախ իրաւագէտ էր: Նա ԱՄՆ նախագահներից միակն է, որ գիտական աստիճան ունի՝ այն էլ իրաւագիտութեան դոկտորի կոչում: Որպէս իրաւագէտ՝ Վիլսոնը լաւ հասկանում էր, որ սենատում Հայաստանի մանդատի հարցի մուտքագրումը եւ քննարկումը պիտի սենատի մակարդակով եւ նրա կողմից ամրագրի այն դրոյթները, որոնց վրայ խարսխուած է մանդատային համակարգը եւ որոնց հիման վրայ մանդատի հարցը ենթակայ է քննարկման: Արդէն վերը նշել էինք, որ ընդհանրապէս մանդատների համար հիմք էր հանդիսանում Ազգերի լիգայի կանոնադրութեան 22րդ յօդուածը: Այդ յօդուածը մասնաւորապէս արձանագրում է, որ մանդատները հաստատւում են «այն գաղութների եւ տարածքների վրայ, որոնք վերջին պատերազմի հետեւանքով դադարել են լինել այն պետութիւնների գերիշխանութեան տակ, որոնք նախկինում կառավարել են դրանք»: (To those colonies and territories which as a consequence of the late war have ceased to be under the sovereignty of the States which formerly governed them.)

Այսինքն, մանդատ կարելի էր հաստատել միայն այն «գաղութների եւ տարածքների» նկատմամբ, որոնց վրայից արդէն իսկ վերացուած էր նախկին գերիշխանութիւնը: Այսինքն, ԱՄՆ Սենատը, 1920թ. Մայիսին քննութեան վերցնելով Հայաստանի մանդատի հարցը, այդ իսկ գործողութեամբ, անկախ քուէարկութեան ելքից, հաստատում էր այն իրաւական փաստը, որ խնդրոյ առարկայ տարածքի վրայից վերցուած էր թուրքական գերիշխանութիւնը (sovereignty): Հակառակ պարագային սենատը իրաւասու չէր քննարկելու որեւէ երկրի գերիշխանութեան ներքոյ գտնուող տարածքի կարգավիճակի հարց: Յիշեալ 22րդ յօդուածի չորրորդ պարբերութիւնը մասնաւորեցնում է, որ մանդատային համակարգը վերաբերում է նաեւ «որոշակի համայնքների, որոնք նախկինում պատկանել են Թուրքական կայսրութեանը» (Certain communities formerly belonging to the Turkish Empire): Այսինքն, յստակեցուած է երկու դրուագ. առաջինը՝ մանդատային համակարգը վերաբերում է նաեւ «թուրքական կայսրութեանը», եւ երկրորդ՝ Ազգերի լիգայի կանոնադրութեան ուժի մէջ մտնելու պահից (10 Յունուարի, 1920թ.) եւ դրա հետեւանքով, խնդրոյ առարկայ տարածքների վրայից վերցուած էին «թուրքական կայսրութեան» տիտղոսն ու գերիշխանութիւնը (title and sovereignty):  «նախկինում պատկանել են Թուրքական կայսրութեանը» (formerly belonging to the Turkish Empire) :

Ամփոփելով կարող ենք ասել, որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգների նախագահ Վուդրօ Վիլսոնի կողմից Հայաստանի մանդատի հարցի առաջադրումը, այնուհետեւ դրա քննարկումը եւ քուէարկութիւնը ԱՄՆ սենատում, անկախ քուէարկութեան ելքից, խնդրոյ առարկայ տարածքի վրայ թուրքական գերիշխանութեան բացակայութեան փաստի ամրագրում էր սենատի կողմից:

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ Մոտուս Վիվենտի կեդրոնի ղեկավարն է

18 Նոյեմբեր, 2011թ.

«Ինչու՞ Վիլսոնը, որ գիտէր, որ իր սենատը երբեք չի ընդունիր մանդատը, ըսաւ այո, ես կը փորձեմ:»

Ռիչարդ Յովհաննիսեան,
Երեւանի պետական համալսարան

18 Նոյեմբերի, 2011թ.

Այն, որ ԱՄՆ սենատը մերժելու էր Հայաստանի մանդատի ստանձնումը՝ ակնյայտ էր բոլորին, թերեւս առաջին հերթին՝ ԱՄՆ նախագահ Վուդրօ Վիլսոնին: Փորձառու եւ խորագէտ իրաւաբան Վիլսոնի համար պարզ էր, որ անգամ քաղաքական կամքի առկայութեան դէպքում բացակայում էր իրաւական հիմքը, որը Միացեալ Նահանգներին թոյլ կը տար ստանձնել Հայաստանի մանդատը, քանի որ մանդատային համակարգը խարսխուած էր Ազգերի լիգայի կանոնադրութեան (The Covenant of the League of Nations) 22րդ յօդուածի վրայ: Այսինքն, միայն այն երկրներն էին կարող ստանձնել որեւէ մանդատ, ովքեր մինչ այդ արդէն ընդունել էին յիշեալ Կանոնադրութիւնը կամ համընթաց պիտի ընդունէին: Ըստ այդմ, քանզի ԱՄՆ սենատը մինչ այդ հաւանութեան չէր արժանացրել Ազգերի լիգայի կանոնադրութիւնը, (այն է՝ Վերսալի պայմանագիրը, որի անքակտելի առաջին մասն էր (1-30 յօդուածներ) հէնց խնդրոյ առարկայ կանոնադրութիւնը) ցանկութեան դէպքում անգամ, իրաւական հիմքերի բացակայութեան պատճառով, չէր կարող ստանձնել Հայաստանի մանդատը:

Հետեւաբար, ինչո՞ւ էր Վիլսոնը 1920թ. Մայիսին սենատ բերում Հայաստանի մանդատի հարցը, ինչո՞ւ էր հարուածի տակ դնում սեփական վարկը: Այդ քայլը բացատրել «պատմութեան մէջ բարի գործ կատարած մարդու անուն թողնելու» ցանկութեամբ առնուազն անհամոզիչ է: Ընդհանրապէս, Վիլսոնը պատմութեան մէջ մնալու առումով հայերի յոյսին չէր, քանի որ Ազգերի լիգայի գաղափարի ջատագովութեան համար արդէն իսկ արժանացել էր 1919թ.ի Նոբելեան խաղաղութեան մրցանակին:

Մինչեւ բուն պատասխանին անդրադառնալը անհրաժեշտ է մի յստակեցում եւս: Մանդատի մերժումը վնասելու էր Վիլսոնի հեղինակութեանը, բայց ոչ՝ հայերի անվտանգութեանը, ինչպէս ներկայացնում են ոմանք: ԱՄՆն Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ պատերազմի մէջ չէր եղել Օսմանեան կայսրութեան հետ: Հետեւաբար, հայերին պաշտպանելու համար Սենատը, համաձայն ԱՄՆ սահմանադրութեան I յօդուածի 8(11) կէտի, նախ պիտի պատերազմ յայտարարեր Օսմանեան կայսրութեանը: Մի բան, որը բացառւում էր սկզբունքօրէն: Դրա մասին գիտէին բոլորը՝ ե՛ւ հայերը, ե՛ւ թուրքերը, հետեւաբար մանդատի մերժումը որեւէ նոր իրավիճակ չէր ստեղծում: Այս եզրակացութեան օգտին է խօսում նաեւ այն փաստը, որ քեմալականները Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ յարձակումն սկսեցին ոչ թէ մանդատի մերժումի լուրն առնելուն պէս (իսկ մանդատը սենատի կողմից մերժուել է 1920թ. Յունիսի 1ին), այլ բոլշեւիկների հետ 1920թ. Օգոստոսի 24ի փոխօգնութեան գաղտնի համաձայնագիրը կնքելուց յետոյ միայն:

Հիմա անդրադառնանք բուն հարցին՝ ի վերջոյ ինչո՞ւ էր Վուդրօ Վիլսոնը, ով ծանր առողջական վիճակի պատճառով հետզհետէ կորցնում էր իր քաղաքական կշիռը, չարդարացուած հարուածի տակ դնում իր վարկը: Իսկ մի գուցէ այդ քայլն արդարացուա՞ծ էր, եւ նպատակը ոչ թէ մանդատի ընդունումն էր, այլ այդ հարցի ինքնին քննարկումը:

Յիշենք ինչ վիճակ էր տիրում 1920թ. Մայիսին Հարաւային Կովկասում: Բոլշեւիկեան 11րդ բանակը 1920թ. Ապրիլի վերջին արդէն գրաւել էր Ադրբեջանը: Մայիսին Հայաստանում առաջին յեղաշրջման փորձն էր արուել: Անկախ Հայաստանի օրերը հաշուած էին: Ժամանակի ամերիկեան դիւանագիտական գրագրութիւնը միանշանակօրէն ցոյց է տալիս, որ ամերիկացիները լիովին տեղեկացուած էին ստեղծուած իրավիճակի մասին: Չկար որեւէ ուժ, որն ի վիճակի լինէր դիմակայելու բոլշեւիկաքեմալական յարձակմանը Հայաստանի Հանրապետութեան վրայ: Միայն անսպասելի ռազմական զարգացումները լեհական ճակատում յետաձգեցին Հայաստանի վրայ յարձակումը: 1920թ. Ապրիլ-Մայիսի լեհական հակահարուածը բոլշեւիկներին ստիպեց հիմնական ուժերը տեղափոխել Արեւմտեան ճակատ: Իսկ քեմալականները միայնակ չհամարձակուեցին յարձակուել Հայաստանի վրայ, քանի որ հայկական բանակը Ապրիլ-Մայիսին դեռեւս բաւարար չափով չէր բարոյալքուել բոլշեւիկեան պրոպագանդայի քայքայիչ ազդեցութեան տակ:

Վուդրօ Վիլսոնն իրատես քաղաքական գործիչ էր եւ ստեղծուած իրավիճակում նրա գործողութիւնները հետապնդում էին հիմնականում մի նպատակ՝ հնարաւորինս ստեղծել եւ կայացնել Հայաստանի Հանրապետութեան իրաւունքների մնայուն եւ անսասան իրաւական հիմքեր, այն յոյսով, որ մի օր Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը վերագտնի իր անկախութիւնը եւ կը կարողանայ սեփական իրաւունքներին տէր կանգնել՝ ապաւինելով նշեալ հիմքերին: Հէնց այս տրամաբանութեան մէջ պէտք է դիտարկել նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիայի սահմանը որոշող Իրաւարար վճռի կայացումը հայոց պետականութեան գոյութեան թէկուզեւ վերջին օրերին (22 Նոյեմբերի, 1920թ.) եւ յատկապէս այդ վճռի կնքումը Միացեալ Նահանգների պետական մեծ կնիքով:

Վուդրօ Վիլսոնը նախագահ լինելուց առաջ, բառիս բուն եւ փոխաբերական իմաստով, նախ իրաւագէտ էր: Նա ԱՄՆ նախագահներից միակն է, որ գիտական աստիճան ունի՝ այն էլ իրաւագիտութեան դոկտորի կոչում: Որպէս իրաւագէտ՝ Վիլսոնը լաւ հասկանում էր, որ սենատում Հայաստանի մանդատի հարցի մուտքագրումը եւ քննարկումը պիտի սենատի մակարդակով եւ նրա կողմից ամրագրի այն դրոյթները, որոնց վրայ խարսխուած է մանդատային համակարգը եւ որոնց հիման վրայ մանդատի հարցը ենթակայ է քննարկման: Արդէն վերը նշել էինք, որ ընդհանրապէս մանդատների համար հիմք էր հանդիսանում Ազգերի լիգայի կանոնադրութեան 22րդ յօդուածը: Այդ յօդուածը մասնաւորապէս արձանագրում է, որ մանդատները հաստատւում են «այն գաղութների եւ տարածքների վրայ, որոնք վերջին պատերազմի հետեւանքով դադարել են լինել այն պետութիւնների գերիշխանութեան տակ, որոնք նախկինում կառավարել են դրանք»: (To those colonies and territories which as a consequence of the late war have ceased to be under the sovereignty of the States which formerly governed them.)

Այսինքն, մանդատ կարելի էր հաստատել միայն այն «գաղութների եւ տարածքների» նկատմամբ, որոնց վրայից արդէն իսկ վերացուած էր նախկին գերիշխանութիւնը: Այսինքն, ԱՄՆ Սենատը, 1920թ. Մայիսին քննութեան վերցնելով Հայաստանի մանդատի հարցը, այդ իսկ գործողութեամբ, անկախ քուէարկութեան ելքից, հաստատում էր այն իրաւական փաստը, որ խնդրոյ առարկայ տարածքի վրայից վերցուած էր թուրքական գերիշխանութիւնը (sovereignty): Հակառակ պարագային սենատը իրաւասու չէր քննարկելու որեւէ երկրի գերիշխանութեան ներքոյ գտնուող տարածքի կարգավիճակի հարց: Յիշեալ 22րդ յօդուածի չորրորդ պարբերութիւնը մասնաւորեցնում է, որ մանդատային համակարգը վերաբերում է նաեւ «որոշակի համայնքների, որոնք նախկինում պատկանել են Թուրքական կայսրութեանը» (Certain communities formerly belonging to the Turkish Empire): Այսինքն, յստակեցուած է երկու դրուագ. առաջինը՝ մանդատային համակարգը վերաբերում է նաեւ «թուրքական կայսրութեանը», եւ երկրորդ՝ Ազգերի լիգայի կանոնադրութեան ուժի մէջ մտնելու պահից (10 Յունուարի, 1920թ.) եւ դրա հետեւանքով, խնդրոյ առարկայ տարածքների վրայից վերցուած էին «թուրքական կայսրութեան» տիտղոսն ու գերիշխանութիւնը (title and sovereignty):  «նախկինում պատկանել են Թուրքական կայսրութեանը» (formerly belonging to the Turkish Empire) :

Ամփոփելով կարող ենք ասել, որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգների նախագահ Վուդրօ Վիլսոնի կողմից Հայաստանի մանդատի հարցի առաջադրումը, այնուհետեւ դրա քննարկումը եւ քուէարկութիւնը ԱՄՆ սենատում, անկախ քուէարկութեան ելքից, խնդրոյ առարկայ տարածքի վրայ թուրքական գերիշխանութեան բացակայութեան փաստի ամրագրում էր սենատի կողմից:

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ Մոտուս Վիվենտի կեդրոնի ղեկավարն է

18 Նոյեմբեր, 2011թ.

Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին ընդառաջ պետական յանձնաժողովի կազմութենէն եւ յայտարարուած առաջադրանքներէն ետք, Սփիւռքի տարածքին տակաւ ձեւաւորման ընթացքի մէջ են տուեալ համայնքներու կազմակերպ կեանքը ներկայացնող բոլոր ուժերու եւ հոսանքներու ներկայացուցիչներու ներգրաւուածութեամբ կառոյցները իրենց ենթաբաժիններով: Գործունէութեան դաշտի՝ թէ՛ համապետական եւ թէ՛ միաժամանակ համագաղութային եւ համասփիւռքեան տարողութիւնները կը նախանշեն, որ գործին կը տրուի ռազմավարական նշանակութիւն: Ու թէեւ ժամկէտային իմաստով առաջադրանքներու իրականացումը կ՛երկարի մինչեւ 2015, այսուհանդերձ մինչեւ 100ամեակ, բրգաձեւ տեսքով, ռազմավարական խորքով համակարգուած աշխատելաձեւի պարագային անիկա արդէն կրնայ վերածուիլ համայն հայութիւնը առաջնային խնդիրներու ուղղութեամբ համախմբելու եւ նպատակուղղուած գործունէութիւն ծաւալելու նորարար մշակոյթի, որ կրնայ շարունակուիլ 100ամեակէն անդին:

Պահ մը կեդրոնանանք սակայն, 100ամեակով ստեղծուող թէ՛ ներքին եւ թէ՛ արտաքին առաջնահերթութիւններուն վրայ, նախ հաստատելու համար, թէեւ ուշացած, այսուհանդերձ իբրեւ անյետաձգելի անհրաժեշտութիւն տակաւ ձեւաւորուող երկարաժամկէտ հեռանկարով համախումբ եւ կառուցակարգուած աշխատելաոճի որդեգրման կարեւորութիւնը: Ճիշդ է, որ իւրայատկութիւններու պահպանումը իւրաքանչիւր հատուածի համար խիստ կենսական է: Հաւաքական կեանքին մէջ եւս տարատեսակութիւնը, այլազանութիւնը, տարակարծութիւնները նոյնիսկ հարստացնող գործօններ են թէ՛ քաղաքական մտածողութեան կայացման եւ թէ՛ ինչու չէ ազգային կեանքի զարգացման նպատակով մրցակցային իրավիճակները վառ պահելու ուղղութեամբ: Կան հիմնախնդիրներ սակայն, որոնց հետապնդումն ու իրականացման ուղիներու ճշդումը հաւաքական, համակարգեալ գործելու եղանակ կ՛ենթադրեն: Այս մէկը, ամէն բանէ առաջ ներազգային մակարդակի վրայ ռազմավարական խորք ու նշանակութիւն ունի մանաւանդ, երբ կը խօսինք հիմնական այն առաջադրանքներու իրականացման մասին, որոնք ազգի գոյութեան, շարունակականութեան, անվտանգութեան հետ կապուած են:

Այս հիմնախնդիրներուն առաջնայինը Հայոց Ցեղասպանութեան թղթածրարն է, որ կը վերաբերի որքան ներազգային պատրաստուածութեան, այնքան արտաքին աշխարհին ներկայանալու քաղաքականութեան: Ճանաչումի հրամայականին առընթեր, ժխտողականութեան դէմ գրաւոր ու բանաւոր պայքարին համար նոր զինամթերք ապահովելը, քաղաքական իրադրութիւններու ճիշդ գնահատական կատարելն ու հայկական կողմին եւ երրորդ կողմին շահերուն համընկնեցումն ու ժամանակահատուածներու ճշդումը, նոր սերունդին համար մանկավարժական, հոգեբանական, ընկերաբանական մասնագիտութիւններու համադրումով ցեղասպանութեան հետ կապուած խնդիրները փոխանցելն ու միջազգային ընտանիքին ճշդած օրինաչափութիւններուն համապատասխան շարժիլը եւ մանաւանդ ճանաչումէն անդրանցումն ու հատուցման նպատակով իրաւական թղթածրարի պատրաստութիւնը խնդիրներ են, որոնք հատուածայնութենէ հեռու համահայկական մարդուժի համախմբումին կը կարօտին ամէնէն ընդգծուած կերպով:

Հայաստանի հանրապետութեան Սփիւռքի նախարարութեան նախաձեռնութիւնները այս ուղղութեամբ առաջադրուած աշխատելաոճի ձեւաւորման նախադրեալները կը նախանշեն: Յատկապէս մասնագիտական մարդուժի ըստ ոլորտի համախմբումը, համահայկական օրակարգերու ձեւաւորումը, տակաւ նկատառելիօրէն բազմացող սփիւռքեան ընդառաջումները աշխատանքային նորարար մշակոյթի մը հաստատման ուղղուած են:

Մինչ այդ սակայն, պարզուող հեռանկարին ընդառաջ սփիւռքեան գաղութները նոր կառոյցներու եւ աշխատանքի նոր ոճերու յառաջացումով-որդեգրումով  կրնան դէպի մեծ առաջադրանքները բացուող ուղիները հարթել: 100ամեակը հիմնախնդիրներուն առաջինն է, որուն նկատմամբ համապետական եւ համասփիւռքեան կեդրոնացումը կրնայ մագնիսացնել ամբողջ հայկական աշխարհը: Այս արդէն հիմնական հարուածը կ՛ըլլայ հայկական դաշտին մէջ ճեղքեր տեսնել ուզող ժխտող կողմին:

Դէպի 100ամեակ թիրախաւորուած աշխատանքներ՝ նորարար բովանդակութեամբ, նորովի պատրաստուածութեամբ, նորացուած  ոճերով ի հարկին նոր կառոյցներով: Համապետական եւ համասփիւռքեան տարողութիւններով:

«ԱԶԴԱԿ»

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Վերջերս Թուրքիոյ վարչապետ Ռեչեբ Թայիփ Էրտողան, գերմանիա կատարած այցին, Գերմանիոյ իր պաշտօնակիցին հետ մամլոյ ասուլիսի ընթացքին, խօսած է այն բարիքներուն մասին, զորս թուրքերը բերած են Գերմանիոյ։ Էրտողան յիշած է թուրք ֆութպոլ խաղացող Մեսուտ Էօզիլը, որ Գերմանիոյ ազգային խումբէն կը խաղայ, նաեւ ըսած է, թէ թուրքերու շնորհիւ  գերմանացիները ծանօթացան թրքական բաղնիքին։ Ա՞յս է իրենց բերած ամբողջ  բարիքը, որով վարչապետ Էրտողան կը յոխոռրտայ։

Եսայի, Տուարթէէն

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Ուրիշ շատ կարեւոր բան մըն ալ թուրքերը ծանօթացուցած եւ սորվեցուցած են գերմանացիներուն՝ ցեղասպանութիւն։ Բայց վարչապետ Էրտողան «համեստաբար» չէ ուզած այդ ուղղութեամբ ալ հպարտանալ։ Իսկ մէկ բան որ թուրքերը չեն կրցած սորվեցնել գերմանացիներուն, այդ ալ ցեղասպանութիւնը ուրանալու նուրբ արուեստն է։

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Հայ մամուլին մէջ կարդացած եմ, Հայաստանի հանրապետութեան վարչապետ Տիգրան Սարգսեանի յայտարարած «կոտրուած տաշտ» օրինակին մասին, որ խրտչեցուցած է ընդդիմադիր ճակատի կուսակցութիւնները։ Ճիշդ ի՞նչ ըսել կ՛ուզէ վարչապետը։

Սիրան, Սանթա Մոնիքայէն

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.-  Շատ պարզ է։ Անոնք որոնք իր պատկանած Հանրապետական կուսակցութեան անդամ, կամ կողմնակից չդառնան, իրենք զիրենք պիտի գտնեն «կոտրած տաշտ»ի առաջ եւ պիտի չկարենան օգտուիլ անոր պարունակութենէն։ Իսկ անոնք որ կուսակցութեան կամ վարչապետին կը հետեւին, պիտի գտնուին «Չկոտրած տաշտ»ի առաջ եւ պիտի կարենան անոր (Հայաստանին) պատառները լափել առատ- առատ։ Բայց վարչապետը եւ իրեն պէս մտածողներն ու գործողները պէտք է լաւ գիտնան, որ եթէ այսպէս ընթանան, օր մը կրնան իրենք զիրենք գտնել նոյն այդ տաշտին մէջ, որպէս՝ պատառ։

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Երկու շաբաթ առաջ Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ ելույթ ունենալով, կրկին անգամ շեշտած է, թէ արտագաղթին պատճառով Հայաստանի ժողովուրդը կը պակսի եւ հիմա հազիւ երկու միլիոնի հասնի, իսկ Ատրպէյճանի բնակչութիւնը կ՛աւելնայ ու ներկայիս արդէն ինը միլիոն է: Այս համեմատութեամբ Ատրպէյճան դիւրութեամբ կրնայ պարտութեան մատնել Հայաստանը։ Իրականութիւն կա՞յ իր ըսածներուն մէջ։

Մկուչ, Լաս Վեկասէն

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Ըստ երեւոյթին Իլհամ Ալիեւ աւելի մտահոգ է Հայաստանի արտագաղթով, քան Հայաստանի իշխանութիւնները։ Թէեւ իր տուած թիւերը տարակուսելի են, բայց նոյնիսկ եթէ ճիշդ ըլլան, բնակչութեան թիւի առաւելութիւնը երբեք երաշխիք չէ՝ ռազմական առաւելութեան։ Պարոն Ալիեւ երբեք գաղափար ունի՞, թէ իսրայէլի բնակչութիւնը քանի միլիոն է, իսկ զինք շրջապատող արաբական երկիրներունը՝ քանի։

Նոյեմբերի 25ին ԱՄՆում «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի հովանու ներքոյ կ’անցկացուի Հայաստանում եւ Արցախում սոցիալ–տնտեսական ծրագրերի իրականացման համար միջոցների հանգանակման աւանդական հեռուստամարաթոնը: Ըստ էութեան՝ մի շարք երկրներում արդէն սկսուել է նուիրատուութիւնների նախնական հանգանակութիւնը, սակայն այդ մարդասիրական ակցիայի ապոթէոզը (գագաթնակէտը-Խմբ.)  հանդիսանում է հէնց այն միջոցառումը, որը կը կազմակերպուի Լոս Անջելեսում:

Պէտք է ասել՝ հեռուստամարաթոնների անցկացման ամբողջ պատմութեան մէջ դրանք կրել են նպատակային բնոյթ եւ ուղղուած են եղել այս կամ այն ժամանակաշրջանում առաջնահերթ նշանակութիւն ունեցող կոնկրետ խնդրի լուծման: «Հայաստան» հիմնադրամի շնորհիւ ԼՂՀում իրացուել են ոչ քիչ ծրագրեր՝ ուղղուած հանրապետութեան յետպատերազմեան վերականգնմանն ու նրա սոցիալ–տնտեսական զարգացմանը: Մշակուել էին ենթակառուցուածքի ստեղծման ու զարգացման, մասնաւորապէս՝ ճանապարհային, Մարտակերտի, Մարտունու եւ Հադրութի շրջանների, Շուշի քաղաքի վերականգնման ծրագրերը: Անցած տարում ԼՂՀ իշխանութիւնների առաջարկութեամբ հիմնադրամի Հոգաբարձուների խորհուրդը որոշեց միջոցների հանգանակութիւն կազմակերպել մեր հանրապետութեան ջրամատակարարման ծրագրի իրականացման համար: Թերեւս աւելորդ է խօսել այդ նախագծի կարեւորութեան մասին, որն ունի իրօք ռազմավարական նշանակութիւն: Նրա հրատապութիւնը հաստատւում է նաեւ այն բանով, որ այն, որպէս առաջնային,  առանձնացուած է նաեւ այս տարի:

æրի հիմնախնդիրը Լեռնային Ղարաբաղում միշտ է սուր եղել: Այն դէպքում, երբ, ըստ մասնագէտների գնահատումների, ջրային պաշարներն այստեղ միշտ էլ աւելի քան բաւարար են եղել: Թւում է՝ պարադոքս է. այդքան ջուր ունենալ եւ միեւնոյն ժամանակ նրա սուր կարիքն զգալ: Սակայն նման, առաջին հայեացքից, անհեթեթութիւնը, դառնում է հասկանալի, եթէ հիմնախնդրին նայում ենք ոչ թէ տնտեսական, այլ քաղաքական  տեսակէտից: Այդ պատճառով հարկ է վերապահում կատարել. ջրի հիմնախնդիրը ծայրաստիճան սուր է դարձել Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում գտնուելու ժամանակաշրջանում:

Բանն այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ ադրբեջանական իշխանութիւնների խտրական քաղաքականութեան կարեւոր բաղադրամասերից մէկը եղել է հայկական բնակչութեան համար այնպիսի կենսապայմանների ստեղծումը, որոնք նրան կը հարկադրէին լքել հայրենիքը: Հայկական ինքնավար մարզին չէր թոյլատրւում նոյնիսկ իր տարածքով հոսող գետերը լիաչափ օգտագործել սեփական կարիքների համար, որոնց ջրերն անարգել հոսում էին հարեւան ադրբեջանական շրջանները: Պէտք է ասել՝ պաշտօնական Բաքուի այդպիսի քաղաքականութիւնն իր պտուղներն էր տալիս, քանի որ ժողովրդագրական իրադրութիւնն ինքնավար մարզում տարէցտարի յարաճուն կերպով փոխւում էր յօգուտ ադրբեջանական փոքրամասնութեան: Վերլուծական մեծ խելք չի պահանջւում կանխատեսելու համար, թէ այդ ամէնն ինչով կը վերջանար, եթէ չսկսուէր Ղարաբաղեան շարժումը:

Իրադրութիւնն այսօր արմատապէս փոխուել է: Ահա արդէն քսան տարի է՝ գոյութիւն ունի անկախ ԼՂՀն՝ Ղարաբաղեան համաժողովրդական շարժման զաւակը, որն ինքնուրոյնաբար տնօրինում է սեփական բնական պաշարները, այդ թւում եւ ջրայինը: Նոյն մասնագէտների գնահատումներով՝ բնակչութեան մէկ շնչին բաժին ընկնող ջրի քանակով Արցախը գրեթէ առաջին տեղն է գրաւում աշխարհում: Եւ բոլորովին անարդարացուած կը լինէր եւ նոյնիսկ առողջ տրամաբանութեանը կը հակասէր, եթէ խելամտօրէն չօգտուենք բնութեան այդ յիրաւի մեծարժէք պարգեւից:

Ասել, թէ ԼՂՀ իշխանութիւնները չեն ջանացել վերացնել հիմնախնդրի սրութիւնը՝ կը նշանակէր ճշմարտութեան դէմ մեղանչել: Իհարկէ, ջանացել են, ինչպէս եւ հասկանում էին այն, որ պատերազմից թուլացած Լեռնային Ղարաբաղը միայնակ չի կարող լուծել այդ խնդիրը: Ուղղակի ասենք, հանրապետութեան պետական բիւջէն այդպիսի խոշոր ծրագրի իրականացումը չի յաղթահարի: Փող է պէտք, այն էլ՝ ոչ քիչ: Ահա թէ ինչու արդէն երկրորդ տարին է՝ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի հրատապ օրակարգի մէջ է մտցւում մեր ամբողջ հանրապետութեան ջրամատակարարման բարելաւման հարցը: Հարկ է նշել, որ ծրագրի իրացումն արդէն սկսուած է, եւ այսօր ոչ միայն մայրաքաղաքում, այլեւ հանրապետութեան շրջկենտրոններում, գիւղերում ջրամատակարարման գոյութիւն ունեցող համակարգերի վերականգնման ու արդիականացման եւ նորերի ստեղծման աշխատանքներ են ընթանում: Խնդիրը, ինչպէս վերը նշուեց, յիրաւի արտակարգ կարեւոր, ռազմավարական է, որի լուծումը պահանջում է ամբողջ հայութեան՝ Հայաստանի, Արցախի եւ Սփիւռքի ջանքերի համախմբում, ինչն իր արդիւնաւէտութիւնը հաստատել է համազգային այլ հիմնախնդիրների լուծման ժամանակ:

Իհարկէ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնն իր քաղաքական–տնտեսական ներուժով զիջում է Հայաստանին ու Սփիւռքին, սակայն նա երբեք անմասն չի մնացել այդ համահայկական ակցիայից, որն իր իսկ շահերի պաշտպանութեանն է ուղղուած: Անցեալ տարուայ հեռուստամարաթօնի արդիւնքներով, արցախցիները նուիրել են 212 միլիոն դրամ: Ամենախոշոր ներդրումն այն ժամանակ կատարել է «Բէյզ Մեթըլս» ընկերութիւնը՝ 76 մլն. դրամ: Նուիրատուութիւնների հանգանակութիւնը ներկայիս հեռուստամարաթօնի շրջանակներում սկսուած է, եւ արդէն կան առաջին խոշոր մուտքերը հիմնադրամի գանձարան. «Արցախբանկը» եւ «Արցախհէկ»ը մտցրել են, համապատասխանաբար՝ 15 միլիոն եւ 11 միլիոն դրամ: Անցած տարիների փորձը թոյլ է տալիս յուսալ, որ ակցիայի ղարաբաղցիների մասնակիցների թիւն ու նրանց նուիրատուութիւնների ծաւալներն աճելու են: Եւ դա հասկանալի է, չէ որ իւրաքանչիւրի հնարաւորին չափով ներդրումից է կախուած ԼՂՀի սոցիալ–տնտեսական զարգացման ծրագրերի եւ, առաւել լայն՝ նրա կայուն ապագայի յաջողութիւնը:

ՀԱՄՕ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆ

Հոկտեմբերի վերջին Երեւանում էր Խաչիկ Թէօլօլեանը՝ սփիւռքագիտութեան ոլորտում (Diaspora Studies) ամենայայտնի հայազգի գիտնականը: Նա 1991 թուականին հիմնադրել եւ մինչեւ օրս խմբագրում է Diaspora: A Journal of Transnational Studies գիտական ամսագիրը, որը համարւում է սփիւռքագիտութեանը նուիրուած ամենաազդեցիկ գիտական պարբերականներից մէկը, եթէ ոչ ամենաազդեցիկը:

Իր այցելութեան ընթացքում Խաչիկ Թէօլօլեանը երեք հրապարակային դասախօսութիւն կարդաց՝ նուիրուած սփիւռքների եւ սփիւռքագիտութեան, անդրազգայնութեան (transnationalism) եւ համաշխարհայնացմանը (վերջինին, ցաւօք, չկարողացայ ներկայ գտնուել):

Առաջին դասախօսութեան ընթացքում Թէօլօլեանը ներկայացրեց սփիւռք (diaspora) հասկացութեան ծագումը եւ պատմական զարգացումը՝ մանրամասն խօսելով նաեւ դրա գիտական շրջանառութեան մէջ մտնելու ընթացքի եւ գիտական սահմանումների միջեւ եղած տարբերութիւնների մասին՝ ընդգծելով այս ուղղութեան երիտասարդ, միաժամանակ նաեւ բուռն զարգացող լինելու հանգամանքը: Բանախօսը ներկայացրեց նաեւ Սփիւռք հասկացութեան՝ հայ իրականութիւնում հանդէս գալը՝ դրա տարածման գործում ընդգծելով Սիմոն Սիմոնեանի կողմից 1959 թուականին Բէյրութում հիմնադրուած «Սփիւռք» պարբերականի դերը:

Բաւական մանրամասն ներկայացուեց դեռեւս ընթացող այն գիտական բանավէճը, թէ որ հանրոյթները կարող են համարուել սփիւռք եւ որոնք՝ ոչ: Ի տարբերութիւն շատ այլ մասնագէտների՝ Թէօլօլեանը բաւական պահանջկոտ եւ զգուշաւոր է սփիւռք հասկացութիւնը օգտագործելու առումով: Օրինակ՝ ըստ Թէօլօլեանի անհրաժեշտ է, որ առնուազն երեք սերունդ անցնի որեւէ համայնք սփիւռք համարելու համար, քանի որ այլ դէպքերում հայրենիքից նոր հեռացած մարդկանց կապը հայրենիքի հետ հիմնւում է աւելի շատ անձնական յարաբերութիւնների վրայ:

Խաչիկ Թէօլօլեան

Նմանատիպ ներածական բնոյթի տեղեկատուութեամբ հարուստ դասախօսութիւն էր նաեւ երկրորդը՝ նուիրուած անդրազգայնութիւն երեւոյթին: Կրկին ներկայացուեց հասկացութեան ծագումը եւ զարգացումը, պատմական դրսեւորումները, գիտական կիրառութեան առանձնայատկութիւնները, սփիւռք հասկացութեան հետ ունեցած ընդհանրութիւնները:

Հաշուի առնելով դասախօսութիւնների ներածական բնոյթը եւ հայկական ու այլ իրականութիւնների միջեւ արուած զուգահեռների առատութիւնը՝ կարծում եմ դրանք յատկապէս հետաքրքական եւ օգտակար կը լինէին այն մարդկանց համար, ովքեր նոր-նոր են սկսել հետաքրքրուել սփիւռքի հիմնահարցով, սակայն նպատակ ունեն գիտական խորութիւն հաղորդել իրենց այդ հետաքրքրութեանը՝ կարճ ասած սփիւռքագէտներին:

Ցաւօք, այս դասախօսութիւններին մասնակցեցին խիստ սահմանափակ թուով մարդիկ, եւ եթէ ճիշդ հասկացայ, դրանց իրականցումը որեւէ կերպ կապուած չէր ո՛չ Սփիւռքի նախարարութեան եւ ո՛չ էլ սփիւռքագիտութեամբ զբաղուող որեւէ գիտական կամ կրթական կառոյցի հետ (դասախօսութիւնների այս շարքը կազմակերպուել էր «Դարձ առ գիրք» փառատօնի շրջանակներում եւ տեղի ունեցան Խնկօ Ապոր անուան մանկական գրադարանում): Եթէ սրան աւելացնենք նաեւ Սփիւռքի հետ յարաբերութիւններով զբաղուող հայաստանեան պետական գործիչների եւ կառոյցների հետ աշխատելու կարճ, բայց բացասական փորձի մասին Թէօլօլեանի ակնարկը, ապա թւում է, թէ գործ ունենք Հայկական աշխարհի չօգտագործուած հնարաւորութեան եւս մի կոնկրետ օրինակի հետ: Որպէս հայ եւ որպէս Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւններով հետաքրքրուող մէկը՝ շատ կ՛ուզէի հասկանալ չստացուած համագործակցութեան պատճառները:

Ստորեւ, յապաւումներով կը ներկայացնենք Հայաստանի Սահմանադրական Դատարանի նախագահ Գագիկ Յարութիւնեանի ելոյթը, որ իր բովանդակութեամբ ամէնէն համապարփակն էր, հեռու՝ զգացական, լոզունգային տարազներէ։ Կ՛առաջարկէ Հայաստան-Արցախ-Սփիւռք երկխօութեան նոր որակ ապահովել «Համազգային Խաորհուրդ»ի ստեղծումով։ Ներկայ հանգրուանին այլ ուղի մըն է քան Սփիւռքի նախարարութեան երկպալատ խորհրդարանինը, որուն կրնայ յանգիլ կամ այլ ուղղութիւն ստանալ։

***

(…) Առանց չափազանցելու կարող եմ ձեզ հաւաստիացնել, որ հայութեան համահաւաք ներուժը չի սահմանափակւում նրա 8-10 միլիոն թուաքանակով։ Այն իր մարդկային, փորձառական, քաղաքակրթական, աշխարհաքաղաքական, տնտեսական եւ բազմաթիւ այլ որակներով կրկնակի ու եռակի աւելին է, որը լիովին բաւարար է հայ ինքնութեանը գոյապայքարի ուղեծրից կայուն զարգացման ուղեծիր դուրս բերելու համար։ Այդ ներուժի համատեղումն ու գործադրումը համազգային ինքնակազմակերպման նոր որակ է պահանջում, ինչին, կարծում եմ, դեռեւս չենք հասել։

Որո՞նք են դրա պատճառները։

Ամենաընդհանուր ձեւով դրանք կարելի է բաժանել երկու խմբի.

1.- Հայաստանում պետականութեան կայացման ու քաղաքացիական հասարակութեան ձեւաւորման դժուարութիւնները, քաղաքական համակարգի անկատարութիւնը եւ քաղաքական աղանդաւորութեան վտանգաւոր ծաւալումը, պետական մտածողութեան ու պետական կառոյցների գործունակութեան պակասը, դրանց արդիւնքում՝ տարաբնոյթ հիմնախնդիրների լուծման ու բացասական երեւոյթների յաղթահարման դանդաղումը, դեռեւս գոյութիւն ունեցող անվստահութեան եւ անհամերաշխութեան մթնոլորտը, հայ ինքնութեան համահաւաք ըմբռնումների մէջ համազգային առաջնահերթութիւնների ու մարտահրաւէրների իրատեսօրէն ընկալման պակասը, կարեւորագոյն հիմնախնդիրների եսակենտրոն ընկալումները եւ այլն։

2.- Սփիւռքում հատուածական անհամաձայնութիւնների շարունակումն ու խորացումը, դրա նոր որակն ու բնոյթը վերջին տասնամեակների արտագաղթի արդիւնքում, նեղ, հատուածական շահերի թելադրանքով տարբեր ուժերի կողմից Հայաստանի նկատմամբ անվստահութեան հրահրումը, Հայաստան-Սփիւռք գործակցութեան նոր որակի ու կառուցակարգային լուծումների անհամարժէք ընկալումները եւ այլն։ Մենք սկզբունքային ենք համարում նաեւ այն հանգամանքը, որ հայ ժողովրդի ապագան չի կարող մեկուսի քննարկուել՝ այն կտրելով Հայաստան-Արցախ-Սփիւռք եռամիասնական շղթայի համակարգային գործակցութեան ներկայ վիճակից ու հեռանկարներից։

(…) Հայ-թուրքական արձանագրութիւնների առիթով ՀՀ Նախագահի՝ տարբեր երկրներ կատարած այցելութիւնները, այդ եւ այլ առիթներով բազմաթիւ հանդիպումները մեր հայրենակիցների հետ աներկբայօրէն վկայեցին ու վկայում են, որ այսօրուայ համաշխարհային մարտահրաւէրներին հայ ժողովուրդը կարող է դիմակայել միայն ու միայն իր հաւաքական ներուժին ապաւինելով։ Հանրապետութեան նախագահը պարզ ու յստակ բանաձեւեց՝ Հայաստանը մի բան է առանց Սփիւռքի, եւ բոլորովին մէկ այլ բան՝ Սփիւռքով հանդերձ։ Այս բանաձեւումից միանշանակ հետեւում է նաեւ, որ հայ ժողովրդին մի ապագայ է սպասւում՝ իր երեք հատուածների ներդաշնակ ու համերաշխ գործակցութեան, հատուածական շահերի յաղթահարման պարագայում, եւ բոլորովին մէկ այլ ու ոչ ցանկալի ապագայ՝ անհաշտութեան ու հատուածական շահերով պարփակուելու պարագայում։

Մենք չենք կարող եւ իրաւունք չունենք աչքաթող անել Սփիւռքում տեղի ունեցող ազգային ինքնութեան աստիճանական կորստի միտումները։

Այդ ամէնով հանդերձ, մեր պատմական պարտքն ու պատասխանատուութիւնն է ամուր ու անսասան հիմքեր ստեղծել Հայոց անկախ պետականութեան կայացման ու զօրացման համար, որը նաեւ համազգային այլ հիմնախնդիրների յաջողութեամբ լուծման երաշխիքն է։

Ակնյայտ է, որ թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ Արցախի եւ թէ՛ Սփիւռքի առջեւ ներկայումս ծառացած են անյետաձգելի լուծում պահանջող ազգային գերխնդիրներ։ Առաւել քան ակնյայտ է նաեւ այն, որ այդ խնդիրները լուծելի են մեր ազգային երեք այդ որակների սերտ ու շարունակական գործակցութեան, ազգային միաբանութեան գերագոյն չափանիշով առաջնորդուելու, ցանկացած բնոյթի հատուածական շահ դրան ստորադասելու պայմաններում միայն։

Գաղտնիք չէ նաեւ, որ ազգային միասնութեան գաղափարը հայ իրականութեան մշտական ուղեկիցն է եղել։ Այլ հարց է, թէ այն ինչպէս է միս ու արիւն ստացել եւ պատմական տարբեր հանգրուաններում դարձել կենսական առաջմղիչ ուժ։

Ազգային ինքնահաստատման ներկայ հրամայականները պարզապէս պահանջում են, որպէսզի ազգային միասնութեան գաղափարը ներկայ հայ սերունդը դարձնի իր ներքին կարողունակութեան զօրաշարժի գործուն նախադրեալ եւ այդ հիմքի վրայ նոր հազարամեակում լուծելի դարձնի մեր ազգի երեք տարանջատ հատուածների գերխնդիրները։

Անհրաժեշտ դասեր քաղելով նաեւ անցեալի փորձից՝ մենք նման ընդգրկման խնդիրներ չենք կարող լուծել առանց անկեղծ երկխօսութեան, դրա շնորհիւ ու այդ ճանապարհով ազգային առաջնահերթութիւնների յստակեցման եւ յարատեւ գործակցութեան այնպիսի ձեւերի ընտրութեան, որոնցով հնարաւոր կը դառնայ երկխօսութիւնը տեղափոխել առարկայական խնդիրների լուծման հարթութիւն։ Մենք պարզապէս այլընտրանք չունենք։

Բարեբախտութիւն է, որ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահն ինքը նախաձեռնեց նման երկխօսութեան իւրայատուկ քայլը, փաստեց դրա բացառիկ կարեւորութիւնը, Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնների նոր որակի սկիզբ դրեց։ Պակաս կարեւոր քայլ չէր նաեւ Սփիւռքի նախարարութեան ստեղծումն ու տիկին Յակոբեանի ջանադիր աշխատանքը։ Սակայն ժամանակի մարտահրաւէրներն աւելին են պահանջում։

Այդ թելադրանքով է, որ այսօր փնտռւում են համազգային գործակցութեան նոր լուծումներ։ Բնականաբար, սա շարունակական գործընթաց է։ Միաժամանակ, այն, ինչ այսօրուայ հրամայականն է, վաղուան ձգել այլեւս չի կարելի։

Մեր խորին համոզմամբ՝ նման հրամայական է նաեւ Համազգային խորհրդի կազմաւորումը, որը կ՛իրականացնի ոչ միայն հումանիտար ոլորտում, այլեւ բոլոր առումներով համազգային երկխօսութեան համակարգուած ու շարունակական ծաւալման, մեր ազգային առաջնահերթութիւնների յստակեցման, ազգային համահաւաք ներուժը դրանց իրականացմանն ուղղորդելու առաքելութիւն։ Բարեբախտաբար այս գաղափարը գնալով աւելի ընկալելի է դառնում։

Նման հարցադրման պարագայում անհրաժեշտ եմ համարում շեշտել, որ խօսքը չի վերաբերում Սփիւռքում կամ հայրենիքում գործող կառոյցներին փոխարինող մի նոր կազմակերպական ձեւ ընտրելուն։ Յատկապէս Սփիւռքեան բոլոր կազմակերպութիւններն ստեղծուած պատմական իրավիճակում ջանացել են ազգային ինքնութեան պահպանման լուրջ դերակատարութիւն ստանձնել ու իրականացնել՝ ծաւալելով քաղաքական, կրթամշակութային, բարեգործական եւ այլ բնոյթի ազգօգուտ աշխատանք։ Խօսքն այսօր երկխօսութեան ու գործակցութեան բոլորովին նոր որակի ու ընդգրկման մասին է, որի շրջանակներում գործող իւրաքանչիւր կազմակերպութիւն, համոզուած եմ, ազգի ու ժողովրդի համար պատմական պահի բախտորոշութեան գիտակցումով դրանում իր ակտիվ մասնակցութեան հնարաւորութիւնը կ՛ունենայ։

Անկախ նրանից, թէ Հայը որտեղ, ինչ հասարակական-պետական համակարգում է ապրում, ինչպիսի լեզուամտածողական, ազգային արժեընկալման, հոգեւոր ու ճանաչողական առանձնայատկութիւններ ունի, որպէս ընդհանրական ու հաւաքական յատկանիշ է մնում պատմական ճակատագիրը, պատմական յիշողութիւնը, տեսակի պահպանութեան նկատմամբ բնական պարտքն ու պատասխանատուութիւնը։ Սա պէտք է դառնայ մեր գործակցութեան գլխաւոր կարգախօսը։

Սփիւռքի բոլոր ազգային կառոյցները, անկախ նրանից, թէ որ երկրում եւ ինչ պայմաններում են գործել, մշտապէս ունեցել են մի գերխնդիր՝ պայքարել ազգային ուծացման, ազգային արժէքների, որակների կորստի, պատմական յիշողութեան աստիճանական մարման դէմ։ Հսկայական ջանքեր են գործադրուել ոչ միայն լեզուամտածողութեան ու ընդհանրապէս ազգային տեսակի պահպանութեան ուղղութեամբ, այլեւ ակտիւ քայլեր են կատարուել ազգային նոր արժեստեղծման գործում։

Չփորձելով գնահատել գոյութիւն ունեցող տարբեր կառոյցների իրական ու հնարաւոր դերակատարութիւնն այս հարցում, անառարկելի է, որ այսօր պահանջւում է գործակցութեան որակապէս նոր մակարդակ։ Դրա ձեւաւորման հիմքում կարող են դրուել հետեւեալ սկզբունքային մօտեցումները.

1.- նման համակարգի ձեւաւորման նախաձեռնումն ու իրականացումը յաջողութիւն կարող են ունենալ միայն պետականօրէն երաշխաւորուած լինելու պարագայում,

2.- այդ համակարգում պէտք է իրենց տեղն ունենան եւ ներկայացուցչական լիակատար պարագան ապահովեն Հայաստանի Հանրապետութիւնը, Արցախը, Սփիւռքը, ինչպէս նաեւ Հայ Եկեղեցին,

3.- Հայաստանը եւ Արցախը պէտք է ներկայացուած լինեն իրենց պետականութեամբ, Սփիւռքը եւ Եկեղեցին՝ իրենց ներկայացուցչական հանգամանքով,

4.- Այդ համակարգի գործունէութեանը պէտք է հաղորդել ազգային-հասարակական-խորհրդատուական բնոյթ,

5.- Համահայկական հիմնահարցերը եւ դրանց կոնկրետ լուծումները քննութեան առարկայ պէտք է դառնան Հայաստանում, Արցախում եւ հայաբնակ տարբեր երկրներում՝ տեղական առանձնայատկութիւնները խորութեամբ հաշուի առնելով,

6.- Սփիւռքի հետ յարաբերութիւնների եւ համազգային տարողութեան հարցերում Հայաստանի ու Արցախի պետական կառոյցները պէտք է հաշուի առնեն համազգային երկխօսութեան արդիւնքում ծնուած երաշխաւորութիւնները,

7.- Սփիւռքի իւրաքանչիւր կազմակերպութիւն համազգային հարցերի առընչութեամբ նոյնպէս պէտք է հաշուի առնի այդ երաշխաւորութիւնները։

Մեր քննարկումները յանգեցնում են այն հետեւութեանը, որ նշուած սկզբունքներից ելնելով՝ անհրաժեշտ է կազմաւորել Հայաստան-Արցախ-Սփիւռք «ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴ», որի գերագոյն խնդիրն է լինելու շարունակական ու համակարգուած երկխօսութեան միջոցով երաշխիքը դառնալ համազգային գործակցութեան այնպիսի համակարգի, որը հնարաւորութիւն կը տայ շարունակաբար յստակեցնել հայ ժողովրդի ազգային առաջնահերթութիւնները եւ համահաւաք մասնակցութեամբ նախադրեալներ ու միջոցներ ստեղծել դրանց իրականացման համար, որի շնորհիւ մեր ձայնը միմեանց լսելի ու մեր անելիքները միմեանց հասկանալի կը դառնան։

Մեր յաջողութիւնների կամ հնարաւոր անյաջողութիւնների պատճառները մեզանից դուրս չպէտք է փնտռենք, այն պարզապէս մեր համազգային միաբանութեան ու գործակցութեան պատկերի արտացոլումն է։

Խօսքս աւարտեմ Ամենայն հայոց 131րդ կաթողիկոս Գարեգին Ա.ի խորունկ մտքով. «Ամէն մի ազգ, հայրենիք, եկեղեցի ամէն բանից առաջ եւ վեր՝ իր սեփական, իւրայատուկ ներքին ուժերով, կարողունակութիւններով եւ իր անդամների նուիրաբերութեամբ ու զոհողութեամբ կարող է մնալ առողջ, անսասան ու առաջադէմ։ Ոչ մի արտաքին ուժ եւ օգնութիւն իր ամբողջական իմաստը եւ բարերար արժէքը չի գտնի առանց այդ ներքին ազգային ինքնեկ առողջութեան եւ զօրութեան։ … Ես կոչ եմ անում մեր ժողովրդի բոլոր խաւերին, բոլոր զաւակներին, եթէ ուզում էք հայրենիքն ուժեղացնել, մի ցրէք ձեր ուժերը ամէն կողմ, կենտրոնացրէք, սեւեռակէտի վերածեցէք, առուակեցէք ջուրը՝ ոռոգելու համար մեր հայրենի հողը»։

Այս էր սիրելի վեհափառի պատգամը։ Եկէք ականջալուր լինենք այդ պատգամին։

Նոյեմբերի 12-13ը Երեւանի մէջ տեղի ունեցաւ Թալիշագիտական 2րդ միջազգային գիտաժողովը: Այս կապակցութեամբ eMedia.am-ի աշխատակից Արփի Բեգլարեան հարցազրոյց մը ունեցած է «Մոդուս Վիւենդի» կենտրոնի ղեկավար Արա Պապեանի հետ:

ԱՐՓԻ ԲԵԳԼԱՐԵԱՆ.- Ներկայացրէք խնդրում եմ գիտաժողովն ու գիտաժողովի հիմնական նպատակները:

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ.- Սա թալիշագիտական 2րդ միջազգային գիտաժողովն է, որը կազմակերպուած է Երեւանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) իրանագիտութեան ամբիոնի ու «Մոդուս Վիւենդի» կենտրոնի կողմից: Գիտաժողովը նպատակ է հետապնդում վերհանել, ուսումնասիրել, լուսաբանել թալիշների մշակոյթը, լեզուն, պատմութիւնը: Սա 2րդ գիտաժողովն է: Առաջինը եղել է 2005թ.ին: Մեր նպատակն է յարաբերութիւններ զարգացնել ոչ միայն պետութիւն ունեցող ազգերի հետ, այլեւ բոլոր պետականազուրկ ազգերի ու ժողովուրդների հետ, որոնք ապրում են մեր տարածաշրջանում: Թալիշները մեծութեամբ 2րդ ժողովուրդն են Ադրբեջանի մէջ: Նրանք, ոչ պաշտօնական տուեալներով 1-2 միլիոն են, չնայած, որ պաշտօնական թուերով նրանք աւելի քիչ են ներկայացւում: Բայց անգամ պաշտօնական թուերով նրանք աւելի շատ են, քան Ղարաբաղի հայերը: Սա, բնականաբար, լուրջ գործօն է: Բացի այդ, թալիշներն ապրում են նաեւ Իրանի հիւսիս-արեւմուտքում եւ Ադրբեջանի հարաւ-արեւելքում, այսինքն կիսուած ժողովուրդ են ու դա գործօն է նաեւ Իրանի համար, հետեւաբար, դա նոյնպէս պէտք է հաշուի առնել:

ԱՐՓԻ ԲԵԳԼԱՐԵԱՆ.- Մինչ այս, որքան տեղեակ եմ, տեղի է ունեցել նմանատիպ գիտաժողով նուիրուած նաեւ զազաներին, այո՞:

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ.- Այո, հիմնական կազմակերպիչները նորից Իրանագիտութեան ամբիոնն էր ու «Մոդուս Վիւենդին», որովհետեւ զազաներն էլ իրանախօս ժողովուրդ են: Գիտաժողովը կոչւում էր «Զազայագիտական 1ին գիտաժողով», քանի որ նման բան ընդհանրապէս, երբեւէ չի եղել: Զազաները բացառիկ բան են, զազայագիտութիւնը լրիւ նոր է զարգանում ու, անգամ Եւրոպայում, հետաքրքիր է, որ առաջին զազայագէտը գերմանացի Ֆրիդրիխ Կարլ Անդրիասն է, ով ծագումով Բագրատունի է: Դա բաւական մեծ գիտաժողով էր: Ներկայացուած էր 16 հոգի միայն Թուրքիայից, ներկայացուած էին նաեւ Նիդերլանդները, Գերմանիան, Իրանը, Կանադան, Աւստալիան: Դա բաւական լուրջ բան էր: Իմ եւ բոլորիս ցանկութիւնն է, տարածաշրջանի բոլոր պետականազուրկ ժողովուրդների մշակոյթով զբաղուելն ու նրանց հետ յարաբերութիւններ զարգացնելը: Ստացւում է, որ մենք ունենք 4 հարեւան պետութիւն, բայց շատ աւելի հարեւաններ:

ԱՐՓԻ ԲԵԳԼԱՐԵԱՆ.- Այս ժողովուրդների հետ համագործակցութիւնն ի՞նչ կարող է տալ հայերին ու Հայաստանին եւ ի՞նչ շրջանակներում պէտք է լինի այդ համագործակցութիւնը:

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ.- Բնական է, որ կան որոշ պետութիւններ ու ժողովուրդներ, որ ինչ էլ անես, պէտք է խանդով դրան մօտենան: Նոյն թալիշների հարցով Ադրբեջանն արդէն սկսել է բաներ խօսալ, բայց բնական է, որ մեր յարաբերութիւնները զարգացնելուց այդ գործօնն ամենավերջին գործօնն է, որ պէտք է հաշուի առնենք: Եթէ մենք լսէինք ադրբեջանցիներին, ընդհանրապէս ոչինչ չպէտք է անէինք կա՛մ պէտք է իրենց ուզածն անէինք: Իսկ ինչ կը տայ մեզ դա, առաջին հերթին՝ լաւ յարաբերութիւններ կը տայ: Պետութիւնները նման են մարդկանց, միշտ էլ լաւ է, որ դու քո հարեւանների հետ լաւ լինես, քան վատ: Բնականաբար լաւ է, որ եթէ մենք Թուրքիայի հետ չենք կարողանում լաւ յարաբերութիւններ զարգացնել, ապա գոնէ Թուրքիայի մէջ կազմակերպուած խմբերի հետ կարող ենք զարգացնել: Երկրորդը, սա մեր գիտութեանն է նպաստում եւ երրորդը, անկանխատեսելի են միջազգային յարաբերութիւնները: Հետեւաբար յարաբերութիւններ ունենալ բոլորի հետ հեռանկարային առումով էլ լաւ է, այսինքն, երբ ինչ-որ աշխարհաքաղաքական մեծ փոփոխութիւններ լինեն մենք պատրաստ կը լինենք դրանց:

ԱՐՓԻ ԲԵԳԼԱՐԵԱՆ.- Այս պահի դրութեամբ այդ յարաբերութիւններն ի՞նչ մակարդակի վրայ են:

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ.- Եթէ խօսքը գնում է զազաների մասին, նրանք մօտ 4-5 միլիոն են, բնակւում են Թուրքիայի կենտրոնական մասում՝ Երզնկա, Դերսիմի շրջան: Նրանց էթնիկ ինքնագիտակցութիւնը դեռ կազմաւորման փուլում է, նրանք պարզ ժողովուրդ են: Այն մտաւորականութիւնը, որը գաղթել է Գերմանիա, այ նրանց մէջ սկսել է զարգանալ այդ ազգային մտածողութիւնը: Մի 20-30 տարի առաջ նրանց անգամ քուրդ էին համարում, բայց զազաների լեզուն իրանական լեզու է, դա առանձին ժողովուրդ է, որը ձեւաւորման փուլում է:

ԱՐՓԻ ԲԵԳԼԱՐԵԱՆ.- Օրինակ ասորիները, պարզ է օբյեկտիւ պատճառներով էլ, մեծ յոյսեր են կապում ցեղասպանութեան առումով հայերի ու Հայաստանի հետ: Զազաների, թալիշների ու լեզգինների հետ այդ համատեքստում համագործակցութիւնը հնարաւո՞ր է: Ի՞նչ կարելի է այս հարցերում՝ ցեղասպանութիւն, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր, ակնկալել նրանցից:

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ.- Ընդհանրապէս յարաբերութիւնները զարգացնել պետականազուրկ պետութիւնների հետ շատ կարեւոր է, նրանք շատ են: Ասորիների հետ մենք համագործակցութեան փորձ ունենք, օրինակ, երբ Շուէդիայի խորհրդարանն ընդունեց հայերի ու ասորիների ցեղասպանութիւնը, դա աւելի շատ ասորական համայնքի վաստակն էր: Մենք դա կարող ենք անել: Ես ընդհանրապէս կարծում եմ, որ Հայաստանը պէտք է դառնայ բոլոր զրկուած ու տուժած ժողովուրդների համար ինչ-որ ջահակիր, որովհետեւ բացի շահից, մենք բարոյական պարտք ունենք: Այս ժողովուրդները շատ աւելի բան կարող են անել, քան ասենք ասորիները: Զարմանալի բան է, բայց ասորիները շատ հզօր ժողովուրդ են եղել, բայց նրանցից գրեթէ բան չի մնացել: Բայց այս ժողովուրդները մի առաւելութիւն ունեն, նրանք ունեն տարածք, որի վրայ հոծ զանգուածով ապրում են: Ճիշդ է հալածւում են, բայց քանի որ ժողովուրդն ապրում է հողի վրայ հնարաւոր չէ, որ ուշ թէ շուտ դա արդիւնք չտայ: Բացի այդ, պէտք է ընդունենք, որ Ադրբեջանը փոքր կայսրութիւն է, որը ճնշել է ոչ միայն Ղարաբաղի հայերին, այլեւ շատ այլ ազգերի: Մինչեւ թուրքերի գալը, այդ երկիրը՝ այսօրուայ Ադրբեջանը, կովկասեան ժողովուրդների հայրենիքն էր, բնիկ ժողովուրդ որ ասում ենք, նրանք չեն, նրանք թուրք-թաթարներ են: Հիմա բնիկ ժողովուրդների իրաւունքները պէտք է փորձենք գոնէ ճանաչել տալ, իսկ գիտութիւնը դրա ամենալաւ միջոցն է: Գիտաժողովները հանրային դիւանագիտութեան կարեւոր բաղադրիչն են: Կիրառական հարցն այս ամէնի այն է, որ նրանց ինքնութեան ձեւաւորումը կը բերի սերտացում հայերի հետ եւ իրենց երկրներում իրենց դիրքերի ուժեղացում, որը մեզ պէտք է:

Ռուսաստանի ու Ադրբեջանի յատուկ ծառայութիւնների աշխատակիցների յարաբերութիւներում վերջին տարիներին գործնականում ոչ մի հարց չի եղել ադրբեջանական ընդդիմութեան գործողութիւնների կապակցութեամբ: Ընդհարապէս, Ադրբեջանի ներքին գործերում յատուկ ծառայութիւնները եւ իրաւապահ կառոյցները փորձում են չդիմել Ռուսաստանին եւ իրենք են գլուխ հանում: Դա, նախեւառաջ, վերաբերում է ընդդիմադիր խմբերին եւ էթնիկ կազմակերպութիւններին: Միեւնոյն ժամանակ, Ադրբեջանի իշխանութեան ուշադրութեան կենտրոնում են գտնւում հասարակական բնոյթի էթնիկ կազմակերպութիւնները, որոնք տեղակայուած են Ռուսաստանում եւ զբաղւում են թալիշների, լեզգիների ու աւարների խնդիրներով: Ժամանակին Ռուսաստանն ամէն ինչ անում էր Դաղստանում ու Մոսկուայում տուեալ կազմակերպութիւնների գործունէութիւնը ճնշելու եւ ոչնչացնելու համար:

Ինչ վերաբերում է լեզգիական կազմակերպութիւններին, ապա Ռուսաստանը դեռեւս շատ է զղջալու լեզգիների նկատմամբ իր վերաբերմունքից, քանի որ Ռուսաստանի հետ երկար ժամանակ լիովին լոյալ (հաւատարիմ-Խմբ.)  յարաբերութիւններից յետոյ լեզգիներն իրենց հանդէպ խոզավարի վերաբերմունքի դիմաց աջակցել են Դաղստանում որոշակի ծայրայեղ իսլամական ու հակա-ռուսական խմբերի: Աւելի վաղ, բաւական հազուադէպ կարելի էր լեզգի գտնել Հիւսիսային Կովկասի իսլամական ծայրահեղական խմբերում, սակայն այժմ դա յաճախ է լինում: ԱԴԾն ստիպուած էր ուժեղացնել աշխատանքները հէնց Դաղստանի հարաւում՝ Դերբենտի շրջանում, եւ դա Ռուսաստանի համար լեզգիների երկարատեւ խնդիրների սկիզբն է: Ցաւօք, Դաղստանում որոշակի հակասութիւններ են առաջ եկել լեզգիների ու աւարների, ինչպէս նաեւ դարգինների միջեւ, որը կապուած է հանրապետութիւնում քաղաքական ազդեցութեան հարցի հետ, եւ այդ հանգամանքը նշանակալիօրէն յանգեցնում է լեզգիական ազգային շարժման թուլացմանը:

Հնարաւոր է, այդ հակասութիւններն անընդհատ սրւում են իշխանութիւնների կողմից, սակայն, միեւնոյն ժամանակ, որոշակի հասարակական կազմակերպութիւններ, որոնք երիտասարդ սերունդն են ներկայացնում, անցել են այդ յարաբերութիւնների կարգաւորմանը: Հնարաւոր է, ապագայում առաջ քաշուի լեզգիական հանրապետութեան ստեղծման հարցը՝ որպէս Ռուսաստանի Դաշնութեան սուբյեկտ (ենթակայ-Խմբ.)՝ փոխպայմանաւորուած Դաղստանի ժողովուրդների հետ: Հնարաւոր է, այդ պետութիւնը կը միաւորի ոչ միայն լեզգիներին, այլեւ լակերին, ռուտուլներին, թաբասարանցիներին: Ընդ որում, իհարկէ կը թուլանայ լեզգիների ազդեցութիւնը Մախաչկալայ քաղաքում, եւ Դերբենտում լեզգիական մայրաքաղաք ստեղծելու անհրաժեշտութիւն կ’առաջանայ: Պէտք է ուշադրութիւն դարձնել, որ, գործնականում, Մոսկուայում ու նաեւ ողջ Ռուսաստանում տեղի է ունեցել լեզգիական հասարակական կազմակերպութիւնների վերակառուցում: Լեզգիների դրութիւնը հեշտ չէ, եւ ցանկալի կը լինէր, որ Դաղստանի այլ ժողովուրդներն ընմբռնումով վերաբերէին նրանց խնդիրներին: Այս կապակցութեամբ, մեծ դեր կարող էր խաղալ Երեւանում Դաղստանի ժողովուրդների հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման քաղաքական ասպարէզը:

Սակայն, էլ աւելի բարդ վիճակում են յայտնուել թալիշները՝ Ադրբեջանում թուով երկրորդ մեծ ժողովուրդը եւ երրորդը՝ Հարաւային Կովկասում: Թալիշական ազգային շարժումը զարգացման առնուազն 3 փուլ է անցել եւ այժմ Ռուսաստանում ու այլ պետութիւններում տեղի է ունենում նոր կազմակերպութիւնների կազմաւորում: Այս անգամ թալիշները չեն փորձում իրենց ապագան կապել Ռուսաստանի հետ, եւ ընդհակառակը, դիտում են այն որպէս իրենց շահերին թշնամական տրամադրուած պետութիւն: Թալիշների հարցով Ռուսաստանում որոշակի քաղաքականութիւն է իրականացւում, սակայն ռուսների գլխաւոր խնդիրն այն է, որ նրանք բախուել են բաւական դիւերսիֆիկացուած (ճիւղաւորուած-Խմբ.) բջիջների ցանցի, որոնք ոչ մի կերպ չեն ցանկանում կապի մէջ մտնել ռուսական յատուկ ծառայութիւնների հետ: ԱԴԾն այժմ բաւական ծուլօրէն եւ առանց խնդիրը հասկանալու անցել է մի շարք չգրանցուած թալիշական կազմակերպութիւնների իրական նպատակները պարզելու գործին: Այդ աշխատանքը նոր է սկսուել եւ կարծես թէ կապուած է Ադրբեջանն աբսորբացնելու (ներգրաւելու-Խմբ.) Ռուսաստանի նոր փորձերի հետ:

Ռուսաստանի նախագահի աշխատակազմի ներկայացուցչի կարծիքով, դեռեւս ցուցում չկայ Ռուսաստանում թալիշների գործունէութիւնը ֆորմալացնելու (պաշտօնականացնելու-Խմբ.), ինչպէս նաեւ թալիշական խնդիրը հրապարակային դարձնելու հարցերում: Ռուսաստանը, թերեւս, սպասում է, սակայն աճում է ընկալումը, որ երկար ժամանակ չի յաջողուի անտեսել թալիշական գործօնը: Բազմաթիւ տարիներ շարունակ Ռուսաստանի յատուկ ծառայութիւններում ոչ մեծ մի խմբաւորում էր միայն զբաղւում Ադրբեջանի էթնոքաղաքական խնդիրներով, եւ հիմնականում այդ խնդիրներով զբաղւում էին Հիւսիսային Կովկասում համապատասխան տարածքային կառոյցները: Այժմ, թալիշական ակտիւիստների տեղեկութիւններով, Մոսկուայում թալիշական խնդիրների նկատմամբ հետաքրքրութիւնը մեծանում է: Սակայն սխալ կը լինէր թալիշական խնդիրը կապել միայն Ռուսաստանի հետ: Վերջին տարիներին արմատական փոփոխութիւն է տեղի ունեցել թալիշական կազմակերպութիւնների կառուցուածքում ու կողմնորոշման մէջ: Թալիշները գերազանցապէս կողմնորոշուել են դէպի Իրան, եւ դա աւելի շատ հենւում է հեռուն գնացող իրանական պետութեան նպատակների վրայ, որն Ադրբեջանի ներկայիս սահմանները դիտում է որպէս ոչ համապատասխան ժողովուրդների քաղաքական ու էթնիկական իրաւունքներին, որոնք բնակւում են այդ կովկասեան պետական կազմաւորման մէջ:

Իրանը ակտիւօրէն զբաղւում է Ադրբեջանում քաղաքական ու սոցիալական ծրագրաւորմամբ կարծես թէ խաղադրոյք անելով իր հիւսիսային հարեւանի իսլամական ուղու վրայ: Այդ պատճառով տպաւորութիւն է ստեղծւում, որ Իրանը շահագրգռուած է Ադրբեջանի ապագայով, որն իրականում պատրանք է: Իրանը բաւական յստակ եզրակացութիւն է արել Ադրբեջանի պետական-տարածքային մասնատման հարցում, որպէս իր շահերի համար բաւական վտանգաւոր «հրապարակ»:

Առաջին փուլերում Իրանը «երկար ու ձանձրալի» (թալիշների արտայայտութեամբ) զբաղւում էր սոցիալական, քաղաքական, ինչպէս նաեւ արժէքային վերակողմնորոշմամբ: Ընդ որում, իրանցիները միշտ զարմանքով դժգոհում էին, որ թալիշները հէնց Ռուսաստանին էին դիտում որպէս իրենց ապագայի գործընկեր: Այդ տրամադրութիւններից միայն յիշողութիւններ են մնացել, եւ Իրանը, կարծես թէ, կարողացել է համոզել թալիշներին իրենց ապագան չկապել Ռուսաստանի հետ, որպէս մի երկրի, որը միշտ պատրաստ է յանձնել իրենց շահերը: Ռուսաստանը, երեւի, աւելի շուտ օգտագործուելու է որպէս ասպարէզ հակաադրբեջանական գործունէութիւն ծաւալելու համար: Իրանական քաղաքական գործիչները բաւականաչափ իմաստուն են եւ երբեւէ չեն ցանկացել Թալիշստանի վերաբերեալ իրենց մտադրութիւնները համաձայնեցնել Ռուսաստանի հետ: Ներկայում, Ադրբեջանը շարունակում է խտրական քաղաքականութիւն վարել, եւ Իրանը չի կարող միայնակ հանդէս գալ այս հարցում միջազգային ասպարէզում:

Այդ հարցով Հայաստանը կարող է շատ բան անել հումանիտար, իրաւապաշտպան ու քաղաքական թեմաները ծաւալելու համար: Սիրողական մակարդակով հարցեր դնելու ժամանակն անցել է, ցրուել են նաեւ միջազգային հասարակայնութեան «աւտոմատ լծակների» վերաբերեալ պատրանքները: Հայաստանը պէտք է շահագրգռուած լինի Սեւ ծովից Կասպից ծով ընկած տարածքում շատ խնդիրներում մասնակցութեամբ: Գործընկերներ ու դաշնակիցներ կը գտնուեն, միայն թէ, դրանով հանդերձ, նախաձեռնութիւններն անկախ լինեն:

ՍԱՍՈՒՆ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ (Լիոն, Ֆրանսա)

Օգտագործէք »ֆէյսբուք«ի Layout-ները (էջադրումներ-Խմբ.) եւ ձեւաւորէք ձեր էջը Հայաստանին վերաբերող նկարներով ու հայկական դրօշով: Արդէն գործում են շատ երկրների, այդ թւում՝ Թուրքիային նուիրուած բազմաթիւ այդպիսի էջեր: Այնինչ Հայաստանին վերաբերող ոչ մի էջ մինչ այժմ չի պատրաստուել:

Իշխող Հանրապետական կուսակցութեան նախընտրական  շտաբը համալրուեց եւս մէկ նախկին պաշտօնեայով: Խօսքը նախագահ Սերժ Սարգսեանի աշխատակազմի ղեկավարի առաջին տեղակալ Միքայէլ Մինասեանի մասին  է, ով նաեւ Սերժ Սարգսեանի փեսան է:

Ինչպէս տեղեկացնում է նախագահի պաշտօնական կայքէջը, Մինասեանը ազատուել է պաշտօնից՝ իր դիմումի համաձայն: Առայժմ որեւէ պաշտօնական տեղեկատուութիւն չկայ, թէ որտեղ է նա շարունակելու իր աշխատանքը: Մինչդեռ  News.am-ի հետ զրոյցում Մինասեանը տեղեկացրել էր, որ գործուղուելու է Հանրապետականի նախընտրական շտաբ՝ Յովիկ Աբրահամեանին օգնելու նպատակով:

Թէ կոնկրետ  (յատկապէս-Խմբ.) ո՞ր հարցերում է Միքայէլ Մինասեանը օգնելու խորհրդարանի նախագահի պաշտօնից հրաժարուած Յովիկ  Աբրահամեանին, առայժմ պարզ չէ: Սակայն մամուլն արդէն, վերլուծելով երկրի նախագահի այս քայլը, գրում է, որ իր փեսային աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալի պաշտօնից ազատելով եւ Հանրապետականի նախընտրական շտաբ գործուղելով, Սերժ Սարգսեանն իրականում երկու հարց է լուծում: Նախ այս կերպ ցոյց է տալիս, որ պաշտօններից հեռացւում են ոչ միայն Ռոբերտ Քոչարեանի հետ մտերմութիւն ունեցող անձինք, ովքեր կարող էին նպաստել նրա թիմի յաջողութեանը: Եւ յետոյ, թերեւս գլխաւորը պատճառը՝ փեսային Հանրապետականի շտաբի պետ Յովիկ Աբրահամեանի օգնական նշանակելով, Սերժ Սարգսեանը իրականում վերահսկելու է Յովիկ Աբրահամեանի գործունէութիւնը:

Մամուլը Միքայէլ Մինասեանին համարում է իշխանութեան ամենաազդեցիկ եռեակի անդամ, ով բաւական լուրջ  ազդեցութիւն է  ունենում Սերժ Սարգսեանի որոշումների վրայ: Անգամ Մինասեանի հետ են կապւում Սերժ Սարգսեանի կողմից իրականացուող վերջին կադրային փոփոխութիւնները:

Թէ ի՞նչ ազդեցութիւն կ՛ունենայ անկուսակցական Մինասեանը իշխող Հանրապետականի շտաբի  վրայ, առայժմ պարզ չէ, սակայն շտաբի պետ  Յովիկ Աբրահամեանը «Հրապարակ» թերթին ասել է, թէ կարծում է, որ Միքայէլ Մինասեանը շտաբ է գալիս «լաւ մտքով» եւ նրան առաջարկելու է շտաբի ղեկավարի առաջին տեղակալի պաշտօնը:

34ամեայ Մինասեանը մինչեւ նախագահ Սերժ Սարգսեանի աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալի պաշտօնը զբաղեցնելը, 2007 թուականին նշանակուել է պաշտպանութեան նախարարի օգնական, այնուհետեւ Սերժ Սարգսեանի վարչապետութեան օրօք՝ վարչապետի օգնական: Նա 2008ին նշանակուել է Սերժ Սարգսեանի աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ:

Քաղաքական եւ ընտրական տեխնոլոգիայի մասնագէտ Արմէն Բադալեանը եւս կարծում է, որ Սերժ Սարգսեանը իր փեսային նախագահի նստավայրից ուղարկում է նախընտրական շտաբ՝ վերահսկողութիւն իրականացնելու նպատակով: Բադալեանը «Ազատութիւն» ռադիօկայանի հետ զրոյցում կարծիք յայտնեց, որ Մինասեանը՝ իբրեւ Սերժ Սարգսեանի վստահելի մարդ, ողջ այդ նախընտրական գործընթացում, ըստ էութեան, ակտիւ դիտորդի դեր է կատարելու՝ վերահսկողութիւն սահմանելով ոչ միայն Յովիկ Աբրահամեանի, այլեւ Հանրապետականի նախընտրական ողջ գործընթացի նկատմամբ:

Ինչ վերաբերում է Յովիկ Աբրահամեանին նախընտրական շտաբի ղեկավար նշանակելուն, ապա Արմէն Բադալեանի համոզմամբ, դա պարզապէս միջոց էր նրան Ազգային ժողովի նախագահի պաշտօնից հեռացնելու համար:

«Ի վերջոյ Յովիկ Աբրահամեանը Յովիկ Աբրահամեան է դարձել ոչ ի շնորհիւ Սերժ Սարգսեանի, այլ շնորհիւ հէնց ինքն իրեն: Այսինքն նաեւ վստահութեան հարցն է, բայց ոչ այնքան վստահութեան, որքան Յովիկ Աբրահամեանին ԱԺ նախագահի պաշտօնից ազատելու խնդիրը լուծեց: Այսինքն մի հզօր, պետական կառավարման համակարգում ինքնուրոյն ֆիգուր այլեւս պետական կառավարման համակարգում չէ: Սա է ամենակարեւորը, եւ եթէ յանկարծակի նախընտրական քարոզարշաւի մէջ ինչ-որ անցանկալի երեւոյթներ տեղի ունենան, պատասխանը տալու է անմիջապէս Յովիկ Աբրահամեանը»,  ասաց Արմէն Բադալեանը:

Քաղտեխնոլոգը ասուածի ապացոյց է համարում նաեւ այն հանգամանքը, որ Հանրապետականի նախընտրական շտաբը ունենալու է ոչ միայն շտաբի պետ, այլ շտաբի պետի առաջին տեղակալ՝ ի դէմս Միքայէլ Մինասեանի, իսկ սա արդէն, նրա խօսքով, նոնսենս (անհեթեթ, անիմաստ-Խմբ.) է:

«Նախընտրական շտաբը նախագահի տեղակալ չի ունենում: Տարբեր երկրներում (նախընտրական շտաբներում) մի ղեկավար է լինում ընդամէնը, առաւել եւս առաջին տեղակալ չի լինում, դա նոնսենս է», ասաց Բադալեանը:

ՌՈՒԶԱՆՆԱ ՍՏԵՓԱՆԵԱՆ «Ազա-տութիւն» ձայնասփիւռի կայանի թղթակից է:

ՍԷՅՐԱՆ ՀԱՆՈՅԵԱՆ

Հաւանաբար բոլորդ նկատեցիք, թէ ինչպէս էին «պաշտպանւում» պաշտօնանկ եղած չինովնիկները (պետական պաշտօնեաները-Խմբ.), երբ մամուլում դեռ որեւէ խելքը գլխին վարկած չկար նրանց պաշտօնանկ անելու մասին: Ե՛ւ Ալիկ Սարգսեանը, ե՛ւ Յովիկ Աբրահամեանը շտապեցին յայտարարել, որ մնում են գործող նախագահի թիմի անդամ, հաւատարիմ են Սերժ Սարգսեանին: Վստահ եմ, որ սպասուող պաշտօնանկները եւս նման յայտարարութեամբ են հանդէս գալու: Բացի նրանից, որ նման յայտարարութիւնը ծիծաղելի է, ի՞նչ է սա նշանակում:

Սա նշանակում է, որ իրենք էլ չգիտեն, թէ Սերժ Սարգսեանն ինչու է պաշտօններն ազատում իրենցից: Նրանք կարծում են, թէ միակ կա՛մ առնուազն առաջին խնդիրը հաւատարմութիւնն է: Սա իր հերթին նշանակում է, որ առաջիկայ ընտրութիւնները Յովիկ Աբրահամեանը ձախողելու է: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ հաւատարմութիւնն ապացուցելու համար բոլոր միջոցներն ընդունելի են:

ԱԺ նախկին նախագահը հին մարդ է, եւ նրա համար շատ ուշ է իսկապէս ժողովրդավարական մեթոդներով ընտրութիւններ անցկացնելու համար: Հնարաւոր է, որ ամբողջ ՀՀԿն իրեն տրամադրի հէնց այն մտքին, որ ոչ մի կեղծիք չեն անելու, բայց բուն ընտրութիւնների օրը Յովիկ Աբրահամեանի ձեռքերը չեն կարող քոր չգալ: Առջեւում դեռ 6 ամիս կայ, եւ ուշ չէ Ազգային Ժողովի նախկին նախագահին բացատրել, որ կեղծել պէտք չէ, առաւել եւս, որ կեղծողը դու չես լինելու: Եւ բացառուած չէ նաեւ, որ Յովիկ Աբրահամեանը դա հասկանայ, բայց ո՞վ է պատասխան տալու, եթէ ՀՀԿն ընտրութիւններում հաւաքի, ենթադրենք, 30 տոկոս: Կոալիցիան գլխաւորելու համար սա վատ պաշար չէ, բայց շատ խուճապային թիւ է նախագահի ընտրութիւններ գնալու համար:

Իսկ ինչո՞ւ են նախագահի աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ Միքայէլ Մինասեանին ուղարկել ՀՀԿ նախընտրական շտաբ: Որպէսզի Յովիկ Աբրահամեանն իր դատապարտուածութիւնը չգիտակցի, չհասկանայ, որ Սերժ Սարգսեանի պատկերացրած պետական կառավարման ապագայ տեսլականի մէջ ինքն անելիք չունի: ԱԺ դեռեւս գործող նախագահը հո չի մտածի, որ Միքայէլ Մինասեանը նոյնպէս ՀՀ նախագահին հաւատարիմ լինելու խնդիր ունի: Ճիշդ է, հարազատ որդին չէ, բայց լաւ փեսան միշտ էլ հարազատ որդու տեղ է անցնում:

Նշանակում է՝ Յովիկ Աբրահամեանն այդ շտաբում եղանակ ստեղծող չէ զուտ ինտելեկտուալ (խելօք-Խմբ.) լուծումների մակարդակով: Ինչն իր հերթին նշանակում, որ եթէ Յովիկ Աբրահամեանին որեւէ դեր է վերապահուած, դա, այնուամենայնիւ, խուճապի ժամանակ (այսինքն, եթէ ՀՀԿն հասկանայ, որ ընտրութիւններն իր պատկերացրած սցենարով (նախագիծով-Խմբ.) չեն անցնում կամ ժողովրդավարական ընտրութիւնները սպառնալիք են իր համար) ընտրութիւններն իրենց իմացած ուղիով շեղել կարողացողի դերն է:

Այսպիսով, մինչ հեռացողները մտածում են, թէ հիմնական պրոբլեմը (խնդիրը-Խմբ.) Սերժ Սարգսեանի հանդէպ հաւատարմութեան կասկածների մէջ է, Սերժ Սարգսեանը մտածում է պետական կառավարման ապարատը (կաղոյցը-Խմբ.) թափ տալու, այլ խօսքով՝ մաքրազարդելու մասին:

Ինչպէ՞ս:

Ես ենթադրում եմ, որ պաշտօնանկ է արուելու նաեւ Սիւնիքի մարզպետը: Բայց նա հզօր լծակ է առաջիկայ ընտրութիւններում ձայներ ապահովելու համար: Նրան անմիջապէս պատմութեան աղբանոց ուղարկելն ափսոս է: Նշանակում է՝ Լիսկան (Սիւնիքի մարզպետի մականունը՝ ծածկանունը-Խմբ.) կը համակարգի Սիւնիքում ՀՀԿի նախընտրական շտաբի աշխատանքները, եւ ոչ մի կասկած, որ յընթացս նա նոյնպէս կը խօսի Սերժ Սարգսեանի հանդէպ հաւատարմութեան մասին: Գլխաւոր հարցը մնում է՝ տղերք, իսկ ե՞րբ է գալու ժողովրդին հաւատարիմ լինելու պահը:

«ԵՐԿԻՐ»

Կազանեան հանդիպումից յետոյ տողերիս հեղինակը ղարաբաղեան հակամարտութեան բանակցային այդ հանգրուանին տուեց ոչ թէ ձախողում բնորոշումը, այլ՝ յաջողում: Նման բնորոշման հիմքում բոլորովին էլ ընկած չէր այն ակնկալիքը կամ ցանկութիւնը, որ տապալելով Կազաaնում բանակցութիւնների սեղանին դրուած առաջարկների ստորագրումը՝ կը տապալուի նաեւ հակամարտութեան կարգաւորման ողջ գործընթացը: Բանակցային գործընթացի այլընտրանքն անորոշ

արդիւնքով պատերազմն է եւ, հետեւաբար, տարածաշրջանի ապագայի կործանարար տեսլականը, որն անընդունելի է բոլոր առումներով:

Յաջողումն այն հեռանկարներն էին, որ բացուելու էին մեր երկրի առջեւ՝ ՌԴ նախագահ Մեդվեդեւի միջնորդական ջանքերից պաշտօնական Բաքուի ակնկալիքների չիրականանալու արդիւնքում հերթական անգամ «արեւմտեան» վերակողմնորոշում խաղարկելու, ինչպէս նաեւ առաջիկայ տարիներին Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Ռուսաստանի քաղաքական դաշտը ընտրական գործընթացներով ծանրաբեռնուած լինելու պատճառով: Մոսկուայի հետ յարաբերութիւններում սպասուող

սրացումները, ընտրական շրջափուլերում հակամարտութեան բանակցային գործընթացում բեկում ակնկալելու անհնարինութիւնը եւ ալիեւեան վարչախմբի Արեւմուտքի ու Թուրքիայի հետ յատկապէս էներգակիրների հարցում քաղաքական առեւտրի մէջ մտնելը կարեւոր խթան կարող էին դառնալ, որպէսզի գործարկուէին Արցախի ու Հայաստանի Հանրապետութեան համար կարեւոր մի շարք կենսական ծրագրեր:

Հոկտեմբերի 23ին ԼՂՀ նախագահ Բակոյ Սահակեանը, վարչապետ Արա Յարութիւնեանի եւ ՀՀ էներգետիկայի եւ բնական պաշարների նախարար Արմէն Մովսիսեանի ուղեկցութեամբ, այցելեց Քարվաճառի շրջան եւ ծանօթացաւ այնտեղ իրականացուող աշխատանքներին: Այցի հիմնական մեխը ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող մի ծրագիր էր՝ Սոդք-Քարվաճառ մայրուղու կառուցումը, որի մեկնարկը տրուեց օրերս:

Սա իսկապէս ռազմավարական այն բացառիկ ծրագրերից է, որի կենսակոչման համար Հայաստանի իշխող վերնախաւը չէր կարող ինքնուրոյն քաղաքական որոշում կայացնել՝ առանց նախնական երաշխիքներ ունենալու, որ կը կարողանայ Ադրբեջանի շահարկումների դէմն առնել եւ դիմագրաւել միջազգային հանրութեան ճնշումներին: Խնդիրն այն է, որ եթէ Գորիս-Լաչին-Ստեփանակերտ ճանապարհը բանակցային գործընթացում կողմերի ու միջնորդների կողմից ընդունւում է որպէս հակամարտութեան կարգաւորման կարեւոր բաղադրիչ («միջանցք», որն իրար է կապում Լեռնային Ղարաբաղը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը), ապա նոյն այդ գործընթացում Սոդք-Քարվաճառ-Մարտակերտ ճանապարհը բոլորովին խորթ մի «զաւակ» է եւ, հետեւաբար, միջազգային հանրութեան կողմից անընկալելի:

Քարվաճառի ճանապարհի շինարարութիւնն, այսպիսով, կարող է վկայել այդ գործում արտաքին ուժերի ներգրաւուածութեան մասին: Ուժեր, որոնց երաշխիքը ՀՀ իշխանութիւններին մղել է գործարկել Արցախը Հայաստանի Հանրապետութեանը կապող երկրորդ ճանապարհային ծրագիրը: Ընդ որում, նման ծրագրի իրացման համար ԼՂՀ վարչապետի բերած հիմնաւորումներն առաւել եւս խօսում են թէ՛ ԼՂՀ եւ թէ՛ ՀՀ իշխանութիւնների համար շինարարութեան մեկնարկի անսպասելիութեան մասին: Հոկտեմբեր ամսին սկսել մի ճանապարհի շինարարութիւն, որն անցնելու է բարձր լեռնային տարածքներով, այդքան էլ համոզիչ չէ, եթէ, իհարկէ, քաղաքական շահագրգռութիւնները վեր են ամէն տեսակ անյարմարութիւններից: Ու այդ տեսանկիւնից խնդիր է դառնում պարզել, թէ որ շահերը ստիպեցին գործարկել այս ծրագիրը:

Կազանեան հանդիպման ձախողումից յետոյ Ռուսաստանի նախագահի աշխատակազմի տեղեկացուած աղբիւրները յայտնեցին, որ յաջորդ անգամ նման հանդիպում կարող էր կայանալ միայն, եթէ նախնական պայմանաւորուածութիւն լինէր որեւէ համաձայնութեան ստորագրման մասին: Դա նշանակում էր, որ համաձայնութեան կայացման գործում, որպէսզի նոր եռակողմ հանդիպում կազմակերպելու համար ինչ-որ միջանկեալ համաձայնութիւններ ձեռք բերուէին, այդուհետ կարեւորւում էին երկկողմ ձեւաչափով (Ռուսաստանի եւ Ադրբեջանի կամ Ռուսաստանի ու Հայաստանի նախագահների միջեւ) հանդիպումները: Սակայն դա միաժամանակ վկայութիւնն էր այն բանի, որ ռուսական իշխանութիւնների համար կազանեան տապալումը դիտւում էր արտաքին քաղաքական ցաւագին ու խոշոր մի վրիպում, որի պատասխանատուութիւնն ընկնելու էր բանակցութիւնների երկկողմ ձեւաչափում ամէնից ընդդիմացող կողմի վրայ:

Այդ պատասխանատուութեան հասցէատէրն իրեն շատ սպասել չտուեց: Օգոստոսի 9ին Սոչիում Ալիեւի ու Մեդվեդեւի անարդիւնք հանդիպումից յետոյ ռուս-ադրբեջանական յարաբերութիւններում նկատուեցին առաջին լուրջ բարդութիւնները: Բանակցութիւններից դժգոհ Ալիեւը նախ բոյկոտեց Սեպտեմբերի սկզբին Դուշանբէում տեղի ունեցած ԱՊՀ երկրների յոբելեանական գագաթաժողովը, իսկ Հոկտեմբերի 18ին ԱՊՀ երկրների կառավարութիւնների ղեկավարների նիստում հրաժարուեց ստորագրել ԱՊՀ ազատ առեւտրային գօտու ձեւաւորման մասին պայմանագիրը: Ի տարբերութիւն ռուս-ադրբեջանական օրէցօր բարդացող յարաբերութիւնների, Հոկտեմբերի 23-25ին ՀՀ նախագահի պետական այցը Մոսկուա ցուցադրեց հայ-ռուսական յարաբերութիւնների ողջ խորութիւնն ու ծաւալը:

Ռուսական ճակատում նկատուած այս միտումները դրական նոր զարգացումների հնարաւորութիւն ստեղծեցին Ադրբեջան-Թուրքիայ յարաբերութիւններում: Սակայն հիմնուելով գազային համաձայնագրի շուրջ թուրք-ադրբեջանական բանակցային փորձի վրայ՝ կարելի է ասել, որ Բաքուի կողմից թուրքական դաշտում հերթական վերախաղարկման գնալն այնքան էլ հեշտ չստացուեց: Միայն Հոկտեմբերի 25ին հնարաւոր դարձաւ գազային համաձայնագրերի փաթեթի շուրջ ամիսներ տեւած բանակցութիւնները բերել հանգուցալուծման: Ադրբեջանի նախագահի թուրքական այցի շրջանակներում նոյն օրը կնքուեցին ադրբեջանաթուրքական գազային համաձայնագրերը:

Նշուած համաձայնագրերը վերաբերում են ոչ միայն ադրբեջանական գազի՝ դէպի Թուրքիայ արտահանմանը, այլ նաեւ թուրքական տարածքով դէպի Եւրոպա տարանցմանը: Այսպիսով՝ մասնակիցը դառնալով Ռուսաստանը շրջանցող հաղորդակցային ծրագրի կենսակոչմանը, Ադրբեջանը եւս մէկ քայլ կատարեց ռուս-ադրբեջանական նկարագրուած բարդ յարաբերութիւնները խորացնելու ճանապարհին: Եւ քանի որ համաձայնագրերի ստորագրման հարցը Բաքուի համար նախկինում բազմիցս ծառայեցուել էր որպէս ղարաբաղեան խնդրում շահաբաժիններ ձեռք բերելու միջոց, ապա այժմ կարելի է խօսել պաշտօնական Բաքուի գազային խաղերի հերթական փուլի (Շահ-դենիզ) աւարտի եւ իր շահաբաժնի ստացման քաղաքականութեան ձախողման մասին:

Կազանեան հանդիպումից յետոյ բանակցային գործընթացում արձանագրուած զարգացումները վկայում են, որ Իլհամ Ալիեւը՝ Կազանում առաջ քաշելով 10 նախապայմաններ եւ տապալելով համաձայնութեան կայացումը, նպաստեց, որ ռուս-ադրբեջանական բանակցութիւններում երկուստէք շահերի առաջմղման գործում առանցքային խնդիրներից մէկը՝ «Ղարաբաղի հարցը», փոխակերպուի մի գործիքի, որի նպատակային նշանակութիւնը նրա պատժիչ գործառոյթն է: Ռուս-ադրբեջանական յարաբերութիւններում նման զարգացումները սպասելի էին կազանեան հանգրուանի տապալման դէպքում միայն:

Այսպիսով, բարձր մակարդակով Սերժ Սարգսեանի՝ Ռուսաստան, իսկ Իլհամ Ալիեւի՝ Թուրքիա այցերի խորապատկերին նկատելի պէտք է դիտուի ոչ միայն թուրք-ադրբեջանական գազային համաձայնագրերի ստորագրումը, այլ նաեւ Սոդք-Քարվաճառ ճանապարհի շինարարութեան գործարկումը: Առաջին հայեացքից իսկապէս անհամեմատելի ռազմավարական երկու ծրագրեր, որտեղ Քարվաճառի եւ, հետեւաբար, Լաչինի շրջանների՝ հայոց աշխարհի հետ վերջնականապէս միահիւսուած ապագան համեմատութեան մէջ է Բաքուի ստանալիք միլիարդաւոր նաւթադոլարների հետ: Կը գտնուեն մարդիկ, ովքեր ծանրութեան նժարը կը տան առաջինին, իսկ միւսները՝ երկրորդին: Սակայն յատկանշականն այստեղ միայն այն է, որ ամէն ինչ ընթացաւ առանց Հայաստանի քաղաքական իշխանութեան գիտութեան ու կամքի: Միայն դէպքերի յաջող ընթացքին տուրք տալով՝ հեռու չես գնայ:

ՍԱՐՕ ՍԱՐՈՅԵԱՆ Ռազմավարական եւ ազգային հետազօտութիւններու հայկական կեդրոնի (ՌԱՀՀԿ) փորձագէտ է: