Կը պատուենք այսօր Գրիգոր Պըլտեանը, զոր անձնապէս կը նկատեմ մեր ժամանակներու հայ գրականութեան կարեւորագոյն հեղինակը: Յարակարծօրէն սակայն, ան նաեւ ամէնէն նուազ ճանչցուած եւ հանդուրժուածներէն մէկն է: Ոչ թէ լուսանցքային գրող մը ըլլալուն համար, այլ որովհետեւ հայ կանոնական գրականութիւնն է, որ մեծաւ մասամբ մնացած է լուսանցքային. մնացած է գրեթէ հարիւր տարի առաջուան հոսանքներուն մէջ՝ ճիշդ 1910ական թուականներուն Արդիապաշտ գրական շարժումներու երեւան գալէն առաջ:

Այլ առիթով զինք ներկայացուցած ատեն ըսած եմ արդէն՝ իր ստեղծագործութեան ընկալման փորձառութիւնս սկիզբ կ՛առնէ 17 կամ 18 տարեկանիս, երբ իր մէկ գրութիւնը մէկդի դրի ըսելով՝ «Այս մարդը գրել չի գիտեր, բառեր կը շարէ դիմացս»: Անշուշտ քանի մը տող առաջ իմացաք այսօրուան կարծիքս իր մասին: Ի՞նչ պատահեցաւ երկուքին միջեւ:

Թերեւս այն, որ այն ատեն փակուած էի միայն հայ գրականութեան մէջ, չէի բացուած այլը ընկալելու, իսկ այլին բացուած Պլըտեանի գրութիւնները այդ պատճառով ալ կը թուէին ո՛չ միայն օտար, այլ նաեւ անիմաստ, քանի որ մեզի համար չէին կայանար իբրեւ գրութիւն: Այլը ո՛չ միայն ներելի չէ, այլեւ չկայ. ոչ միայն կ՛անտեսուի, այլ նաեւ կ՛անգիտացուի, չի գիտցուիր: Այդ պատճառով ալ գրութիւնը չկայ. ոչ թէ կը կարծես, թէ դժուարութիւնը ունիս ընկալելու, այլ վստահ ես, որ տակը բան չկայ:

Նախ՝ համապատկեր մը իր գործին մասին: Ինչպէս ըսի արդէն, Պըլտեանի ծաւալուն, գրեթէ երեսուն հատորանոց արտադրութիւնը կ՛ընդգրկէ գլխաւորաբար երեք մեծ խումբ: Բանաստեղծական գործերը, որոնցմով կը սկսի իր գրական կեանքը. 10 հատոր՝ բացի վերջինէն, հրատարակուած 1976էն 1993, 17 տարուան մէջ, որմէ ետք, (կարծես հեքիաթի պէս) 17 տարի ոչինչ դուրս կու գայ մինչեւ 2010, երբ «Մանտրաներ» հսկայական հատորը լոյս կը տեսնէ (քերթողական գիրքի մը համար 600 էջը մեծ բան է): Ձեւով մը այդ միջնարարին Պըլտեան կը կեդրոնանայ գեղարուեստական արձակի վրայ, ու 1997էն ետք մէկը միւսին ետեւէն լոյս կ՛ընծայէ վեց վէպերու շարք մը՝ «Սեմեր», «Հարուածը», «Նշան», «Անունը լեզուիս տակ», «Պատկերը» եւ «Երկուք»: Գործը կ՛ամբողջանայ գրաքննադատական տասը հատորներով, որոնցմէ «Տրամ»ը եւ «Մարտ»ը հազարէ աւելի էջերու վրայ, բոլորովին նոր հայեցակէտներէ կը սկսին քննարկել, կարդալ եւ մտածել ծանօթ ու ոչ այնքան ծանօթ գործերը հայ գրականութեան:

Գրաքննադատական հատորներու այս շարքին մէջ աչքի կը զարնեն նաեւ անկիւնադարձային աշխատանքներ, որոնցմէ է Կրակէ շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի շուրջ, որ նոր Վարուժան մը մէջտեղ կը բերէ ու կը տեսաբանէ Եղեռնը կամ աղէտը գեղագիտական լեզուին բերելու կարելիութիւններուն մասին, թէ՛ Վարուժանի գտած հնարքներուն ընդմէջէն, եւ թէ գրական տեսութեան իւրովի զարգացումով: Կան երեք բացառիկ աշխատութիւններ Գրիգոր Նարեկացիի մասին, եւ հայ գրականութեան մէջ ապագայապաշտութեան նուիրուած հիմնական նոյնպէ՛ս ծաւալուն ուսումնասիրութիւն մը, որ լոյս տեսաւ 2009ին: Այս խումբին կը պատկանի նաեւ ֆրանսահայ գրականութեան նուիրուած հատոր մը՝ ֆրանսերէն լեզուով:

Բոլոր այս գիրքերը սերտ կապ ունին իրարու հետ: Կան թելեր, որոնք կ՛երկարին քերթողական գիրքերէն մինչեւ վէպերը ու կը բացայայտուին գրաքննադատական գործերուն մէջ: Կրնանք ըսել, թէ Պըլտեան ինքնիրեն, առանձինն, անհանգանակ գրական շարժում մըն է, որուն հանգանակը վերադարձն է մերկ բառին, առանց -իր խօսքով- աքլորային «վարդակարմիր հրախաղութիւններու»: Կարելի է թերեւս մանիֆեստ մը սեպել իր առաջին գործերէն «Հակաքերթուած»ը, որ ո՛չ թէ քերթուածին հակառակն է, այլ այն, որ քերթուածը կը փորձէ քակել, կազմալուծել եւ հակիլ անոր վրայ, դիտել քերթուածը քերթուածով, հասնիլ ստեղծագործական խաւարին, որպէսզի հոն կայանայ բառը անկախ իր ու քերթուածի քաշքշած աւանդութիւններէն, փորձառութենէն, վարժութենէն: Ասիկա կը պատահի, յիշեցնեմ, 1968ին, Փարիզի մայիսեան խռովութիւններու շունչին տակ: Կարեւորը սակայն այն է, որ կը պատահի 1968ին, այսինքն ժամանակակից է ինքզինքին, նոյնիսկ յառաջապահ՝ մտածողութեան ալիքներուն, որոնք նոր թեւ կ՛առնեն ու յետոյ, տարիներ ետք, պիտի յանգին անոր, որ ամերիկացիները կը սիրեն կոչել Deconstruction: Կ՛ուզեմ շեշտը դնել, կրկնեմ, ժամանակին վրայ, որովհետեւ մեր գրականութիւնը կը սիրէ սեմպոլիստ ըլլալ սեմպոլիզմէն տասնամեակներ ետք, իրապաշտ՝ իրապաշտութենէն քառասուն տարի ետք: Քիչերն են անոնք, որոնք քայլ կը պահեն եւ նոյնիսկ ճամբայ բանալու նկրտում ունին:

Պըլտեան սկիզբէն իսկ պիտի սեւեռի բառին վրայ. նկատի պիտի ունենայ բառը, հակաբառը, անդրաբառը, բառի ազատագրումը, բառի իսկ կազմալուծումը, որ չէ անշուշտ ձեւազեղծում, այլ ձեւազերծում կամ ձեւազանցում: Խօսքը, ճիշդ ինչպէս Նարեկացիի գործին մէջ, այստեղ ամէն ինչ է: Իր գործին մէջ կը տեսնենք բաներ, որոնք տեւաբար կը հիացնեն զինք, հիացնելու այն իմաստով, որ կը նշանակէ սքանչացնել, այսինքն՝ գոյութենական զարմանք մը առթել, երբ կը կենաս ատոնց դիմաց ու կը դիտես քու եւ իրականութեան եւ կեանքի եւ էութեան -կամ ինչ որ ատիկա է- ատոնց յարաբերութիւնը բառին հետ: Ձայնը, խօսքը, կշռոյթը: Էութեան եւ երեւոյթի փոխյարաբերութիւնը եւ ատոր ու անոնց գոյութեան խնդրականացումը: Իր բառերով՝ գրութեան ան-ենթակայացումէն անդին՝ «էութեան քաշւումը, անոր մթագնումը՝ անդի՛ն դէմքի ու երեւոյթի աշխարհէն», պահելով միայն «մութին դէմքը, մութը իբրեւ դէմք, իր կարգին ջնջուած» (Նամակ):

Անշուշտ այստեղ հեղինակ-փիլիսոփան կ՛երթայ մինչեւ ետ- Պարմենիտէս, Պղատոն. կու գայ առաջ՝ քսաներորդ դարու ֆրանսական փիլիսոփայութիւնը, որ այդքա՛ն սահմանած է եւ բացատրած մեր ներկայ աշխարհը:

Թելը կ՛երկարի ամէն կողմէ: Վարուժանի «Կրակէ շրջանակը» արդէն յիշուած է առաջին մանտրաներուն մէջ: Նոյնը կը պատահի «անժողովուրդ լեզու» սահմանումին- Գ. մանտրայէն: Նարեկն ու հին երգերը, ձայները ներկայ են միշտ, տողերով, բառերով, ձայնի փնտռտուքով, անուններու որոնման մէջ խարխափումով: Խարխափում մը, որ ճամբորդութիւն մըն է կազմալուծուած բառերու կեանքին մէջ, Պորխէսի լաբիւրինթոսներուն նման: Նարեկացին է, որ կը սեւեռուի եւ կը շարունակուի ստեղծաբանութեան յղացքի վերաբերումով: Իրարու ընդելուզուած, էին-էանկի նման հակադրուած՝ բանաստեղծութիւնն ու ստեղծաբանութիւնը սակայն իրար կը հալածեն, իրարմով կը բանին: Պըլտեան կ՛ուզէ՛ ստեղծաբանութիւնը, հակիլը ստեղծման վրայ, մտածել մտածումը, մտմտալ մտմտուքը: Ստեղծաբանութեան ոչ միայն յղացքը, այլ զայն կատարելը, ի գործ արկանելը՝ իր բառերով: Անուններու անկարելիութիւնը, լեզուի անկարողութիւնը քերթողական երկերէն կ՛ընդլայնի դէպի արձակը: Անունը լեզուիս տակ վէպը միայն մէկն է անոնցմէ, բայց անոնց բոլորին մէջ է, որ նոյն խնդիրը կը քրքրուի: Անունը, պատկերը, իմաստը, անոնց ծագումն ու կեանքը, յարաբերականութիւնը: Լեզուն, պատմութիւնը կը գոյանան, ձեւով մը անկախ են, ինքնաշխատ, ինքնամուղ, ինքնաստեղծ: Ու կրկին զարմանքը ատոր դիմաց:

Աշխարհը, իրականութիւնը, ամէն ինչ՝ որպէս լեզու: Մեկնաբանութիւն մը, ըմբռնողութիւն մը կեանքին ու գրականութեան, որ կ՛ենթադրէ դրսացում մը, այլացում մը, նոր, շեղակի, շեղանցքային ուղիներու որոնումը: Ինչպէս Մարտ հատորի առաջին պարբերութիւնը պիտի ըսէ՝ «ուրիշութեան շեղանցքով աւելի մօտեցող ինքն իրեն»։

Երկրորդ, կ՛ուզեմ անդրադառնալ Պըլտեան երեւոյթի նշանակութեան՝ մեր գրականութեան մէջ: Ինչպէս բարեկամս Հրայրը պիտի ըսէր անցեալ օր՝ խօսիլ քիչ մը այն մասին, թէ ո՞րն է իր «տեղը այս իրարանցումին մէջ»: Իրարանցումը թէ՛ մեր աշխարհն է, հայկական տարասփիւռ եւ կազմալուծուող իրականութիւնը, եւ թէ՛ աշխարհի մէջ պատահող՝ քաղաքակրթութիւն եւ մշակոյթ փոխող ու խախտող իրարանցումը: Ո՞րն է ուրեմն Պըլտեանի գործին տեղը:

Նախ՝ ան տեղ չունի: Ի՞նչ տեղ պիտի ունենայ, երբ մենք կը գտնուինք այլուր: Ինքն է իր տեղը ստեղծողը, հոգ չէ, թէ անոր միակ բնակիչը ինք ըլլայ, կամ ալ սակաւ բնակիչներ հաւաքուին այնտեղ: Թերեւս ասիկա բացատրելու նպաստէ քիչ մը յարիլ այն բանին վրայ, որ զինք կը բաժնէ մեր աւանդական գրականութենէն: Նախ այն, որ ինք անցած է եւ մուտք գործած յարաբերականութեան դարաշրջանը: Օտար է դեռ մեզի ըմբռնել, որ բացարձակ հաստատումները, սահմանումները, հակադրութիւնները, կառոյցներն ու կառուցապաշտութիւնը մնացած են ետեւ: Ասիկա չի նշանակեր օտարանալ: Հակառակ այդ փախուստին դէպի առաջ ու ժամանակակից ժամանակ, Պըլտեան յարակարծօրէն նաեւ ոտքերը ամուր, շատ ամուր խրած է աւանդութեան մէջ, ոչ թէ զայն առանց հասկնալու կապկելու համար, այլ զայն կրկնելու որպէս կշռոյթ՝ անկէ ելլելով՝ հիներուն պէս եւ հիներէն տարբեր վայր մը բանալու համար:

Ժամանակակից ըլլալը փախուստ մըն է մեր ներկան կազմող անցեալ ժամանակէն դէպի իրական ներկան, ու ատով աքսոր մը, զոհաբերու՛մ:

Սովորականէն ելլելու, խորհելու համար, Պըլտեան կը փորձէ լեզուն վերստին կազմել, յօդել: Հատուածներ «Սենեակ»ի մասին»ը հրատարակուած իր առաջին գիրքն է, որ կը սկսի հետեւեալ բառերով. «դժուար սկիզբ (եւ անձայն) կը խարխափեմ անշարժութեան սեւեռող»: Նոյն գիրքի վերջին տողն է «կը մտնէ դուրս»: Այլին մէջ մուտքը, զոր բացատրելու համար կրնանք երթալ Պըլտեանի միւս նախագիրքին՝ «Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար» հատորի յետ-գրութեան, որ կ՛ըսէ. «Խօսիլ դէպքը անչափելի արարք մըն է, անօրէն, որ զիս դէմ յանդիման կը դնէ անանուն եւ անսահման օտարին: Բանալ լեզուն բրտութեան առջեւ,… ահա անհրաժեշտութիւնը»: Յետոյ՝  «Պէտք է մշտապէս հսկել, բռնանալ լեզուին վրայ, «բռնաբարել» անոր քերականութիւնն ու ծէսը, խորտակել մէկութեան տրամաբանութիւնը: Թերեւս ասոր համար այդ լեզուն կը յայտնուի իբրեւ օտար լեզու մը, հակալեզու մը բանող լեզուին մէջ:  Ի՞նչ է օրինավիճակը անմիաւոր, գաղթող, շեղող եւ տարասփիւռ խօսքին»։

Պըլտեանի գործին ամէնէն աչքառու երեւոյթներէն մէկը այն է, որ իւրաքանչիւր բառ իր իմաստը ունի, մտածուած է խորապէս եւ դրուած է այդտեղ առանց հոմանիշ ըլլալու յաւակնութեան: Ճիշդ Նարեկացիի պէս: Դժուար, երկար աշխատանք մը կայ այնտեղ գրելու (գրումի՝ ինչպէս ինք պիտի ըսէր), ցանցարկումի, առնչութիւններու հիւսուածք մը ստեղծելու, ատով խօսելու: Այդ պատճառով ալ իր գործերը կարդալը եւս ընթերցումի աշխատանք մը կը պահանջէ: Զուգահեռը հազար տարի առաջուան իր անուանակիցին հետ ուշագրաւ է՝ ոչ մէկուն, ոչ ալ միւսին մօտ կայ սնաբառութիւն (բ-ով՝ սին-բառ իմաստով): Իւրաքանչիւր բառ ունի իր տեղը, նպատակը, շատ անգամ դժուար ընկալելի կապերը, կարողականութեան ցանցերը: Երկու Գրիգորներն ալ թիւրընթերցուած են, թերընթերցուած. մէկը՝ փառաբանուած, միւսը աքսորուած կանոնական գրականութենէն, հաստատութենական օրէնքէն: Այսինքն, նորէն, Վարուժանի խօսքով, բանաստեղծը զոհ պիտի ըլլայ:

Ըսի՝ աքսոր մըն է Պըլտեանի ընտրած ճամբան. աքսոր՝ շարունակուելու կարելիութենէն, աքսոր‘ վերապրումէն, աքսոր՝ ընթերցող ունենալու պերճանքէն, վերլուծուելու, ի բաց տրուելու, դասաւանդուելու հաճոյքէն: Ատով՝ ողբերգութիւն մը, ողբերգութիւն յղացքի ընդգրկած ամբողջ դրականութեամբ, լաւատեսութեամբը՝ որ ողբերգութի՛ւնը միայն կ՛ընձեռէ: Կը կանգնիմ՝ հակառակ աստուածներու պարտադրած մահին, հարուածներուն, վստահ անհետացումին. ե՛ս կ՛ըսեմ մահս, կորուստս:

Ամէն գրութիւն/ստեղծագործութիւն արդէն սուգ մըն է, ու ինքնին շղթայ մըն է կեանքին, որովհետեւ ստեղծելով արդէն կեա՛նք է, որ կը ծնի:

Այս բոլորը ըսելէն ետք անշուշտ աւելորդ է յանկարծ յայտարարել, որ Պըլտեան ըմբոստ մըն է գրականութեան մէջ: Տուեալները ատիկա անմիջապէս յայտնի կ՛ընեն: Բայց, աւելի կարեւորը- աւելաբանութիւն է «ըմբոստ» որակումը, որովհետեւ ըմբոստութիւնը կանոնն է ստեղծագործութեան. ամէն ստեղծագործութիւն կ՛ենթադրէ տուեալ եւ առկայ կանոններու, իրավիճակի, օրէնքի, ընկալումներու եւ լեզուի խզում եւ զանցում. կ՛ենթադրէ կայունութեան, լճացման՝ այսպէս կոչուած «գրական աւանդոյթներու» խախտում, չծառայող գրիչ, միամտութիւն ստեղծագործութեան մէջ: Կը հետեւի ուրեմն հարցումը. ստեղծող ես, այո՛, սակայն ի՛նչ տուիր: Ստեղծածդ արժէք կը ներկայացնէ՞: Ո՞րն է Պըլտեանի գործին արժէքը:

Ինծի համար յաւակնոտութիւն պիտի ըլլար ատիկա սահմանելը:

Պըլտեան գերազանցապէս լեզուական փորձառութիւն մըն է, Նարեկացիի պէս: Սփիւռքայնութիւնը, չպատկանելիութիւնը, անվերջ սկիզբը բերուած են արուեստին: Ի՞նչ տուած է. նախ՝ վէպերուն միջոցաւ գաղթահայութեան պատումը, տեւողութիւնը յանձնել աշխարհին. յետոյ՝ ժամանակակից ժամանակը բերել հայերէնին, լեզուն չարչրկել, մաղել, ինքնիրեն հանդիպադրել, եւ զարգացնել ժամանակը ըսող հայերէն մը, հոգ չէ, թէ գործածող չունենայ: Թափանցել լեզուի գաղտնիքներուն կամ գոնէ հոն տանող ճամբաներուն մէջ, շեղիլ դէպի յայտնաբերելին, կազմելին, վերայօդելին: Կայացնել լեզուն անո՛ր իսկ մտածման մէջ: Սգալ կորուստը, այնպէս մը, որ այդ սուգը ըլլայ համամարդկային: Մտածել կորուստը, հիանալիօրէն շրջել կորուստի ընդունուած ըմբռնումը՝ ժողովուրդը չէ, որ լեզուն կը կորսնցնէ. իր մօտ լեզո՛ւն է, որ կը կորսնցնէ իր ժողովուրդը, կը մնայ անժողովուրդ լեզու: Ժողովուրդը լեզու է գլխաւորաբար. աշխարհը լեզու է. այն ինչ որ կը կոչեն իրականութիւն, երեւոյթ, նոյնիսկ էութիւն՝ լեզուով է, որ կը կազմուին, կ՛արտայայտուին, կը գոյանան, կը կայանան, կ՛ընկալուին: Լեզուն կա՛յ, իսկ այն ինչ որ կը կոչենք «մեռեալ լեզու», Պըլտեանի համար կը նշանակէ մեռեալ ժողովուրդ: Երբ լեզուն կորսնցնէ իր ժողովուրդը, չի դադրիր մնալէ որպէս արժէք ու աշխարհ. ճիշդ ինչպէս հոմերոսեան ու նարեկեան լեզուները կան այսօր՝ առանց իրենց ժողովուրդներուն:

Պըլտեան, գրեթէ առանձին՝ լեզու մը կը կրէ, լեզու մը կը բանի, լեզու մը կը հաստէ: Լեզուն կը կայանայ գրողի արարումով, որ կը մնայ: Մնացողը ոչ թէ ժողովուրդն է, այլ լեզուն, գրականութիւնը, այսինքն՝ տեւականացուած լեզուն: Աշխարհ ու իրականութիւն չկան եթէ ոչ լեզուի մէջ: Մանտրաներ հաւաքածոյի ներածականէն մաս մը կ՛ակնարկէ անոր, եւ կը կապէ զայն լեզուի դժուարութեան, անկարելիութեան, աղէտին՝ թէ՛ որեւէ լեզուով գրելու ատեն, եւ թէ՛ մեր աղէտին՝ սփռումի, սփիւռքի մէջ:

Յօդուածով մը տարիներ առաջ հարց տուած էի, թէ ինչո՞ւ այս մարդիկը կը գրեն հայերէնով, երբ կրնային միլիոնաւոր ընթերցողներ ունենալ այլ լեզուով: Պատասխանը հասաւ Պլըտեանէն եկած ե-նամակով մը. կ՛աւարտեմ զայն մէջբերելով. «Փաստը այն է որ միլիոնաւոր ընթերցողները լքեր են անոնք՝ ժողովուրդի մը համար, որ կարծես լեզու չունի, եւ մարդ կը խորհի թէ անպայման պէտք է ունենայ, այլապէս մարդկութենէն բան մը կը պակսի: Ահա պատասխանի սկիզբ մը…»։

Իմ կողմէս՝ նկատեցէ՛ք պակսութեան եւ կորուստին ենթական, որ մենք չենք, այլ մարդկութիւնը, ուր եւ կը նայի եւ ուր կ՛ապրի Պլըտեանի գրականութիւնը: Կեցուածքի հարց է: Եւ եթէ պիտի մեռնի հայերէնը՝ ապա ի՛նչ փառաւոր վերջնական ցոլավառում:

Ամէն ընկնող տերեւի հետ,

Ծառն մրսում է՝ մերկանում,

Ամէն ընկնող մարտիկի հետ,

Իմ հոգին է՝ լուռ ողբում:

***

Այս պաղ ու անշող արեւի ներքոյ,

Յուշերս մէկ-մէկ նիրհում են խռով,

Կարօտս այրում, կրակս մարում,

Պանդուխտ հողմերն են՝

հոգիս փոթորկում:

***

Դու իմ վարդն ես՝ դեռ չբացուած,

Եւ իմ գիրքն ես՝ չկարդացուած,

Ես թերթիկն եմ՝ վարդի, գրքի,

Քո քմայքին՝ գերի դարձած:

***

Արշալոյսը՝ գարնան նման,

Ի~նչ յոյսեր է առկայծում,

Մայրամուտը աշնան նման,

Հոգուս լոյսերն է մարում:

***

Սուտը սուտին գումարուեց,

Դաւը մնաց ու տեւեց,

Սպասում եմ հրաշքի,

Գուցէ մի օր՝ ժամանի:

***

Արդարութիւն եմ փնտռում,

Բայց որտեղից չգիտեմ,

Այսքան ստից ու կեղծիքից,

Ինչ անելս չգիտեմ:

***

Բարի լուր եմ սպասում,

Գարնան արեւ՝ քեզանից,

Որ ես փրկեմ երազներս,

Անհնազանդ անկումից:

***

Դու յուշերիս կանչով եկար,

Երազներիս թեւով եկար,

Թէ որ համբոյր չես տալու,

Ինչո՞ւ այդպէս սիրով եկար:

ԱՒԻԿ ԴԷԻՐՄԵՆՋԵԱՆ

ԲՈՍԴՈՆ

Գուցէ նորութիւն ասած չեմ լինի, եթէ տեղեկացնեմ, թէ Կալիֆորնիոյ տնտեսութիւնը իր ամենածանր օրերից մէկն է ապրում: Նահանգապետ Բրաունի գալիք տնտեսական տարուայ նախահաշուի բացը ոչ թէ 9 միլիարդ, այլ մօտ 16 միլիարդ դոլար է կազմում: Սա զգալի թռիչք է, եւ խիստ անհանգստութեան տեղիք է տալիս: Նահանգապետը յայտարարել է, թէ բոլոր բնագաւառներում կրճատումներ են ակնկալւում, այդ թւում նաեւ անվտանգութեան, կրթութեան, առողջապահութեան, սոցիալական ապահովութեան, եւ այլ ոլորտներում: Նշուած է նաեւ, թէ ընչազուրկներին յատկացուող դրամական եւ առողջապահական ծրագրերը առաջիններից են, որ կարող են տեսնել կարմիր թանաքի գոյնը:

Այս ամէնը կապուած է հիմնականում այն հանգամանքի հետ, թէ նահանգային հարկերի վճարումները սպասուածից աւելի քիչ են եղել անցեալ տարուայ ընթացքում: Գաղտնիք չէ նաեւ այն, որ հարկերի բարձրացում է ակնկալւում, մի բան, որ ուղղակիօրէն կապուած է մեր կենսամակարդակի հետ:

Հարկեր աւելացնելու գաղափարը ոչ մի քաղաքական գործչի բարենպաստ պատուանդանի վրայ չի կանգնեցնում սովորաբար, բայց այլընտրանք չկայ: Նրանք, ովքեր բարձրաձայն ու բացարձակօրէն դէմ են նոր հարկերին, թող մի պահ մտածեն, թէ ինչ կարող է լինել, եթէ առողջութեան հետ խնդիրներ ունենան, եւ շտապօգնութեան մեքենան թէկուզեւ մի քանի րոպէ ուշանայ: Կամ էլ, եթէ դպրոցները գերծանրաբեռնուած լինեն, ինչպէ՞ս է մատաղ սերունդը կրթութիւն ստանալու:

«Թող չսովորե՛ն», ասում է ծանօթներիցս մէկը, ում փորձում եմ բացատրել, որ դպրոց չյաճախող երեխային գրկաբաց սպասում է փողոցային կեանքը, որին հիմնականում յաջորդում է բանտը: Բանտերի աշխատանքն ապահովել նոյնպէս անհնար կը դառնայ, քանի որ այստեղ էլ զգալի նախահաշուային խնդիրներ կան: Առանց այդ էլ ծանրաբեռնուած բանտերը ժամանակից շուտ են ազատ արձակում բազմաթիւ յանցագործների, ովքեր նոր յանցագործութիւններ են կատարում, խրախուսուելով անպատժելիութիւնից:

Այս շարքը կարելի է անվերջ շարունակել, ցոյց տալու համար, որ տարին մի քանի հարիւր դոլարի լրացուցիչ հարկ վճարելը շատ աւելի նախընտրելի է, քան այլընտրանքային տարբերակը:

Մէկ այլ դէպք. Կալիֆորնիոյ բնակավայրերից մէկը իր ունեցած նախահաշուի բացի պատճառով փոփոխութեան է ենթարկել աղբի հաւաքման չուացուցակը, արդիւնքում համաճարակի վտանգի առաջ կանգնեցնելով իր բնակիչներին:

Մի շարք կարեւոր առաջարկներ կը դրուեն ընտրողների առջեւ առաջիկայ աշնանը. ապրանքների վաճառքից ստացուած նահանգային հարկը կը բարձրանայ 0.25 սենթով, $250,000 դոլարից աւելի եկամուտ ունեցողները լրացուցիչ հարկեր կը վճարեն, եւ էլի մի քանի նախագծեր կարիք ունեն քննարկման եւ վաւերացման: Եթէ ընտրողները «ո»չ քուէարկեն այս նախագծերին, ապա անորոշ ու մութ կը դառնայ բոլորի կենսակերպը, հարուստից մինչեւ աղքատ:

Նահանգապետ Բրաունն առաջարկել է 544 միլիոն դոլարով կրճատել դատական ատեաններին յատկացուող գումարները, որ համարեա քաոսային կարող է դարձնել իրավիճակը: Կալիֆորնիոյ բնակիչների քանակը կրկնակի գերազանցում է Նիւ Եորք նահանգի բնակչութեան թուին, սակայն Կալիֆորնիոյ նախահաշիւը կազմում է այդ նահանգի նախահաշուի մօտաւորապէս 45 տոկոսը, այս մասին հարցազրոյցներից մէկի ընթացքում յայտարարել է քաղաքապետ Անտոնիօ Վիյարայգոսան: Թէ ինչու է սա այսպէս, միայն Տիրոջն է յայտնի: Կալիֆորնիոյ Համալսարանական համակարգը զգալիօրէն բարձրացնելու է կրթութեան համար գանձուող կրթական վճարումները, աւելի ամրացնելով այն վտանգաւոր թէզը, թէ այսուհետեւ միայն հարուստներին է հասու լինելու բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու հնարաւորութիւնը: Առաջարկ կայ, թէ հանրակրթական դպրոցներում կրթական տարին 3 շաբաթով կրճատելու, եթէ հարկային փոփոութիւնները չվաւերացուեն: Երկու կամ երեք տարի առաջ մասնագէտները վկայում էին, թէ կրթական տարին առանց այդ էլ բաւականին կարճ է, եւ այն պէտք է աւելացնել: Որքան շուտ են փոխւում հանգամանքները:

Այն ինչի մասին խօսում էին վերջին մի քանի տարիների ընթացքում, արդէն իսկ ժամանել է: Նահանգապետ Բրաունը իրավիճակը մեր նահանգում նմանեցրել է Յունաստանի եւ Իսպանիայի վիճակին, եթէ իր առաջարկած նախագծերը չխրախուսուեն ու չվաւերացուեն ընտրողների կողմից: Նոյեմբեր ամիսը դեռ առջեւում է եւ բազմիցս կը լսենք այս կամ այն ծրագրի գլխին կախուած վտանգի մասին, բայց կասկած չունենաք, թէ հարկերը բարձրացնելուն որեւէ այլընտրանք կայ: Մենք էլի կը խօսենք այս մասին առաջիկայ ակնարկների ընթացքում:

ԳՐԻԳՈՐ Ծ.  Ցնցիչ լուրերը, թէ՛ ուրախութեան եւ թէ մանաւանդ տրտմութեան պարագային կրնան լուրջ վնասներ հասցնել զայն լսող անձերուն: Ոմանք այնպէս կը խորհին, թէ յատկապէս ուրախ լուրերը կրնան գերազանցապէս հրճուեցուցիչ ըլլալ զայն լսողին, հետեւաբար անակնկալը աւելի ուրախալի թուելուն, ուրախ լուրը ենթակային կը փոխանցեն անոր չակնկալած մէկ պահուն:

Ճամբորդութեան բերումով տարիներ իր մօրմէն հեռու ապրած զաւակը, անակնկալ այցելութեամբ կը հասնի իր ծննդավայր քաղաքը, ու նախապէս իմանալով թէ մայրը ո՞ր ժամուն տուն կը վերադառնայ, ճամբուն վրայ անոր կը հանդիպի: Մայրը ուշքը կորսնցելով գետին կը փռուի…: Երբեմն յոռեգոյնն ալ կրնայ պատահիլ, երբ սրտի կաթուածի հետեւանքով մարդ կրնայ մահանալ:

Նոյնը աւելիո՛վ կրնայ պատահիլ տխուր լուրերու փոխանցման ժամանակ: Յատկապէս երեխաներու միջեւ երեւցող նախանձը կրնայ վատ հետեւանքներ ունենալ: Դպրոցական մանուկը երբ տուն վերադառնայ եւ այնտեղ իրեն յայտնեն թէ քոյրիկ «բերած են» իրեն համար, կամ՝ ուրիշ պարագայի, տակաւին դպրոց չյաճախող իր քոյրիկին ի՞նչ նուէր բերած են հարազատներ, կրնայ մանուկին մօտ վատ զգացողութիւն յառաջացնել եւ սխալ արարքներու պատճառ դառնալ: Անիկա ձեր չսպասած մէկ պահուն կրնայ իր մատը տանիլ իր քրոջ աչքին եւ կուրցնել նորածինը: Ուրեմն նախապատրաստելը կարեւոր է միշտ, թէ՛ ուրախալի եւ թէ տխուր լուրերու փոխանցումէն առաջ:

Ոմանց խառնուածքը այնպիսին է, որ կը սիրեն տխուր լուրի առաջին հաղորդողը հանդիսանալ: Ուրիշ խօսքով, տուեալ տխուր լուրը առաջին անգամ հանրութեան փոխանցողը կը սիրեն իրենք ըլլալ: Այսպէս, օրինակ, մէկուն մահուան գոյժը, երբ մանաւանդ անսպասելի մահ է պատահածը, անոնք կը սիրեն տարածել, կարելի եղածին չափ շուտ: Նոյնիսկ վախնալով որ ուրիշը լսած կ՛ըլլայ իրենցմէ առաջ, կը սկսին հանգուցեալի ամէնէն մօտիկ բարեկամներուն հեռաձայնել, ցաւակցելով անոնց: Սակայն իրենց բուն նպատակը ցաւակցիլը չէ՛, այլ տեսնել թէ անոնք լսա՞ծ են լուրը, թէ ոչ: Որոշ հոգեկան բաւարարութիւն կը զգան տխուր լուրը փոխանցած միջոցին, զայն լսողին ցնցումին աստիճանաչափը զգալով: Եւ երբ հանգուցեալի միւս բարեկամին հաղորդեն լուրը, միաժամանակ կը տեղեկացնեն, թէ նախորդ լսողը ինչքան ցնցուեցաւ երբ լսեց իր բարեկամին մահուան գոյժը:

Ահա՛ քեզի գործ: Սակայն, անգո՛րծ մարդու գործ: Այսօրուան մունետիկները կարելի է նկատել այս մարդիկը, զորս կարելի է համեմատել արբանեակային պնակներու հետ, որոնց միջոցաւ փոխանցուած անտեսանելի օդային թելերը, աշխարհի մէկ քաղաքէն միւսը «կը ճամբորդեն» կայծակնային արագութեամբ: Տեսնուած է նաեւ, որ ներկայ արհեստագիտութենէն ամէնէն շատ օգտուողները այս տեսակի մարդիկն են: Կիներու պարագային դեռ ներելի՛ այս ասպարէզը, երբեմն նաեւ այր մարդոց մօտ կը նշմարուի, որ վանողական կը դարձնէ զիրենք:

Աշխարհահռչակ հեռատեսիլի կայաններէն մէկը իր կատարած մէկ հարցախոյզին արդիւնքները յայտարարելով ցոյց կու տար, թէ գաղտնիք պահելու դժուարութիւն ունեցողները շատ աւելի այր մարդիկն են, քան՝ կիները: «Աշխարհը շուռ է եկել» պիտի ըսէր հայոց հեքիաթագիրը:

Տխուր լուրը փոխանցելու այս «շուտիկութեան» երեւոյթը կրնայ նաեւ ուրիշին ցաւին անտարբերութենէն մղուած ըլլալ: Երբ ցաւը իմս չէ, անոր մասին դիւրաւ կրնամ արտայայտուիլ: Բայց երբ այդ ցաւը մորթիս վրայ կը զգամ, անշուշտ կը ցաւիմ, եւ այդ մասին դժուար կ՛ըլլայ արտայայտուիլ: Ասիկա կը տեսնուի, յաճախ մահուան սուգերու առիթով խօսք արտասանելու պարտաւորութեան տակ գտնուող անձերու մօտ: Անոնք շատ լաւ մխիթարական խօսքեր կը գտնեն, եւ կը յաջողին նոյնիսկ հանդարտեցնել սգաւոր հոգիները, բայց երբ ցաւը իրենց կը պատկանի, կամ այլ խօսքով մահացողը իրենց հարազատ անձ է, կը դժուարանան նոյնիսկ երկու բառ արտասանելու: Այս պարագային մխիթարողը ի՛նք կ՛ըլլայ խոցեալ անձը, որ իր վէրքերը դարմանելու անկարող վիճակի մէջ կը յայտնուի…:

Ուրիշին ցաւին նկատմամբ անտարբերութիւն ցուցաբերելու պարագայ է նաեւ երեխաներու ցաւին ուշադրութիւն չդարձնելը: Մանուկը իր մանկական հոգիին մէջ մեծ աշխարհ է ինքնին, զոր պէտք է հասկնալ եւ որուն հետ պէտք է մեծ ուշադրութեամբ վարուիլ: Այլապէս անուշադիր մէկ խօսք կամ արարք, կրնայ մնայուն հետք թողուլ անոր ամբողջ ապագայ կեանքին վրայ: Ներելի չէ՛ մանաւանդ ծնողներուն եւ դաստիարակներուն, այս իմաստով սխալներ գործելը:

Կ՛ըսուի թէ երեխան դպրոցէն գալով, իր միակ զբաղումը՝ իր սիրելի կատուն փնտռեց: Հայրը առանց նրբութիւն ցուցաբերելու մանուկին սնուցած զգացումներուն, հանդէպ այդ կատուին, սովորական բարեւ տալու նման անոր ըսաւ.

_ Կատուդ սատկեցաւ:

Նոյն վայրկեանին մանուկը ինկաւ գետին ուշաթափուած: Մեռած էր…:

Ալ անիմաստ էր լացն ու ողբը զոր հայրը ըրաւ իր զաւակին համար: Պարզապէս ի՛նք պատճառ դարձած էր զաւակին անժամանակ մահուան:

Ցաւակցութեան եկող բարեկամներէն մէկը, տարեց մարդ, որ երեխային հօրը ճիշդ կողքին նստած էր, ականջին փսփսալով կը խօսէր անոր հետ: Քիչ ետք եւ խումբը փոքրացաւ, ան իր ըսածները բարձրաձայն կրկնեց, տխուր թէ ուրախ ցնցիչ լուրերը փոխանցելէ առաջ, զայն լսողները նախապատրաստելու մասին դաստիարակելով ներկաները:

_ Դուն նախ պիտի ըսէիր. Տղաս, քեզի այս լուրը տամ, գիտեմ շատ պիտի վշտանաս, բայց ինչ ընենք, պատահեցաւ: Քու անուշիկ կատուդ բակին մէջ ուրախ զուարթ կը վազվզէր: Յանկարծ մուկը դուրսի դուռէն ներս մտաւ, հասնելով մեր բակը: Քաջ կատուդ սկսաւ հալածել զայն: Բայց այդ չար մուկը խողովակներուն վրայէն անցնելով, թելերուն փաթթուելով տանիք բարձրացաւ: Քաջ կատուդ տեսաւ ասիկա եւ ինք ալ միջոցը գտաւ եւ վեր հասաւ: Մենք ալ ամէնքս կը քաջալերէինք որ շուտով բռնէ մուկը ու վար բերէ: Բայց… ինչպէս եղաւ չհասկցանք, ոտքը սահեցաւ խեղճ կատուիդ, ճանկերով ալ չկրցաւ զսպել իր մարմինին ծանրութիւնը, եւ կղմինտրին վրայէն սահելով վար ինկաւ, ու… շատ փորձեցինք բժշկել… բայց…: Ճիշդ իրեն նմանող կատու արդէն այսօր պիտի բերենք քեզի համար… դուն մի՛ մտահոգուիր… արդէն կատուիդ նկարները ամէն տեղ ունիս…: Այսպէս պէտք է նախապատրաստէիր զաւակդ: _Ըսաւ ծերունին եւ լռեց:

Ինչքան երեւակայական թուի շատերու, սակայն իրապաշտ մօտեցումով կատարուած դաստիարակութիւն էր մարդուն կատարածը, շատ պարզ եւ յստակ բառերով: «Կատուդ սատկեցաւ» ըսելը շատ պարզ է, սակայն նախ պէտք է մտածես, որ այդ կատուն եթէ քուկդ ըլլար ինչպէ՞ս պիտի վերաբերէիր անոր սատկելուն, նաեւ՝ ինչպէ՞ս պիտի ուզէիր որ ուրիշներ վերաբերէին այդ հարցին հետ:

ՎՐԴ. ՉԻՖԹՃԵԱՆ

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Փքռոյցը (emphysema) թոքային մնայուն եւ յառաջացող (progressive) շնչառական հիւանդութիւն մըն է, որ ընդհանրապէս կը պատահի տարեցներու, ճերմակամորթներու, տղամարդոց եւ ծխախոտ գործածողներու մօտ: Ան կը զարգանայ կամաց-կամաց տարիներու ընթացքին: Փքռոյցը համատարած հիւանդութիւն մըն է: Ըստ համաշխարհային առողջապահական կազմակերպութիւններու ուսումնասիրութիւններուն ամէն տարի ամբողջ աշխարհի վրայ երեք միլիոն անձեր կը մահանան փքռոյցէ:

Անիկա շատ քիչ պարագաներուն կը պատահի չծխողներու մօտ:

Փքռոյցը մնայուն ցնցղատապի (bronchitis) մէկ այլ երեւոյթն է, որ կը յատկանշուի ցնցուղներու (bronchi) մնայուն եւ մասնակի կամ ամբողջական խցումով:

Թոքերու ցնցուղներուն մասնակի կամ ամբողջական խցումով  հետեւեալ ախտաբանական (pathologic) երեւոյթները կը յայտնուին.

1. Թոքերու ցնցուղներու եւ մանաւանդ ցնցղիկներու (bronchiols) նեղացում-կծկում արտաշնչումի ընթացքին,

2. Ներշնչուած օդի կուտակում թոքախորշիկներու (alveoli) մէջ,

3. Թոքերու հիւսկէններու փճացում եւ մանր տոպրակիկներու յայտնաբերում,

4. Թոքերու առաձգականութեան զգալի նուազում կամ ամբողջական կորուստ,

5. Թոքախորշիկներու անյայտացում,

6. Թոքերու բնականէն աւելի ընդլայնում եւ ծաւալում: Հոս տեղին է յիշել, որ Emphysema  բառը լատիներէն կը նշանակէ ուռիլ կամ ուռած:

7. Առատ եւ կպչուն խուխի արտադրութիւն,

8. Թոքախորշիկներուն մէջ  թթուածինի եւ ածախծնի երկօքսիտի (CO2) փոխանակումի զգալի նուազում, որուն պատճառով թոքերէն դէպի մարմինի բոլոր բջիջներուն գացող զարկերակային արիւնը ամբողջովին չի յագենար

թթուածինով եւ այս բջիջները կը մատնուին թթուածինի սովի:

Հետեւեալ ազդակները փքռոյցի ախտապատճառներն են.

Ա. Հիմնական-առաջնահերթ (primary) ախտապատճառներ

ա. Ծխախոտի գործածութիւն, որ թիւ մէկ պատճառն է փքռոյցին: Ծխողներուն 15 առ հարիւրը կը տառապին փքռոյցէ: Բժշկական ուսումնասիրութիւններու համաձայն փքռոյցը անպայման կը զարգանայ այն անհատներու մօտ, որոնք  քսան տարի անընդհատ օրական կը ծխեն քսան սիկարէթ: Ծխախոտի ծուխը տարիներու ընթացքին պատճառ կը դառնայ ցնցուղներու եւ ցնցղիկներու պատերուն կծկումին-նեղնալուն.

բ. Ծինային ներգործութիւն (genetic interaction):

Շատ անհատներ ծինային նախահակում (predisposition) ունին փքռոյց ունենալու երբ ենթակայ ըլլան ծխախոտի ծուխին:

Բ. Երկրորդական ախտապատճառ

ա. Թոքերու մանրէական բորբոքումներ.

Փքռոյցի պարագաներուն մէկ երրորդը կը յառաջանայ շնչառական խողովակներու մանրէական բորբոքումներով.

բ. Միջավայրային ազդակներ՝ փոշիի, բեղմնափոշիի (pollen), թունաւոր կազերու եւ քիմիական նիւթերու ներշնչում: Փոշին եւ բեղմնափոշին կը զարգացնեն շնչառական համակարգի գերզգայնութիւն, որ պատճառ կը դառնայ ցնցուղներու կծկումին: Իսկ թունաւոր կազերը եւ քիմիական նիւթերը ծխախոտի ծուխին նման կը գործեն ցնցուղներուն վրայ.

գ. Ստամոքսա-որկորային յետադարձութիւն (gastro-esophageal reflux): Այս յետադարձութեան պատճառաւ ստամոքսի թթուն անցնելով ըմբանէն (pharynx), խռչափողէն (larynx) եւ շնչափողէն (trachea) կը հասնի ցնցուղներ եւ ցնցղիկներ, որոնք կը գրգռուին  ստամոքսի թթուով եւ տեղի կ՛ունենայ անոնց կծկում-նեղացումը.

դ. Տարեցութիւն եւ դիմադրողականութեան (immunity) նուազում-անբաւարարութիւն, որոնք պատճառ կը դառնան յաճախակի թոքային հիւանդութիններու եւ ցնցուղներու պատերուն կծկում-նեղացումին:

Փքռոյցի ախտանշաններու յայտնաբերումը եւ անոնց զարգացումը երկար գործընթաց մըն է: Անոնք տեղի կ՛ունենան դանդաղօրէն եւ կը կարօտին երկար տարիներու:

Փքռոյցի սկզբնական ախտանշաններն են՝

1. Շնչահեղձութիւն (dyspnea) ֆիզիքական աշխատանքի եւ մարզանքի ընթացքին,

2. Խուխով արտադրողական հազ (productive cough),

3. Շատ մեղմ շնչասլոց (stridor):

Այս հանգրուանին եթէ կանխարգիլելի միջոցառումներ չգործադրուին, մանաւանդ ծխախոտի գործածութիւնը չդադրի ենթական անխուսափելիօրէն կը սկսի ունենալ նոր ախտանշաններ: Այս յառաջացած ախտանշաններն են՝

1. Շնչահեղձութիւն որ կը պատահի նոյնիսկ դեդեւ աշխատանքի ընթացքին՝ շնչառական խողովակներու բորբոքումով

2. Արագ շնչառութիւն

3. Հազալու դժուարութիւն,

4. Խուխի նուազ արտահանում

5. Կապտութիւն (cyanosis)՝ արեան թթուածինի նուազումով

6. Մեղմ շնչասլոց

7. Առաւօտեան գլխացաւ՝ արեան ածխածինի երկօքսիտի բարձրացումով

8. Կրծքավանդակի մկաններու ներկծկում (retraction)

9. Ընդհատումներով անքնութիւն:

Շնչառական համակարգի յաճախակի բորբոքումներով եւ ծխախոտի շարունակական գործածութեամբ, փքռոյցէ տառապող անհատը յաւելեալ հիւանդագին զարգացում կ՛ունենայ հետեւեալ ախտանշաններով.

1. Մնայուն շնչահեղձութիւն հանգիստ վիճակի մէջ եւ նոյնիսկ քունի ընթացքին

2. Ախորժակի նուազում եւ կշիռքի կորուստ

3. Կրծքավանդակի մկաններու ներկծկում

4. Կրծքավանդակի առաջա-ետին (antero-posterior) գերծաւալում

5. Մնայուն կապտութիւն՝ արեան թթուածինի բացայայտ նուազումով

6. Ուժգին շնչասլոց մանաւանդ՝ արտաշնչումի սկզբնաւորութեան

7. Մանայուն անքնութիւն

8. Մնայուն գլխացաւ՝ արեան ածխածինի երկօքսիտի առաւել բարձրացումով եւ անքնութեան պատճառով:

Վերոյիշեալ բոլոր ախտանշաններուն հետ միատեղ, յաճախ կը պատահի մեղմ կամ զօրաւոր ջերմ, դող եւ քրտինք, որոնք հետեւանքն են շնչառական համակարգի ցպկային կամ ժահրային բորբոքումներուն :

Փքռոյցի ախտաճանաչումը բացայայտ է: Շնչահեղձութիւնը, շնչասլոցը, արագ շնչառութիւնը, կապտութիւնը եւ կրծքավանդակի ծաւալումը արդէն կը մղեն բժիշկը շուտով ախտաճանաչելու փքռոյցը: Սակայն թոքերու Ք (K) ճառագայթային նկարահանումը կ՛օժանդակէ յաւելեալ մանրամանութիւններ տեսնելու փքռուցաւոր թոքերու մէջ:

Փքռոյցը վերջնականապէս մնայուն, յառաջացող եւ անհակաշռջելի (iriversible) հիւանդութիւն մըն է. ոչ մէկ միջոցառումով կարելի է դարմանել զայն եւ թոքերու բնական գործելակերպ ունենալ: Դարմանումը կը միտի՝ մեղմացնելու փքռոյցի ախտանշանները, բարելաւելու թոքերու գործելակերպը եւ արգելք հանդիսանալու փքռոյցի սուր նոպայի (acute crisis) մը յայտնութեան: Այս նպատակները կ՛իրականան հետեւեալ միջոցառումներով.

1. Դեղերու գործածութիւն՝ ցնցղալայնացուցիչներ (bronchdi-lators), corticosteroid դեղեր, քթային կամ բերանային թթուածինի ներշնչում, հակամանրէական դեղեր՝ բորբոքումի պարագային.

2. Ծխախոտ չգործածել.

3. Հետեւիլ առողջապահական սննդականոնի եւ գործածել որոշ կենսանիւթեր (vitamines).

4. Կատարել շնչառական մարզանքներ.

5. Հեռու մնալ ապականած միջավայրէ, փոշիէ, բեղմնափոշիէ, թունաւոր կազերէ եւ քիմիական նիւթերէ.

6. Չվարակուիլ վերին եւ վարի  շնչառական համակարգի մանրէական եւ ոչ մանրէական հիւանդութթիւններով, մասնաւորապէս՝ հարբուխ, կռիփ (influenza), խոռոչատապ (sinusitis), խռչափողատապ (laryngitis), ցնցղատապ (bronchitis), շնչափողատապ (tracheaitis) եւ թոքատապ (pneumonia):

Փքռոյցէ տառապող հիւանդը կրնայ ունենալ հետեւեալ բարդութիւնները.

1. Փքռոյցէ տառապողները տարին երկու կամ երեք անգամ կ՛ունենան փքռուցային նոպա (տագնապ), մանաւանդ՝ շնչառական համակարգի ժահրային բորբոքումներու եւ կամ ցպկային սուր ցնցղատապի գոյութեամբ:

2. Թոքամաշկի (pleura) օդի կուտակում (pneumothorax) թոքերու մէջ անբնականօրէն ստեղծուած մանր տոպրակիկներու պայթումին հետեւանքով: Թոքամաշկի օդի կուտակումը կը վատթարացնէ շնչահեղձութիւնը.

3. Սիրտի եւ երիկամներու աշխատանքի վատթարացում (failure), որ կը յառաջացնէ ոտքերու եւ սրունքներու ջրակուտակում-ջրուռեցք (edema) եւ կը բարդացնէ հիւանդին ընդհանուր առողջական վիճակը .

5. Ուղեղային դանդաղում եւ կարողականութեան նուազում՝ թթուածինի նուազումի պատճառով.

Փքռոյցը կարելի՞ է կանխարգիլել: Այո՛ կարելի է 2 հիմնական միջոցառումներով.

1. Ծխածոտ բնաւ չգործածել

2. Հեռու մնալ ապականած միջավայրէ, փոշիէ, բեղմնափոշիէ, թունաւոր կազերէ եւ քիմիական նիւթերէ:

Էջը Պատրաստեց՝

ԹԱՄԱՐ ԹԻՒՖԷՆԿՃԵԱՆ-ՍԷՐԱՅՏԱՐԵԱՆ

Տնտեսական այս դժուար օրերուն կարելի՞ է արդեօք որոշ ռազմավարական միջոցներով դրամ խնայել, ծերութեան համար խնայել, կամ վարկային քարտերու (credit cards) հաշիւները փակել, առանց մտահոգութիւններու ապրելու համար:

Անցեալ շաբաթ, ուսումնասիրական աշխատանքներուս ծիրէն ներս, ուշադրութիւնս գրաւեց յօդուած մը, որուն մէջ յօդուածագիրը վեց հիմնական ռազմավարական միջոցներ կ՛առաջարկէ զերծ մնալու համար պարտքերու ճնշումներէն միաժամանակ՝ երջանիկ ու առանց նիւթական ծանր ճնշումներու ծերութեան հաճելի օրեր ապրելու համար:

Ներկայացնենք սոյն յօդուածի վեց կէտերը:

Արդեօ՞ք պատահած է որ առաւօտեան ժամը երկուքին քնանալու փոխարէն սկսած էք մտահոգուելու ձեր զաւակներու ապագայով, անոնց համալսարանական ծախսերով, տան մուրհակներու ծանրութեամբ, կամ ձեր ապագային ծերութեան իրավիճակին մասին: Վստահահաբար այս բոլորը շատ ծանօթ կը թուին ձեզի, հետեւաբար եկէ՛ք միասնաբար մտածենք ու խորհինք: Հաւանաբար առաջարկուած կէտերը կը համապատասխանեն ձեր պահանջներուն: Եթէ երբեք իւրաքանչիւր ամիս որոշ գումար մը մէկ կողմ կը դնէք, կը նշանակէ քայլ մը կամ երկու՝ առաջ կը գտնուիք:

Ա. քայլ.

Անակնկալներու համար յատուկ հիմնէ ֆոնտ մը, ուր իւրաքանչիւր ամսուան համար քու շահածիդ 5-15 տոկոսը կարենաս փոխադրել, կանխելու համար անակնկալներու պարագային ստեղծուելիք անախորժ կացութիւնները: Ինքնաշարժիդ շարժիչէն անախորժ ձայն մը կը լսես բաւական ժամանակէ ի վեր, սակայն չունիս անհրաժեշտ գումարը այդ մէկը իրականացնելու համար: Ահաւասիկ նմանօրինակ կացութիւններու համար իտէալական կը համարուի նման ֆոնտի մը գոյութիւնը: Այսպիսի նիւթական դժուար կացութեան մէջ անգամ, անհրաժեշտ է մէկ կողմ դնել որոշ գումար մը, գործազուրկ մնալու կամ հասոյթէ մը զրկուելու պարագային, զայն օգտագործելու համար: Երբեք նման պարագաներու ձեր վարկային քարտերուն վրայ յոյս մի դնէք: Երբեք մի ապաւինիք բարձր տոկոսներով որոշ գումարներ հայթայթող քարտերուն: Անոնք ժամանակի ընթացքին այնքա՜ն կրնան ձեր նիւթական հաւասարակշռութիւնը խախտել, որ իսկապէս պիտի զղջայիք անոր դիմած ըլլալուն համար: Այս գումարը հաւաքելով մօտաւորապէս կարճ ժամանակի ընթացքին հանգիստ կերպով պէտք է մէկ կողմ դրած ըլլաք մէկ կամ երկու ամսուան անհրաժեշտ ծախսերուն համար, որոնցմէ խուսափիլը անհնար է:  Ամէն անգամ որ ամսական վճարումի ժամը կը հասնի կրնաք այդ գումարէն բաժին մը մէկ կողմ դնել այդ հաշիւին մէջ  եւ ապահով ըլլալ, որ որեւէ սխալ բան պիտի չպատահի եթէ առանց գործի մնաք կարճ շրջան մը: Այս գումարը ապահով պահեցէք այնպիսի հաշիւի մը մէջ որ «Էյ.Թի.Էմ» (ATM) հաշիւ չունենայ:

Բ. քայլ.

Ձեր ապագային համար սկսէք դրամ հաւաքել:

Ինչու՞ համար կարեւոր է նախ անակնկալներու ֆոնտը հաստատել եւ ապա ծերութեան համար դրամ խնայել: 65 տարիքը չհասած այդ ֆոնտէն ծախսելը լաւ գաղափար մը չի կրնար ըլլալ, հետեւաբար նախապէս պէտք է այլ հաշիւ մը ունենալ եւ ապա այս հաշիւէն ծախսեր կատարել: Ձեր շահածին 3 տոկոսը պէտք է մէկ կողմ դնէք նման հաշիւի մը պատրաստութեան համար, եթէ ձեր աշխատանքային հաստատութիւնը նման ծրագիր մը չունի կամ դուք սեփականատէր էք: Նախ պիտի նեղանաք աւելի նուազ աշխատավարձ ունենալուն համար, սակայն յետոյ պիտի վարժուիք եւ ապա տարիներ ետք ուրախ պիտի ըլլաք ձեր կատարած լաւ գործին համար:

Գ. քայլ.

Ընդարձակել անակնկալներու համար հաստատուած գումարը:

Առաջին հերթին արդէն պատրաստեցիք անակնկալներու ֆոնտը: Հիմա կարգը հասաւ աւելցնելու այդ ֆոնտը, մօտաւորապէս վեց ամսուան համար պահեստի դրամ ունենալու չափ: Հաւանաբար շատ դժուար թուի այս մէկը, սակայն բոլոր մասնագէտները կը հաստատեն այս մէկուն իրակնաութիւնը ու անհրաժեշտութիւնը: Եթէ հնարաւոր է առաջին հերթին օգտագործէ հարկերէ վերադարձած տարեկան գումարը կամ յաւելեալ վճարում մը գործատեղիէն, որպէսզի բարձրացնես գումարը: Անկէ ետք իւրաքանչիւր ամսուան համար պատրաստէ ցուցակ մը, ուրկէ կրնաս նուազեցնել ծախսը կամ կրճատել յաւելեալ խնայողութիւն ապահովելու համար:

Դ. քայլ.

Վճարեցէք բոլոր վարկային քարտերու պարտքերը:

Այո՛, այս մէկը ամէնէն անհրաժեշտ պարագաներէն մէկը կը համարուի: Արդեօ՞ք հնարաւոր չէ առաջին իսկ առիթով փակել բոլոր վարկային քարտերու հաշիւները եւ զերծ մնալ այն տաղտուկէն, որ կրնայ ձեր կեանքը խանգարել: Միշտ նկատի պէտք է առնէք հետեւեալ  իրականութիւնը՝ երբեք պիտի չուզէք յաւելեալ պարտքեր կուտակել, մանաւանդ նկատի առած այն բանը, որ երբեմն աննախատեսելի պարագաներ կրնան յայտնուիլ ձեր առջեւ: Ամէնէն առաջ պէտք է փակել այն քարտը, որուն տոկոսը ամէնէն բարձրն է: Կարեւոր չէ թէ ինչքան է այդ քարտին վրայ կուտակուած պարտքը, սակայն այդ մէկը պէտք է փակել շուտով: Ապա կ՛անցնիք ուրիշի մը, որուն տոկոսը կրնաք նուազեցնել եւ քիչ մը անոր պարտքէն թեթեւցնել:

Ե. քայլ.

Աւելցուցէք ծերութեան համար պահ դրուած գումարը:

Արդէն ժամանակը հասած պէտք է համարէք յաւելեալ գումարներով հարստացնելու ձեր ծերութեան համար մէկ կողմ դրուած գումարը: Ուշադիր եղէ՛ք, ամէնէն կարեւորն է այս գումարը, որուն համար աւելի պէտք է մտահոգուիք՝ քան ձեր երեխաներուն համար ապահոված համալսարանական ծախսերու ֆոնտով: Երեխաներուն համար ապահոված գումարին չգոյութեան պարագային կրնաք փոխ առնել եւ ապա վճարել, սակայն ծերութեան պարագային քեզի դրամ փոխ տուող չկայ. լաւ յիշէ՛:

Զ. քայլ.

Ձեր զաւակներուն համալսարանական ծախսերը հոգացէք, տան ծախսը փակեցէք եւ կամ՝ այլ տարբեր մեծ ծրագիրներ յաջողցուցէք:

Եթէ այս հանգրուանին հասած էք, կը նշանակէ թէ ձեր գործերը բաւականին յաջող են ու լաւ ընթացքի մէջ: Կրնաք իւրաքանչիւր նպատակի համար տարբեր ֆոնտեր ու հաշիւներ հիմնել:

Շնորհաւորութիւններ այս հանգրուանին հասնելուն համար: Պէտք է հպարտ զգաք այս իրագործումներով ու խոհեմ՝ նուաճումներուն համար:

2012 թ. Ապրիլի սկզբներին լոյս է տեսել «Վէմ» հանդէսի առաջին համարը՝ 256 էջ ծաւալով եւ հարուստ բովանդակութեամբ։

«Խմբագրականում» բացայայտւում են այն նորագոյն մարտահրաւէրները, որոնց առջեւ կանգնել է հայագիտութիւնը՝ Հայաստանի ու հայութեան դէմ ուղղուած «յիշողութեան պատերազմը» միջազգային ասպարէզ դուրս բերելու թուրք-ադրբեջանական փորձերի արդիւնքում։

Այս կապակցութեամբ հանդէսի «Լրատու» բաժնում տպագրուել են վերջերս Գերմանիայի մի շարք հեղինակաւոր հայագէտների կողմից Բունդեսթագի իշխող ՔԴՄ-ՔՍՄ խմբակցութեանը ներկայացուած նամակ-տեղեկանքները։ Դրանց հեղինակները խստօրէն քննադատում են ՔԴՄ-ՔՍՄ խմբակցութեան Արտաքին քաղաքական հարցերով աշխատանքային խմբի 2012 թ. Մարտի 5ին ընդունած փաստաթղթում առկայ՝ Լեռնային Ղարաբաղի պատմութեան եւ արդի կացութեան խեղաթիւրումները, որոնք ակնյայտօրէն՝ թուրք-ադրբեջանական լոբբինգի արդիւնք են։

Իր ընթերցողներին եւս կոչ անելով միանալ Գերմանիայի գիտնականների բողոքին՝ «Վէմ»ը սրանով փորձում է սկիզբ դնել Հայոց պատմութեան ու արժէքների պաշտպանութեան համար տարբեր երկրների հայագէտների ջանքերի համադրման եւ արագ արձագանքման՝ էլեկտրոնային արշաւի մշակոյթին։

Այդ ամէնով հանդերձ, «Վէմ»ի 2012 թ. առաջին համարը ամենահարուստն է հայագիտական ուսումնասիրութիւնների քանակի եւ բազմազանութեան առումով. շուրջ 20 հրապարակում, որոնք տեղադրուած են հանդէսի 15 բաժիններում։

Դրանց շարքում առանձնանում են ՀՀ զինուած ուժերի 20ամեակին նուիրուած՝ «Մեծ Հայքի Արշակունեաց թագաւորութեան բանակն ըստ «Զօրանամակի» ուսումնասիրութիւնը, որի հեղինակ, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Բաբկէն Հ. Յարութիւնեանը բազմաթիւ գիտական ճշգրտումներ ու յստակեցումներ է կատարել Հայոց բանակի կառուցուածքի ու նրա առանձին օղակների վերաբերեալ մինչ օրս առկայ պատկերացումների մէջ։

Ուշագրաւ են նաեւ հանդէսի «Գրականագիտութիւն», «Պատմութեան տեսութիւն», «Հնագիտութիւն» բաժիններում տեղ գտած հրապարակումները, ինչպէս նաեւ ականաւոր կոմպոզիտոր Տիգրան Չուխաճեանի ծննդեան 175 ամեակի հետ կապուած, արուեստագիտութեան դոկտոր Աննա Գ. Ասատրեանի ուսումնասիրութիւնը՝ «Մշակոյ»չ բաժնում, որում նորովի է քննւում մեծ երգահանի ստեղծագործութիւնը։ Նման մօտեցումը լրացւում եւ ամբողջացւում է նոր միայն կեանքից հեռացած կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Յարութիւնեանի «Սայաթ-Նովա» օպերային նուիրուած՝ երգահան Միխայիլ Ա. Կոկժաեւի արժէքաւոր յօդուածի միջոցով։

Հետաքրքրութեամբ են ընթերցւում նաեւ հանդէսի «Յիշողութիւն», «Քննարկումներ», «Գիտագործնական» բաժիններում տեղ գտած ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Մուրադ Մ. Հասրաթեանի յօդուածը՝ Կոստանդնուպոլսի Սուրբ Սոֆիայի տաճարի վերականգնման մէջ հայ ճարտարապետ Տրդատի ունեցած դերակատարութեան մանրամասների մասին, ինչպէս նաեւ պատմական գիտութիւնների թեկնածու Արմէն Հ. Ղարագէօզեանի «Տորք Անգեղեայ. ստուգաբանական դիտողութիւններ» հրապարակումը եւ այլ յօդուածներ։

Յատկապէս մեծ կարեւորութիւն ունի ներկայումս Ռուսաստանի Դաշնութեան Նախագահի արխիւում պահուող՝ 1921 թուականի ՀՅԴ – ՌԿ (բ)Կ Ռիգայի բանակցութիւններին առնչուող վաւերագրերի, այդ թւում՝ խորհրդային ղեկավարութեան գաղտնի գրագրութեան հրապարակումը պատմական գիտութիւնների թեկնածու Աւագ Ա. Յարութիւնեանի կողմից։ «Վէմ»ի «Վաւերագրեր» բաժնում տեղ գտած՝ շուրջ 32 էջ կազմող այս արժէքաւոր փաստաթղթերի փաթեթը լիովին քօղազերծ է անում բոլշեւիկների կուսակցութեան եւ խորհրդային դիւանագիտութեան ղեկավարների ու մանաւանդ՝ Վ. Լենինի կերպարի շուրջը ժամանակին ստեղծուած առասպելները՝ բացայայտելով վերջինիս հակահայ էութիւնն ու մարդկային նկարագրի արգահատելի գծերը։

Հետաքրքրութեամբ է ընթերցւում նաեւ հանդէսի «Յաւելուած» բաժնում տեղ գտած՝ աւստրիացի գիտնականներ Վերներ Զայբթի ու Մարտին Բիչնաուի հրապարակումը Հայոց Յակոբ Ա. Կլայեցի կաթողիկոսի մոմէ կնիքով 1293 թուականին Թիրոլում կնքուած ինդուլգենցիաների (մեղքերու թողութիւն-Խմբ.) բովանդակութեան վերաբերեալ, որը Կիլիկիայի Հայոց թագաւորութեան ու եւրոպական երկրների առնչութիւնների մի ուշագրաւ դրուագ է»:

Ուժանիւթը հարստութիւն է, քաղաքական լծակ է՝ զանազան հարցերում շահաւէտ վերջնարդիւնքի հասնելու վստահելի գրաւական: Ակնյայտօրէն դա է պատճառը, որ ուժանիւթի հետ կապուած խնդիրները ուշադրութեան կենտրոնում են՝ ինչպէս գործարար, այնպէս էլ քաղաքական եւ կառավարական շրջանակների համար՝ ամբողջ աշխարհում: Այս տեսանկիւնից ահա արդէն տարիներ է, ինչ քննարկման հարց է դարձել Մեծամորի ատոմակայանի գործարկման եւ դրա հետ կապուած անվտանգութեան խնդիրները:

Հայաստանին վերջնականապէս ծնկի բերել ցանկացող «մտահոգ» շրջանակները ամենաբարձր ատեաններից յայտարարում են, թէ հայկական ատոմակայանը փորձանք է ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաեւ շրջապատի անվտանգութեան համար: Որպէս ապացոյց է բերւում անցեալ տարուայ Մարտին ճապոնական Ֆուկուշիմա Դայիչի ատոմակայանի հետ կապուած աղէտը, որ հետեւանքն էր երկրաշարժի արդիւնքում առաջացած ցունամիի աւերածութիւնների: Միւս կողմից վկայութիւններ են բերւում ինչպէս հայկական ատոմակայանի բարձրաստիճան պաշտօնեաների, այնպէս էլ մի շարք միջազգային մասշտաբի գիտնականների վկայութիւններն այն մասին, թէ Մեծամորի աշխատանքները բաւարար են եւ աղէտի չեն յանգեցնի: Այս մասին տարիներ է, որ գրւում է մամլոյ էջերում, իսկ վերջերս «Նեշընըլ æիոգրաֆիք» հանրայայտ պարբերականի էջերից մի քանիսը ամբողջութեամբ նուիրուած էին Մեծամորի հետ կապուած խնդիրներին: Յօդուածագրի հաւաստիացմամբ, Հայաստանի իշխանութիւնները նպատակադրուած են շարունակել գործարկել 32ամեայ Մեծամորը՝ չնայած այն հանգամանքին, որ այն տեղակայուած է Արաբական Ծովից մինչեւ Թուրքիա հասնող լայնածաւալ երկրաշարժային (սեյսմիկ) գօտու վրայ: Արդիւնքում ակնյայտ է միջազգային շրջանակաների ճնշումը, Մեծամորը շուտափոյթ փակելու կապակցութեամբ:

Մեծամօրը աշխարհում առկայ (գործող) սակաւաթիւ այն ատոմակայանների թուին է պատկանում, որոնք առէտների կանխարգելման ժամանակակից համակարգերին չեն համապատասխանեցուած: Ըստ յօդուածագրի, ատոմակայանի աշխատանքները պիտի շարունակուեն նախատեսուած 2016ի վերջնաժամկէտից եւս 4 տարի յետոյ: Նոր ռէակտորի աշխատանքները նախատեսուած է աւարտել 2019- 2020 թուականներին: Ինչպէս գիտէք, Ճապոնիան անցեալ շաբաթ ձերբազատուեց իր տարածքում գտնուող 54 ատոմակայաններից վերջինից, չնայած այն հանգամանքին, որ միջուկային ճանապարհով ստացուող ուժանիւթը կազմում էր երկրի ուժանիւթի պահանջների 1/3-ը: Գերմանիան եւ Շուեյցարիան յստակ ժամանակացոյց են ստեղծել իրենց տարածքում առկայ ատոմակայանների փակման առումով, իսկ Ֆրանսիայի նորընտիր նախագահ Ֆրանսուա Հոլլանդը խոստացել է խիստ նուազեցնել երկրի կախուածութիւնը միջուկային ուժանիւթից, անմիջապէս փակելով երկրի տարածքում գտնուող Ֆոսենհայմ հինաւուրց ատոմակայանը, որն ընկած է սէյսմիկ գօտում՝ Ռայն գետի հարեւանութեամբ: Ներկայումս Ֆրանսիան իր ուժանիւթի 80 տոկոսը ստանում է միջուկային կայաններից: Յօդուածագիրը փաստում է, թէ 2010 թուականի տուեալներով, աշխարհում ուժանիւթի արտադրութեան 13 տոկոսը արտադրւում է ի հաշիւ ատոմակայանների, եւ այլընտրանքային ճանապարհներ ստեղծելը չափազանց աշխատատար եւ թանկ գործընթաց է: Միացեալ Նահանգներում այժմ 71 ատոմակայաններ մօտենում են իրենց գործարկման վերջնաժամկէտներին եւ 20 տարով երկարացնելու դիմումնագրերի քննարկումը օրակարգի վրայ է: Ըստ «Նեշընըլ æիոգրաֆիք»ի, այս օրերին Հայստանում առկայ է նոր ռէակտոր կառուցելու քաղաքական կամքը, բայց դրա հետ առկայ են նաեւ ֆինանսաւորման հետ կապուած մի շարք բարդութիւններ: Բանն այն է, թէ ատոմակայանը կառուցելուց յետոյ ուժանիւթի արժէքները բաւական մատչելի են դառնում: Նշւում է, թէ Հայաստանը իր ուժանիւթի 40 տոկոսը ստանում է Մեծամորից, որը երկրաշարժամէտ գօտում է, եւ շատ մօտ է խիտ բնակեցուած վայրերին եւ գիւղատնտեսական վարելահողերին: Արտադրութեան այլընտրանքային ուղիները խիստ սահմանափակուած են նաեւ Հայաստանի եւ հարեւաններ Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջեւ առկայ լարուած յարաբերութիւնների պատճառով:

Անվտանգութեան գծով մասնագէտներից ոմանք պնդում են, որ եթէ ընթացիկ վերանորոգման աշխատանքները պատշաճ ձեւով իրականացուեն, ապա պարտադիր չէ, որ ատոմակայանի աշխատանքը դադարեցուի իր սահմանուած վերջնաժամկէտին: Մեծամորն ու իր հետ կառուցուած Խորհրդային ատոմակայանների կեանքը կառուցման պահին նախատեսուած էր 30 տարով, որն արդէն լրացել է: Հայաստանը ներկայումս Եւրոմիութիւնից օժանդակութիւն է ստանում այսպէս կոչուած «սթրեսս թեստեր» անցկացնելու համար, եւ սրանց արդիւնքները կը հրապարակուեն այս տարուայ վերջին կամ գալիք տարուայ սկզբին: Նոր ռէակտորը կառուցելու համար մօտաւորապէս 5 միլիարդ դոլարի ներդրում է հարկաւոր, որի կէսը տրամադրուելու է Ռուսաստանի կողմից, ըստ ակնարկի: Ամերիկեան Nuclear Energy Institute կազմակերպութեան պատասխանատու Քրիս Ըրլզը նշում է, թէ չափազանց կարեւոր է հաշուի առնել այն հանգամանքը, թէ ինչպիսի մտայնութեամբ են իրականացւում ընթացիկ վերանորոգման աշխատանքները: Եթէ տրամադրուածութիւնն այն է, թէ մի քանի տարուց ատոմակայանը պիտի փակուի, անխափան աշխատանքն ապահովելու մի շարք գործընթացներ կարող են ուշադրութիւնից դուրս մնալ:

Այժմ մտովի տեղափոխուենք Ճապոնիա, որովհետեւ այս երկիրը իւրատեսակ անվտանգութեան փորձադաշտ է դարձել, երբ խօսքը գնում է աղէտների մասին: Նոյնիսկ 2007 թուականի երկրաշարժից յետոյ այս երկրում որոշում ընդունուեց աւելացնել միջուկային ուժանիւթի արտադրութիւնը, այն ժամանակուայ 30 տոկոսից սահմանագիծը հասցնելով 40 տոկոսի՝ մինչեւ 2017 թուականն ընկած ժամանակահատուածը: Իսկ մինչեւ 2030 թուականն ընկած ժամանակահատուածը ճապոնացիները ակնկալում էին 50 տոկոսի հասցնել միջուկային ուժանիւթի արտադրութիւնը, պնդելով, թէ դա իրականացուելու է շրջակայ միջավայրի պաշտպանութեան նկատառումներով: Իրօք, միջուկային ուժանիւթը «ամենականաչն է», քանի որ միւս ճանապարհները աղտոտում են շրջակայ միջավայրը անտանելի չափով, արդիւնքում նպաստելով երկրի ջերմաստիճանի համընդհանուր բարձրացմանը: Վերջին երկրաշարժի եւ միջուկային աղէտի հետեւանքով միչեւ այժմ աւելի քան 70 հազար մարդ տեղահանուած է Ֆուկուշիմայի մերձակայ բնակավայրերից, եւ տարիներ, գուցէ եւ տասնամեակներ կը պահանջուի աղէտի գօտին վերաբնակելի դարձնելու համար: Աւելի քան 1 տրիլիոն իեն (13 միլիարդ դոլար) կը ներդրուի միջավայրի վերականգնողական աշխատանքները իրականացնելու համար: Այս ամառ Ճապոնիային մեծ փորձութիւն է սպասւում, քանի որ ամարային գերզբաղուած շրջանում առանց ատոմակայանների արտադրած ուժանիւթի երկրի ուժանիւթի պակասորդը կարող է գերազանցել արտադրուած ուժանիւթի 15 տոկոսի սահմանագիծը: Անցեալ ամառ ճապոնացիները պատուով դուրս եկան փորձութիւնից, ուժանիւթի խնայողութիւնը աննախադէպ չափերի հասցնելով: Երբ դրսի ջերմաստիճանը յաճախ գերազանցում էր 85 աստիճանի սահմանագիծը, նոյնիսկ այդ ժամանակ օֆիսներում ցերեկային ժամերին անջատւում էին սառեցուցիչ օդափոխման համակարգերը: Աշխատանքային ժամերը սկսւում էին վաղ առաւօտից, դարձեալ խնայողութեան նկատառումներով: Երեկոյեան անջատւում էին նէոնային լուսաւորումները, մայրաքաղաք Տոկիոն եւ միւս քաղաքները վերածելով կիսամութ բնակավայրերի: Ահա արդէն մէկ տարի է ինչ բազմաթիւ արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ դուրս են բերում իրենց գործարանները, հիմնականում տեղափոխելով դրանք Չինաստան, եւ մեծ վնաս են հասցնում երկրի տնտեսութեանը: Զգալի չափով աւելացել է վառելանիւթի ներմուծումը երկիր, հիմնականում հարեւան երկրներից: Սակայն ոչ մի քայլ չի կարող փոխարինել միջուկային էներգիայի տուած առաւելութիւնները, եթէ զգալի չափով չնուազեցուի ուժանիւթի օգտագործումը, այսպէս են կարծում մասնագէտները: Իսկ ճապոնացիները չտեսնուած ազգային միասնութիւն ու կազմակերպուածութիւն են ցուցաբերում այս տեսանկիւնից: Ամբողջ աշխարհը հիացմունքով էր հետեւում, թէ ինչպէս էին ճապոնացիները կազմակերպում փրկարարական եւ վնասազեծման աշխատանքները:

Հայաստանի ատոմակայանի վերագործարկումից յետոյ Մեծամորում անվտանգութեան բնագաւառի մօտաւորապէս 1400 գործառոյթներ են իրականացուել: Այս բնագաւառի որոշ մասնագէտներ կարծում են, թէ Մեծամօրը ի վիճակի է դիմակայել բնական աղէտները: Որոշ մարդիք բացայայտօրէն պնդում են, թէ 90ականների մութն ու սառնամանիքները այն աստիճան են մտահոգել հայերին, որ նրանք պատրաստ են ռիսկի դիմել, շարունակելով օգտուել միջուկային ուժանիւթի տուած բարիքներից:

Ահա նորից, արդէն որերորդ անգամ, կանգնած ենք որոշիչ ճամբաբաժանի առաջ, որտեղ մի կողմից մեզ սպառնում է ծայրաստիճան թշուառութիւն եւ յաւերժ կախուածութիւն «բարերարների» կամքից, եթէ ատոմակայանի աշխատանքները դադարեցուեն առանց այլընտրանքային միջոցներ հիմնելու տեսլականի, միւս կողմից սպառնալիք կայ ի սպառ կորցնել այն մի ափ բնակավայրը, որտեղ տեղակայուած է հայրենիքը: Գուցէ հայի ստեղծարար ուղեղը այս ճակատագրական պահին կը դրսեւորի անհրաժեշտ ճկունութիւնը, ուժանիւթի մի նոր միջոց ստելծելու, որ հնարաւորութիւն կը տայ իսպառ կանգնեցնել միջուկային ռէակտորների աշխատանքները: Քանի որ զգացական դաշտ տեղափոխուեցինք, թոյլ տուէք ե՛ս էլ բոլորի սպասելիքներին միանամ իմ լուռ աղօթքներով, թէ երկրի ղեկավարութիւնը կարող է քաղաքական կամք դրսեւորել այս հարցը օրակարգի առաջին աստիճանին դնելու առումով, եւ խրախուսել սփիւռքահայ մասնագէտների անմիջական մասնակցութիւնը այս գործընթացին, որը վերջապէս մի երրորդ ուղի կը ստեղծի երկրի ուժանիւթի արտադրութիւնը գերժամանակակից տեխնոլոգիաներով համալրելու: Դրանցից մէկը կարող է լինել հիդրոէլեկտրակայանների թուի կտրուկ աւելացումը, որի համար Հայաստանն ունի բաւարար աղբիւրներ: Ահա արդէն որերորդ անգամն է, ինչ ստիպուած եմ յիշել իմ մի գործընկերոջ խօսքերը, ով պնդում էր, թէ ժամանակ կը գայ (եւ մենք կը տեսնենք այդ օրը), որ երկրագնդում ջրի արժէքը կը գերազանցի վառելանիւթի արժէքին, իսկ Հայաստանը հարուստ է լեռնային աղբիւրներով եւ իր հարեւանների հետ համեմատած աւելի խոշոր ջրային պաշարներ ունի: Խորհրդաւոր այս խօսքերը լսել եմ աւելի քան մէկ տասնամեակ առաջ: Եթէ սա իրականութեանը մօտ է, ապա հայ մասնագէտներին մի նոր գերխնդիր է սպասւում: Ուզում եմ հաւատալ, որ ղեկավարութիւնն այս մասին մտածում է եւ քայլեր են նախաձեռնւում այս կապակցութեամբ ե՛ւս:

ԳՐԻԳՈՐ Ծ. ՎՐԴ. ՉԻՖԹՃԵԱՆ

Դրամ փոխ տալու պարագային մեծ զգուշաւորութիւն ցուցաբերողները երբեմն ագահի անուն կը ժառանգեն, որ իրենցմէ ալ կ՛անցնի իրենց յաջորդ սերունդներուն, եւ այսպէս շարունակաբար իրենց ամբողջ գերդաստանը այդ տխրահռչակ տիտղոսին կը տիրանայ ակամայ:

Փոխյարաբերական կեանքի մէջ, յատկապէս ընկերային խաղաղ պայմաններու հետամուտ մարդիկ, ընդհանրապէս այն կարծիքը կ՛արտայայտեն, որ պէտք չէ՛ քաջալերել դրամ փոխ առնել ուզող մարդիկ: Քրիստոնեայ բարոյագէտներ, հիմնուելով Յիսուսի ուսուցումներուն վրայ, տկարին, անկեալին, զրկեալին ու կարիքաւորին օժանդակութիւն ցուցաբերելու սկզբունքը առաջնահերթ կը նկատեն, առանց քննելու այն յետին նպատակները, զորս կը հետապնդէ երբեմն օժանդակութիւն ստացած անձը:

Պատահած է, որ ոմանք նոյնիսկ կրթաթոշակներ տրամադրող հիմնարկութիւններու դիմած են, համալսարանական կրթանպաստ ստանալու, եւ սակայն այդ նպատակին չեն ծառայեցուցած գումարը, ու այլ ծրագիրներ իրագործած են: Նոյնը կ՛առարկուի յաճախ աղքատներուն ցուցաբերուած օժանդակութեանց պարագային: Հարց կու տան. «Թերե՞ւս այդ նպաստը ստացող աղքատը թմրեցուցիչ ձեռք ձգելու յատկացուց մեր տուած գումարը»: Այս եւ նման կացութիւնները շրջանցելու համար, ոմանք աղքատին կու տան այն՝ ինչի կարիք ունի, եւ ո՛չ թէ գումար կը յատկացնեն, որպէսզի ի՛նք իր գլխուն ճարը տեսնէ: Այսպէս, փոխան գումարի, հագուստ, ուտեստեղէն, վառարան, աթոռ, սեղան, պնակեղէն եւ այլ պիտոյքներ կու տան անոր իբրեւ նուէր, վստահ ըլլալով որ անոնց կարիքը ունի, եւ պիտի օգտագործէ զանոնք: Տեսնուած է նաեւ, որ հակառակ կարիքը ունենալուն, աղքատներ երբեմն վաճառած են իրենց եկած այդ նպաստները, եւ կանխիկ գումարի վերածելով, դարձեալ իրենց միտքին մէջ եղածը իրագործած են: Մարդու ազատութիւնը ո՛չ ոք կրնայ կաշկանդել: «Նպատակս տկարութիւն չի՛ ճանչնար» ժողովրդային առածը ինքնին կը վկայէ այն կամքին մասին, որ իւրաքանչիւր մարդու մէջ ըլլալով, անոր ինքնասիրութիւնը կը շոյէ, եւ անկախ ու ազատ ըլլալու երկնատուր որոշումը կ՛ընդգծէ:

Դրամ փոխ տալու դժուարութիւն ունեցողներուն պարագային, համոզումը այն է, թէ տալէն ետք շատ դժուար կ՛ըլլայ զայն ետ ձեռք ձգելը: Ոմանք ալ գնողական արժէքին բարձրացումը նկատի ունենալով, տարբեր հաշուարկներ կ՛ընեն, ու այնպէս կը գտնեն, թէ փոխ տրուած դրամին ուշացումով, կը վնասեն իրենք: Տոկոսային հաշիւները յատկապէս մեծ գումարներու պարագային, իրենց արժէքը ունին, եւ կրնան ազդել ընդհանուր գումարի բարձրացման կամ անկումին: Ուրեմն, նախընտրելի կը գտնեն բնաւ դրամ փոխ չտալը, ու զանիկա իրենց դրամատնային հաշուին մէջ ապահով թողելը: Այս վախը շատերու քով կը նկատուի, եւ շատ յաճախ վերջ կը դնէ շատ մտերիմ բարեկամութիւններու:

Կ՛ըսուի թէ մուկն ու մրջիւնը մտերիմ բարեկամներ դարձած էին, եւ միշտ օգտակար կը հանդիսանային իրարու, տարբեր աշխատանքներու մէջ: Օրին մէկը մուկին տան դուռը կը բախեն: Դուռը կը բանայ, սակայն ո՛չ ոք կը գտնէ այնտեղ: Քիչ ետք դարձեալ կը բախուի դուռը: Տան գործերը թողած երբ դարձեալ կը հասնի դրան մօտ ու կը բանայ զայն, զարմանքով դարձեալ կը տեսնէ որ ոչ ոք կայ անոր առջեւ: Մտածելով որ թաղի չար տղաքը կրնան ըլլալ, որոնք դուռը բախելէ ետք կ՛երթան ու կը պահուըտին, կը վերադառնայ իր գործին: Շատ չանցած երրորդ անգամ ալ կը բախուի դուռը, բայց այս անգամ մուկը շատ արագ քայլերով կը հասնի դրան մօտ ու աճապարանքով կը բանայ: Հազիւ բացած կը տեսնէ իր բարեկամ մրջիւնը, որ դուրսի քամիին դէմ պայքարելով, այս անգամ յաջողած էր ոտքերը ամրացնել գետին, եւ քամին չէր կրցած քշել զինք դրան առջեւէն:

_Քո՛յրս, ես ալ կը խորհէի թէ թաղի չար տղաքն են, եւ կը պատրաստուէի բարկանալ իրենց վրայ: Ուրեմն այդ դուն էիր դուռը բախողը, _ ըսաւ մուկը հանդարտած:

_ Այո՛ սիրելի եղբայրս, ամէն անգամ հազիւ բախած դուռը, զօրաւոր քամին կը քշէր զիս անդին, ու դուն դուռը բանալով մէկը չէիր գտներ, _ պատասխանեց մրջիւնը:

Այսպէս, անուշութեամբ զրուցելով, ու վերահաստատելով իրենց նախկին բարեկամութիւնը, իրարու որպիսութիւն հարցնելով ու զուարթ տրամադրութեամբ ներս մտան երկուքը եւ կողք կողքի նստան:

Իր հիւրին յարգելի յարմար հիւրասիրութիւնը կատարելէ ետք, մուկը շուտով իմացաւ, այս այցելութեան բուն նպատակը, որ դրամ փոխ առնել էր: Մրջիւնը ձմրան համար իր տարեկան պաշարը ամբարելու աշխատանքին մէջ, նիւթականի կարիք ունենալով, եկած էր խնդրելու որ իրեն մտերիմ բարեկամ եղող մուկը դրամ փոխ տայ: Առանց տատամսելու, մուկը քիչ առաջուան փորձառութիւնը օգտագործելով ըսաւ.

_ Մրջի՛ւն քոյրս, դրամ փոխ առնելու եկած ես, եւ հազիւ գտայ քեզ, հապա՞ եթէ դրամը վերադարձնելու ժամանակդ գայ, քեզ ուրկէ՞ պիտի գտնեմ…:

Եւ այդ խօսքն ալ եղաւ վերջնագիրը մուկին ու մրջիւնին սիրալիր բարեկամութեան:

Այսպիսի «մուկերով» ու «մրջիւն»ներով լեցուն է նաեւ մարդկային ընկերութիւնը: Ո՞վ կրնայ սահմանել մարդոց բարեկամութեան աստիճանը, կամ տալ այդ բարեկամութեան տեւողութեան համար սահմանուած ժամանակը: Յատկապէս նիւթական հիմք ունեցող երկիրներուն մէջ, ամէն ինչ խարսխուած է նիւթական արժէքներու, ու մանաւանդ՝ դրամի վրայ: Դրամին հետ մարդուն յարաբերութենէն կարելի է նաեւ գնահատել անոր արժեւորումները տարբեր կալուածներէ ներս եղող իսկական արժէքներու:

Մուկին ու մրջիւնին բարեկամութիւնը թէեւ շահու կամ նիւթական արժէքներու վրայ հիմնուած չէր սկզբնապէս, սակայն հազիւ մօտեցած այդ արժեչափին, բարեկամութեան իսկական գոյնը ի յայտ եկաւ, եւ խզուեցաւ: Տեսնուած է որ տարիներու բարեկամներ այս պատճառաւ հետզհետէ կը պաղին ու կը հեռանան իրարմէ, եւ նոյնիսկ անծանօթներ կը դառնան որոշ ժամանակ ետք: Նիւթին հանդէպ անբացատրելի մարդկային սէրն է այս, որուն լուծումը ոմանք առանց գտնելու կը մեկնին այս աշխարհէն: Իրենց մահուան սնարին մէջ ոմանք իրենց ունեցած ոսկեայ ժամացոյցը կը փնտռեն, հոգեվարքի մէջ մատանիներ ու ապարանջաններ կը հարցնեն, որոնք բոլորը ցոյց կու տան այն արտակարգ կապուածութիւնը, զոր մարդիկ երբեմն կ՛ունենան նիւթին կամ նիւթական հարստութեան նկատմամբ:

Դրամին արժէքը իմացող մարդէն երբ պարտքի դրամ ուզած են, պատասխաներ է ըսելով.

_Դրամը հոգի չէ՛, այլապէս կու տայի:

Այսինքն, հոգին «տալ»ը՝ ուրիշին նուիրելը, նոյնիսկ ուրիշին փոխարէն մեռնիլը, աւելի՛ դիւրին կը համարեն անոնք, քան՝ դրամ փոխ տալը:

Ամէն մարդ իր գիտցածին պէս պիտի շարունակէ: Սակայն լա՛ւ է այս մասին աւելի լայն ծանօթութիւն ունենալը:

«Շուշին թւում էր անառիկ, Շուշին թւում էր երազանք. նրան հասել ենք քայլ առ քայլ, միանգամից չենք գրաւել…», յիշում է Նելլի Ղուլեանը՝ Արցախի հերոս Աշոտ Բեկորի կինը:

Նրա խօսքերով, եթէ տարբեր տարեգրութիւնների մէջ շարժումը 1988ն են համարում, ապա Ղուլեանների ընտանիքի համար այն աւելի վաղ է սկսուել. «1987ին արդէն նկատւում էին ինչ որ բաներ, արդէն կար անհանգստութիւն, շարժումներ: Աշոտն առաջին մասնակիցներից էր, բայց ինքը չէր երեւում, քանի որ այս ամէնի վերջը պատերազմն էր, ու նա պատրաստւում էր հէնց պատերազմին», ասում է տիկին Նելլին:

Աշոտ Բեկորն այն ժամանակ կազմակերպուող հանրահաւաքներին չի մասնակցել, սակայն ընդյատակեայ գործունէութիւն է իրականացրել. գաղտնի զէնք էր հայթայթում, ինքն էլ էր զէնք պատրաստում:

Թէեւ տիկին Նելլին յուզւում է պատմելիս, զգացւում է, որ հպարտանում է իր ամուսնով. «Մտածում էր ինքնաշէն զէնքի մասին, քանի որ չկար զէնք: Սարքում էին այդ զէնքերը, յետոյ փորձարկում՝ տեսնեն՝ ինչպէս է գործում: Զէնքերը փորձարկելիս էլ վիրաւորուել է երեք անգամ»: Աշոտին կնքել են Բեկոր մականուամբ մարմնի մէջ մնացած զէնքի կտորների պատճառով:

Տիկին Նելլիի խօսքերով՝ ամուսինը միայն առաջին երեխայի ծննդեանն է ներկայ եղել, միւս որդիների ծննդեանը ներկայ չի եղել, իսկ կրտսեր որդուն չի էլ տեսել. երբ նա ծնուել է, Աշոտն արդէն չկար: «Մեծ տղայիս միշտ պատմում եմ, որ 87-88 թթ. սկզբներին ոչ թէ հայերէն, այլ ադրբեջաներէն էին այստեղ խօսում. Բաքուն աստիճանաբար ադրբեջանացնում էր Ղարաբաղը: Երեւի Աստծոյ կամքով ամենայարմար պահին միացման հարցն առաջացաւ, քանի որ, եթէ մի քիչ էլ ձգէին, արդէն Նախիջեւանի բախտին կ՛արժանանայինք: Իսկական ժամն էր, քանի որ համբերութեան բաժակը լցուել էր», ասում է նա:

Արցախում աւելի աւագները չէին հաւատում, որ պատերազմ կը լինի, որ կ՛ազատագրեն տարածքները, քանի որ մի քանի անգամ Հայաստանին միանալու կամ Ղարաբաղի անկախանալու հարցը բարձրացուել էր, եւ միշտ էլ շատ դաժան կերպով ճնշուել էր. հաւատ չկար, թէ կարող էին այդ հարցը բարձրացնել: Սակայն մարդիկ կային, որ այդ հարցի համար իրենց կեանքն էին դրել:

Ստեփանակերտը Շուշիից բաւականին ցածրադիր է. եւ հետեւաբար ոչ ոք չէր հաւատում, թէ հնարաւոր է վերցնել Շուշին, այն անառիկ էր: «Այն ժամանակ կար Արցախի հեռուստատեսութիւն, որից մէկ ժամը ռուսերէն էր հեռարձակւում: Նստած նայում էինք, մէկ էլ ընդհատեցին այն: Աշոտը բարկացաւ, ասաց. «Կը բարձրանանք Շուշին կը վերցնենք, կ’իմանաք»: Նոր այդ ժամանակ մտածեցի, թէ պիտի կռիւ լինի: Մայրն ի՞նչ պիտի մտածի, մէջս վախ ընկաւ. կռիւ կը լինի, զոհեր կը լինեն: Այդպէս քիչ-քիչ սկսուեց ամէն ին»չ: Պատմում են, որ Աշոտ Բեկորը համարեա ամէն մարտից վերադառնում էր վիրաւորուած, սակայն չէր նահանջում, որոշել էր, որ պիտի գնայ մինչեւ վերջ: Մինչեւ վերջ պայքարի էին դուրս եկել բոլորը՝ տղամարդիկ, կանայք, ծերերը, երեխաները: Պատերազմը միայն ռազմի դաշտում չէր, այլեւ առօրեայում. «Սպասում էի, որ գար. ամէն րոպէ կարող է գային, պէտք է դիմաւորէի, ճանապարհէի: Գիտէի, հասկանում էի, թէ որքան կարեւոր է այդ պայմաններում նրանց աջակցելը, թէկուզ հաց սարքելը»:

Հե՞շտ է լինել հերոսի կին: «Գիւղում ծանօթներն ասում էին՝ ինչո՞ւ հիւր չես գալիս, բայց ինչպէ՞ս գնայի: Աշոտն ամէն րոպէ կարող է մտնել, անպայման տանը պէտք է լինէի, դիմաւորէի, ճանապարհէի: Կին լինելն այնքան էլ հեշտ չէ, իսկ հերոսի կին լինելն առաւել դժուար է….»: Աշոտ Բեկորը ԼՂՀ Ստեփանակերտի առաջին վաշտի հրամանատարն էր, իր զինուորներին էլ սեփական երեխայի պէս հոգ էր տանում:

Տիկին Նելլին պատմում է, որ ոչ մի րոպէ իրենց մտքով անգամ չի անցել Հայաստանից հեռանալ, ուրիշ տարբերակ հնարաւոր էլ չէր պատկերացնել: «Շուշիի ազատագրման օրն իմ թէ՛ ամենավատ, թէ՛ յուզումնալից, թէ՛ ուրախ, թէ՛ վախով ու սպասումով լի օրն է եղել: Շուշին ուրիշ խորհուրդ ունի, Շուշին ուրիշ է…»:

Մայիսի 8ի լոյս 9ի գիշերն էր: Աշոտ Բեկորն առաջինը մտաւ Շուշի, կապուեց բերդի պատից Գէորգի Պետրոսեանին. «Արդէն Շուշիում ենք…»:

«Ամէն րոպէ սպասում էինք: Մէկ էլ եղբօրս տղան վազելով եկաւ, ասաց. «Աշոտ ձաձան վիրաւորուել ա…»: Տիկին Նելլին յուզւում է, ձայնը՝ դողում: Չենք խօսում:

«Մի քանի օր յետոյ եկաւ տուն: Չէր մանրամասնում, չէր պատմում՝ ինչ է եղել: Միայն ասաց, թէ բասկետբոլ էին խաղում. «Մենք գրանադն էնտեղ էինք գցում, յետոյ նրանք՝ մեզ»: Պատմում էր, որ մտել էին բերդը, խուցերը, որտեղ տանջամահ են արել մեր տղաներին…»: Բեկորը երկար չի վայելել ազատագրուած Շուշին, 92 թուականին Մայիս-Յունիս ամիսներին Մարտակերտի ամենավատ շրջանն էր, կռուի թէժ պահն էր, պէտք է շարունակէր Մարտը:

1992 թուականն էր: Օգոստոսի 24ին Դրմբոն գիւղում մի կրակոց ճակատագրական էր. անյայտ իրավիճակում զոհուեց Աշոտ Բեկորը: Մահուան հանգամանքները մինչ օրս չեն պարզուել:

Ականատեսները պատմում են, որ Աշոտ Բեկորի վերջին խօսքը եղել է՝ էրեխեքս: Դժուար է ասել՝ նկատի ունէր իր վաշտի տղաների՞ն, թէ՞ իր որդիներին. չէ՞ որ ԼՂՀ Ստեփանակերտի առաջին վաշտի հրամանատարն էր, իր զինուորներին էլ սեփական երեխայի պէս հոգ էր տանում: «Հիմա կարծում եմ՝ նա իր մահով փրկեց մեզ, մեր գիւղից գնալուց յետոյ Աղդամից ռմբակոծել են, հէնց այդ ռմբակոծութեան հետեւանքով մէկն ընկել էր տան այն մասը, որտեղ մենք էինք միշտ լինում»:

Զոհուելուց յետոյ Բեկորի ընտանիքը նախ տեղափոխուել է Երեւան, բայց մի քանի տարի անց վերադարձել է Արցախ. այստեղ է իրենց ընտանիքի հայրն ընկել, արիւնը հողին խառնել: Աշոտ Բեկորը հէնց Արցախն է, հէնց այստեղից է սկսւում հայրենիքը:

1993 թ. Աշոտ Բեկորը յետմահու արժանացել է ԼՂՀ «Մարտական խա»չ առաջին աստիճանի շքանշանի: 1999 թ. ԼՂՀ նախագահի հրամանագրով արժանացել է «Արցախի հերոս» բարձրագոյն կոչմանը, պարգեւատրուել է «Ոսկէ արծիւ» շքանշանով: 2002 թ. արժանացել է «Շուշիի ազատագրում» շքանշանի:

Այժմ Արցախը պատրաստւում է Շուշիի ազատագրմանը նուիրուած մեծ տօնահանդէսին: Սա այն օրն է, երբ կորուստն ու ձեռքբերումը միանում են:

Աշոտ Բեկորի որդիները շարունակում են հօր գործը. աւագ որդին ԼՂՀ Ստեփանակերտի առաջին վաշտի հրամանատարն է, իսկ երրորդ որդին՝ Բեկորը, ներկայումս ժամկէտային զինծառայող է:

Այս մարդիկ՝ այս արցունքոտ աչքերով կինը, նրա որդիներն ու ամուսինը, բոլորը մի մեծ հայրենիքի բեկորներ են ու այս ազատ հողի անբաժանելի մասը:

Մայիսի 9ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը լայնօրէն կը նշի Յաղթանակի, ԼՂՀ պաշտպանութեան բանակի օրը եւ Շուշիի ազատագրման 20րդ տարեդարձը: Այդ նպատակով, ինչպէս յայտնի է, ստեղծուած է տօնական միջոցառումների կազմակերպման եւ անցկացման կառավարական յանձնաժողով, որը հետեւողականօրէն իրականացնում է մշակուած ծրագիրը:

Հայկական հինաւուրց քաղաքի՝ Շուշիի ազատագրման օրն արդէն վաղուց եւ հաստատապէս մտել է ԼՂՀ յիշարժան տարեթուերի օրացոյցի մէջ եւ դարձել մեր ժողովրդի սիրած տօներից մէկը:

Եւ դա լիովին օրինաչափ է, քանզի Շուշիի երկար սպասուած ազատագրութիւնը, որը հանդիսացաւ ՊԲ հրամանատարութեան մարտական վարպետութեան եւ շարքային զինուորների հերոսութեան շնորհիւ յաջողութեամբ պսակուած փայլուն ռազմագործողութեան արդիւնքը, յատուկ տեղ է գրաւում հայոց զէնքի յաղթանակների շարքում: Պատահական չէ, որ մեր ժողովրդի մէջ յատուկ յարգանք ու պատիւ են վայելում Շուշիի ազատարարները, քանի որ այն յստակ ըմբռնումը կայ, որ առանց Շուշիի ռազմագործողութեան յաջողութեան, որը թոյլ տուեց բացել Արցախը Հայաստանի հետ կապող Կեանքի ճանապարհը, հնարաւոր չէր վանել ԼՂՀ բնակչութեան ցեղասպանութեան իրական սպառնալիքը: Մենք ըստ բարի աւանդոյթի՝ Մայիսի 9ին համայն ժողովրդով կը տօնենք մեզ համար թանկ այդ յաղթանակի օրը:

Պէտք է ասել՝ իր մայիսեան, բայց կատարելապէս այլ կարգի, աւանդոյթներն ունի նաեւ մեր թշնամին, որը մինչ օրս էլ չի հրաժարուել Արցախը ոչնչացնելու զառանցական գաղափարից: Ամէն տարի՝ ղարաբաղեան ուժերի կողմից Շուշիի ազատագրման հերթական տարեդարձի առնչութեամբ, Ադրբեջանում այդ քաղաքի «կորստի» առթիւ լացուկոծի ալիք է բարձրանում, որն, իր հերթին, կեղծիքի եւ ամենաբարձր մակարդակով տարուող հակահայկական քարոզչութեան պղտոր հեղեղ է ծնում: Բացառութիւն չդարձաւ նաեւ այս՝ յոբելեանական տարին:

Մէկ շաբաթ առաջ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը կարգադրութիւն է ստորագրել, իր բնորոշմամբ՝ «Շուշիի օկուպացման» 20րդ տարուայ կապակցութեամբ, որին համապատասխան՝ Ադրբեջանի տարածքում եւ նրա սահմաններից դուրս համապատասխան հոգեհանգստի արարողութիւններ են անցկացուելու: Տուեալ կարգադրութիւնն ամբողջութեամբ ներգծւում է Ադրբեջանի տեղեկատուական, աւելի ճիշդ՝ ապատեղեկատուական ռազմավարութեան մէջ, որը հանդիսանում է արդէն երկար տարիներ ի վեր հայ ժողովրդի դէմ տարուող քարոզչական պատերազմի բաղադրիչ մասը, ինչի ընթացքում ադրբեջանական իշխանութիւնները քամահրանքի են մատնում ինչպէս պատմական փաստերը, այնպէս էլ մարդկային բարոյականութեան նորմերը: Այդ, թոյլ տրուի ասել՝ փաստաթուղթը, որի ամէն մի բառը բացայայտ սուտ է, ուղղուած է այն բանին, որ ապացուցի Շուշի քաղաքն ադրբեջանցիներին պատկանելը, մի քաղաք, որը կառուցել է հայ ժողովուրդը եւ որն Արցախի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային ու գիտակրթական կենտրոնն է հանդիսացել ընդհուպ մինչեւ 20րդ դարի սկիզբը: Այսպէս, կարգադրութեան մէջ նշւում է, որ «Շուշին Ադրբեջանի եզակի մշակութային կենտրոններից մէկն է», որ այդ քաղաքը, «հանդիսանալով Ղարաբաղի խանութեան կենտրոնը, իր դերն է խաղացել մեր ժողովրդի կեանքում»:

Այս ձեւակերպումների մէջ փաստերի բացայայտ խարդախում կայ: Ալիեւի կողմից Ղարաբաղի խանութեան յիշեցումն անտեղեակ լսարանի, ամէնից առաջ՝ սեփական ժողովրդի համար է նախատեսուած՝ նրա հայրենաբաղձական զգացմունքները տաք պահելու հաշուարկով: Հանրայայտ է, որ ղարաբաղեան խանութիւնը, որի մէջ պաշտօնապէս միաւորուած են եղել Արցախի բոլոր հինգ մելիքութիւնները, մտնում էր Պարսկաստանի կազմի մէջ եւ, ի հարկէ, հակառակ ադրբեջանական պետական քարոզչութեան պնդման, Ադրբեջանի հետ ոչ մի կապ չունէր այն պարզ պատճառով, որ այն ժամանակ Ադրբեջան պետութիւն պարզապէս գոյութիւն չի ունեցել: Յետագայում 1813 թուականին Ռուսաստանի եւ Պարսկաստանի մինջեւ կնքուած պայմանագրով Ղարաբաղի խանութիւնը մտել է Ռուսաստանեան կայսրութեան կազմը: Սոսկ բոլշեւիկեան կուսակցական ղեկավարութեան հանիրաւի որոշումից յետոյ է Լեռնային Ղարաբաղը 20ական թուականների սկզբին յայտնուել խորհրդային Ադրբեջանի կազմում, ինչն, ըստ էութեան, օրինականացրել է հինաւուրց հայկական տարածքների բռնակցումը: Ալիեւին, իհարկէ, ձեռնտու չէ իր կարգադրութեան մէջ այս փաստերը յիշատակելը, ինչպէս եւ այն, որ 1920 թուականի Մարտին Շուշիի հայ բնակչութիւնը կոտորածի եւ վտարման է ենթարկուել, իսկ 1988 թուականին քաղաքից դուրս են վտարուել վերջին հայ բնակիչները:

Կարծում ենք՝ Ի. Ալիեւը շատ լաւ գիտէ, որ, երբ 1921 թուականին բոլշեւիկները որոշում էին ընդունում Ղարաբաղում հայկական ինքնավարութիւն ստեղծելու մասին, դրան համապատասխան նախատեսւում էր ինքնավարութեան կենտրոն դարձնել հէնց Շուշին: Ամենատարրական տրամաբանութեամբ օժտուած ամէն ոք պէտք է հասկանայ, որ ոչ մի կերպ հայկական պետական կազմաւորման, այսինքն՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի մայրաքաղաք չի կարող «նշանակուել» ադրբեջանական քաղաքը: Եւ ընդհանրապէս էլ, ոչ մի քննադատութեան չի դիմանում պնդումը Շուշիի՝ որպէս «Ադրբեջանի եզակի մշակութային կենտրոնի» մասին: Դէ, այդ ի՞նչ ադրբեջանական մշակութային կենտրոն է, եթէ 20րդ դարի սկզբին այնտեղ լոյս էր տեսնում 19 հայկական եւ 2 ռուսական թերթ, բայց՝ ոչ մի ադրբեջանական հրատարակութիւն:

Վերը շարադրուածի հաշուառումով խորհուրդ կը տայինք ադրբեջանական նախագահին՝ քաղաքական արտայայտութիւնները գործածել պատշաճ պատասխանատուութեամբ, մի քիչ կանոնաւոր կերպով: Եթէ որեւէ մէկը օկուպացրել (բռնագրաւած-Խմբ.) է Շուշին, ապա՝ միայն ու միայն Ադրբեջանը, որն իր պատմութիւնը գրել է ուրիշ ժողովուրդների եւ, ամէնից առաջ, հայ ժողովրդի արիւնով, ում տարածքները զաւթել եւ զաւթել է ուզում նաեւ հիմա: Ինչ վերաբերում է «հայերի կողմից Շուշիի օկուպացման» մասին արտայայտութեանը, ապա հարկ է նրան յիշեցնել, որ քաղաքի իսկական տէրն է հանդիսանում այն կերտող հայ ժողովուրդը, իսկ, ինչպէս յայտնի է, հինաւուրց իրենը չեն օկուպացնում, այլ վերադարձնում են, ազատագրում են՝ սեփական արեան գնով, ինչպէս դա տեղի է ունեցել Շուշիի դէպքում: Իր ազատարարների արիութեան շնորհիւ Շուշին ազատուել է եօթանասունամեայ գերութիւնից՝ իրաւամբ դառնալով արցախցիների աներեր կամքի եւ արիութեան խորհրդանիշ, եւ վերստին ձեռք բերել իր իսկական տէրերին: Ի խրատ կարծեցեալների:

«Շուշին Աւելին Էր, Քան Յաղթանակ»

ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Պարոն Բալայեան, Արցախեան շարժումն իր շրջադարձներով նոր էջ բացեց մեր ժողովրդի պատմութեան մէջ… Դուք, որ կանգնած էիք իրադարձութիւնների կիզակէտում, այսօր, տարիների հեռուից, ի՞նչ դերակատարութիւն էք վերապահում ձեզ:

ԶՕՐԻ ԲԱԼԱՅԵԱՆ.- Ես չեմ կարծում, թէ տարիներ անց ինձ, նաեւ բոլորիս համար, որակապէս այլ դեր է յայտնուել մեր պայքարում: Բանն այն է, որ մենք այսօր պէտք է շատ աւելի զգօն հայեացքով նայենք ոչ միայն մեր տարածաշրջանում, այլեւ ողջ աշխարհում ստեղծուած աշխարհաքաղաքական իրավիճակին: Մեծ հաշուով վերցրած՝ մենք չկարողացանք գործուն կերպով գնահատել մեր բուն յաղթանակը: Այո, մենք հիանալի գիտակցում էինք, որ մեծ յաղթանակները չափւում են դրանց դժուարութիւնների աստիճանով: Եւ իրօք, մշտական պարտութիւններից հարիւրաւոր տարիներ անց, Արցախեան պատերազմում տարած մեր յաղթանակը փառահեղ էր: Սակայն դա չի նշանակում, թէ Բիշքեկում վերջակէտ դրուեց: Չէ՞ որ Բիշքեկը բոլորովին էլ Նիւրենբերգ չէ: Բիշքեկը մեզ պարտադրեցին՝ կանգնեցնելով մեր յարձակումն այն ժամանակ, երբ թշնամին լքել էր իր բոլոր դիրքերը, երբ պատրաստ էր թողնել նաեւ պատերազմի տարիներին զաւթուած Շահումեանի շրջանը, Գետաշէնը, Մարտունաշէնը: Յամենայն դէպս, Բիշքեկը դադարեցրեց արիւնահեղութիւնը: Դա նոյնպէս յաղթանակ էր: Սակայն մենք չգիտակցեցինք գլխաւորը: Իսկ գլխաւորն այն է, որ յստակ իմանանք. եթէ չես դառնում քո սեփական յաղթանակի տէրը, ապա այն, վաղ թէ ուշ, անպայման փոխւում է պարտութեան: Այնպէս որ, մենք այսօր ունենք մէկ կարեւոր խնդիր՝ լինել տէրը մեր յաղթանակի, որ ձեռք բերեցինք մեծ արեան գնով: Դրա համար անհրաժեշտ է, որ ամէն օր յաղթենք ինքներս մեզ, կամ ինչպէս Նժդեհն է ասում՝ մեր մէջ յաղթենք պարտութեանը: Ամէն օր պայքարենք մեր ժողովրդի պառակտման դէմ:

ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Այս վերջին 24 տարիների ընթացքում մենք շատ յաղթանակներ ունեցանք, նշանակալից, իրադարձային: Սակայն Շուշիի ազատագրումն այդ ամէնի գագաթնակէտն էր: «Շուշին աւելին էր, քան յաղթանակ». սրանք ձեր բառերն են: Խնդրում եմ վերյիշէք քսանամեայ վաղեմութիւն ունեցող իրադարձութիւնները եւ վերաարժեւորէք ու «սրբագրէք» ձեր այդ յայտնի արտայայտութիւնը:

ԶՕՐԻ ԲԱԼԱՅԵԱՆ.- Այո՛, ես յաճախ եմ կրկնում եւ չեմ յոգնում կրկնելուց, որ Շուշին աւելին էր, քան յաղթանակ: Մեր բոլոր տարածքների կամ բնակավայրերի ազատագրումը դարձաւ բուն ղարաբաղեան շարժման յաղթանակը: Չէ՞ որ եթէ մենք երկար տարիների ընթացքում ահռելի աշխատանք չտանէինք Հայաստանում, Արցախում, Գարդմանքում, Սփիւռքում, առանձնապէս՝ Մոսկուայում, ապա 1988 թուականի Փետրուարի 20ին Ստեփանակերտի ցոյցի ժամին բոլոր հինգ աշխարհամասերում ոտքի չէր կանգնի ողջ հայութիւնը քսանչորս ժամուայ ընթացքում: Թշնամին մեզ պարտադրեց սարսափելի, յիրաւի ժամանակակից պատերազմ՝ իր բոլոր նորագոյն միջոցներով, եւ մենք ընդունեցինք մարտը: Ոչ մէկը չէր կորցնում հաւատը յաղթանակի հանդէպ: Եւ դա այն դէպքում, երբ համարւում էր, թէ Շուշին վերցնելը պարզապէս անհնար է: Մայիսի եօթի, լոյս ութի գիշերը այն բլրի գագաթին, որտեղ տեղադրուած էր հրամանատարական կէտը, Արկադի Տէր Թադեւոսեանը (Կոմանդոս) 2:30ին հրաման արձակեց՝ «Կրա՜կ»: Ես գրառում կատարեցի իմ ռազմաճակատային յուշատետրում: Մայիսի 9ի վաղ առաւօտեան, գեներալ Դալիբալթայեանի հետ մենք մտանք ազատագրուած Շուշի, որտեղ վառւում էին տները: Ազատամարտիկները, հագնուած՝ ով ինչպէս կարող էր, դանդաղ քայլում էին դէպի Քրիստոս Փրկչի տաճար: Շատերի հագուստի տակ կպցուած էին կարմիր-կապոյտ-ծիրանագոյն պաստառներ: Դա արդէն նշանակում էր, որ տղաները հաւատում էին յաղթանակին, հաւատում էին անառիկ ամրոցի առմանը: Եւ երբ դրօշը բարձրացրին անգմբէթ տաճարի (այն պայթեցրել էին 1990 թուականին) վերին կէտում, ես իմ յուշատետրում գրեցի. «Շուշին յաղթանակ է, ո՜չ, Շուշին աւելին է, քան յաղթանակ: Քանզի զգում ենք, գիտակցում ենք, թէ ինչե՜ր կարող ենք անել: Մենք կարողացանք: Այսօր Արցախը 20րդ դարի Աւարայրն է…»: Ահա՜ թէ ինչու Շուշին աւելին էր, քան յաղթանակ: Իմ ընկեր Ժիւլվեռն Յովհաննիսեանը, որ այնքան շատ ու եռանդուն օգնել էր Արցախին ու ղարաբաղեան շարժմանը, ծնունդով սասունցի, այն ժամանակ ասաց. «Շուշին ճանապարհ բացեց դէպի Սասուն»:

ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Դուք եղել էք հրամանատարական կէտում, առաջիններից մէկը մտել Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի, առաջինը հատել «Կեանքի ճանապարհը»… Որքա՛ն էլ դժուար լինի, խնդրում եմ կրկին վերապրէք այդ, քիչ է ասել՝ պատմական պահի ձեր ապրումները:

ԶՕՐԻ ԲԱԼԱՅԵԱՆ.- Ես այդ թեման արդէն շօշափել եմ: Բայց համաձայն եմ, որ կարելի է նորից ու նորից անդրադառնալ դրան, քանզի այն, ինչ վերապրեցինք ես եւ մենք բոլորս, կեանքում գուցէ եւ մէկ անգամ է պատահում: Խօսքը յաղթանակի զգացողութեան մասին է, շօշափելի երջանկութեան, որը մարմնաւորում է երազանքի իրագործուածութիւնը: Ես երբեք չեմ մոռանայ 1992 թուականի Մայիսի 7ի առաւօտը: Այդ օրը «Շուշի» գործողութեան ղեկավարութեան ձեռքին նոր ու փոքրիկ «Ալինկօ» ռադիօհեռախօսներ կային: Իմ կանչի ազդանշանն էր «Կոմիսար»: Առաջին պաշտօնական զանգը ես հասցէագրեցի Պարգեւ սրբազանին: Ի դէպ, նրա ազդականչն էլ պարզապէս «Պարգեւ» էր: Ես նրան առաջարկեցի, որ պարտադիր կարգով ուղիղ ժամը 18ին ներկայանայ շտաբ, որը գտնւում էր Քարքարի ձախ ափին: Եւ երեկոյեան ճիշդ ժամը 6ին, Կոմանդոսը շարք կանգնեցրեց նրանց, ովքեր այդ ժամանակ գտնւում էին շտաբում: Կատարուեց ամենակարեւորը եւ, իմ կարծիքով՝ ամենագլխաւորը: Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ եպիսկոպոսն օրհնեց «Շուշի» գործողութեան սկիզբը: Կոմանդոսը մի տեսակ հարցական նայեց ինձ՝ ասես ցանկանալով իմանալ, թէ ի՞նչ պէտք է անի ինքը սրբազանի ելոյթից յետոյ: Ես առաջարկեցի, որ ինքն էլ իր խօսքն ասի, եւ Արկադին բարձր արտաբերեց այն բառերը, որոնք մտան Արցախեան պատերազմի տարեգրութեան քրեստոմատիա. «Մենք կատարում ենք ժողովրդի կամքը»: Ահա այդ պահից էլ մինչեւ Քրիստոս Փրկչի եկեղեցու վրայ դրօշի բարձրացումը ես յիշում եմ պատերազմի համարեա թէ իւրաքանչիւր ակնթարթը: Երկու գիշերն ու երկու ցերեկը ինձ համար տեւեցին ոչ այն է՝ որպէս մի ողջ յաւերժութիւն, ոչ այն է՝ մէկ պահ: Մի ամբողջ յուշատետր գրոտեցի: Չեմ մոռանայ Մայիսի 7ի լոյս 8ի առաջին գիշերը: Ես ողջ աշխարհն եմ շրջել եւ միշտ, հինգ աշխարհամասերում էլ գիշերները համեմատել եմ արցախեան գիշերների հետ: Բայց հրամանատարական կէտի այդ գիշերը մի տեսակ կախարդական էր:

Յարմար տեղաւորուելով խրամատում, որը ծածկուած էր արհեստական բաց կանաչաւուն տերեւներով քօղարկիչ ցանցով, ես անընդհատ աչքս յառում էի երկնքին՝ ակամայից յիշելով մանկութիւնս: Գուցէ այն պատճառով, որ հէնց այստեղ, Արցախում, ես առաջին անգամ տեսայ իմ երկինքը, իմ աստղերը: Բայց այդ գիշերն առանձնայատուկ էր: Չորս ուղղութիւններով Շուշին գնդակոծւում էր, եւ ժամանակ առ ժամանակ, երբ պայթում էր «Գրադ» հրթիռը, լոյսի վառ կարմրաոսկեգոյն խորապատկերին յստակօրէն գծագրւում էր հոգուս հարազատ Ղազանչեցոց տաճարը: Սրտիցս արիւն էր կաթում, երբ առաջին անգամ ցաւի չափ հարազատ տաճարը տեսայ առանց սրածայր գմբէթի: Յիշեցի, թէ ինչպէս երկու տարի առաջ Ստեփանակերտ հասաւ բօթն այն մասին, որ ազերիները պայթեցրել են Քրիստոս Փրկիչ տաճարի գմբէթը: Այն ժամանակ ես, որ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամաւոր էի, աշխարհով մէկ, բոլոր միջազգային քրիստոնէական կազմակերպութիւններին, բոլոր պառլամենտներին հեռագրեր յղեցի ղարաբաղցիների անունից՝ դատապարտելով ազերիների հերթական սրբապղծութիւնը, հերթական վանդալիզմը: Այդ ժամանակ մենք Շուշիի մասին շատ էինք գրում: Բայց այնտեղ՝ հրամանատարական կէտում, ես սրտի տրոփիւնով էի սպասում այն պահին, թէ երբ եմ մտնելու ազատագրուած Շուշի: Մայիսի 9ի վաղ առաւօտեան, չթաքցնելով ուրախութեան արցունքները՝ ընկերներիս հետ բարձրանում էի այն ճանապարհով, որով չէի անցել ամբողջ տասը տարի: Կողքիս գեներալ Դալիբալթայեանն էր: Դանդաղ քայլում էինք հայկական լեգենդար գերեզմանոցի կողքով եւ ինձ բռնացրի այն մտքի վրայ, որ այստեղ ամէնուր, Արծուաբնի (հնում այդպէս էր անուանւում Շուշին) իւրաքանչիւր քար, հողի իւրաքանչիւր պատառ իրենց վրայ պահպանել են իշխան Սախլ Սմբատեանի (ԺԱ. դար), Հասան æալալեանի (ԺԳ. դար), Մելիք-Շահնազարեանի եւ զօրավար Աւանի (ԺԷ.-ԺԸ. դար) ոտնահետքերը: Մտածում էի այն մասին, որ բոլոր առումներով, լաւագոյնս նախապատրաստուած էինք Շուշիի ազատագրմանը: Յետագայում քչերն էին իմանալու, որ բոլոր ուղղութիւններով, արդէն պատրաստի դաշտային հոսպիտալներ ունէինք, որ օր ու գիշեր գործուն կերպով մտածում էինք այն մասին, թէ ինչպէ՛ս ուղղաթիռներով (մնացած բոլոր ուղիներն ամուր փակուած էին) տեղ հասցնենք նաւթ, բենզին, դիզելային վառելանիւթ, դեղորայք, վիրակապման նիւթեր, մի խօսքով՝ այն ամէնը, ինչ պէտք էր պատերազմին: Եւ այդ ամէնն արւում էր այն պայմաններում, երբ արդէն չկար հին պետութիւնը, իսկ կառավարական նոր կառոյցներ դեռ չէին ստեղծուել: Բայց փոխարէնը՝ կար ոգի՛ն, որի մասին երազում էր Նժդեհը: Երբ մտանք Շուշի, ինձ թուաց, թէ քայլում եմ հարազատ քաղաքի փողոցներով, որտեղ 1918 թուականին ծնուել էր մայրս, որտեղ 1913ին ծնուել էր Նելսոն Ստեփանեանը, որի մասին ես գիրք էի գրել եւ հրատարակել Ղարաբաղեան շարժման նախաշեմին: Ինձ թուաց, թէ քայլում եմ 1828 թուականի փողոցներով, երբ Շուշիում արդէն սկսել էին լոյս տեսնել թերթեր ու ամսագրեր: Շօշափելիօրէն պատկերանում էին աչքիս առջեւ արհեստագործական շինութիւնները, հին խանութները, Խանդամիրեանի թատրոնը, Ժամհարեանի հիւանդանոցը: Մատիտը ձեռքիս յիշում էի անցեալը: Շուտով ազատագրեցինք Զարսլուն, Լիսագորը, Տաս վերստը, Լաչինը, Զաբուխը, եւ ամէն անգամ ես նորից վերադառնում էի Շուշի, որպէսզի գրեմ աթոռանիստ քաղաքի մասին: Նախապատրաստւում էի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Գերագոյն խորհրդի առաջին նիստում խորհրդարանին առաջարկել Արցախի մայրաքաղաքը տեղափոխել Շուշի, ինչպէս եղել է դարեր շարունակ: Նիստը տեղի էր ունենում թատրոնի շէնքում: Ցաւօք, պատգամաւորներից շատերը պատրաստ չէին այդ պատմական փաստաթղթին:

Թէեւ մի քանի ձայն պակասեց, ես այն ժամանակ մտածեցի. «Ոչ մի սարսափելի բան չկայ: Գալո՜ւ է մեր Արցախի մայրաքաղաքի ժամը: Շուշիի ժամը»:

ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Շուշին ներկայ էր մեր յետագայ բոլոր յաղթանակներում… Շուշին իր պատմական դասերով այսօր ի՞նչ է սովորեցնում մեզ: Մենք բոլորս էլ, մեր բնոյթով ասեմ, թէ բնութեամբ, մեծ երազողներ ենք, սակայն եթէ մենք միայն հասցնում ենք երազել, Զօրի Բալայեանը մեր եւ իր բոլոր երազանքներն իրականութիւն է դարձնում… Որ՞ն է գաղտնիքը:

ԶՕՐԻ ԲԱԼԱՅԵԱՆ.- Այստեղ ոչ մի գաղտնիք չկայ: Ես կարծում եմ, իմ ողջ սերունդն Արցախում, որ ծնուել է երեսնականների վերջին եւ քառասնականների սկզբին, մի ինչ որ առանձնայատուկ կոփում է ստացել: Մի կողմից՝ ստալինեան բռնաճնշումների ամենաթէժ շրջանը, միւս կողմից՝ երկար ձգուող Հայրենական պատերազմը մեզ ստիպում էին, որ վաղ մանկութիւնից մեծահասակ զգայինք մեզ: Դա մի սերունդ էր, որը գործնականում չգիտէր, թէ ի՛նչ է փողը, ի՛նչ է սպիտակ հացը, շաքարը, կոնֆետները, ելեկտրականութիւնը: Փոքրիկ մանչուկներ էինք, երբ անտառ էինք գնում՝ ցախի: Բոլորս, առանց բացառութեան, աշխատում էինք բանջարանոցներում, լաւ իմանալով, որ հակառակ դէպքում՝ սովից կը մեռնենք: Ինքներս էինք հող մշակում, տնկում կարտոֆիլ, լոբի, կաղամբ, կանաչի, սոխ…: Շատերը դեռեւս պատերազմի սկզբին զրկուել էին հայրերից եւ նոյնիսկ մայրերից, դարձել ստալինիզմի զոհեր: Իսկ պատերազմը ռազմաճակատում սպաննեց պատերազմին մասնակից իւրաքանչիւր երկրորդ ղարաբաղցուն: Եւ ահա այս ողբերգական խորապատկերի վրայ մեր աչքի առջեւ ադրբեջանական ղեկավարութիւնը ստեղծում էր ազերական նոր բնակատեղեր, յայտնւում էին ազերական դպրոցներ: Ամէն ինչ անում էին, որ ինստիտուտները եւ բանակային ծառայութիւնն աւարտելուց յետոյ՝ հայերը Ղարաբաղ չվերադառնան: Մեծ խմբերով Բաքուից Ստեփանակերտ եւ հայկական գիւղեր էին գալիս կուսակցականներ եւ կոմերիտականներ, եւ հայ երիտասարդութեանը կոչ անում մեկնելու Սումգայիթում, Մինգեչաուրում եւ աշխարհագրական այլ կէտերում գտնուող Կոմունիզմի կառոյցներ (այդպէս էին դրանք կոչւում): Այնպէս որ, մենք վաղ մանկութիւնից արդէն տեսնում էինք եւ հաստատ գիտէինք, թէ ինչի՛ է յանգեցնում այդ ողջ, այսպէս կոչուած՝ լենինեան-ստալինեան ազգային քաղաքականութիւնը: Այնպէս որ, իմ սերունդը յստակ իւրացրեց, որ մենք պարզապէս դատապարտուած ենք պայքար մղելու՝ յանուն Ղարաբաղի փրկութեան: Յաճախ արցախցի տղաներին ծառայութեան էին զօրակոչում Նախիջեւան, եւ մենք նրանցից իմանում էինք, որ հայկական ինքնավար հանրապետութիւնում, համարեա թէ, չեն մնացել բնիկ հայեր: Դրա համար էլ Արցախի ճակատագրի նկատմամբ անհանգստութեան սրուած զգացում ունէինք: Գուցէ հէնց դա էր պատճառը, որ մեր ամենասիրելիները ռազմագիտութեան համազգեստաւոր ուսուցիչներն էին, եւ գուցէ դա էր պատճառը, որ արցախցիների, մանաւանդ ստեփանակերտցիների շրջանում այդքա՛ն յարգի էին սպորտը եւ ռազմական ուսումնարանները:

Ստեփանակերտում դպրոցն աւարտելուց յետոյ ճակատագիրն ինձ նետեց աշխարհով մէկ, բայց չէր լինում մի ամառ, որ Արցախ չգայի: Չորս տարի որպէս ռազմական նաւաստի եմ ծառայել Բալթիական նաւատորմում, վեց տարի սովորել եմ Ուզբեկստանում եւ Ռեազանում՝ բժշկական ինստիտուտում, տասը տարի ապրել եւ որպէս բժիշկ եմ աշխատել Կամչատկայում, եւ երբե՛ք չեմ խզել կապն Արցախի հետ: Յետագայում արդէն հասկացայ, որ Արցախի ճակատագրով գործուն կերպով անհանգստացած է ոչ միայն իմ սերունդը, այլեւ՝ բոլոր նրանք, ովքեր ծնուել էին 20րդ դարի տասական, քսանական թուականներին, նաեւ նրանք, ովքեր յիսունական, նոյնիսկ վաթսունական թուականների ծնունդ էին: Գտնուելով հեռաւոր թերակղզում, ես նամակագրական կապի մէջ էի Լէոնիդ Հուրունցի եւ Բագրատ Ուլուբաբեանի, æոն Կիրակոսեանի եւ Հրանտ Եպիսկոպոսովի հետ: Ամէն անգամ Կամչատկայից Մոսկուա թռչելով՝ կանգ էի առնում Կիմ Գրիգորեանի մօտ եւ համոզւում, որ մայրաքաղաքում ապրող համարեա բոլոր ղարաբաղցիներն զբաղւում էին Արցախի խնդրով: Յետոյ միայն հասկացայ, որ Ալիեւներն ու Կեւորկովները նոյնիսկ գլխի չէին ընկնում, որ իրենց կեղտոտ նկրտումներն ու հրէշաւոր սադրանքները միա՛յն համախմբում էին մեզ: Այդ դաժան բրեժնեւ-սուսլովեան ժամանակներում, երբ այսպէս կոչուած՝ այլախոհներին բանտերն էին նետում, երբ բանաստեղծութիւնների, գրքերի, նամակների պատճառով արտաքսում էին երկրից, մենք յամառօրէն ու ջանադրաբար զբաղւում էինք յիրաւի յեղափոխական-նամակագրական ժանրով. բաց նամակներ՝ ուղղուած երկրի ղեկավարին, Քաղբիւրոյի անդամներին: Դա դժուարին եւ բաւական բարդ ժանր է: Չէ՞ որ պէտք էր գրել խստիւ ճշմարտութիւնն այն ամէնի մասին, ինչ Ադրբեջանի կողմից կատարւում էր ոչ միայն Նախիջեւանի եւ Ղարաբաղի հայերի նկատմամբ, այլեւ Գարդմանքում, Շահումեանի շրջանում, Կիրովաբադում, բուն Բաքւում…: Միաժամանակ, պէտք էր ճարպկօրէն օգտագործել մէջբերումներ ԽՄԿԿ համագումարների զեկուցումներից եւ մարքսիզմ-լենինիզմի դասականներից: Մեր շատ նամակների տակ ստորագրում էին Մարտիրոս Սարեանը, Արամ Խաչատրեանը, մարշալ Բաղրամեանը, Պարոյր Սեւակը, Անդրանիկ Իոսիֆեանը: Իսկ Ղարաբաղեան շարժման շեմին դժուար էր գերագնահատել Սիլվա Կապուտիկեանի, Սերօ Խանզադեանի, Գէւորգ Էմինի, Հրաչեայ Յովհաննիսեանի, Հրանտ Եպիսկոպոսովի, Գիւլաբ Մարտիրոսեանի, Սօս Սարգսեանի, բազմաթիւ հայ պատմաբանների եւ գիտնականների դերը: Պայքարի ասպարէզում յայտնուեցին արդէն գործնական եւ գործուն Սուրէն Այվազեանը, Իգոր Մուրադեանը եւ շատ ուրիշներ: Այս ամէնն ասում եմ պարզաբանելու համար, որ մեր փրկիչ պայքարում ներգրաւուած էին ամբողջ սերունդներ: Չմոռանանք եւ այն, որ այդ սերունդները, յատկապէս՝ եօթանասունական թուականների պատանիները, որոնք իրենց կեանքը տուեցին յանուն հայրենիքի ազատութեան, յանուն հայկական պատմական տարածքների ազատագրման, դաստիարակուել էին Շիրազի, Համօ Սահեանի, Սեւակի բանաստեղծութիւններով, պատմութեան եւ գրականութեան ուսուցիչների դասերով: Պատահական չէ, որ Օտտոֆոն Բիսմարկը խոստովանել է, որ ֆրանս-պրուսական պատերազմը շահել է պատմութեան ուսուցիչը: Այնպէս որ, երազանքները, որոնց մասին խօսում էք, մեր ընդհանուրն են, եւ դրանք կեանքի են կոչել ողջ սերունդներ:

ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Դուք «Ծովից ծով Հայաստան»ի գաղափարին աւիշ ու արիւն ներարկեցիք… Եւ ոչ միայն դա. բազում են ձեր ծրագրերն ու երազանքները: Ի՞նչ «անակնկալներ» են մեզ սպասում մօտ ապագայում, Զօրի Բալայեանի կողմից:

ԶՕՐԻ ԲԱԼԱՅԵԱՆ.- Դեռեւս անցած հարիւրամեակի վաթսունական թուականներին «Լիտերատուրնայա Գազետա», «Մեդիցինսկայա Գազետա», «Կոմսոմոլսկայա Պրաւդա» եւ «Սովետսկի սպորտ» թերթերը, տպագրելով իմ նիւթերը՝ անպայման գրում էին գետերով ու ծովերով իմ նաւարկութիւնների, հիւսիսային տունդրայով շնասահնակներով ու եղջերուասահնակներով ճամբորդութիւնների մասին: Գործնականում իմ բոլոր առաջին, այսպէս կոչուած՝ հիւսիսային գրքերը, երկարատեւ ճամբորդութիւնների արդիւնք էին: Ըստ էութեան, յաջորդ գրքերն էլ գրուել են ճամբորդութիւնների ընթացքում: Հիմա այնպէս ստացուեց, որ «Կիլիկիա» եւ «Արմէնիա» առագաստանաւերով նաւարկութիւնները ստուերեցին անցեալը:

Ես ոչ միայն երկար եմ ճամբորդել, այլեւ հետաքրքրուել եմ ճամբորդութիւնների եւ մեծ ճանապարհորդների պատմութիւններով: Յայտնաբերել եմ, որ Հայաստանում եղել է միայն մէկ պրոֆեսէօնալ ճանապարհորդ. դա Մարտիրոս Երզնկացին էր, որ յաղթահարեց Եւրոպայի բոլոր ճանապարհներն ու լայնութիւնները, լողաց Սեւ եւ Միջերկրական ծովերով: Տեղեկութիւններ կան, որ նա նաւարկել է Քրիստափոր Կոլումբոսի կարաւելլաներից մէկով: Դա 1492 թուականին էր: Ես ուրախ եմ, որ հիմա մենք ունենք իսկական, իրօ՛ք պրոֆեսէօնալ ճանապարհորդներ, եւ հպարտ եմ, որ եղել եմ մեր ժողովրդի պատմութեան մէջ «Արմէնիա» առագաստանաւով առաջին շուրջերկրեայ նաւարկութեան կազմակերպիչը: Ինչ վերաբերում է ապագային, ապա ես եւ ընկերներս նոր ծրագրեր ունենք: Յամենայնդէպս, մեր «Արմէնիա»ն, որ հիմա գտնւում է հայկական Սուրբ Ղազար կղզու վենետիկեան ծովախորշում, սպասում է մեզ:

ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Ձեր խօսքն ու բարեմաղթանքները մեր ժողովրդին՝ Եռատօնի կապակցութեամբ, ի հարկէ՝ նաեւ Շուշիի ազատարարներին եւ բոլոր նրանց, ովքեր իրենց հոգում պահում ու փայփայում են Շուշիի յաղթանակների ոգին:

ԶՕՐԻ ԲԱԼԱՅԵԱՆ.- Երկար դարեր մեր ժողովուրդը տօների առիթներ չի ունեցել: Ահա՛ թէ ինչու Շուշիի յաղթանակից յետոյ, մենք այդպիսի հանդիսաւորութեամբ նշում ենք մեր մարտական յաջողութիւնների բոլոր օրերը: Դա պէտք է բոլորի՛ն. բոլոր ողջերին ու մեռածներին. վետերաններին ու նորակոչիկներին. մեր ողջ ժողովրդին եւ մեր ապագային:

Սակայն միաժամանակ միշտ պէտք է յիշել Գարեգին Նժդեհի խորհուրդը, որը պնդում էր, թէ մարտի դաշտում յաղթանակից յետոյ վերջնականապէս յաղթում է նա, ով հակառակորդին զարկում է ի՛ր իսկ զէնքով: Իսկ այսօր մենք տանուլ ենք տալիս տեղեկատուական ճակատում: Եթէ շքեղ հարսանիքների ու «քեֆ»երի վրայ ծախսուող մեր փողերը դնէինք բառ ու բանի վրայ՝ մերկացնելու համար հակառակորդի կողմից տարածուող զրպարտանքներն ու կեղծարարութիւնները, ապա առանց դժուարութեան կը կարողանայինք պահպանել ու պաշտպանել մեր փառաւոր յաղթանակը: Մենք պարտաւոր ենք միշտ մնալ մեր յաղթանակի տէրերը: Բոլոր ժամանակներում ամենայուսալի զէնքը եղել է խօսքը: Յաղթանակի եւ բանակի ստեղծման տօները մեզ առաջին հերթին պէտք են նրա համար, որ յիշելով զոհուածներին՝ գործուն կերպով մտածենք խաղաղութիւնը պահպանելու մասին: Մենք Շուշիից յետոյ հասկացանք ամենակարեւորը: Դա այն է, որ շատ աւելի հեշտ է պատերազմ շահել, քան՝ խաղաղութիւն: Ու նաեւ յոբելեանների ժամանակ շքերթները հարկաւոր են նրա համար, որ գիտակցենք՝ պէտք է սիրել սեփական բանակն այնպէս, ինչպէս սիրում ենք մեր զաւակներին ու ծնողներին:

Պէտք է յարգել ուսադիրները, յարգել զինուորական համազգեստը: Դպրոցական նստարանից մեր երեխաները պէտք է գիտենան, որ խաղաղութիւնը կայուն եւ արժանապատիւ կարող է լինել միայն այն ժամանակ, երբ հենւում է ուժի վրայ, որն ի վիճակի է ստիպել, որ յարգեն քեզ:

Ահա այսպիսի դասեր ունենք քաղած Շուշիից:

«Աւան Իշխան Փարթներշիփ» ընկերութիւնը բոլորին հրաւիրում է Շուշի՝ պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում հայերի մշակութային, հոգեւոր եւ տնտեսական-քաղաքական կենտրոն, իսկ 1992 թուականից՝ նաեւ աշխարհասփիւռ հայութեան ռազմական եւ բարոյական յաղթանակների կենտրոն: Արցախի հինաւուրց բերդաքաղաքը, համայն հայութեան ջանքերով կրկին յառնում է՝ խորհրդանշելով հայի անկոտրում ոգին:

Սփիւռքահայ անհատների ու կազմակերպութիւնների տարաբնոյթ նաձեռնութիւնների շնորհիւ է նաեւ, որ Շուշին այսօր արագօրէն վերկանգնում է իր դիմագիծն ու նախքին փառքը: Քաղաքի զարգացման եւ Շուշին նաեւ զբօսաշրջութեան կենտրոնի վերածելու առաքելութեամբ «Աւան Իշխան Փարթներշիփ»ը տարիներ առաջ նախաձեռնեց ծրագրեր, «որոնց իրականացումը շատերին անհնար էր թւում», յիշում է կազմակերպութեան հիմնադիր-բաժնետէրերից ամերիկահայ Ալէք Բաղդասարեանը: Կարճ ժամանակահատուածում «Աւան Իշխան Փարթներշիփ» ընկերութեանը յաջողւում է իրակացնել Շուշիի ամբողջական պատմական մի թաղամասի վերականգնումը, վերակառուցւում է քաղաքի պատմական շուկան, բաղնիքը, բացւում է «Աւան Շուշի Պլազա» հիւրանոցը: Այս ընկերութեան հայրենաշէն գործունէութիւնը միաժամանակ վկայում է, որ Հայաստանը զարգացնելու ծրագրերը հեռանկարում նաեւ շահաւէտ բիզնես կը դառնան:

«Աւան Իշխան Փարթներշիփ»ի յաջողութիւնը նուիրեալների շնորհիւ է, որոնցից մէկն է բարերար, ձեռնարկատէր Ալէք Բաղդասարեանը: Արցախի զարգացման հեռանկարների, «Աւան Իշխան Փարթներշիփ»ի նախագծերի մասին Բաղդասարեանի բացառիկ հարցազրոյցը «Ասպարէզ»ին…

Մինչեւ չգժուի ջուրը չի եռայ, կեղեւ չի պատռի հատիկը նռան …

Հայ Կրթական Հիմնարկութեան շրջանակներում, մի քանի անդամներով յաճախ էինք լինում Արցախում բարեգործական տարբեր ձեռնարկներով, եւ Շուշիի մթնոլորտը, լիցքերը մեզ գրաւեց այնչափ, որ որոշեցինք մասնակցել նաեւ քաղաքի վերակառուցմանը: 2005 թուականին մի խումբ անհատներով հիմնեցինք «Աւան Իշխան Փարթներշիփ»ը: Մեր նպատակն էր նպաստել Արցախի զարգացմանն ու վերականգնմանը տարբեր, այդ թւում ներդրումների միջոցով, ինչին սակայն շատերը չէին հաւատում եւ մեզ անուանում էին «խենթեր»: Սակայն մեր բաժնետէրերի շրջանում շատ յաջողուած գործարարներ կան, ովքեր Շուշիում ներդրումներ կատարելուց չեն մտածել շահոյթի մասին: Նրանք բոլորը հոգով-սրտով կապուած են հայրենիքին, հաւատում էին ծրագրերի յաջողութեանը եւ նուիրական գաղափարն էր մեր բոլորի շարժիչը:

ՊԱՏՄԱԿԱՆԻ ՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑԻ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿՆԵՐՈՒՄ

«Աւան Իշխան Փարթներշիփ»ի ծրագիրը կազմուած էր մի քանի փուլերից: 2010 թուականին մենք վերակառուցեցինք Շուշիի պատմական շուկան՝ պահպանելով կառոյցի հին տեսքը: Շուկայում տեղակայուեցին շուրջ 20 տարբեր վաճառատներ, որտեղ տեղացիները հնարաւորութիւն ունեն ներկայացնելու իրենց արտադրանքը՝ գորգեր, ոսկերչական եւ խեցեղէն իրերի հաւաքածուներ, գործում են սննդի կէտեր: Փաստօրէն, շուկան այսօր ծառայում է եւ որպէս տեսարժան վայր զբօսաշրջիկների համար եւ որպէս գործող հասարակական առեւտրի տարածք: Շատ ուրախ եմ նաեւ, որ Արցախի կառավարութիւնը ծրագրում է շրջակայ գիւղերի բնակիչներին եւս ներգրաւուել շուկայի աշխատանքներում: Այնուհետեւ մենք վերանորոգեցինք շուրջ 200 տարուայ պատմութիւն ունեցող քաղաքի բաղնիքը: Այսօր Աւան Շուշի Պլազա բաղնիքը, որ Շուշիի ճարտարապետութիւնը ներկայացնող պատմական շինութիւն է, նաեւ ժամանակակից հանգստի կենտրոն է, որտեղ կայ լողաւազան, շոգեբաղնիք, յատուկ ցնցուղներ, կատարւում են մերսումներ: Յաջողութիւնը ոգեւորիչ էր եւ առիթ տուեց մտածելու աւելի մեծ նախաձեռնութիւնների մասին. 2010ին յայտարարեցի, որ մէկ տարի անց հիւրանոց ենք բացելու, ինչը Ամերիկայում անհաւանակն կարող էր թուալ, սակայն Շուշիում ստացուեց: Մենք վերանորոգեցինք քաղաքի կենտրոնում գտնող 60ականներին կառուցուած մի շէնք, եւ 2011 թուականին բացեցինք Աւան Շուշի Պլազա միջազգային չափանիշներին համապատասխան հիւրանոցը, որ հիասքանչ տեսարաններ ունի: Հիւրանոցն այսօր ծառայում է տարբեր նպատակներով. սրահներում անցկացւում են տարաբնոյթ միջոցառումներ՝ համաժողովներ, սեմինարներ, գործնական հանդիպումներ: Հիւրանոցի բակն էլ դարձել է քաղաքի մշակութային կենտրոններից, որտեղ անցկացւում են համերգներ, թատերական, կինոփառատօններ: Այս ծրագրերի յաջողութիւնը բաժնետէրերի եւ աշխատակիցների անմնացորդ նուիրման արդիւնքն էր, գործընկերներս հաւատացին ու վստահեցին ինձ: Պէտք է նշեմ, որ արցախցիներն էլ շատ աշխատասէր են եւ օրը 14 ժամ աշխատում էին, առանց դժուարութիւններին ուշադրութիւն դարձնելու: Այս հանգամանքն էլ մեծ ուժ է տալիս, այլ նախաձեռնութիւնների մասին մտածելու, որոնք կը խթանեն նաեւ զբօսաշրջութիւնը: Առաջիկայ երեք տարիներին նախատեսում ենք սրճարան, պանդոկ կառուցել մեր տարածքին յարակից շրջանում:

ԱՐՑԱԽԸ ԲԱՑ Է ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

Մենք պէտք է տէր կանգնենք Արցախի մեր պատմական հողերին, որոնց համար այդքան արիւն է թափուել: Արցախը շէնացնելու ծրագիրը, կարծում եմ, պէտք է լինի սփիւռքահայերի առաջնահերթութիւններից: Արցախում ներդրումների հսկայական հնարաւորութիւններ կան. մեր փորձից ելնելով կարող եմ ասել, որ գործունէութեան ողջ ընթացքում Արցախի կառավարութիւնից ստացել ենք անհրաժեշտ աջակցութիւն, նախագահն ու վարչապետը միշտ թիկունք են եղել մեզ: Վստահ եմ, եթէ ներդրումներ կատարել ցանկացողները նախապէս ուսումնասիրեն բիզնես դաշտը, հարկային, իրաւական ոլորտները, անհրաժեշտութեան դէպքում էլ դիմեն խորհրդատուական ընկերութիւնների, ապա Արցախում կարող են շահաւէտ ներդրումներ կատարել: Շատ յաճախ խնդիրները ծագում են դաշտին եւ բիզնես մշակոյթին անտեղեակութիւնից: Հաւատացնում եմ, որ շատ դիւրին է Արցախում գործ ստեղծել ու աշխատել:

ՄԻՇՏ ՀԱՒԱՏԱՑԵԼ ԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՈՒ ՀԱՅԵՐԻ ՆԵՐՈՒԺԻՆ

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ ՈՐԵՒԷ ՄԻ ԱՆԿԻՒՆՈՒՄ ՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ ՉԵՍ ԿԱՐՈՂ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼ, ԻՆՉՊԷՍ ՀԱՅՐԵՆԻՔՈՒՄ

Յիշում եմ, խորհրդային տարիներին մայրս անդադար կրկնում էր, որ պէտք է վերադառնանք Հայաստան, ինչն այն ժամանակ անհաւատալի էր թւում: Այսօր արդէն դա երազ չէ եւ ունենք մեր անկախ Հայաստանը ու վերադառնալու հնարաւորութիւն: Հայրենիքի նկատմամբ սէրը ծնողներս են սերմանել, եւ այսօր շատ երջանիկ եմ, որ ընտանիքս, կինս՝ Ալենուշ Բադասարեանը, աջակցում են ինձ հայրենիքի հետ կապուած իւրաքանչիւր նախաձեռնութիւնում: Ամէն տարի մենք հանգստանում ենք Հայաստանում ու Արցախում, որտեղ նաեւ բնակարան ունեմ: Այսօր պահի հրամայականն է կապը հայրենիքի հետ, քանզի Սփիւռքը կանգնած է ձուլման խնդրի առջեւ: Հայաստանը, Արցախն ու æաւախքը մեր ազգի գոյատեւման նախապայմանն են, մեր երիտասարդ քսանամեայ երկիրը ամէնքինս է եւ իւրաքանչիւրիս պարտականութիւնն է ներդրում ունենալ հայրենիքի զարգացման գործում: Ցաւ եմ ապրում, երբ այստեղ իմ հայրենակիցներից լսում եմ, որ չեն եղել Հայաստանում: Պէտք է այնպէս անենք, որ բոլոր հայերը ցանկանան վերադառնալ: Այս հարցում չափազանց կարեւոր է նաեւ քաղաքացիական հասարակութեան ձեւաւորումն ու համաշխարհային տեմպերին հետեւելը: Այս պարագայում յաջողութիւնն անխուսափելի կը լինի:

Հարցազրոյցի ողջ ընթացքում Ալէք Բաղդասարեանը հայ քրիստոնեային բնորոշ համեստութեամբ չխօսեց այն բազմաթիւ բարեգործութիւնների մասին, որ իրականացրել է Հայաստանում ու Արցախում, Սփիւռքում: Հայ Կրթական Հիմնարկութեան գործունէութեան շրջանակներում Ալէք Բաղդասարեանը մասնակցել է բազմաթիւ բարեգործական ձեռնարկների, անձամբ ֆինանսաւորել է դպրոցների վերանորոգում, կրթական ծրագրերի իրականացում: «Ոչինչ այնքան հաճոյք չի պատճառում, որքան պահը, երբ տեսնում ես հայրենակիցներիդ ոգեւորութիւնը իւրաքանչիւր յաջողուած ծրագրից, հայաստանցի ու արցախցի մանուկների ուրախութիւնը ստացած նուէրներից», նշում է մեծ բարերարը:

Ալէք Բաղդասարեանն այս օրերին Արցախում է՝ մասնակցելու տօնական միջոցառումներին եւ կրկին ոչ ձեռնունայն: Նա արցախցիներին է փոխանցել մի պատմական փաստաթուղթ՝ Լոս Անջելեսի քաղաքային խորհրդում ընդունուած բանաձեւ-հռչակագրի բնօրինակը, որտեղ Շուշին ճանաչւում է Լոս Անջելեսի «բարեկամ քաղաք»: Փաստաթղթում, որ ստորագրուած է Լոս Անջելեսի քաղաքային խորհրդի անդամների կողմից, մասնաւորապէս նշւում է, որ «բանաձեւը ընդունում է Արցախի հանրապետութեան քաղաք Շուշիի ազատագրման 20 ամեակը: Այդ առիթով, Լոս Անջելեսի քաղաքապետարանը յարգանքի տուրք է մատուցում Արցախի Հանրապետութեանն ու նրա քաղաքացիներին, եւ մաղթում խաղաղութիւն, բարգաւաճում եւ յաջողութիւններ»:

Ալէք Բաղդասարեանը նաեւ կը մասնակցի «Աւան Իշխան Փարթներշիփ» ընկերութեան հերթական նախաձեռնութեանը՝ Շուշիում Յուլիսի 5-7ը նախատեսուած «ասմունքի Փառատօնի» կազմակերպչական աշխատանքներին:

Յ.Գ. Հարցազրոյցն արդէն պատրաստ էր, երբ յայտնի դարձաւ, որ Ալէք Բաղդասարեանը պարգեւատրուել է «Երախտագիտութիւն» մեդալով՝ Արցախի նախագահ Բակօ Սահակեանի հրամանագրով:

Նարինէ Շահպազեան Մայիս 20ին Հանդէս Պիտի Գայ Իւրայատուկ Ծրագրով

«ԱՍՊԱՐԷԶ».- Նարինէ Շահպազեան երգչուհի-արուեստագէտը բնութագրելու մեր փորձին ինչպէս կրնաք օգտակար ըլլալ: Ի՞նչ են անոր ձայնային առանձնայատկութիւնները, անոր երգացանկի իւրայատկութիւնը:

ՆԱՐԻՆԷ ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ.- Լիահնչիւն, իւրօրինակ տեմբերով եւ նրբերանգներով հարուստ ձայն, մեծ ճաշակ, արտաքին, անթերի, բարձրաճաշակ բեմական վարպետութիւն, բացառիկ կազմակերպչական ջիղ, նրբաճաշակ, նորաձեւ եւ կանանց դասին պատկանող. սա է Նարինէ Շահպազեանը:

Համամարդկային հազուագիւտ յատկանիշները դրսեւորելու համար երգչուհուց չի պահանջւում ուժերի լարում, ինչպէս ինքն է բեմականօրէն բնական, անկաշկանդ իր արուեստում, իր շարժուձեւում, նոյնքան էլ անկաշկանդ է նրա հաղորդակցութեան ձեւերը ունկնդիր հասարակութեան հետ: Նարինէ Շահպազեանի բոլոր ընտրած երգերը բարձրարժէք եւ բարձր կատարողականութեամբ մատուցելու կուլտուրա եւ հզօր ձայնով են օժտուած: Նարինէ Շահպազեանը հանդէս է գալիս ժողովրդի ամենատարբեր խաւերի առջեւ: Ունկնդիրների յուզմունքը, ոգեւորութիւնը, որով ընդունւում են նրա ելոյթները վկայում են ոչ միայն Նարինէի կատարման բարձր մակարդակի, այլեւ կատարուած երգերի ոճի մաքրութեան եւ հարազատութեան մասին:

«ԱՍՊԱՐԷԶ».- Հայ երգն ու հայ արուեստագէտը, յատկապէս երգիչը, ի՞նչ մարտահրաւէրներ կը դիմագրաւէ ձեր կարծիքով այստեղ, մեր համայնքի մէջ, Սփիւռքի մէջ եւ հայրենիքի մէջ:

ՆԱՐԻՆԷ ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ.- Տարիներ առաջ, սկաւառակ կամ ձայներիզ լոյս աշխարհ բերելը համարւում էր մի շատ հաճելի պահ երգչի կեանքում: Դա մի ուրախութիւն էր, դա պատիւ էր համարւում, երբ երգիչն ինքն իրեն ներկայացնում էր սկաւառակով՝ հայ ժողովրդին, մեր համայնքին, Սփիւռքի տարբեր գաղթօջախներում, մինչեւ անգամ Հայրենիքում: Ինչու ոչ, դա նաեւ ինչ-որ մի միջոց էր, երբ ապահովում էիր ապրուստդ, գոյատեւելու եւ ստեղծագործելու միջոցդ: Իսկ հիմա այդ մասին կարող ես միայն երազել: Այդ երազը, ինչպէս բոլոր այլ երազները կ՛ունենան վախճան, ինչ որ վերջանում է, դրան փոխարինում են շատ ուրիշ նորութիւններ, կեանքը ընթանում է առաջ: Հիմա ստեղծուել են կայքի հնարաւորութիւններ, երգը, տեսահոլովակը դիտում եւ ունկնդրում են կայքից, հեռուստատեսային բազմաթիւ կայանները հնարաւորին չափով գովազդում են Հայաստանի նորելուկ աստղերին, որոնք պիտանի էլ չեն մեր երգարուեստին, ուր մնաց մեր արժանապատուութեանը, հայի արժանապատուութեանը, երբ բեմի վրայ ռռռռռ ձայներ են արձակւում տարբեր եղանակների տակ եւ այդպիսով գտնում հովանաւորներ, որոնք էլ զբաղւում են նրանց չուերթով Երեւանից Լոս Անջելես, կազմակերպում ինչ որ «համերգիկներ», աշխատում համապատասխան գումարներ եւ դրանով մեզ՝ այստեղ ապրող երգիչներիս կամ արուեստագէտներիս անտեսում: Ինչպէս կարող ես գոյութիւնդ ապահովել, երբ չորս կողմը գրաւել են ոչ արժանավայել բեմի տուրիստներ: Ով որ ուժեղ է դեռ կը պայքարի եւ կը գոյատեւի, իսկ եթէ ոչ՝ կը կորչես կը մոռացուես: Ո՞վ քեզ կը բարձրացնի ընկած վիճակում, ոչ ոք, դու ինքդ քեզ:

«ԱՍՊԱՐԷԶ».- Մայիսին կը կազմակերպէք ձեռնարկ մը: Ուրկէ կու գայ այսպիսի մեծ ձեռնարկ կազմակերպելու ձեր խիզախութիւնը, ինքնավստահութիւնը: Ո՞վ կ՛օգնէ ձեզի:

ՆԱՐԻՆԷ ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ.- Այո, մօտենում են օրերը եւ պիտի տեղի ունենայ շատ յատուկ, տեղաբնիկ հայկական երգերի եւ պարերի իւրայատուկ երեկոյ: Հնչելու են մեր հին աւանդական երգերը, կը հնչեն չլսուած, մեզ ոչ ծանօթ երգեր, որոնք պահպանուել են հին օրերից եւ դրանք մշակուել են Հայրիկ Մուրադեանի կողմից: Այդ երգերը թեմատիկայի տեսակէտից չափազանց բազմազան են. դրանք հարուստ աղբիւրներ են ժողովրդի կեանքի ու կենցաղի մասին, բազմապիսի գիտա-ազգագրական տեղեկութիւններ պարունակող ուսումնասիրական նիւթեր են պարունակում: Այդ երգերը, որոնք ներկայացուելու են իրենց համապատասխան տարազներով, իրենցից ներկայացնում են բանահիւսական, ազգագրական ու պատմագրական արժէք: Տարազների ընտրութեան մէջ ինձ օգտակար եղաւ Քնարիկ Ներսիսեանը, որին յատուկ շնորհակալութիւններս պիտի ուղղուեն մեծ բեմից: Համերգային երգերի գերակշռող մասը Վասպուրականին է պատկանում: Սակայն հնչելու են նաեւ երգեր, որոնց ծագումը ստոյգ տուեալների համաձայն կապուած է այլ վայրերի հետ: Իմ նպատակը այս կամ այն երգի ծագման վայրը ճշդելը չէ: Կարեւորն այն է, որ այդ երգերը լայնօրէն տարածուած են եղել Վասպուրականում, Մոկաց աշխարհում եւ մասնաւորապէս Շատախում եւ բնութագրում են այդ վայրերի երաժշտական կենցաղը: Այդ օրը ինձ հնարաւորութիւն կը տրուի այդ բոլոր երգերը կրկին վերադարձնել ժողովրդին:

Այս ձեռնարկը իրականացնելու համար պէտք է ասեմ, որ ես արդէն աշխատում եմ երկար (կարող եմ ասել 2011 թուականից). շատ ջանք ու եռանդ է պահանջում այս գործի իրականացումը: Ինձ միացան իմ լսողները, որոնք հաստատուել են ԱՄՆ տարբեր աշխարհներից՝ Հայաստանից, Լիբանանից, Պարսկաստանից, Իրաքից, Հալէպից, Եգիպտոսից, Ռումինիայից, բայց հայ քոյրեր եւ եղբայրներ, որոնցով ես հպարտանում եմ եւ շնորհակալութեամբ հանդէս կը գամ՝ նրանց անունները բարձրաձայն տալու մեծ բեմից: Ինձ օգնում է հայ ժողովուրդը, հպարտօրէն է օգնում, ամէն մէկ հայոց որդի իր հնարաւորութիւններով թեւ է տալիս իմ երգին: Ես խորապէս շնորհակալ եմ նրանց: Ես՝ հայ երգչուհիս, իմ նուիրական զգացմունքները, յոյզերն ու ապրումները, հայ ժողովրդի հանդէպ տարած խոր յարգանքն ու երախտագիտութիւնը արտայայտում եմ իմ երգով, որ բխում է սրտի խորքից, որ սրտեր է որոնում, որ սիրոյ մրմուռ է տանում, կարօտի ճիչ սպասում: Երգերիս կատարումները ինքնին ապացոյց են իմ խորը յարգանքի ու սիրոյ, որ տածում եմ հարազատ ժողովրդի հանդէպ: Շնորհակալութիւն ձեզ իմ երգիս հովանաւորներ, ձեր շնորհիւ եւս մէկ անգամ կ՛իրականանայ այս հիանալի մեծ, ազգօգուտ միջոցառումը: Հրաւիրում եմ Մայիսի 20ին երեկոյեան ժամը 6ին Եունիվերսալ Շերատօն Պանդոկ: Բոլորիդ, բոլորիդ, բոլորիդ:

«ԱՍՊԱՐԷԶ».- Բացի երգարուեստէն ի՞նչ հետաքրքրութիւններ ունիք:

ՆԱՐԻՆԷ ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ.- Երբեմն մտածում եմ, արդեօք ինչ հետաքրքրութիւն ունեմ ես կեանքում բացի իմ երգից: Նախ անդրադառնանք իմ երգարուեստին, որը որ չի եղել ինձ համար հետաքրքրութիւն, դա եղել է իմ կեանքի ուղեկիցը, եղել է եւ կայ իմ ընկերը տխուր ու ուրախ պահերին, անբաժան, անդաւաճան ընկեր է համարուել, ապրել եւ ապրում է մինչեւ այսօր, մինչեւ այս պահը՝ ինձ հետ տխրութիւն եւ բերկրանք կիսելով: Ուրեմն երգը չի կարող համարուել իմ հետաքրքրութիւնը: Կարծում եմ, որ հետաքրքրութիւնները առաջանում են կեանքի ընթացքում, երբ զարգացման աստիճաններ ես ձեռք բերում եւ այդ ընթացքում ըմբռնում ես որն է եւ ինչն է քեզ հետաքրքիր: Շատ հետաքրքրական պահեր ունեցել եմ, փորձել եմ ուժերս ներդնել եւ ստեղծել ինձ համար ճանապարհներ, որոնք տանում են «իբրեւ թէ» դէպի հետաքրքրութիւններս: Բայց հասկացել եմ, որ մարդն անզօր է բնութեան առջեւ եւ բնութիւնն է որ որոշում քո հետաքրքրական ուղին: Մինչեւ այս տարիքս շատ եմ ճամփորդել, փնտռելով ինչ որ երազանքների իրականացում, սակայն ապարդիւն: Փորձել եմ ուժերս թատրոնի եւ կինոյի ասպարէզում, երիտասարդ տարիքում ուժերս ներդրեցի մոդելային գործակալութեան հետ աշխատելով, փորձեցի հետաքրքրութիւններ գտնել սիրոյ մէջ, ստեղծեցի բաւականին կտաւներ՝ ներդնելով իմ ներաշխարհը (մօտ վաթսուն), ուժերս ներդրել եւ մինչեւ հիմա ներդնում եմ որդուս եւ դստրիկիս դաստիրակութեան մէջ, որոնց մեծացրեցի «միայնակ մայր» լինելով: Միթէ սրանք մեր ձեռքերով ստեղծուած «հետաքրքրութիւններ չեն: Ի հարկէ այո:

Ուրեմն մենք ենք ստեղծում մեր ճանապարհները, ժամանակաւոր հետաքրքրութիւնները եւ դա տալիս է մեզ հիանալի առիթ. յայտնաբերում ես ինքդ քեզ ամէն վայրկեան, ամէն րոպէ ու ամէն օր եւ առաջնորդւում ես քո կեանքի ընտրած՝ արդէն գծուած ճանապարհով, որն ի վերուստ տրուած է քեզ բարձրեալից, այն ճանապարհով, որը միակն է: Հետաքրքրութիւնները առաջանում են քայլելով այդ ճանապարհով, ուղղակի մի փոքր կանգ ես առնում, հանգստանում ես, բայց միեւնոյնն է, շարունակում ես քայլել, թողնել ամէն ինչ քո ետին: Այդ պատճառով է որ կոչւում է «անցած ճանապարհ», ինչ ես թողնում, ինչ ես թողնելու ճանապարհիդ: Երբեմն ես մտածում եմ, արդեօք ինչ հետաքրքրութիւն ունեմ ես կեանքում բացի իմ երգից:

Երեւի շատ շատ ու շատ հետաքրքրութիւններ, որոնց արդեօք կը հասցնեմ հանդիպել, մի գուցէ նրանք ինձ են սպասում, դեռ իմ առջեւում են, եւ դեռ շատ բան ունեն ինձ պատմելու: Ես կը լսեմ նրանց պատմութիւնները, կանգ կ՛առնեմ մի պահ, բայց ոչ յաւերժ, որովհետեւ իմ ճամբաներում թողնում եմ ես մի բառ, չասուած մի բառ «սիրում եմ քեզ»:

«ԱՍՊԱՐԷԶ».- Սկսնակ երգիչի մը ի՞նչ խորհուրդ կու տայիք այսօր:

ՆԱՐԻՆԷ ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ.- Սկսնակ երգիչները այնքան էլ իրենց նորելուկ չեն զգում, որովհետեւ այսօրուայ նորելուկները իրենց համարում են «յայտնի աստղեր» եւ նրանց խորհուրդ տալը շատ անիմաստ է, մանաւանդ ով է հիմա հաշուի առնում վաստակած երգչի խորհուրդները: Նորելուկները չեն էլ յիշում, թէ ովքեր են անցել այս հայոց բովերով, փորձել միշտ բարձր պահել հայ բեմը, լինի դա երգարուետի կ՛ամ թատերական արուեստի մէջ, այնպէս որ առանց իմ խորհրդի էլ նորելուկը արդէն super star է:

«ԱՍՊԱՐԷԶ».- Ի՞նչ պատգամ ունիք փոխանցելու մեր ընթերցողներուն:

ՆԱՐԻՆԷ ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ.- Նախ խորապէս շնորհակալութիւն եմ յայտնում իմ հայրենակից ընթերցողին, որ ժամանակ տրամադրեց եւ ծանօթացաւ այս հարցազրոյցի հետ: Շատերը կարդում են շատ նախանձով լցուած, շատերը՝ լցուած սիրով, ուրախ են մեր յաջողութիւնների համար, շատ շատերն էլ ուղղակի թերթում են իրենց թերթի օրը, ծանօթանալով այս կամ այն իրադարձութիւնների հետ: Բայց ինչ էլ որ անում է ընթերցողը, միեւնոյնն է կարդում է հայերէն, դա արդէն ուրախալի է ինձ համար: Մենք պիտի չմոռանանք , որ հայութիւնը պահպանելու համար նախեւառաջ պէտք է գրել եւ կարդալ հայերէն, եւ դա փոխանցել մեր գալիք հայոց սերունդներին, հայրենիքից շատ հեռու ապրողներին: Թող նրանք մեծանան, ժառանգեն մեր Արարատ լեռը, ժառանգեն արեւը, այն մշտական արեւը, որի շողերի տակ ապրել, ապրում է եւ յաւերժ կ՛ապրի հայ երգն ու ժողովուրդը:

Լաւ բարեկամը, լաւ ընկերը, անկեղծ մարդը, երբեմն հարազատներէ աւելի մօտիկ ու օգտակար անձնաւորութիւն է, որուն արժէքը, յաճախ զայն կորսնցնելէ ետք կ՛իմանան մարդիկ: Արդէն տարածուած եւ ամէնուն ծանօթ դարձած առած է՝ «ըսէ ո՞վ է ընկերդ, ըսեմ քեզի, ո՛վ ես դուն»ը: Մարդիկ քեզ կը չափեն միշտ շրջապատիդ մէջ գտնուող անձերով, նայած թէ որո՞ւ հետ ընկերութիւն կը մշակես, ովքե՞ր են այն մարդիկը, որոնց խորհուրդներուն կարեւորութիւն կ՛ընծայես, եւ նոյնիսկ որո՞նք են այն խրատատուներդ, որոնց տուած ուղղութիւններով կ՛առաջնորդուիս կեանքիդ մէջ:

Այս պարագային կարեւորը այն է, որ իմաստուն մարդոցմով շրջապատուած ըլլայ անձը, որպէսզի տգիտութեան խղճալի խաւարէն դուրս գայ, եւ ընկերութիւն ընէ այնպիսի մարդոց հետ, որոնց ուղղակի թէ անուղղակի խորհուրդները շինիչ դեր ունենան իր անմիջական շրջապատին մէջ: Յաճախ նկատուած է, որ տարեց մարդիկ իրենց համար խրատատու կ՛ընտրեն տարիքով իրենցմէ շատ աւելի փոքր անձեր: Այսօրուան մասնագիտացած աշխարհին մէջ նման երեւոյթ տարօրինակ պէտք չէ՛ թուի եւ ո՛չ ոքի, որովհետեւ ուսման ու զարգացման դարը կրնայ երիտասարդ անձերը դաստիարակելով, անոնց տալ կարեւոր որոշումներ առնողի հանգամանք: Մեծ ընկերութիւններ, առեւտրական հսկայ հաստատութիւններ, աշխարհահռչակ վաճառանիշներու հիմնարկներ, նոյնիսկ պետական կառոյցներ, երբեմն շատ երիտասարդ տնտեսական խորհրդատու հաշուապահներ կ՛ունենան, որոնց գիտութենէն կ՛օգտուին եւ ըստ այնմ ալ կը վարեն իրենց աշխատանքները:

Միայն մէկ պարագայ մը, որ վերոյիշեալ երեւոյթը անհեթեթ կը դարձնէ այն է, երբ տարեց անձը ամբողջովին տգէտ, _ անգրագէտ կոչուելու չափ_ , ու իր կէս տարիքէն ալ նուազ անձ կ՛ընտրէ, ո՛չ միայն իրեն բարեկամ ըլլալու, այլ՝ նաեւ խորհրդատու դառնալու: Տարբեր ենթադրութիւններ կարելի է կատարել սոյն վարքագիծին մասին, այնպէս խորհելով որ կրնայ իսկապէս միամիտ անձ ըլլալ տարեցը, կամ իսկապէս յուսալքուած ու առանձնացած, որ նման ընտրութիւն կատարէ, այլընտրանք չունենալով: Վարկածներ շա՛տ կրնան ըլլալ այս մասին, սակայն իրարմէ ո՛չ շատ տարբեր: Բացայայտ իրողութիւն է, որ յիշեալ երեւոյթը չի՛ կրնար երկար ճամբայ կտրել, այնպէս ինչպէս սուր դանակը կարելի չէ՛ կտաւէ պարկին մէջ երկար ժամանակ պահել: Անիկա անպայման իր սրածայր մասը պիտի ցոյց տայ: Այս պարագային ալ, հետեւանքները անպայման վրայ պիտի հասնին, եւ անկասկած որ տուժածներ պիտի ըլլան: Որովհետեւ մինչ անգրագէտ անձը կրնայ փորձառութիւն ունենալ, ու այդ փորձառութեան վրայ հիմնուելով որոշ աշխատանքներ կատարել, սակայն տգէտը ի՞նչ ուղղութիւն կրնայ տալ, կամ իր անցեալի ո՞ր մէկ փորձառութեան վրայ կրնայ յենիլ ու ըստ այնմ առաջնորդել ուրիշները: Յիսուսի մտածողութիւնը այս մասին բարացուցիչ է, երբ կ՛ըսէ. «Կոյրը կոյրին առաջնորդելու պարագային, երկուքն ալ փոսը կ՛իյնան», (Հմմտ Մտ 15.14):

Տգէտին հետ բարեկամութեան բազմաթիւ օրինակներ կան, թէ՛ բարոյալից պատմուածքներու մէջ այնքան առատ, եւ թէ առօրեայ կեանքին մէջ՝ նոյնքա՛ն առատ: Առօրեայ կեանքէն օրինակներ վերցնելը թերեւս վիրաւորական ըլլայ շատերուս համար: Սակայն բարոյալից այն պատմուածքը, զոր վերջերս լսած եմ, վստահաբար իր դրական դերակատարութիւնը կ՛ունենայ, ո՛չ միայն տգէտ բարեկամներէ զգուշանալու, այլ մանաւանդ անոնցմէ հեռանալու որոշում կայացնելու մեր ճիգին մէջ:

Մարդու եւ արջի միջեւ բարեկամութեան տարբեր առակներ կան, որոնք ցոյց կու տան թէ, նոյնիսկ այդ գազանի՛ն հետ ոմանք յաջողած են ընկերութիւն ընել, երբեմն փոքր տարիքէն զայն խնամելով, մօր կաթին փոխարէն կովու կաթով դիեցնելով, կամ անասնավարժական այլ միջոցներու դիմելով: Նոյնը ոմանք կատարած են այլ տեսակի գազաններու հետ բարեկամանալով: Սակայն այդ մարդիկ ո՛չ մէկ վայրկեան իրենց միտքէն կը հեռացնեն այն՝ թէ իրենց դիմաց գտնուողը անբան անասուն ըլլալէ աւելին՝ գազան է, որ կրնայ որեւէ պահու, անակնկալ շարժումով վնաս հասցնել իրենց: Ըստ այնմ ալ որոշ նախազգուշութիւններ ձեռք կ՛առնեն: Այսպէս, ոմանք ձեռնոցներ կը հագնին, ուրիշներ ամուր գլխարկ ու ապահով ակնոցներ կը գործածեն, գազանին թաթերէն ու ճանկերէն պաշտպանելու համար գէթ իրենց գլուխը, դէմքն ու աչքերը:

Բարոյալից առակը կ՛ըսէ. մարդ ու արջ կը բարեկամանան, երկուքն ալ իրենց մանուկ հասակէն: Երկար ճամբայ միասին ճամբորդել հարկադրուած ըլլալով, հերթաբար մէկը կը քնանայ, իսկ միւսը հսկողութիւնը յանձն կ՛առնէ, անտառի անապահով միջավայրին մէջ: Այնպէս կը պատահի, որ գիշեր ատեն մարդը կը հսկէ, ու արջը կը քնանայ, իսկ ցերեկ ատեն՝ հակառակը: Փոխն ի փոխ հանգստանալու այս ընթացքը, սակայն, կը խանգարուի յանկարծ, երբ ցերեկ ատեն մարդը հանգստացած միջոցին, կեղտոտ ճանճը գալով կը թառի քնացած մարդուն ճակատին: Արջը, շատ անհանգստացած իր բարեկամին նեղութիւն պատճառող ճանճին վարմունքէն, նախ հսկայ թաթով կը փորձէ քշել ճանճը, սակայն անիկա անդրդուելի կը մնայ, ու հաստատ՝ իր թառած վայրին վրայ: Մէկ երկու փորձերէ ետք երբ արջը կը ձախողի հեռացնել զանիկա, իր բարեկամին հանդէպ ամբողջական սէրէն մղուած, եւ զայն ազատելու համար այդ անպէտք ճանճին յարատեւ յարձակումներէն, հսկայ քարը բերելով, մեծ ուժգնութեամբ կը նետէ ճանճին վրայ…: Արջուն այս «սիրոյ», «գուրգուրանքի» ու «պաշտպանութեան» այս արարքին զոհ կ՛երթայ նաեւ իր բարեկամը, որովհետեւ ճանճին թառած տեղը մարդուն ճակատը ըլլալով, կը փշրուի նաեւ անոր գանկը…:

Այո՛… Եթէ այսպիսի տգէտ բարեկամ ունենա՜ս, քու ալ վերջդ վերոյիշեալ մարդէն տարբեր պիտի չըլլայ…:

Կեանքի մէջ ամէն ինչ տանելի է, կ՛ըսուի, բացի տգիտութենէն: Որովհետեւ տգէտը իրեն յատուկ մտածելակերպ կ՛ունենայ, ու իւրայատուկ հաշուարկներ, որոնք սովորական իմաստով ըմբռնուած թուաբանական հաշիւներէն տարբեր կանոններ ունին գումարումի թէ բաժանումի: Կրթուած մարդուն համար լաւը, բարին ու օգտակարը, կրնայ տգէտին կողմէ վատ, չար ու վնասակար համարուիլ, եւ ճի՛շդ հակառակը: Ուրեմն, կարելի չէ՛ «արջուն» հետ բարեկամանալ, որովհետեւ անպայման մեր «բարիքը» խորհած միջոցին, պիտի վնասէ մեզի: Իր այդ վարմունքը, սակայն, գիտակից չէ՛, այլ՝ անգիտակից, կամ տգիտութենէ մղուած: Վա՜յ այն մարդուն, որ արջու հետ բարեկամանալով, դեռ անոր խորհուրդնե՛րն ալ կը լսէ, եւ փոխանակ զայն կառավարելու, ի՛նք կը կառավարուի անոր մտրակով: Գազանազուպը ընդհանրապէս մէկ կողմէ քաղցրեղէն կը նետէ մարզուած գազանին կլափը, միւս կողմէ սակայն, մտրակը վար չի՛ դներ իր ձեռքէն, միշտ յիշելով որ իր դիմաց կանգնած այդ կենդանին գազա՛ն է, եւ որեւէ պահու կրնայ իր բնազդով շարժիլ, ու յօշոտել զինք:

Տգէտին հետ բարեկամանալ չըլլար, որովհետեւ եթէ այդպիսի բարեկամ ունենա՜ս, արջուն հետ ի տղայ տիոց բարեկամութիւն ընող մարդուն վախճանին կը հասնիս: Այս թակարդին մէջ ինկողներ շա՜տ են, եւ դժբախտաբար երբեմն զարգացած մարդիկ, որոնք պէտք է քաջ գիտնան լաւը վատէն եւ բարին չարէն զանազանելը:

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Ցնցղիկատապը (bronciolitis)  ցնցղիկներու (bronchiols) սուր բորբոքում մըն է, որ ընդհանրապէս կը պատահի մանուկներու մօտ եւ որուն հիմնական ախտանշանը դժուար շնչառութիւն-շնչահեղձութիւն է (dyspnea): Անիկա կը յառաջանայ ընդհանրապէս վերին շնչառական համակարգի ժահրային (viral) կամ ցպկային (bacterial) հիւանդութեան մը գոյութեամբ, օրինակ՝ հարբուխ եւ «կռիփ» (influenza):

Ցնցղիկներու բորբոքումով անոնց ներքին պատերը կը հաստնան եւ ցնցղիկները կը նեղնան ու կը խցուին մասնակի կամ ամբողջապէս: Այս բոլորին հետեւանքով ախտահարուած մանուկը կ՛ունենայ շնչահեղձութիւն եւ շունչի սուլոց (stridor):

Ցնցղիկատապը ընդհարապէս կը պատահի մանուկի կեանքին առաջին երկու տարիներուն եւ առաւելաբար առաջին երեքէն-վեց ամիսներու ընթացքին: Մանչեր աւելի հակամէտ են ցնցղիկատապի: Ցնցղիկատապը կը զարգանայ առաւելաբար այն մանուկներուն մօտ, որոնք իրենց մօր կաթով չեն սնանիր (breast feeding), որոնց ծնողքը կը տառապի թոքերու եւ սրտի մնայուն-երկարատեւ հիւանդութիւններէ, կ՛ապրին խճողուած եւ ապականած միջավայրի մէջ, ենթակայ են թունաւոր եւ քիմիական կազերու ու սիկարէթի ծուխին:

Ցնցղիկատապը ընդհանրապէս մեղմ եւ անցողակի հիւանդութիւն մըն է, սակայն յաճախ կը վերածուի մտահոգիչ եւ լուրջ հիւանդագին կացութեան մը հետեւեալ պատճառներով՝

1. Մանուկներու կանխահասութիւն (prematurity), այսինքն՝ մանուկներ, որոնք սաղմային լրիւ ինը ամիսները չամբողջացուցած կը ծնին.

2. Մանուկներու տկար դիմադրողականութիւն (immunity).

3. Մանուկներու ընդհանուր ա-ռողջական վիճակը, ի մասնաւորի՝ նախապէս գոյութիւն ունեցող սիրտի եւ թոքերու հիւանդութիւններ:

Ցնցղիկատապի բորբոքումին թխսաւորումի (incubation) ժամանակաշրջանը 2-7 օր է, այսինքն՝ երբ առողջ մանուկ մը վարակուի հիւանդ մանուկի մը մանրէներով, անոր ախտանշանները կը յայտնուին վարակումէն 3-7 օր ետք:

Ցնցղիկատապի ախտանշանները կը յայտնուին հետեւեալ ընթացքով՝

1. Հարբուխի նշաններ՝ քիթի խցում, քթահոսք, մեղմ ջերմ եւ հազ, որոնք կը տեւեն մէկ կամ երկու օր.

2. Մեղմ հազը եւ ջերմը կը վերածուին խուխով եւ կամ առանց խուխի ուժգին հազի  ու բարձր ջերմի.

3. Շունչի սուլոցի եւ շնչահեղձութեան յայտնաբերում,

4. Արագ սիրտի զարկ եւ շնչառութիւն.

5. Կրծքավանդակի ներքաշում (retraction).

6. Անհանդարտութիւն եւ դժուար քուն.

7. Յոգնածութիւն եւ ախորժակի նուազում եւ փսխունք:

Ցնցղիկատապի զարգացումով մանուկը կ՛ունենայ աւելի շնչահեղձութիւն, ջրանուազում (dehydration), կապտութիւն (cyanosis) եւ շնչադադար (apnea):

Ցնցղիկատապը փոխանցիկ հի-ւանդութիւն մըն է: Անիկա կը փոխանցուի հիւանդ մանուկին քիթի եւ բերանի հեղուկներով, փռնգտալով, հազալով, անոր խաղալիքներով, հագուստներով, դգալ-պնակով եւ հիւանդին դպնալով: Անիկա աւելի փոխանցիկ է մանկամսուրներու մէջ, որովհետեւ ցնցիղակատապով վարակուած մանուկ մը շուտով կը վարակէ իր շուջը գտնուող բոլոր մանուկներուն:

Կանխարգիլելու համար մանկամսուրներու մէջ ցնցղիկատապի տարածումը, հոն գործող անձնակազմի անդամները յաճախ պէտք է լուան իրենց ձեռքերը եւ հեռացնեն վարակուած մանուկը մնացեալ առողջ մանուկներէն:

Տեսնուած է որ կրկնովի ցնցղիկատապ ունեցող մանուկ մը յետագային իր մէջ կը զարգացնէ մնայուն շնչահեղձութիւն (asthma) եւ կամ մնայուն ցնցղատապ (bronchitis):

Ցնցղիկատապի ախտաճանաչումը պէտք է կատարուի շուտով՝ նախքան անոր զարգացումը: Բժիշկը տեսնելէ ետք մանուկը, մտիկ կ՛ընէ մանուկին թոքերը  ընկալուչով (stethoscope), որ կը յայտնաբերէ թոքային շունչի սուլոց եւ խզզոց (rales):  Յաճախ Ք (K) ճառագայթային նկարահանումը պարտաւորիչ կը դառնայ զատորեշելու համար ցնցղիկատապը թոքային այլ հիւանդութիւններէ:

Ցնցղիկատապի դարմանումը կ՛ընթանայ հետեւեալ ընթացքով եւ միջոցառումներով՝

1. Ընդհանրապէս ցնցղիկատապէ ախտահարուածներուն մեծամասնութիւնը կ՛ունենայ մեղմ ընթացք, հետեւաբար անոնք դարմանումի կարիքը չեն ունենար.

2. Ցնցղիկատապերուն մեծամասնութեան հիմնական ախտապատճառը ժահրային բորբոքում է, հետեւաբար հակամանրէական դեղեր չեն գործածուիր, որովտետեւ անոնք ժահրերու դէմ չեն գործեր.

3. Ցպկային բորբոքումներու պարագային հակամանրէական դեղերու գործածութիւնը պարտաւորիչ է.

4. Ցնցղիկները ընդլայնելու եւ շունչի սուլոցը մեղմացնելու համար մանուկին կը կիրարկուի ցնցուղներու եւ ցնցղիկներու լայնացուցիչ (bronchdilators), cor-ticostertoid դեղեր, շոգիի ներշնչում (vapor inhalation), չոր հազի համար՝ հակահազ դեղեր, իսկ խուխով հազի համար՝ հազացուցիչ (expectorants) դեղեր:

5. Կիրարկուած շոգին շատ տաք պէտք չէ ըլայ, որովհետեւ շատ տաք շոգին կրնայ յառաջացնել քիթի, բերանի, խռչափողի, շնչափողի եւ ցնցուղներու այրուածք,

6. Բարձր ջերմը մեղմացնելու համար օգտագործել հակաջերմ դեղերը:

Մաքրել մանուկին քիթը աղի ջուրով կաթեցուցիչի (dropper) մը միջոցաւ սնանելէ եւ քունէ առաջ, որպէսզի քիթի խցումով չպատահի երկրորդական շնչահեղձութիւն:

Ցնցղիկատապի զարգացումով եւ ախտանշաններու յայտնաբերումով ախտահարուած մանուկը շուտափոյթ պէտք է փոխադրուի հիւանդանոց, ուր կը կիրարկուի շտապ դարմանում՝ ներերակային հեղուկի ներարկում, թթուածինի եւ  շոգիի ներշնչում, ինչպէս նաեւ արուեստական շնչառական սարքի օգտագործում (artificial respirator):

Ծնողներ բժիշկին պէտք է դիմեն, երբ իրենց մանուկը ցուցաբերէ հետեւեալ ախտանշանները.

1. Յոգնածութիւն եւ ուժասպառութիւն

2. Արագ շնչառութիւն եւ շնչասլոց

3. Կրծքավանդակի մկաններու ներթխում

4. Բարձր ջերմ

5. Հազի զարգացում՝ խուխով միասին կամ խուխի գոյնի փոփոխութեամբ:

Իսկ շտապ օգնութեան պէտք է դիմեն եւ կամ մանուկը պէտք է փոխադրեն հիւանդանոց, երբ ան ցուցաբերէ՝

1. Շնչահեղձութիւն

2. Բարձր ջերմ

3. Առատ քրտինք

4. Ջրանուազում

5. Կապտութիւն

6. Կրծքավանդակի մկաններու ներթխում

7. Շարունակական եւ զօրաւոր շունչի սուլոց:

Մանուկներու ցնցիղկատապը ընդհանրապէս կանխարգելի է հեռու պահելով առողջ մանուկները՝

1. Ցնցղիկատապով վարակուած մանուկներէ,

2. Ապականած միջավայրէ, վնասակար եւ թունաւոր կազերէ ու քիմիական նիւթերէ,

3. Ծխախոտ ծխողներէ,

4. Հարբուխ եւ կռիփ ունեցող մանուկներէ:

Էջը Պատրաստեց՝

ԹԱՄԱՐ ԹԻՒՖԷՆԿՃԵԱՆ-ՍԷՐԱՅՏԱՐԵԱՆ

Նախորդ բաժինով խօսեցանք զաւակներու դաստիարակութեան կարեւոր գործին մէջ հայրերու ներդրումի անհրաժեշտութեան մասին:

Այսօր պիտի կեդրոնանանք անոր պարգեւած բարիքներուն վրայ, ոչ միայն զաւակներուն, այլ՝ ընտանիքին, մօրը եւայլն:

Որպէս մայրեր, զաւակներու դաստիարակութեան համար հայրերու ստանձնած պարտականութեան համաձայն պիտի գտնուի՞նք կամ ոչ: Մեր մայրերու ապրած օրինակները պիտի ազդե՞ն մեր վրայ: Անշուշտ ներկայիս, մայրերը հսկայական փոփոխութիւններ ապրող ժամանակաշրջանի մը սերունդին կը պատկանին: Շատ պարագաներ, զորս տեսած ու ապրուած էին, այժմ անոնք բոլորովին տարբեր ձեւերով ու դրուածքներով կը դրսեւորուին արդի կեանքի ծանր պահանջներուն ներքոյ: Ամբողջ ճանապարհի տեւողութեան, կարեւոր եւ հպարտալի իրականութիւն մը գոյութիւն ունի. մայրերը այլեւս տարբեր ակնկալութիւններ ունին իրենց ամուսիններէն, տարբեր ու յստակ յարգանքի պահանջներ, աւելի ներգործօն մասնակցութիւն իրենց զաւակներուն կեանքէն ներս: Հարցումը պիտի դնենք հետեւէալ ձեւով. «Այս բոլորը ինչպիսի՞ ազդեցութիւն կրնայ ունենալ»:

Երկար ու սպառիչ տասնամեակներու ուսումնասիրութեան արդիւնքով, կրնանք հաստատել հետեւեալ իրականութիւնը. երբ ամուսիններ կը դառնան ծնողներ, այդ մէկը հսկայական փոփոխութիւններու կ՛ենթարկէ իրենց յարաբերութեան եղանակը: Երեխայ ունենանլը երբեք դիւրին կացութիւն մը չէ ամուսնութեան համար: Նոյնիսկ եթէ կատարելապէս ծրագրուած էր այդ օրհնաբեր ծնունդը, եւ ծնողները պատրաստուած էին անոր, սակայն իրականութիւնը որոշ փոփոխութիւններ կը յառաջացնէ յարաբերութեան մէջ: Ամուսնական կեանքի նկատմամբ գոհունակութեան եւ բաւարարութեան զգացումը կը նուազի երեխայի ծնունդով: Ծնողներ պատրաստ պէտք է ըլլան: Հայրերու գործօն մասնակցութիւնը այս պարագային շատ աւելի կը դիւրացնէ տիրող իրավիճակը: Մասնագիտական ամուսնական կեանքի ուսումնասիրութիւնները ձեւով մը լուծումներ գտած են այս հին հարցին: Այդ ուսումնասիրութիւնները կը հաստատեն որ մասնակից եւ գործունեայ ու պատասխանատուութիւնը կիսող հայր ունենալը, կը նուազեցնէ առանձնութեան, կղզիացման եւ գերճնշուածութեան զգացումները, որոնք ընդհանրապէս կը բարդանան նոր ծնողք դարձած անձերուն ուսերուն եւ հոգիներուն վրայ: Նաեւ այլ իրականութիւն մը. երբ հայրերը դրական ներգործութիւն ունին այս ծիրէն ներս, անոնք աւելի նուազ կ՛ապրին ծնողական գերլարուածութիւնն ու տագնապները: Այլ իրականութիւն մը. երեխաներ, որոնք իրենց հայրերու հոգատարութեան ու խնամքին կ՛ենթարկուին աւելի հանգիստ են շրջապատին մէջ ու նուազ բարկացկոտ իրենց յարաբերութիւններուն մէջ:

Հոս կ՛արժէ յիշատակել հետեւեալ միտքը. երբեք ընդունելի չէ հայրերու կողմէ հաւատալ կամ բաղդատել իրենց այսօրուան վիճակը նախկին հայրերու իրավիճակին ու դրուածքին կամ այս օրերուն ապրող, սակայն տարբեր կացութիւններու մէջ գտնուող ընտանիքներուն հետ: Եթէ մայր մը ունի երկու զաւակ ու անոնց բացարձակ հոգատարն է, ապա կարեւոր է հօր մասնակցութիւնը այդ աաշխատանքին: Ընտանիքին ու  զաւակներուն նկատմամբ հոգատարութեան եւ խնամքին նուազեցումը պէտք չէ արդարացնել արտաքին աշխատանքով: Այսօրուան կեանքը կը պահանջէ մայրերուն աշխատանքը, առաւել՝ անոնց լիիրաւ մայրական եւ կնոջ պարտականութիւնները: Այս իմաստով հայրեր դուք ալ հայրական եւ ամուսնական ձեր պարտականութիւնները պիտի կատարէք ամբողջութեամբ՝ ձեր արտաքին աշխատանքին կողքին: Հայրեր նկատի առէք որ ձեր ընտանիքները ձեր գոյութեան ամէնէն անհրաժեշտ բջիջներն են, իսկ ձեր աշխատանքը պիտի չգերադասէ ձեր ընտանիքին բարի եւ երջանիկ գոյութեան վրայ, նոյնիսկ նկատի առնելով այն իրողութիւնը,  թէ այդ աշխատանքը կը կատարէք ձեր ընտանիքին համար:

Արդեօ՞ք հայրեր ինչպէս կը զգան: Հետաքրքրական է իմանալ թէ հայրեր իրենց հայրական պարտականութիւններուն նկատմամբ ինչպիսի ապրումներ եւ զգացումներ կ՛ունենան: Երբեմն տեսած եմ հայրեր, որոնց դէմքերուն վրայ գոհունակութեան զգացումի արտայատութիւն մը գծագրուած կ՛ըլլայ իրենց պարտականութիւնը կատարելու ընթացքին: Երբեմն սակայն, թող այր մարդիկ չբարկանան ինձմէ, անոնք եթէ որեւէ պարտականութեան թելադրանք ստանան իրենց կիներէն, շատ բարկացկոտ ու անհանգիստ կը դառնան: Իրականութեան մէջ նոյնիսկ մայրեր պէտք չէ յիշեցնեն իրենց ամուսիններուն պարտականութիւնները զաւակներուն ու տան հանդէպ, այլ ինչպէս իսկական մայրը, առանց որեւէ անձէ թելադրանք ստանալու իր մայրական պարտականութիւնները կը կատարէ հաճոյքով ու ուշադրութեամբ, նոյնը կ՛ակնկալուի իսկական հօրմէ: Սակայն այսօր, սիրելի հայրեր, ձեզի պիտի ներկայացնեմ նաեւ բժշկական եւ գիտական տուեալներով հարստացած իրականութիւն մը, որպէսզի աւելի համոզիչ դառնայ ձեզի համար ընտանիքին ծառայելու սուրբ ու ազնիւ պարտականութիւնը:

Փաստուած է որ հայրական պարտականութիւն կատարող տղամարդիկ, աւելի երկար կ՛ապրին քան զաւակ չունեցողները:

Անոնք աւելի նուազ գործ կը փոխեն, աւելի քիչ ամուսնալուծման թիւեր կը պարզեն եւ երկար ու երջանիկ ամուսնութիւններ կը վայելեն:

Աւելի  նուազ կը մահանան արկածներէ ու ինքնասպանութենէ:

Առողջութեամբ կը վայելեն իրենց կեանքը:

Աւելի բարձր կ՛ըլլլայ պարտականութեան գիտակցութիւնը իրենց մօտ՝ որեւէ յարաբերութեան մը սխալները սրբագրելու եւ հիմնաւորելու իմաստով:

Մասնագէտ հոգեբանը երկար տարիներու իր աշխատանքով ու համալսարանական աշակերտներու հետ հաղորդակցելով եւ միշտ անոնց ապագայի նկատմամբ ունեցած կարծիքները սերտելով եկած է այն եզրակացութեան, թէ անոնց մեծածամասնութիւնը աշխարհը աւելի լաւ ու կատարեալ կը պատկերացնէ, երբ հայրերուն ներգործօն ու դրական մասնակցութիւնը կը տեսնուի անոնց դաստիարակութեան կարեւոր գործին մէջ:

Իրականութիւնը մեզի կը սորվեցնէ, թէ բոլոր ժամանակներուն ալ կրնան գտնուիլ լաւ ու հոգատար հայրական գուրգուրանք ու խնամատարութիւն ցուցաբերող հայրեր եւ նաեւ կրնան ըլլալ անհանդուրժող, բարկացկոտ ու անգիտակից հայրեր: Կը մնայ մեզի մեր խիղճին ու գիտակցութեան համապատասխան գործել եւ անշուշտ՝ մեր անձերուն վրայ աշխատելով մեր գիտակցութիւնն ու կարողութիւնները զարգացնելով ամէն օր:

Հոլիվուդի աշխարհահռչակ Փառքի պուրակում աստղերը ոչ միայն շլացուցիչ փայլում են, նաեւ՝ անհետանալու յատկութիւն ունեն: Նման դէպք, յամենայնդէպս, տեղի է ունեցել Ակիմ Թամիրովի (երկու անգամ Օսկարի առաջադրուած հայկական ծագումով դերասան) աստղի հետ՝ Վայն սթրիթի վերանորոգումից յետոյ: Երբ 2010 թուականի Մարտին այդ խորհրդաւոր անհետացման մասին յայտնեցի Հոլիվուդի Առեւտրի պալատին, ինձ սկզբում չհաւատացին՝ հաւանաբար մտածելով, որ դա մի հայի հերթական անյաջող կատակն է միւս հայի նկատմամբ: Սակայն յաջորդ օրը սիրալիր պատասխան ստացայ, որտեղ ասւում էր, որ թիւրիմացութիւն է տեղի ունեցել եւ իսկապէս Թամիրովի աստղը բացակայում է: Իսկ արդէն բոլորովին վերջերս, Ապրիլի սկզբին, աստղը վերականգնեցին նախկին տեղում՝ 1634 Վայն սթրիթ հասցէում:

Իսկ եթէ ես չբացայայտէի՞ «աստղի» բացակայութիւնը:

Հոլիվուդի Առեւտրի պալատից իմ հարցին պատասխանեցին երկարատեւ եւ տանջալի լռութեամբ:

Ներկայացուած ակնարկը հատուած էր Ռաֆայէլ Յակոբջանեանի «Հայերի ճամբորդութիւնը» գրքից: Դրամատուրգ, թատերական գործիչ, գրող-հրապարակախօս Ռաֆայէլ Յակոբջանեանը ստեղծել է իւրատեսակ ժողովածու‘ գրքում ամփոփելով անձնական ճամբորդութիւնների արդիւնքում հայերի ու հայկականի մասին իր բացարիկ բացայայտումները, ներկայացրել է քիչ յայտնի փաստեր աշխարհահռչակ հայերի մասին, հաւաքել օտարների կարծիքը մեր մասին եւ այդ ամէնն արել է մեծ գորովանքով ու սիրով, ինչն առաւել արժէքաւոր է դարձնում ժողովածուն:

Գրքում ընթերցողի առջեւ յառնում է դիմանկարների մի ողջ պատկերասրահ՝ առասպելական Անահիտ աստուածուհու, հայկակական ծագմամբ աշխարհահռչակ Եւգենի Վախթանգովի, Վիլեամ Սարոյեանի, Ռուբէն Մամուլեանի, Արշիլ Գորկու, ինչպէս նաեւ՝ գրող Մայքըլ Առլենի, քանդակագործ Հայ Բատիկեանի, դերասանուհի Թամար Դէյկարխանովայի մասին: Ոչ միայն գրականութեան եւ արուեստի գործիչներն են յայտնուել հեղինակի ուշադրութեան կենտրոնում, նաեւ՝ քաղաքական գործիչներ՝ Խորհրդային Միութիւնից Անաստաս Միկոյեանն ու Կալիֆորնիայի նահանգապետ Ջորջ Դոքմէջեանը: Ռաֆայէլ Յակոբջանեանը իւրովի է ներկայացնում նրանց ներդրումը համաշխարհային պատմութեան մէջ՝ նրանց յաջողութեան գրաւական համարելով այս մարդկանց հաւատարմութիւնը հայ մշակոյթին: Գրքում կարմիր թելի պէս անցնում է Հայոց Ցեղասպանութեան թեման:

«Հէնց այս իմաստուն՝ «հեռուից հայեացքն է» գրքին հաղորդել ճշգրիտ կրքոտութիւն, իր ժողովրդի ճակատագրի պատմական նշանակութեան խորը ըմբռնում՝ թոյլ տալով ընդհանրացում կատարել մէկ առանձին կեանքի օրինակով», իր գրախօսականում նշում է ռուս գրող Գենադի Կալաշնիկովը:

«Հայերի ճամբորդութիւնը» գիրքը գրուած է մէկ հայի կողմից, ով անձական պատասախանատուութիւն է կրում իւրաքանչիւր բառի համար, գրում է հեղինակը եւ առաջարկում բացառիկ, երբեմն դժուար անցանելի ճամբորդութիւն դէպի հայերի աշխարհ: Գիրքը լոյս է տեսել ռուսերէն լեզուով: Հրապարակման են պատրաստւում նաեւ անգլերէն եւ հայերէն օրինակները:

Ներկայացնում ենք «Հայերի ճամբորդութիւնը» գրքի վերջաբանը կրճատումներով:

«Հայաստան՝ հեռու Հայաստանից

«Ես պատրաստւում էի գնալ Բելիզ, Կենտրոնական Ամերիկայի միակ անգլալեզու պետութիւնը: Բելիզցինիները՝ կրէոլներ, մեթիսներ, մայաներ, հարիֆիացիներ ու գերմանացի-մենոնիտներն իրենց երկիրը համեմատում են Նոյեան Տապանի հետ: Նոյը, նրանց հաւաստմամբ, վերածնեց մարդկութեանն ու փրկեց ֆաունան (կենդանական աշխարհը), իսկ իրենց շրջանը, որին անուանում են միայնակ մոլորակ, պահպանեց կուսական ֆլորան (բուսական աշխարհը):

Եւ ինչպէ՞ս չայցելել այդ «բուսական աշխարհի տապան»:

««Ամերիքըն Էրլայն» (American Airline) աւիաընկերութեան 757 Բոինգը, սահուն վայրէջք կատարեց բելիզցի լրագրող եւ քաղաքական գործիչ Ֆ. Գոդսոնի անուան միջազգային օդանաւակայանում: Այստեղ ինձ դիմաւորելու համար մեքենայ պատուիրել էին դեռ Սան Ֆրանցիսկոյում: Անցնելով մաքսային անցակէտից, ես տեսայ յաղթանդամ, թխադէմ տղամարդու մի ցուցանակով, որի վրայ գրուած էր իմ ազգանունը (կարծում եմ, տանջանքով էր գրուած):

Ծանրաքաշ Nissan Amada-ն 50կմ./ժամ արագութեամբ (սա բելիզեան աւտոմեքենաների արագութիւնն է, փոխարէնը փողոցներում չկայ ոստիկանական հսկողութիւն, քանի որ ոստիկանութիւնը յայտնւում է ճանապարհատրանսպորտային պատահարներից յետոյ) սլանում էր երկրի ամենահարաւային շրջանը՝ Պլացենսիա թերակղզու ուղղութեամբ, որ դրախտային երկրի դրախտային անկիւնն է: Ճանապարհը տեւելու էր երեք-չորս ժամ եւ վարորդի հետ ժամանակը մենք կարճում էինք զրոյցով.

«Մենք արդէն անցել էինք կէս ճանապարհը, անցնում էինք Բելմոպանը:

Սըր, Ձեր անգլերէնում թեթեւ ակցենտ է նկատւում: Ծագումով որտեղի՞ց էք: Չէ՞ որ Դուք բնիկ Սան Ֆրանցիսկոյից չէք,- ինձ հարցրեց Թիմոթին (մեքենայի վարորդը):

«Ես Հայաստանից եմ, – պատասխանեցի նրան:

«Թիմոթին անսպասելիօրէն լռեց: Ինձ թուաց, թէ նա ինչ-որ բանից նեղացաւ: Միթէ՞ «Հայաստան» բառը նրան վիրաւորեց: Ես փորձեցի վերսկսել զրոյցը եւ ցոյց տալով հեռուն՝ հարցրեցի.

«- Սրա՞նք են Մայայի լեռները:

«- Ոչ, սրանք Մայայի լեռները չեն, – վարորդի մեղմ ձայնը յանկարծ փոխուեց (հեղ. ձայնում նկատուեցին տամտամի երանգներ)

«Քսան րոպէ անց նա շեշտակի արգելակեց:

«- Ահա Ձեր Հայաստանը սըր, եթէ կարծում էք, թէ կարող էք յիմարի տեղ դնել վարորդին՝ խորապէս սխալւում էք: Ի՞նչ է, Դուք ծնունդով այստեղի՞ց էք, – եւ գլխով արեց դէպի ցուցանակը:

Կանաչ ցուցանակի վրայ սպիտակով գրուած էր՝

Armenia – Please drive carefully through the village (Արմէնիա. խնդրում ենք գիւղի միջով զգոյշ վարել):

«Այստեղ ես ծիծաղեցի.

«- Սիրելի Թիմոթի, ես ծնուել եմ ոչ թէ Հայաստան գիւղում, այլ Հայաստան պետութեան մայրաքաղաք Երեւանում: Այժմ քո խնդիրն է ինձ բացատրել, թէ ինչո՞ւ է այս գիւղը կոչւում իմ հայրենիքի անունով:

«Թիմոթին ամօթխած ժպտաց՝ թիւրիմացութիւնը պարզաբանուեց: Սակայն խնդիրը, պարզուեց, հեշտերից չէր:

«- Մի բան գիտեմ, որ Հայաստանում, այսինքն՝ այս Հայաստանում, սալվադորցիներ են ապրում: Նրանք այստեղ են եկել քաղաքացիական պատերազմի տարիներին՝ նախորդ հայիւրամեակի 80ականների կէսերին: Իսկ թէ ինչո՞ւ են նրանք իրենց բնակավայրն անուանել Արմէնիա, եկէ՛ք հարցնենք այ այն տղամարդուն:

«Խօսելու պատրաստակամ «այ այն տղամարդը», ինձ չկարողացաւ հասկացնել անգլերէնով՝ աշխուժօրէն լրացրեց իսպաներէնով: Նրանից ստացած տեղեկութիւնները փոխանցում եմ հակիրճ: Սալվադորում, Սոնսօնատի նահանգում կայ Հայաստան անունով փոքր քաղաք: Սալվադորի փախստականների հիմնական մասն այդ նահանգից են եղել: Գիւղն էլ, հայրենաբաղձութեան արդիւնքում անուանել են իրենց քաղաքի անունով: Վերջում տղամարդը հարցրեց

«- Ի՞նչ է, Ձեզ դուր չի գալիս Արմէնիա բառը: Գեղեցիկ բառ է:

«Բառը ոչ միայն գեղեցիկ է, նաեւ՝ հարազատ ինձ համար: Սակայն, ցաւօք,«այ այն տղամարդը» պատկերացում չունէր իրական Արմէնիայի մասին, թէեւ տեղեակ էր հարեւան Հոնդուրասում Nueva Armenia-ի եւ Էկուադորի Nueva Armenia-ի մասին:

«Առաջին անգամ, կարծես, «Արմէնիա» բառը Նոր Աշխարհում յայտնուել էր Կենտրոնական Կորդիլյերի արեւմտեան լանջերում, Կոլումբիայում:

Այսօր այդ քաղաքը, որի բնակչութեան քանակը գրեթէ հաւասար է բելիզեան ողջ բնակչութեան թուին, Կինդօ նահանգի վարչական կենտրոնն է: Կլիման այնտեղ բարձր լեռնային է, ինչպէս Հայաստանում, սակայն այդ վայրը ենթահասարակածային է:

«Կոլումբիացիները քաղաքը Հայաստան են անուանել հայերի նկատմամբ սուլթան Համիդ երկրորդի գազանութիւններից յետոյ: Հնարաւոր է, որ դա է երկու երկրների դրօշներում առկայ գունային նմանութեան պատճառը: Կուլումբիայի դրօշի գոյներն են՝ դեղին, կապոյտ, կարմիր: Հայաստանինը՝ կարմիր, կապոյտ, ծիրանագոյն: Ի դէպ, վեկսիլոգիայում (դրօշներ, զինանշաններ ուսումնասիրող գիտութիւն) երբեմն հանդիպում են պատահականութիւններ: Իսկ ահա Արմէնիան, որ տեղակայուած է ջունգլիների եւ Կարիբեան ծովի միջնամասում, ինձ համար բելիզեան ճամբորդութեան ընթացքում դարձաւ ոչ միայն աշխարհագրական բացայայտում, այլ՝ իր տեսակով օրինաչափութիւն: Գրեթէ ամէն երկրում, աշխարհի իւրաքանչիւր անկիւնում, փառք Աստծոյ, ինձ վիճակուած չէ հեռու մնալ Արմէնիայից: Իսկ արդեօ՞ք այլ հայերի հետ այլ կերպ է լինում:

«Մարդը ոտքերով պէտք է խրուած լինի իր հայրենի հողում, բայց նրա աչքերը թող դիտարկեն ողջ աշխարհը»: Այս խօսքերը, որ պատկանում են ծագումով իսպանացի սակայն երկար ժամանակ Միացեալ Նահանգներում բնակուած Ջորջ Սանթայեանին՝ ամերիկեան փիլիսոփայութեան դասականին, անկասկած, համաշխարհայնեցման գործընթացի լաւագոյն բնութագրումն են, եւ ամենալաւ պատասխանը բոլոր նրանց, ովքեր «Հայերի ճամփորդութիւնը» գրքիս համար ինձ կը կշտամբեն ազգայնական լինելու մէջ:

Թարգմանութիւնը ռուսերէնից՝ Նանէ Աւագեան

Տեղականք

Ռաֆայէլ Յակոբջանեանը ծնուել է Երեւանում: 1978-1985թ.թ. գլխաւորել է Հայաստանի Ազգային Ակադեմիական թատրոնի գրականութեան բաժինը: 1988-1992թ.թ. եղել է Հայաստանի Թատերական Գործիչների միութեան քարտուղարը: 1992-1998 թ.թ. հիմնադրել եւ նախագահել է Ստանիսլաւսկու եւ Վախթանգովի անուան հիմնադրամները: ԵՈՒՆԵՍՔՕի Թատրոնի Միջազգային ինստիտուտի Հայկական կենտրոնի առաջին նախագահն է:

1994 թուականից մշտական բնակութիւն է հաստատել Միացեալ Նահանգներում:

1995-1996 թ.թ. եռփլ է «էխօ» թերթի հիմնադիրն ու գլխաւոր խմբագիրը (Լոս Անջելես)

1997-2002 թ.թ. «Ասոշիէյթըդ Ինթերնէշընըլ Էնթրըփրայզ»ի գլխաւոր խմբագիր (Լոս Անջելես)::

2002-2009 թ.թ. Սան Ֆրանսիսկոյում գործող ԱՄՆ «Արգուս» հրատարակչատան գլխաւոր խմբագիր:

Հանդիսացել է Լոս Անջելեսում հրապարակուող «Երեւան» ամսագրի գլխաւոր խմբագիր:

Ռաֆայէլ Յակոբջանեանն հեղինակ է աւելի քան երեք հարիւր յօդուածների ու էսսեների (փորձերու-Խմբ.), որոնք հրատարակուել են ռուսերէն, հայերէն, անգլերէն, լիտուերէն, ուկրաիներէն, իտալերէն լեզուներով:

Գրել է Հայաստանի, Ռուսաստանի, Իտալիայի, Լիտուայի, Միացեալ Նահանգների բազմաթիւ հեղինակաւոր պարբերականներում: Ամերիկայում լոյս են տեսել նրա «Բուլվար Հոլիվուդ», «Բեւերլի Հիլզ» եւ այլ գրքոյկները: Բազմաթիւ այլ գրքերի ու պիեսների (թատերախաղերի-Խմբ.)հեղինակ է:

Ռաֆայէլ Յակոբջանեանի գրքերը թարգմանուել են նաեւ լեհերէն, իսկ «Գիշերային թռչունը ցերեկը» եւ «Ես՝ Ռասպուտինի դուստրն եմ» պիէսները 2003, 2004 թթ. բեմադրուել եւ մեծ յաջողութիւն են ունեցել Վարշաւայում՝ Ռաֆայէլ Յակոբջանեանին հռչակելով հայկական մշակոյթի դեսպան Լեհաստանում:

ՌՈՄԻԿ ՅՈՎՆԱՆԵԱՆ

«Վան-Վասպուրական»

Հայրենակցական հասարակական կազմակերպութեան նախագահ

Հայ ժողովրդի նորագոյն պատմութեան փառաւոր էջերից մէկը Վանի 1915 թուի ապրիլեան նշանաւոր հերոսամարտն է, որի 97րդ տարեդարձը լրանում է այս տարի:

20րդ դարի սկզբին Թուրքիայում իշխանութեան գլուխ անցած երիտթուրքերի պարագլուխները, օգտուելով առաջին համաշխարհային պատերազմի ընձեռած հնարաւորութիւնից, 1915թ. գարնանը որոշում ընդունեցին զանգուածային տեղահանութեան անհրաժեշտութեան անուան տակ բնաջնջել Արեւմտահայաստանի եւ Թուրքիայի տարբեր բնակավայրերում ապրող հայ ազգաբնակչութեանը, նպատակ ունենալով մէկընդմիշտ վերջ տալ Հայկական հարցին:

Այդ նպատակով, ինչպէս արւում էր սուլթան Աբդուլ Համիդի օրօք, հայաշատ գաւառներում հրահրում էին հայ-քրդական ընդհարումներ, որոնց հետեւում էին հայ ազգային հասարակական գործիչների ձերբակալութիւններ եւ սպանութիւններ: Թուրքերի այսպիսի գործելակերպը անծանօթ չէր վանեցիներին, որոնք Արմէնական կուսակցութեան առաջնորդութեամբ դեռեւս 1896թ. Յունիսի 3ից մինչեւ 8ը զինուած դիմադրութիւն էին ցոյց տուել թուրք ջարդարարներին՝ ստիպելով Թուրքիայի ոճրագործ կառավարութեանը գնալ որոշակի զիջումների:

1908թ. օսմանեան սահմանադրութեան հռչակումով Վասպուրականի հայութիւնն էլ մի պահ հաւատաց, թէ իր տառապանքները վերջ են գտել եւ ազգամիջեան ընդհարումները դադարելու են: Սակայն 1909թ. Ադանայի կոտորածը եկաւ մէկ անգամ էլ ապացուցելու (դրանից յետոյ նաեւ բազմիցս), որ թուրքը մնում է թուրք, եւ չպէտք է նրան ոչ վստահել եւ ոչ էլ հաւատալ: Նա իր հայաջինջ քաղաքականութեան համար միշտ էլ, որպէս գործիք, օգտագործել է հայ գիւղացու բնակակից տգէտ քրդութեանը, որը մինչեւ վերջ անընդունակ եղաւ ըմբռնելու իր չարն ու բարին, միշտ առաջնորդուեց կրօնական մոլեռանդութեամբ ու ընչաքաղց աւազակաբարոյ բնազդով՝ ուղղակի պատուհաս դառնալով հայերի համար:

Իրադարձութիւնները Թուրքիայում այս վիճակումն էին, երբ պայթեց առաջին համաշխարհային պատերազմը (19.07.1914թ.), ու Թուքիան Հոկտեմբերի 16ին պատերազմական գործողութիւններ սկսեց Ռուսաստանի դէմ:

Եւ ահա, օգտուելով պատերազմի ընձեռնած հնարաւորութիւնից, երիտթուրքերի կառավարութիւնը անցաւ իր հրէշաւոր պլանների իրականացմանը՝ Արեւմտահայաստանի հայ ազգաբնակչութեան բնաջնջմանը:

Արեւմտահայաստանում ամենահայաշատ նահանգը, Սեբաստիայից յետոյ (370000 հայ), Վասպուրականն էր (242000 հայ), իր Վան կենտրոնով եւ Այգեստան արուարձանով, որտեղ ապրում էր 25000 հայ:

Կովկասեան ռազմաճակատում կրած ջախջախիչ պարտութիւնների մէջ մեղադրելով հայերին, թուրքական կառավարութիւնը հրահանգեց Վանի կուսակալ æեւդեթին արագօրէն մաքրել հաշիւները Վասպուրականի հայութեան հետ: æեւդեթը վանեցիներից պահանջեց յանձնել 18-45 տարեկան բոլոր զինուորացուներին, իբր օսմանեան բանակի ամրաշէն զօրամասերում ծառայելու համար: Երիտասարդութիւնը տատանւում էր՝ գնալ, թէ չգնալ: Հէնց այս ճակատագրական օրերին գտնուեցին ժողովրդի միասնական ուժն ու կամքը համախմբող գործիչներ՝ Արամ Մանուկեան, Հայկակ Կոսոյեան, Արմենակ Եկարեան, Բուլղարացի Գրիգոր, Կայծակ Առաքէլ եւ ուրիշներ, որոնք կազմակերպեցին Վանի հերոսամարտը:

Պատրաստուելով թուրքական իշխանութիւնների նոր բռնութիւններին՝ Վանի տեղական կազմակերպութիւնների ջանքերով ձեռք էր բերուել զէնք ու զինամթերք, ստեղծուել էին ինքնապաշտպանութեան գօտիներ, զինուած խմբեր, նշանակուել շրջանապետներ ու խմբապետներ:

Վասպուրականի գաւառներում Մարտ ամսուայ վերջերին փաստօրէն սկսուել էր կոտորածը: Դէպի Վան ուղեւորուող օտարերկրեայ միսիոներներն ամէնուր հանդիպում էին դիակների՝ փռուած ճանապարհի երկու կողմում: Արդէն Մարտի 29ին լուր հասաւ Վան, թէ Շատախի երիտասարդութիւնը դիրքերն է մտել, եւ որ ընդհարումն անխուսափելի է: æեւդեթն այս դէպքը վարպետօրէն օգտագործեց՝ ծուղակը գցելով ՀՅԴի Վասպուրականի ղեկավարներից Իշխանին (Նիկոլ Միքայէլեան) եւ նրա երեք ընկերներին, որոնք դաւադրաբար սպանուեցին Հիրճ գիւղում: Սա ցնցող լուր էր, որ միանգամից սթափեցրեց եւ ոտքի հանեց Վանի հայ ազգաբնակչութեանը՝ մէկ մարդու նման դիմելու միայն ու միայն ինքնապաշտպանութեան փրկարար գործին:

Դեռ այս լուրը Այգեստան չհասած՝ յաջորդ որը æեւդեթը նոյն խորամանկութեամբ ուզեց ծուղակը գցել Արամին եւ Թուրքիայի խորհրդարանի պատգամաւոր Արշակ Վռամեանին: Նրան յաջողուեց ձերբակալել Վռամեանին, որն այնուհետեւ խեղդամահ արուեց Վանայ լճում, իսկ Արամը պատահականօրէն խոյս տուեց ձերբակալումից եւ նշանակուելով Վանի ինքնապաշտպանութեան քաղաքական մարմնի ղեկավար, զինուորական մարմնի հետ, որը գլխաւորում էր ռամկավար Արմենակ Եկարեանը, ղեկավարեց ժողովրդական դիմադրութիւնը Այգեստանում: Ոճրագործ նահանգապետը մտադիր էր վերացնել Վանի հայ ղեկավարութեանը, որ իր առջեւ մնար միայն անպաշտպան ժողովուրդ, որին նա պիտի հեշտութեամբ ոչնչացնէր: Յետոյ նա տեսաւ այդ ժողովրդի կատաղութեան թափը, որի առջեւ անզօր դարձան նրա հիւանդագին ուղեղի յղացած բոլոր միջոցները:

Ապրիլի 5ին Այգեստանի զինուած խմբերը զբաղեցրին իրենց դիրքերը, սպասելով իրադարձութիւնների յետագայ զարգացմանը: Իսկ արդէն Ապրիլի 4ին ընդհատուել էր կապը Վանի քաղաքամիջի եւ Այգեստանի միջեւ: Նրանք անտեղեակ դարձան միմեանց անցուդարձին եւ կայացած որոշումներին: Զինուորական մարմնի որոշումով զինուած խմբերը անցան ռազմական վիճակի: Իսկ թուրքական կանոնաւոր զօրքը՝ շրջապատելով Այգեստանը, պատրաստւում էր յարձակման: Վասպուրականի հայատեաց կուսակալը հրամայել էր, որ Այգեստանի վրայ դուրս բերուեն ողջ ռազմական ուժն ու ոստիկանութիւնը, որոնց պէտք է միանային թուրք ու քուրդ խուժանը, եւ յարձակումը սկսել բոլոր ուղղութիւններով: Նա հրամայել էր նաեւ ոչնչացնել մինչեւ վերջին հայը: Վանեցիները պատրաստութիւն էին տեսնում թշնամու յարձակմանը դիմագրաւելու համար: Լաւ էր, որ թշնամին ձեռնոց նետեց, որով եւ կռուի ազդանշանը տալով չկարողացաւ յանկարծակիի բերել հայ մարտիկներին:

Այգեստանն ունէր պաշտպանական հինգ շրջան, 11 շրջանապետ, 73 դիրք, մօտ 1000 զինուոր, 500 հրացան, 550 մաուզեր եւ 100 000 փամփուշտ: Թուրքերն այս փոքրաթիւ ուժերի դէմ կենտրոնացրել էին 6000 զինուոր, 12 թնդանօթ, մեծ քանակութեամբ հրազէն եւ փամփուշտ: Թուրքերը օղակել էին Այգեստանը համարեա բոլոր կողմերից: Թուրքերը ունէին նաեւ շատ կարեւոր ռազմական յենակէտ: Դա հայկական թաղերի վրայ իշխող Համուդ-աղայի զօրանոցն էր, որը կտրել էր հայկական դիրքերը միմեանցից:

Ապրիլի 7ի առաւօտեան Ուրբաթ առուի կողմից լսուեցին մի քանի կրակոցներ, Այգեստանն օղակող բոլոր դիրքերից սկսուեց հրացանաձգութիւն, թուրքական զօրանոցներից հարիւրաւոր զինուորներ յարձակուեցին հայկական դիրքերի վրայ: Մօտ 70 դիրքերից հայ մարտիկները թշնամուն պատասխանեցին դիպուկ կրակով եւ ջլատեցին նրա ուժերը: Այգեստանը կլանուեց վառօդի ծխի, կրակի ու փոշու մէջ: Եղան առաջին զոհերն ու վիրաւորները, սակայն հայ մարտիկները ոչ մի թիզ չնահանջեցին: Այգեստանը պատնէշի վրայ էր: Նա ինքնամոռաց կերպով կատաղի կռուի էր բռնուել իր դարաւոր թշնամու հետ: Ապրիլի 7ի գիշերը քուրայ եղաւ հայ մարտիկների համար, որոնք կոփուած դուրս եկան նրա բովից, որոնց մէջ կային նաեւ այնպիսիները, որոնք առաջին անգամ էին ստանում կրակի մկրտութիւն:

Ապրիլի 8ի գիշերը հրկիզուեց ու գրաւուեց անգլիական հիւպատոսարանը, որն իր թուրք պահակախմբով տագնապի էր մատնել շրջապատի հայկական դիրքերը: Դիմադրութեան առաջին եւ երկրորդ օրերը թէեւ շատ դիրքեր աւերուեցին, եղան զոհեր, բայց ամէն մի դիրքապահ, հաւատարիմ իր ուխտին, ոչ մի թիզ հող չզիջեց թշնամուն: Վարժապետանոցի մի խումբ աշակերտներից կազմուած նուագախումբը՝ Վանի նշանաւոր «Ֆանֆառը», կռիւների սկզբից մինչեւ վերջ դարձաւ Այգեստանի հերոսամարտի խանդավառ ոգին, որը թնդանօթների որոտներին ի պատասխան յայտնւում էր դիրքերում եւ կատարում «Ամենայն տեղ մահը մի է» երգը՝ գօտեպնդելով հայ մարտիկներին:

Ապրիլի 9ի գիշերը հիմնահատակ կործանուեց բռնութեան ու չարիքի ամրոցը՝ Համուդ-աղայի զօրանոցը Այգեստանում: Այս ձեռնարկը Այգեստանի ինքնապաշտպանութեան պատմութեան ամենահերոսական դրուագներից մէկը եղաւ, Այգեստանն այլեւս անխոցելի եւ անառիկ դարձաւ: Դրանից յետոյ հայ զինուորն սկսեց արհամարհել թշնամու անվերջ յարձակումները եւ ամուր ու անվարան պահեց իր դիրքերը:

Կուսակալ æեւդեթի հարուածը ժայռի հանդիպեց: Նա վճռել էր 24 ժամում հողին հաւասարեցնել Այգեստանն ու Վանը, սակայն տեսաւ թաւալգլոր ընկնող իր ասկեարներին եւ զգաց, որ դեռ շատ արիւն պիտի թափուի մինչեւ հայ զինուորին հասնելը:

Այնուհետեւ հայ մարտիկները տարբեր միջոցներ կիրառելով սկսեցին քանդել եւ աւերել հակառակորդի պատնէշները:

Չնայած Վանի միջնաբերդը գտ-նւում էր թուրքերի հսկողութեան տակ, որտեղից անընդհատ գնդակոծւում էին հայկական դիրքերը, այնուամենայնիւ նրանց չյաջողուեց առաւելութեան հասնել: Թուրքերի ռազմական գործողութիւնները ղեկավարող գերմանական բանակի գնդապետ՝ վենեսուելացի Ռաֆայէլ դէ Նոգալեսը իր յուշերում գրում է, որ հայերը ունէին լաւ պաշտպանական դիրքեր, որոնց շնորհիւ էլ մշտական հսկողութիւն էին սահմանել անցուդարձի վրայ: Նրանք զինուած էին մաուզերներով, որոնցով կարճ հեռաւորութեան վրայ կենտրոնացուած կրակ էին բացում հակառակորդի վրայ, որը կարծում էր, թէ հայ մարտիկները գնդացիր ունեն: Աստիճանաբար վարժուելով մարտական գործողութիւններին, հայ մարտիկները ձեռնամուխ եղան հետզհետէ քանդել ու գրաւել թշնամու պատնէշները, ականներով, ռումբերով եւ յարձակումներով ամրապնդեցին իրենց դիրքերը:

Անընդհատ նորանոր ուժեր տեղափոխելով Այգեստանի ճակատ՝ æեւդեթը հրամայում էր շարունակել յարձակումը շուտափոյթ յաղթանակ տանելու համար: Վանի եւ Այգեստանի գրաւումը նա նոյնացնում էր Կովկասեան ռազմաճակատում ռուսական բանակի դէմ տարած յաղթանակի հետ:

Կռիւների առաջին տասը օրուայ ընթացքում կուսակալն Այգեստանի վրայ սպառեց իր յարձակողական բոլոր միջոցներն ու ձեւերը եւ յաջողութեան ոչ մի երաշխիք չունենալով՝ անցաւ պաշարման եւ սպասեց հայ հերոս պաշտպանների զինամթերքի եւ պարէնի սպառմանը: Դիլմանի ճակատամարտում Խալիլ փաշայի բանակը ջարդելուց յետոյ հայ կամաւորական ջոկատները Անդրանիկի եւ Քեռու (Արշակ Գաֆաւեան) հրամանատարութեամբ, ռուսական բանակի (հրամանատար Թովմաս Նազարբէկով) հետ միասին սրընթաց շարժուեցին դէպի Վան: Այս մասին տեղեակ æեւդեթը Մայիսի 5ին փախաւ Վանից, իսկ արդէն Մայիսի 6ին հայ կամաւորական ջոկատները մտան Վան: Վանեցիները տարան տպաւորիչ եւ փառաւոր յաղթանակ: Նրանք իրենց հոգեկան գերագոյն բերկրանքի պահն էին վայելում եւ իրենց դարաւոր ու նուիրական երազանքը իրականացուած էին տեսնում:

Նրանք յոյսերով ու անձնուէր աշխատանքով էին պատրաստւում գալիք օրերին, տեսնելու համար վերածննդի մեծ տօնը: Բայց աւա՜ղ, կարճ տեւեց այդ ուրախութիւնը: 70 օր անց լսուեց նահանջի չարագուշակ հրամանը: Սկսուեց Մեծ գաղթը 1915թ. Յուլիսի 18ին, որից յետոյ թուրքերն անմիջապէս մտան Վան: Արցունքն աչքերին վանեցին ստիպուած էր հեռանալ իր դարաւոր ծննդավայրից, իր բնօրրանից ու բռնել գաղթի տանջալից ճանապարհը դէպի Արարատեան երկիր, դէպի Արեւելեան Հայաստան, սակայն յոյսը չկտրելով իր բնօրրանը շուտով վերադառնալուց: Եւ իսկապէս, երկու շաբաթ անց՝ Օգոստոսի 2ին ռուսական բանակը նորից անցաւ յարձակման եւ գրաւեց Վանը: Դրանից յետոյ դարձեալ մի քանի անգամ Վանը ձեռքից ձեռք անցաւ, մինչեւ որ 1917-ին ստեղծուեց մի կայուն իրավիճակ Ռուսաստանի վերահսկողութեան ներքոյ: Արեւելեան Հայաստանում ապաստան գտած հայ ազգաբնակչութեան մի որոշ մաս՝ թուով մօտ 20 000, վերադարձաւ Վան, որտեղ կազմաւորուել էր Վասպուրականի շրջանային վարչութիւն, որն աստիճանաբար իր ձեռքում կենտրոնացրեց Վասպուրականի ամբողջ պետական-վարչական իշխանութիւնը: Ռուսաստանի ժամանակաւոր կառավարութեան կողմից Վանի նահանգի կոմիսար նշանակուեց Կոստի Համբարձումեանը: Սակայն, դժբախտաբար, Ռուսաստանում տեղի ունեցաւ Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը, եւ ռուսական բանակը լքեց Կովկասեան ռազմաճակատը, դատապարտելով հայ ժողովրդին զրկանքների ու տառապանքների, իսկ Արեւմտահայաստանը յանձնեց թուրքերին:

Այնուամենայնիւ վասպուրականցիները Վանի ապրիլեան հերոսամարտի շնորհիւ կարողացան խուսափել զանգուածային կոտորածներից, պահպանեցին իրենց գենոֆոնդը, իսկ Վանից բերած զէնքն օգտագործեցին Սարդարապատի ճակատամարտում՝ ապահովելով յաղթանակը եւ այս փոքրիկ հողակտորը, որն այժմ կոչւում է Հայաստանի Հանրապետութիւն: Ուստի Վանի հերոսամարտի յաղթանակի օրը՝ Մայիսի 6ը, միայն վասպուրականցիների տօնը չէ, համայն հայութեան ամենայիշարժան ազգային տօներից մէկն է, որը պէտք է միշտ յիշուի ու նշուի՝ փոխանցուելով սերնդէսերունդ:

Ամէն տարի՝ Մայիսի 3րդ Կիրակի օրը Վանի 1915 թ. ապրիլեան հերոսամարտը յաւէրժացնող «Արծիւ Վասպուրականի» յուշակոթողի մօտ՝ Աշտարակ-Գիւմրի աւտոմայրուղու հարեւանութեամբ, տեղի է ունենում աւանդական տօնահանդէս՝ ոգեկոչելու Հերոսամարտի մասնակիցների յիշատակը, վառ պահելու ապրողների եւ գալիք սերունդների սրտերում հայրենաբաղձութեան անմար կրակը:

Փա՜ռք եւ պատիւ հերոսական Վանի քաջարի մարտիկներին

Պատուհանիս տակէն, ամէն առաւօտ,

Ուրուականի պէս կ՛անցնիս.

Եւ կուսագեղ գըլուխիդ վրայ կ՛արտասուէ

Տերեւաթափ վարդենիս:

Լուռ թաղին մէջ կը լըսեմ քայլդ, ու զարթնող

Շունն՝ որ վըրադ կը հաչէ՜.

Կամ կը լըսեմ քունիս մէջէն ձայնն հազիդ՝

Որ ծոցդ աղուոր՝ կը տանջէ:

Եւ կը խորհիմ թէ քընատ ես եւ նօթի.

Իրանդ հովէն կը դողայ.

Եւ կը նըստի գանգուրներուդ վըրայ, քո՛յր,

Եղեամն իբրեւ շափիւղայ:

Կամ մուճակներդ են պատըռտած, փողոցին

æուրն անոնց մէջ կը ճողպայ.

Կամ ետեւէդ շըուայտօրէն կը սուլէ

Սըրիկայ մը անոպայ:

Եւ կը խորհիմ թէ, տան մէջ, մայրդ է հիւանդ.

Ցամքած է ձէթն ալ ճրագին.

Ու դուն կ՛երթաս գործատան մէջ աշխատիլ

Լոյսին համար ու կեանքին:

Ես կը խորհի՜մ – եւ խենթի պէս կը բաղձամ

Վար իջնել, քո՛յր դալկադէմ,

Քովը՛դ իջնել, համբուրել ձեռքըդ նիհար,

Եւ հըծծել.- «Քեզ կը սիրեմ»: -

Կը սիրեմ վիշտդ՝ որ իմ վիշտս է գերագոյն,

Կը սիրեմ կուրծքըդ քանդուած՝

Որուն մէջ դեռ կը յամառի Սէրդ երգել

Արտոյտի պէս սըրարբած:

Կը սիրեմ քու անօթութիւնդ ու ծարաւդ,

Եւ ոսկորներդ ուժասպառ.

Ես կը սիրեմ կոյս աղիքներըդ ցամքած,

Մազերուդ սուգն՝ ուսէդ վար:

Եւ ես կ՛ուզեմ ամփոփել քեզ սըրտի՜ս վրայ

Տատրակի պէս տարագիր,

Տալ ուժըս քեզ, մըրցանակներըս փառքի,

Եւ ազգանունս անբասիր.

Կուրծքըս վահան ընել կուրծքիդ նըշաւակ,

Եւ քօղն ըլլալ պատիւիդ,

Կրանիթէ բազուկիս տակ պաշտպանել

Սեռըդ ու գեղըդ անժըպիտ:

Կ՛ուզեմ քեզ տալ ինչ որ պայքարն ինձ տըուաւ,

Ինչ որ խլեցի մարտերով.

Քեզ պըսակել արիւնիս գոյնն ունեցող

Յաղթանակիս վարդերով:

Միայն թէ դուն չըլլաս տըժգոյն ու քաղցած,

Արեւուն տակ չըհազաս.

Մօրըդ վերեւ չըմարի ճրագն, ու, ո՛վ քոյր,

Դուն գործատուն ա՛լ չերթաս:

«Մեսրոպեան Ուխտ»

Լեզուապահպանական Միութիւն

Յարգելի խմբագիր,

«Ասպարէզ»ը 24 Մարտ 2012 թուով տպած էր յայտնի գրող եւ հրապարագիր Պօղոս Գուբելեանի նամակը ձեր խմբագրութեանը: Նամակի հիմնական միտքն այն էր, որ «Ասպարէզ»ը հրաժարուի որեւէ գրութեան մէջ հանդիպող՝ հայերէնով գրուած օտար բառերի թարգմանութիւնը փակագծերի մէջ տալու սովորութիւնից: «Ասպարէզ»ի թղթակից Նուպար Տէմիրճեանն էլ մի անդրադարձով յայտնել է իր համամտութիւնը:

Մեր կարծիքով զոյգ յարգարժան պարոններն էլ սխալւում են, եւ պատճառն այն է, որ հարցը «իրենց արշինով են չափում»: Ուզում ենք ասել, որ իրենց առաջարկը միանգամայն ճիշդ կը լիներ, եթէ բոլոր ընթերցողները իրենց նման՝ հայերէնին հմուտ գրագէտներ լինէին: Մինչդեռ ամբողջ խնդիրն այն է, որ այսօր մեր մամուլը համարեայ կորցրել է երիտասարդ ընթերցողներին, եւ այդ երեւոյթի ամենակարճ բացատրութիւնը այսպէս կարելի է տալ. սփիւռքի արեւմտահայ երիտասարդութեան աւելի ու աւելի աճող մասի համար գրական լեզուն դառնում է նոյնքան դժուար ընթեռնելի ու հասկանալի, ինչքան մեր՝ հին սերունդի ներկայացուցիչներիս համար գրաբարն է: Այո՛, այո՛, մեզ չխաբենք, հէնց այդպիսին է այսօր մեր ցաւալի վիճակը: Որի պատճառով մամուլը ամէն ջանք ի գործ է դնում հնարաւորին չափ հասկանալի ու դիւրընթեռնելի մնալու համար. այլապէս ռիսկի է ենթարկւում աւելի ու աւելի կորցնելու իր ընթերցողներին: Մի շատ անսպասելի փաստարկ պիտի բերենք մեր ասածը հիմնաւորելու համար: Արեւմտահայ մամուլի մէջ անընդհատ պակասում են այն «քաջերը» (դրանց շարքին է «Ասպարէզ»ը), որոնք, օրինակ, շարունակում են գրել դեմոկրատ (որով ընթերցողները այն կարդում են որպէս temograd), մինչդեռ մեծամասնութիւնը վաղուց սկսել է գրել տեմոքրաթ:

Ահա, ուրեմն, եթէ հարցին մօտենանք այն բազմակողմանիօրէն դիտարկելով, այլ ոչ թէ զգացականօրէն, ապա կը հասկանանք, որ ներկայ դրութեան մէջ «Ասպարէզ»ի արածը լաւագոյնն է, թէեւ թերի: Իսկ ընդհանրապէս հարցի արմատական լուծումը՝ դարձեալ գոյութիւն ունեցող պայմաններում, հետեւեալն է. պէտք է ստեղծել մի Օտար բառերի բառարան: Անմիջապէս ասենք, որ այս անուանումը վերցուած է ռուսերէնով գոյութիւն ունեցող՝ չափազանց օգտակար նման բառարանից. փաստօրէն մեր առաջարկը պարզապէս այն է, որ այդպիսի բառարան ստեղծենք հայերէնով, եւ «Մեսրոպեան Ուխտ»ը չսպասելով ուրիշներին, ձեռնարկել է դրա ստեղծման աշխատանքներին: Այստեղ կարելի է տեսնել գործին ծանօթ անձանց հեգնական ժպիտը. այդ ինչպէ՞ս է, որ հայաստանեան հզոր լեզուական կառոյցները, որոնք տասնեակ բազմապիսի բառարաններ են ստեղծել (գործին անծանօթ ընթերցողի համար թուենք մի քանիսը՝ բժշկական եզրերի, ռազմական եզրերի եւ նման այլ մասնագիտական բառարաններ), իսկ ահա մի քանի տասնեակ հոգուց բաղկացած ինչ-որ կազմակերպութիւն նման հսկայածաւալ աշխատանք կատարելու հաւակնութիւն ունի: Իսկ մեր պատասխանը հետեւեալն է. դուք ճիշդ էք, պարոնայք, միայն թէ մոռացել էք, որ համակարգիչների ու համացանցի դարում ենք ապրում. «Մեսրոպեան Ուխտ»ը, ի հարկէ, չի կարող ստեղծել մի քանի հարիւր էջանոց բառարան, բայց կարող է սկզբնաւորել գործը իր կայքէջում զետեղելով սկզբում մի քանի հարիւր բառ պարունակող՝ ամենագործածական օտար բառերի բառարան, որից յետոյ այն անընդհատ կը լրացուի՝ նաեւ ընթերցողների (իմա՝ կայքէջը յաճախողների) ջանքերով: Իսկ ովքեր հետաքրքրուած կը լինեն դրանով, կարող են ժամանակ առ ժամանակ արտատպել բառարանի մի քանի տասնեակ էջերը առ ի օգտագործում: Ի դէպ, նկարագրուած գործընթացը վերաբերում է ոչ միայն տուեալ բառարանին. «Մեսրոպեան Ուխտ»ը բազմաթիւ այլ ուսումնական նիւթեր է զետեղելու իր կայքէջում, քան թէ հետապնդելու է դրանց հրատարակումը. չմոռանանք, որ ինչպէս մամուլի, այնպէս էլ գրքի դարաշրջանը իր վախճանին է մօտենում:

1915ի Ցեղասպանութենէն ասդին, Ապրիլ 24ը մեզի՝ հայութեան համար զգեցած է յատուկ իմաստ ու նկարագիր, զոր եթէ ուզենք սեղմել երկու բառի մէջ, կ՛ունենանք ՀԱՅ ԴԱՏ հասկացութիւնը։

Մեր քաղաքական պայքարի դաշտին մէջ, այս երկու բառերը կը խորհրդանշեն այն բոլոր բաները, որոնք կ՛արտայայտեն մեր իրաւունքները, իսկ երբ ԻՐԱՒՈՒՆՔ կ՛ըսենք, մեր մտապատկերին մէջ գլխագիր տառերով կ՛արձանագրուին

Թուրքիոյ պետութեան գործած ահաւոր ոճիրին հետեւանքներուն դարմանումը՝ իր ամբողջական բովանդակութեամբ։ Թուրքիոյ դէմ Հայ Դատի հետապնդում կը նշանակէ՝

- Ցեղասպանութեան ճանաչում ոճրագործ պետութեան կողմէ, այսինքն խոստովանիլ, թէ պատմական ոճիրը կատարած է, վերջ տալ մատներու – եւ պաշտպան դաշնակիցներու – ետին պահուըտելու անվաղորդայն վարմունքին:

- Հատուցում կատարել հայութեան ու Հայաստանին, այսինքն՝ հայութեան վերադարձնել մեր այն հողերը, որոնք 1915էն առաջ ալ բռնագրաւուած էին, ու յիշեալ անկիւնադարձին ջարդերու ու բռնագաղթի հետեւանքով դատարկուեցան դարաւոր բնիկներէն, ապա նաեւ նիւթական հատուցում կատարել բոլոր այն վնասներուն համար, որոնք հետեւանք են Ցեղասպանութեան։ Այս պահանջը կ՛ընդգրկէ աւելի քան մէկ ու կէս միլիոն նահատակներու արեան գինը, դարերու ընթացքին մեր հայրենի հողերուն վրայ ստեղծագործուած ու ահա աւելի քան հարիւր տարիներէ ի վեր փոշիացուող ժառանգութեանց դիմաց փոխ-հատուցում, մէկ խօսքով, ամբողջական դարմանումը Իթթիհատական ոճրագործ խմբակին «սխրագործութեանց» հետեւանքներուն։

- Մեր հողային իրաւունքներուն ծիրը չէ սահմանափակուած միայն Արեւմտեան Հայաստանով, հետեւաբար, երբ կ՛ըսենք Հայ Դատ ու հողային իրաւունք, չենք կրնար մտահան ընել այն բոլոր հողերը, որոնք պատմականօրէն Հայաստանի ու Հայ ժողովուրդին կը պատկանէին, եւ մինչեւ օրս չեն մտած Հայաստանի ու ազատագրեալ Արցախի սահմաններուն մէջ։

Հայութեան այս պահանջները ոչ ցնորք են, ոչ ալ երեւակայածին կամ երազային. Թուրքիա ու զայն պաշտպանող-հովանաւորողները կրնան նման որակումներ կատարել մեր արդար պահանջներուն մասին, մինչեւ իսկ քաղաքական ժամանակաւոր շահերով տարուած հայեր կրնան յայտարարել, որ պէտք է Թուրքիոյ պահանջած զիջումները կատարենք ու բանանք բարի դրացնութեան էջը, պատմութեան տխուր էջերը դարձնենք։ Սակայն պէտք է կրկին ու կրկին վերահաստատել եւ ուխտել, քաղաքական մեր կամքին մէջ օր աւուր ամրագրել, որ Թուրքիոյ հետ բարի դրացնութեան էջը չի կրնար բացուիլ Ոճիրին անհատոյց մնալով, ահաւոր վէրքը բաց թողելով, միայն այսօրուան ու վաղուան հաշիւը ընելով՝ նիւթական շահեր հալածելով. որովհետեւ առանց արդարութեան՝ բարի դրացնութեան որեւէ հիմ կը մնայ խախուտ։

Այլ խօսքով, մենք պիտի չըլլանք մեր Դատին հիմնաքարերը խախտողը, մեր քաղաքական հաւատամքին մէջէն դուրս պիտի չձգենք Թուրքիայէն մեր բազմերես պահանջները, մինչեւ իսկ եթէ պատմական պահը երէկ, այսօր ու թերեւս մօտիկ ապագային ալ խուսանաւելու հարկադրանքին դիմաց դնէ մեզ։ Ցեղասպանութեան ոճրագործներուն շանթահարման սխրանքները միայն մէկ արտայայտութիւնն էին արդար հատուցման մեր պահանջին։ Թուրքէն մեր պահանջատիրութեան հաշիւներու տոմարը կը մնայ բաց, պիտի մնա՛յ բաց, մինչեւ լիակատար հատուցում։ Այս կամքէն մեզ չեն կրնար հեռացնել ոչ հուրը, ոչ խարդաւանանքները, եւ ոչ ալ ինքնալքումով տարուած հայանունները…

***

Վերի մտածումները նորութիւն չեն, այս մասին մեր յանձնառութիւնը կը հաստատենք ու կը վերահաստատենք ամէն տարի, այս կամքն ու պահանջատիրութիւնը փոխանցելով նոր հասնող սերունդներուն, որոնք կու գան միանալու պահանջատիրական դրօշարշաւին։

Նորութիւն չէ, սակայն երբեմն շուքի մէջ մնացող իրականութիւն է, որ մեր Դատը (անցեալին ծանօթ՝ նաեւ Հայկական Հարց եզրով) չէ սկսած 1915ի Ցեղասպանութեամբ ու մեր իրաւունքներու թղթածրարը չի սահմանափակուիր քսաներորդ դարու երկրորդ տասնամեակին տեղի ունեցած Մեծ Ոճիրին առնչուող հարցերով։

Որքան ալ համապարփակ ըլլան Թուրքիոյ դիմաց դրուած մեր պահանջները, Հայկական Հարց, կամ Հայ Դատ հասկացութիւնը կը վերաբերի իրաւունքի ու ժամանակի աւելի լայն տարածքի մը, որ իր մէջ կ՛առնէ բոլոր այն տասնամեակները, երբ մեր ժողովուրդը հեռու պահուած էր իր տարրական իրաւուքներէն. այն դարաշրջանները, երբ հայութեան զլացուած են իր սեփական հողին վրայ ազատ ապրելու, ազատօրէն ստեղծագործելու, աճելու եւ բազմաճիւղ զարգացում ապրելու իրաւունքները, անոնք դրուած ըլլան մարդկային, քաղաքական թէ այլ խորագիրներու տակ։

Փաստօրէն, տասնիններորդ դարէն առաջ իսկ ծայր տուած պայքարը մօտաւորապէս 150-160 տարի  առաջ թեւակոխեց անդառնալի Զարթօնքի եւ իրաւունքներու հետապնդման փուլը, իրեն հետ բերելով տաք ու պաղ ալիքներ, մեր ժողովուրդի կեանքին մէջ տարածելով արդարութեան ու իրաւունքի այնպիսի գաղափարներ ու երանգներ, որոնք մինչեւ այսօր ալ կը մնան անսակարկելի առաջադրանքներ։

Եթէ արագ ակնարկով մը վերադառնանք մեր իրաւունքներու պաշտպանութեան ու հետապնդման սկզբնական փուլերուն, գոնէ ետ երթանք մինչեւ տասնիններորդ դարու երկրորդ կէսերը, պիտի յիշենք, որ Հայկական Հարց ըսելով՝ կը հասկցուէր գլխաւորաբար Օսմանեան կայսրութեան ենթակայ հայութեան մարդկային ու քաղաքացիական տարրական իրաւունքները, ըստ էութեան՝ կեանքի ապահովութիւն, ինչքի ու ընտանիքի անվտանգութիւն, ապա նաեւ՝ քաղաքացիական որոշ իրաւունքներ, խտրականութեան ու անհաւասարութեան դարմանում եւայլն։ Ճիշդ է, որ Իսրայէլ Օրիի օրերէն սկսեալ, այսինքն՝ տասնեօթներորդ դարէն ի վեր կար հայկական հողերու վրայ դարեր առաջ կորսուած անկախ պետութեան վերականգնումի ձգտումը, սակայն անկախ պետութեան քաղաքական առաջադրանքը ամրագրուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան հաստատումէն ետք, շուտով համալրուելու համար Ազատ, Անկախ ու ՄԻԱՑԵԱԼ Հայաստանի քաղաքական ծրագիրի տարազումով, առաջադրանք՝ որ մինչեւ օրս ալ ամուր նստած է հայութեան, եւ ո՛չ միայն Դաշնակցութեան քաղաքական հաւատամքին մէջ։

Մեր ժողովուրդի մարդկային տարրական իրաւունքներուն հետապնդումն ու այդ նպատակով հետզհետէ ծաւալ եւ դիմագիծ ստացած պայքարը, չմոռնանք, իր հողին վրայ ապրող հայութեան մարդկային ու ազգային իրաւունքներուն հարցն էր նախ եւ առաջ, այս գիծը անփոփոխ մնաց յաջորդ բոլոր փուլերուն, կարկինը տարածելով նաե՛ւ ցարական կայսրութեան տակ ճնշուած հայութեան վրայ։ Եթէ միայն յիշատակենք, որ քսաներորդ դարու առաջին տարիներուն, երբ հայութեան ուսումնարաններուն ու եկեղեցապատկան, այլ խօսքով՝ ազգային կալուածներուն վերեւ օր մըն ալ ռուսական «Դամոկլեան Սուր» կախուեցաւ, նոյնինքն Խրիմեան Հայրիկը, որ նախընթաց տասնամեակներուն դարձած էր Օսմանեան լուծին տակ կքած հայութեան ողնայարը շտկող առաջնորդներէն մէկը, նոյն հաստատակամութեամբ պաշտպան կանգնեցաւ Արեւելեան Հայաստանի հայութեան մարդկային ու ազգային-մշակութային ինքնուրոյն իրաւունքներուն։

***

Հայ Դատ հասկացութեան այսպիսի համապարփակ տարազում այսօր ալ գոյութիւն ունի, Թուրքիոյ նկատմամբ մեր պահանջատիրութեան, Հայաստանի մէջ ապրող թէ աշխարհով մէկ տարածուած հայութեան քաղաքական, ազգային-մշակութային, քաղաքացիական ու մարդկային իրաւունքներու իր երեսներով։ Կրկնենք, սա նորութիւն չէ. թէեւ Ապրիլ 24ն ու Ցեղասպանութեան հետեւանքներուն դարմանումը առհասարակ եղած են ու արդարօրէն կը մնան գերակշիռ, սակայն մեր բազմաճիւղ պայքարի «քարտէս»ին մէջ հին-այժմէական միւս գիծերը կարելի չէ աչքաթող ընել, որովհետեւ երբ Դատ կը հետապնդենք, ի վերջոյ չենք կրնար մտահան ընել շարք մը նախադրեալներ ու հիմքեր, որոնք նոյնքա՛ն կարեւոր են մեր հայրենիքին ու ժողովուրդին գոյատեւման համար, որքան գրաւեալ հողերուն վերադարձն ու անտեսուած հատուցման իրականացումը։

Թուելու կարգով ու հակիրճ բացատրականներով արձանագրենք մեր Դատին մէկ քանի երեսները, բացատրելու համար, թէ ի՛նչ ըսել կ՛ուզենք համապարփակ Դատ բացատրութեամբ։

Կրկնենք. առանց մոռնալու կամ տկարացնելու Թուրքիայէն մեր պահանջներուն թղթածրարը, այսօր մենք դէմ յանդիման ենք մեր ժողովուրդի այլ իրաւուքներուն նսեմացման ու տրորումին, ըլլա՛յ աշխարհի ծանօթ պայմաններուն անհաճոյ պարտադրանքներուն բերումով, ըլլա՛յ մեր իսկ ձեռքով «մեր ոտքին կրակելու» արարքներով։ Նման վիճակներ կը դիմագրաւենք Հայաստանի վերանկախացած հանրապետութեան, որոշ չափով՝ Արցախի, ապա նաեւ Արտերկրի օճախներուն մէջ։

ՀԱՅԱՍՏԱՆի մէջ, մեր ժողովուրդի Դատին տեսանկիւնէն, պայքար ունինք ստեղծուած այլանդակ կացութիւններուն դէմ։ Հայրենիք կերտելու փոխարէն, հայրենիքի քանդում տեղի կ՛ունենայ բազմաթիւ ոլորտներու մէջ, իսկ այդ քանդումէն բարձրացող փոշին կը մշուշէ անկումին ամբողջական պատկերը, քաղաքական բեմին վրայ գլխաւոր «զարգացում» ձգելով… ընտրական խաղն ու մասնակի շահերով մղում առած սահմանափակ շինարարութիւնն ու անով ներկայացուող բարեփոխութիւնը։ Փոխանակ երկրի բոլոր շրջաններու զուգահեռ ու համաչափ զարգացման ծրագիրներ մշակելու եւ կիրարկելու, իշխանաւորներն ու քաղաքական բեմի դերակատարներուն մեծ մասը տարուած են «շուկայական» տրամաբանութեամբ, որ մեր հայրենիքը արագօրէն նետեց սակաւապետներու քմայքներուն ենթակայ կացութեան մէջ։ Սեփական հողին վրայ գործելու, զարգանալու եւ արմատաւորուելու հայութեան իրաւունքը խախտած է, անտեսուած է այս դատը, ու ցանկալի հաւասարակշռութիւններ կորսուած են։ Երեւանն ու զայն ռուսական, եւրոպական ու ամերիկեան ոստաններու մրցունակ դարձնելու մոլուցքով տարուած վերնախաւ մը  ընթացք տուած է «զարգացումի» այնպիսի հոլովոյթի մը, որ միւս քաղաքներն ու մանաւանդ երկրագործութեան հիմը հանդիսացող ԳԻՒՂԸ դարձուցած են իմաստազուրկ ու արժեզրկած են զանոնք, մինչդեռ երկրի մը զարգացման, տնտեսական բարօրութեան ու համաչափ բարգաւաճման մէջ քաղաք-գիւղ գործակցութիւնը միշտ ալ կենսական եղած են (չկարծէք, որ այս տողերը Երեւանը զարգացումէ ետ պահելու միտումով կ՛արձանագրենք. բացարձակապէս ո՛չ, այլ կ՛ուզենք լուսարձակի տակ բերել երկրի բոլոր շրջաններուն ժողովուրիդն դատը, բարգաւաճման տարրական իրաւունքը)։

Ընկերային արդարութիւն հասկացութիւնը քաղաքական խմբաւորումներու բերնին ծամոցը դարձած է, ու ժողովուրդը անոր կը սպասէ այն գորտին պէս, որուն աչքը դուրս կու գայ ջուր տեսնելէ առաջ։ Բայց… ո՜չ. ժողովուրդին աչքը դուրս չի գար գորտին պէս, այլ ժողովուրդին աչքը դէպի դուրս կը հայի. ժողովուրդը կը թողու հայրենիքը, սեփական տունն ու գիւղը, տարուելով այլօրինակ ցնորքներով, «Դուրսը ամէն բան լաւ է, Հայաստանի մէջ հաց չունինք այլեւս» սին տրամաբանութեան գերին դառնալով։ Սեփական հայրենիքին մէջ ապրելու, ստեղծագործելու, աշխատելու եւ ապրուստ ապահովելու ԻՐԱՒՈՒՆՔԷՆ զրկուած են զանգուածներ. հայրենիքը դարձած է որոշ խաւի մը մենաշնորհը, եւ ինչպէս խորհրդային տարիներուն, ահա նաեւ այսօր, որոշ «ղեկավարներ» ստեղծած են «հաւատարիմ հետեւորդներու դասակարգեր», անոնց համար ստեղծելով սնամէջ բարօրութեան ու յղփացումի դրութիւն։ Անդին, գիտնական ու արուեստագէտ, մտաւորական, արհեստագէտ ու աշխատող ձեռքեր հեւ ի հեւ մրցումի մէջ են հայրենալքումի ճամբուն վրայ։ Խորհրդային տարիներու ապազգայնացնող մթնոլորտը իր տեղը զիջած է այլանդակ համաշխարհայնացումին. ինչպէս Հայաստանի ճակատագրակից այլ երկիրներու ժողովուրդներ, նոյնպէս ալ հայրենաբնակ հայը նոր հագուստի պէս կը հագուի այն «գաղափարները», ըստ որոնց, պէտք է երթալ հոն՝ ուր կրնաս բարօր կեանք ու հաճելի ապրուստ ապահովել, անիկա ըլլայ Ռուսիա, Կեդրոնական Ասիոյ երկիրներ, Եւրոպա, Ամերիկաներ, մինչեւ անգամ… Թուրքիա (որպէսզի օր մըն ալ Թուրքիա սպառնայ, թէ իր հանդուրժողութիւնը կրնայ սպառիլ ու իր հողերուն վրայ ապրուստ ճարելու եկած հայաստանցիները կրնայ արտաքսել…)։

Ընկերային տարրական իրաւունքներէ զրկուած զանգուածը, ի՜նչ խօսք, բնականաբար ու հետեւաբար կը զրկուի նաեւ քաղաքական-քաղաքացիական իրաւունքներէ։ Հայրենիքի մը բնակիչին համար տարրական իրաւունքներու պատկերացումն ու փորձառութիւնը ձեռք բերելէ առաջ, անոր արդէն իսկ պարտադրուած է, դրամով կամ այլ միջոցներու ճամբով, քուէ տալու անոր, որ խոստումներով, կամ՝ ժամանակաւոր «բարիքներով» կը խոստանայ բաւարարել զինք։ Եւ այս բոլորը կը կատարուին ժողովրդավարութեան պիտակին տակ։ Ժողովրդավարութիւնը, իսկակա՛ն ժողովրդավարութիւնը, այսինքն՝ արդի աշխարհի մարդկութեան համար միայն բարիք խոստացող դրութիւնը կ՛աղճատուի, կ՛իմաստազրկուի, կը դառնայ ատելի խաղալիք, նման Ընկերվարութեան գաղափարներուն, որոնք անցեալ դարուն աղճատումի ենթարկուեցան համայնավարութեան անունին կապուելով, ու այսօր, մարդիկ չեն ուզեր Ընկերվարութիւն անունը լսել, որովհետեւ զայն համազօր կը նկատեն Համայնավարութեան ու անոր սխալ կիրարկումին։

Ահաւասիկ այս ու նմանօրինակ ողբերգութիւններու դիմաց, ու «գլխուն ճարը տեսնելու» բնական մղումով, Հայաստանի զաւակները գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար կը լքեն իրենց տարրական իրաւունքը, դատը, կը լքեն հայրենի հողերը, մինչդեռ անցեալ տասնամեակներուն ու դարերուն, նոյնքան ու աւելի դաժան ճնշումներու տակ ժողովուրդը դիմացած է ու տոկացած, վերապրած է սեփական հողի վրայ, ստեղծագործած է ու փորձած է բնակչութեան աճ ապահովել։

Այսօր, յաճախ դառնութեամբ կ՛արձագանգենք իրարու. ի՜նչ դատի մասին է խօսքը, երբ երկիրն ու բնակիչները կ՛երթան դէպի նօսրացում, հողահաւաքի համար կենսական եղող բնակչութեան աճի փոխարէն, Հայաստանը տեղ կը բանայ հաւանական եկուորներու, եւ ահա մեր հայրենիքը, իր իսկ զաւակներուն ու «իմաստո՜ւն» վարիչներուն ձեռքով, վերստին կրնայ մտնել «Հայաստանը առանց Հայու» այն դաւադիր ծրագիրներուն ոլորտը, որ ատենօք դարբնուած էր օտար գերիշխողներու կողմէ։

ԱՐՏԵՐԿՐԻ մէջ, հայութեան տարրական իրաւունքները այլապէս աղճատումի ու նօսրացումի կ՛ենթարկուին, մերթ «արտաքին» գործօններու ազդեցութեամբ, այսօրուան նորութեան՝ համաշխարհայնացումի ազդակներ խորագիրին տակ, սակայն նոյնքան մըն ալ մեր հաւաքական անտարբերութեան հետեւանքով, անուանական հայապահպանումի եւ իրաւատիրութեան շպարին տակ։

Այո. արհամարհելի չեն այն խորշակները, որոնք պատճառ դարձան ու կը մնան՝ միջին արեւելեան մեր օճախներուն մաշումին, սակայն եկէք, խոստովանինք, որ հայրենամերձ թէ հեռակայ օճախներու մէջ, ինքնալքումի «դրօշարշաւները» հետզհետէ ծաւալ կը ստանան մակերեսային յանձնառութիւններու անուան տակ։ Հոս, մեր դատը արդէն կը ներկայանայ բոլորովին տարբեր խորագիրներու տակ, սակայն առանց անջատուելու մեր ամբողջական Դատէն, այսինքն՝ գոյատեւելու, սեփական դիմագիծը պահպանելու եւ մանաւանդ բնական աճ ապահովելու մեր իրաւունքէն։

Մանրամասնենք. մեր մշակոյթին ու լեզուին պահպանումը կարեւոր ու անսակարկելի մասնիկներն են մեր ամբողջական դատին, ու հոս արդէն թուրքի կամ ազերիի հարց չկայ, այլ կայ խաբուսիկ «նորարարութիւն»ներով տարուելու, մենք զմեզ չքմեղելու, ողոքելու «տրամաբանութիւնը»։ Տարուէ տարի ու տասնամեակէ տասնամեակ, մեր ժողովուրդին զանգուածը իր կապերը կը թուլացնէ մեր մշակոյթին ու լեզուին հետ, որոնք խորքին մէջ պորտակապ են ու երաշխիք՝ ՀԱՅուն գոյատեւման։ Իսկ կարելի՞ է Դատի բաղկացուցիչ միւս մասնիկներուն մասին խօսիլ, եթէ ժողովուրդը մնայ այս առումով նահանջի ու ինքնակորստեան ճամբուն մէջ։

Անմիջապէս ըսենք, որ այս ողբերգութեան անմասն չէ հայրենի հայութիւնը, սակայն հոն, տակաւին կայ հողին վրայ ըլլալու առաւելութիւնը, որքան ալ որ օտարաբանութիւններով ծանրաբեռնեալ ըլլան ղեկավարներու, նախարարներու, մտաւորականներու թէ հասարակ մահկանացուներու խօսակցական լեզուն (չենք արդարացներ, այլ կը մատնանշենք իրողական վիճակն ու բաղդատականը)։

Հայաստանի մէջ թէ Արտերկրի, բարձրագոյն մակարդակի վրայ մեր դատի այս երեսին նկատմամբ նախանձախնդրութիւնն ու ճիշդ գործելու առաջադրանքը ներկայ են, ո՛չ մէկ խօսք այդ մասին. սակայն ողբերգական իրականութիւնները կը դառնան աւելի գերակշռող, այս կալուածին մէջ դատը կը մատնուի հետեւողական նահանջի։ Ու ահազանգող հարցումը անգամ մը եւս կը կրկնուի. ի՞նչ Դատի մասին է խօսքը, երբ հայութեան թուական պատկերը կը նահանջէ հայրենալքումի ալիքներուն զուգահեռ…։

Պէ՞տք է կրկնել ու մրճահարել այն հարցումը, թէ՝ դուրսէն կատարուած կոտորածնե՞րը աւելի մեծ թիւով զոհ պատճառած են մեզի, թէ դարերու, նա՛եւ վերջին մէկ-երկու դարերուն տեղի ունեցած մաշումը՝ օտարացումի, ձուլումի ու նման նահանջներու ճամբով։ Ի վերջոյ, սեփական մշակոյթէն ու լեզուի պահպանումէն զրկուիլը, ինքնազրկումը նո՛յնքան մտահոգիչ զարգացումներ չե՞ն արդեօք մեր Դատին դիտանկիւնէն։

Նման մտահոգութիւններ արտայայտելը, անոնց ձայնակից ըլլալը բաւարար չէ, աւելի կարեւորը՝ մեր Դատի արտաքին ու ներքին այս ոլորտներուն դիմաց դարմանողի, գործնակա՛ն դարմանողի ընթացք որդեգրելն է։

***

Թուրքիոյ, Ատրպէյճանի ու, տակաւին, մեզմէ հող խլած դրացիներու հանդէպ պահանջատէր մնալն ու գործնական պայքարի միջոցները կենսական են, սակայն իրաւունք չունինք ջայլամի կեցուածք պահելու մեր Դատին «ներքին» ոլորտներուն նկատմամբ, որովհետեւ Դատին հիմքն ու անոր հետապնդման ենթահողը՝ նոյնինքն ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆ ու ԱՄԲՈՂæԱԿԱՆ ՀԱՅՐԵՆՔԻՆ են։

Այս ըմբռնումը է՛ ու պիտի մնայ մեր ազգային քաղաքականութեան ամէնէն հիմնական ու կենսական գիծերէն մէկը։ Հայրենի հողէն զանգուածին հեռացումը, արտերկրի մէջ ձուլումի ու հայալքումի հոսանքներուն անսանձ մնալը նոյնքան ուժգին հարուածներ կու տան մեր ամբողջական իրաւուքներուն՝ Դատին, որքան, ըսենք, յայտարարութիւնը՝ թէ վերջ կու տանք Ցեղասպանէն ու այլ բռնագրաւողներէ մեր իրաւունքներու հետապնդման երթին։

Եթէ ազատ, անկախ ու միացեալ Հայաստանը կը հանդիսանայ մեր քաղաքական առաջադրանքներուն գլխաւոր խորագիրը, իրաւունք չունինք արհամարհելու կամ լուսանցքի պատուհանէն դիտելու մեր Դատին «ներքին» այն երեսները, որոնց հետապնդումն ու դարմանումը բացարձակապէս կախեալ է մեզմէ, հայութեան բոլոր զաւակներէն, անոնք ըլլան պետական ու այլ պատասխանատուներ, ղեկավարներ, միութենականներ, ծնողներ ու նորահաս սերունդներ։ Այս ծիրին մէջ, երէցին չափ կարեւոր է նորահասին ինքնագիտակցութեան ու յանձնառութեան խորացումը, որուն մէջ համաչափ կարեւոր են ծնողներուն, ընտանեկան հարազատներուն, դպրոցին ու կազմակերպութեանց,միութեանց-ազգային հաստատութեանց դերը։ Սեփական պատմութեան, մշակոյթին ու հայկականութեան իւրաքանչիւր տարրին հետ հաղորդակցութիւնը, այդ բոլորին իւրացումը կը կազմեն մեր Դատի հիմնական սիւները։

Միացեալ Հայաստանի տեսլականը կարելի չէ իրագործել այսօրուան ազատագրեալ հողերը տկար թողելով, մեր ժողովուրդի բնական աճին նկատմամբ կրաւորական, անտարբեր մնալով, «լաւ հայ ըլլալու համար ԼԵԶՈՒԻՆ ու ՄՇԱԿՈՅԹԻՆ իւրացումը երկրորդական են» յայտարարելով։

Ընդհակառակն, Հայաստանը պէտք է վերածել հայրենադարձութեան իրերայաջորդ ալիքներու թիրախ, անոր սահմաններէն ներս պէտք է իրականացնել քաղաքական-քաղաքացիական, ընկերային իրաւունքներու արդար բաշխում, որպէսզի վաղը, մօտիկ ապագային, արդարօրէն կարենանք յայտարարել, որ այսօրուան Հայաստանին հողը անբաւարար է մեր ժողովուրդին բնական աճին ու զարգացման, ստեղծագործական կարողութիւններուն կենսագործման համար, հետեւաբար, շօշափելի վերանորոգ հիմքեր ստեղծել մեր պատմական հողերուն պահանջատիրութեան համար։

Մեր Դատին, ամբողջական Դատին համապարփակ հետապնդումը միայն ու միայն մեզմէ կախեալ է, իսկ այդ ճամբուն վրայ, բոլորս իրարու լծակից ենք ու զօրակից։ Միասնաբար ու փոխադարձ հանդուրժողութեան մշակոյթի վերականգնումով է որ պիտի դարմանենք մօտիկ անցեալի ու այսօրուան թերութիւնները։

Որովհետեւ՝

Մեր ամբողջական իրաւունքերը կ՛ընդգրկեն ողջ հայութիւնը, հայրենի թէ տարասփիւռ զանգուածները,

Որովհետեւ՝

Հայրենիքն ու անոր հողին վրայ, այսօրուան ու վաղուան հողերուն վրայ ազատ ու անկախ ապրելու, բարգաւաճելու եւ մշակոյթ կերտելու գործը բոլորիս մենաշնորհն է, եւ ոչ թէ «ընտրեալներու»։

Վարդգէս Սերենկիւլեան

Ապրիլ է, փորձում եմ կրկին սեւեռուել մեր ազգի ողջ էութիւնն ու ճակատագիրը խաթարած մեծ եղեռնագործութեան վրայ, կրկին խորանալ նրա դժոխային ծալքերի մէջ, հասկանալու թէ ինչո՞ւ 97 տարիներ ի վեր դեռ չենք կարողանում ազգովին միաւորուել մեր պահանջատիրութիւնը ազգային, պետական մտածողութիւն ու ծրագիր դարձնելու:

Մեր անկարողութեան ազդակները ոչ միայն արտաքին աշխարհից են գալիս, ինչպէս սովոր ենք միշտ պաշտպանուել գոյութիւն ունեցող այդ արգելքներով, այլ՝ կարծում եմ՝ ազգային հոգեբանութեան արգասիք են:

Շուտով հարիւր տարին է բոլորելու մեր դէմ գործադրուած Ցեղասպանութեան, իսկ մենք դեռ շարունակում ենք սերունդներ կրթել առանց պահանջատիրութեան, դեռ մեզնից ամայացած մեր հողերի վրայ միայն եկեղեցիներ ու մատուռներ ենք փնտռում ու բաւարարւում միայն նրանց շնչահեղձ, փլատակ գոյութեամբ, կարծես միայն ուխտատեղի են եղել մեզնից դատարկուած, մեր արիւնով ներկուած մեր բնակավայրերը, մեր դարաւոր տարածքներում չենք ապրել, այլ միայն որպէս աղօթավայր օգտագործել: Կարծես ոչ մէկ կենսագրութիւն է կերտուել, ապրուել, կեանք առել այդ հողերում: Միթէ՞ մեր յաջորդ սերունդներին ոչինչ ունենք կտակելիք, միթէ՞ նրանք էլ միայն վանք ու մատուռի մի չնչին մասի վերադարձով են գոհանալու եւ մեզ պէս մեր ազգային իրաւունք-պահանջը շարունակելու են տեսնել օտար տէրութիւնների ողորմածութեան մէջ: Շարունակելո՞ւ են մեզնից պահանջուող գործը փոխադրել նրանց ուսերին եւ ազգովին սեւեռուել միայն նրանց գործունէութեան վրայ: Միթէ՞ հայի համար հայրենի դարաւոր հողը այդքանո՛վ է սահմանափակւում: Եր՞բ ենք խօսելու մեր հողերի գոյների ու երանգների մասին, այնտեղ սկիզբ առած կեանքերի մասին, որոնք դեռ ապրում են մեր մէջ, սնում են մեզ ու ստիպում են, որ չյոգնենք մեր պայքարից, որ տէր դառնանք մեզնից խլուածին:

Մենք այս օրերին առաջինը կենտրոնանում ենք այդ վայրագ եղեռնագործութեանը զոհ դարձած մեր մտաւորականների եղերական յօշոտման վրայ, որը այս ձգուած 97 տարիների ընթացքում, դարձրել ենք մեր ժողովրդի արեւմտահայ հատուածի բնաջնջումը վառ պահող, մեր միլիոնաւոր զոհերի յիշատակը դէպի մեր պահանջատիրութիւնը մղող՝ երբեք չմարող ջահ:

Ի՞նչ են յուշում, ի՞նչ ենք տեսնում նրանց կացնահարուած, քարերով ջախջախուած կեանքերի ընդհատման մէջ: Փնտռո՞ւմ ենք արդեօք այն հարցերի պատասխանը, որն այսօր դրուած է նաեւ մեր առջեւ: Փորձո՞ւմ ենք պատռել մեր հոգիներում արմատացած օտարավստահութիւնը եւ մեր ճակատագրի տնօրինութիւնը մեր ձեռքը վերցնել: Չե՞նք կրկնում արդեօք այն սխալները, որոնց համար մինչեւ օրս մեղադրում ենք մեր ազգային գործիչներին՝ թուրքի հանդէպ ունեցած նրանց հաւատի համար:

Իմ այս գրութեամբ, ուզում եմ կրկին անդրադառնալ ամենավայրագ միջոցով կեանքից զրկուած հայապաշտ մէկ հայի կենսագրութեան՝ մի քանի կարեւոր յիշատակումով, սթափեցնելու համար ոչ միայն այն մարդկանց, ովքեր մեր դէմ գործուած եղեռնագործութեան մեղաւորութիւնը դեռ շարունակում են մեր մէջ փնտռել, այլ ովքեր դեռ ջանք չեն խնայում ոտնատակ տալով մեր իրաւունքները՝ բարեկամանալ թուրքերի հետ:

Այս տարի մեր միլիոնաւոր զոհերի հետ լրանում է նաեւ Գ. Զօհրապի յօշոտման 97րդ տարին:

Գրիգոր Զօհրապ

Անցեալ տարի լրացաւ իր ծննդեան 150 տարին: Ստեղծագործող, որը մտաւ մեր պատմութեան մէջ որպէս Նորավէպի Իշխան, որպէս երբե՛ք դատ չկորցրած փաստաբան, որպէս ճարտար հռետոր, որպէս ազդեցիկ երեսփոխան՝ թուրք խորհրդարանում, որպէս իր ժողովրդին անսակարկ ծառայող, իր ժողովրդի ողբերգութիւնը կիսած հայ: Բայց ցաւալին այն է, որ մենք աւելի շատ նշում ենք ոչ թէ նրա ծննդեան, այլ ողբերգական մահը, որպէս նուէր թուրք նենգ կառավարութիւնից, որի յաջողութեան համար այնքա՛ն աշխատանք ու եռանդ էր ներդրել նա:

Մինչեւ օրս շատերի համար անհասկանալի է այս մեծ հայասէրի գործունէութեան եւ հաւատամքի մանրամասները, անյայտ է նաեւ նրա անսակարկ նուիրուածութիւնը իր ազգին ու նրա հարցերին: Այսօր միասին թերթենք նրա կենսագրութեան այն կարեւոր էջերը, որոնք աւելի մօտ են մեր այսօրուան իրավիճակներին:

1914թ. Օգոստոս 3ին, Բրինքոբօում վարձած իր ամառանոցում, Գ. Զօհրապը հանդիպում է իր վերջին տարիների մտերիմ ընկերներից յեղափոխականներ Արմէն Գարոյի եւ Վարդգէս Սերէնգուլեանի հետ: Յիշեցնեմ, որ Թուրքիան դեռ պաշտօնապէս չէր յայտարարել իր մուտքը պատերազմի մէջ, եւ ժողովուրդը անտեղեակ էր, որ այդ ընթացքում թուրքերը գաղտնի բանակցում էին գերմանացիների հետ՝ պատերազմի մէջ մտնելու համար: Այդ երեկոյ Զօհրապի եւ իր ընկերների խօսակցութեան հիմնական հարցն էր. «Եթէ թուրքիան պատերազմի մէջ մտնէ, հայոց վիճակը պատերազմի միջոցին ի՞նչ պիտի ըլլայ»: Երեքով հարցարան էին կազմել եւ իւրաքանչիւրը իր կանխատեսումն էր գրել: Ըստ Արմէն Գարոյի՝ «Պատերազմ պիտի ըլլայ, բայց ջարդ չպիտի ըլլայ»: Վարդգէսի ենթադրութեամբ՝ «Թուրք եւ ռուս պատերազմ չպիտի ըլլայ եւ ոչ ալ ջարդ»:  Իսկ Զօհրապը գրել է. «Սահմանագլխին Ռուսիոյ կողմը պիտի անցնին, միւս մասերուն մէջ մասնակի ջարդերու եւ թալաններու պիտի ենթարկուին»:  Յեղափոխական զոյգ գործիչների լաւատեսութիւնը եւ գործող իշխանութեան խորհրդարանի ամենաազդեցիկ անդամի՝ Զօհրապի, անտեղեակութիւնը օրուայ ծրագրուող ու յետագայում գործադրուող իրադարձութիւնների հանդէպ, այսօրուայ չափանիշով դատելու դէպքում՝ զարմացնում է մեզ, որը եւ մինչեւ օրս յանգեցնում է տարբեր վերլուծում հետեւութիւնների, անսպառ քննադատութիւնների, նոյնիսկ՝ լուրջ մեղադրանքների: Բայց այդ օրերի իրավիճակում քննելիս՝ գալիս հաստատում ենք, թէ թուրքերը որքա՛ն գաղտնի են գործել: Զօհրապի 1914թ. Դեկ. 4-17 գրառումներից մէկը այդ է հաստատում. «Ճաւիտ պէյ առաջին անգամ ըլլալով ըսաւ մեզի, որ եւրոպական պատերազմին յայտարարութենէն քիչ ետք՝ Թուրք դահլիճը յանձն առած է մասնակցելու պատերազմին՝ յօգուտ Գերմանիոյ: Այս յանձնառումը կատարուած, լմնցած էր, առանց դահլիճին (խորհրդարանի) բոլոր անդամներուն գիտութեանը: Սկիզբէն ի վեր քրիստոնեայ նախարարներուն այսպէս կարեւոր խնդիրներու մասին որեւէ տեղեկութիւն չէր հաղորդուեր, բայց այս անգամ իսլամ նախարարներէն շատերէն ալ գաղտնի պահուած էր»: Զօհրապն իր մէկ նախադասութեամբ արդէն բնութագրում է հայ երեսփոխանների կացութիւնը թուրք խորհրդարանում:

Շուտով, իրավիճակների եւ Երիտթուրքերի վերաբերմունքի կտրուկ փոփոխման հետ, այս հայ երեք գործիչների դիւրահաւատութիւնն էլ ջարդ ու փշուր է լինում: Ա. Գարօն աշնանը մեկնում է Կովկաս ու դառնում կամաւորական շարժման ղեկավարներից: Իսկ Վարդգէսն ու Զօհրապը դառնում են իրենց դիւրահաւատութեան զոհը:

«Ո՞ւր փախչիմ, որո՞ւ թողում սա անտէր ու անգլուխ ժողովուրդը: Պարտքս է մինչեւ վերջը պատնէշին վրայ կենալ». այսպէս է պատասխանել Զօհրապը պոլսահայ մեծահարուստ Մարթըն Յակոբեանին, Ապրիլեան ձերբակալութիւնների սկսուած օրերին՝ մերժելով նրա առաջարկած գումարը Պոլիսէն փախչելու համար:

Արդեօք ա՞յս հաւատն էր նրան ստիպել, որ տեսնելով հանդերձ իր շուրջ կատարուող մասսայական ձերբակալութիւններն ու լսելով Պոլսից դուրս կատարուող ջարդերի, տեղահանութիւնների, աքսորի մասին՝ նա դեռ շարունակում էր Պոլսում մնալ, խորհուրդ տալով հրաժարական ցանկացող պատրիարքին, որ՝ «վհատելու, վախնալու չէ: Ամէն մարդ իր պարտականութեան գլուխ պէտք է գտնուի» (ԻԴ, թ 5, 68):

Ի՞նչն էր Զօհրապին ստիպում հաւատալ, որ իրենք, այսինքն՝ ազգային հարցեր լուծողները, կարող էին այս անգամ էլ իրենց ժողովրդին օգնել: Ինչո՞ւ էին համոզուած, որ իրենց հաւատարմութիւնը թուրքերին հաստատելով՝ կարող են փոխել նրանց թշնամական տրամադրուածութիւնը: Հայերի կողմից ուղարկուող անվերջանալի աղերսագրերը դէպի «Բարձր դուռ», դա են հաստատում: Դա հաստատում է նաեւ, թէ որքա՛ն ծանր է եղել նաեւ պատրիարքի գործունէութիւնը:

Իսկ այսօր նոյն հողի վրայ գործող մեր սրբազանը, մէկ այլ թուրք պաշտօնեայի՝ Տաւութօղլուին, ասում է. «Օսմանեան շրջանին շատ երջանիկ էինք» («Ասպարէզ» 6 Մարտ, 2012):

Մինչեւ օրս, մեր ժողովրդի մի տգէտ մասսա, Զօհրապին մեղադրում են դաւաճանութեան մէջ, որ նա թուրք խորհրդարանի մէջ լինելով հանդերձ, չի կասեցրել հայերի ջարդերի Երիտթուրքերի ծրագիրը:

97 տարի է անցել մեր ժողովրդին ոչնչացրած ահաւոր աղէտից, եւ մենք դեռ չենք կարողանում ազգովին ըմբռնել մեր բնաջնջման հիմնական պատճառը: Դեռ շարունակում ենք մեղքը մեր մէջ փնտռել, մեղադրել մեր անգլուխ ազգի առաջնորդներին՝ կուսակցութեանը, մեր երեւելի մտաւորականներին ու քաղաքական գործիչներին, որոնք իրենց կեանքով վճարեցին անուանի լինելու, ազգին օգնելու համար:

Թէեւ այսօր մենք անհամեմատելի շատ փաստագրական հրատարակութիւններ ունենք թուրքերի՝ մեր դէմ ծրագրած Ցեղասպանութիւնը բացայայտող, քան երբեւէ, բայց ինչպէս երեւում է, դրանք աւելի շատ օտարներին այն ծանօթացնելն է, քան՝ մեր ժողովրդին կրթելը: Մեր անտարբեր, մակերեսային, ծոյլ մօտեցումը՝ մեր պատմութեան ամբողջական խորը ընկալման ու մինչեւ իսկ մեր պահանջատիրութեան, այդ է հաստատում:

Բայց շարունակենք թերթել Զօհրապի նօթագրութիւնները՝ տեսնելու, թէ նա ինչպէ՞ս է ընդունել, վերլուծել կատարուող իրադարձութիւնները, ի՞նչ մասնակցութիւն է ունեցել այդ օրերի քաղաքական իրադարձութիւնների մէջ եւ որքանո՞վ ինքը կարող էր օգնել իր ժողովրդին: Չէ՞ որ վերը յիշուած հատուածում ինքն էլ հաւատացել է, որ կարող է օգտակար լինել իր ազգին:

Իր օրագիր-գրառումները ընդգրկում են 1912-1915թթ. արեւմտահայութեան անհանգիստ, վտանգներով լեցուն կեանքի վերջին շրջանը. նրանք երբեմն գրուած են հոգեկան տագնապի պահին, յաճախ շուտափոյթ գրառումներ են՝ հաւանաբար աւելի ուշ դրանց մանրամասն անդրադառնալու համար, ուր բաւական տեղեկութիւններ կան ոչ միայն այդ օրերի իրադարձութիւնների զարգացման, այլ նաեւ հայութեան մտածումի ու դէպքերի ընկալման մասին, յատկապէս՝ Հայկական բարենորոգումներին եւ Առաջին Աշխարհամարտին վերաբերող, որոնք դարձան պարարտ հող մեր բնաջնջման համար:

Զօհրապի այս տեղեկութիւնները անգնահատելի են ոչ միայն ճշգրիտ վկայագրութեամբ, այլ քանի որ այն միակ փաստագրութիւնն են, որ գրուած են օրը օրին, այսինքն՝ դէպքերի շարժման, առաջացման վիճակի մէջ՝ իրադարձութիւնների մասնակցի, գործող անձի կողմից, եւ ոչ թէ դիտողի կամ ուրիշների պատմածների հիման վրայ: Եւ միակն են, որ գրուած են անմիջապէս՝ ոչ թէ աւելի ուշ, յիշողութեան վրայ յենուած, ինչպէս այդ ժամանակաշրջանն ու դէպքերը ներկայացնող միւս ականատեսների պահպանուած յուշագրութիւններն են: Իր այդ գրութիւններում ամբողջովին բացայայտւում է ոչ միայն դէպքերի զարգացումը, այլեւ ազգանուէր, ազգի ցաւերով ու նրա ճակատագրով տառապող մարդը, գրողը, անխոնջ պահանջատէրը եւ դիւրահաւատ հայը:

Զօհրապն էլ, ողջ արեւմտահայութեան պէս, համիտեան հայաջինջ քաղաքականութիւնից շնչահեղձ եղած՝ Օսմանեան սահմանադրութիւնից էր սպասում հայերի վիճակի բարելաւումը, հայկական հարցի լուծումը: Այդ հաւատով էլ Սահմանադրութեան հաստատումից յետոյ, նա Փարիզից ետ է վերադառնում Պոլիս: Տեսնելով հանդերձ, որ հայերի հանդէպ բռնութիւններն ու անօրինութիւնները դեռ նոյն ձեւով շարունակւում են, ազգը ուրիշ ոչ մէկ այլ պաշտպան ունի իր իսկ հողերի վրայ, իր իրաւունքները ամբողջովին կորցնում է. նա դեռ յորդորում էր հայութեան՝ ժամանակ տալ, համբերել, վստահել Երիտթուրքերին, իրապէս հաւատալով, որ յեղաշրջումը փոխելու է թուրքերի վերաբերմունքը հայերի հանդէպ: Ահա թէ ինչու, նոյնիսկ Ատանայի ջարդից յետոյ նա խորհուրդ էր տալիս՝ «սրտերնուս սուգը եւ կսկիծը պահելով հանդերձ, ամէն ժամանակէ աւելի փարիլ Օսմանեան սահմանադրութեան…» (Յ. Թերզեան, Կ.ԱՅ.1912):

Թէեւ իր այս մօտեցումը շատերի համար սխալ մեկնաբանութիւնների առիթ է դարձել, նրան համարել են մինչեւ իսկ Երիտթուրքերի գործակից, բայց իրականութիւնն այն է, որ նա հանդարտեցնելով հանդերձ շուարած, իրարանցումի մատնուած ժողովրդին՝ միաժամանակ խիստ անսքօղ բողոքներ է ներկայացրել իր մասնակի հանդիպումներում վարչապետներ Քամիլ ու Հիլմի փաշաներին ու ներքին գործոց նախարար Թալէաթին, Ազգային ժողովի նիստերին: Իր տասնեակ բողոք տեղեկագրերը այդ են հաստատում, իսկ ամենանշանաւորը՝ նոր վարչապետ Ք.Մ. Սայիտ փաշային գրած բողոքագիրն է, ուր շեշտում է, որ «ամենեւին էլ պատահականութեան եւ անփութութեան հետեւանք չեն հայերու հանդէպ գործադրուող ճնշումները, այլ՝ պետութեան կողմէ որոշուած քաղաքականութեան փաստ»: Այս բողոքագիրը միայն կառավարութեան շրջանակում չի մնացել. այն 1911թ. տպագրուել է Պոլսում, «Ազատամարտ» օրաթերթում, Դեկտ. 21:

Ուրեմն շատերի նման Զօհրապն էլ գիտէր թուրքերի քաղաքական մեծ նպատակը՝ Համա-օսմանացումը: Բայց եւ միաժամանակ վստահում էր Երիտթուրքերին, քանի որ նրանք դժգոհ լինելով Համիտի բռնակալ իշխանութիւնից՝ յեղաշրջում էին արել: Հայերը Երիտթուրքերի այդ քայլը ընդունել էին անսակարկ  վստահութեամբ՝ հաւատալով, որ նրանք էլ իրապէս ձգտում են քաղաքակիրթ պետութիւն ստեղծելու, ուր հայը, ըստ նրանց տուած խոստումների՝ կարող է ապահով կեանք վարել, անտեսելով, որ թուրքը քաղաքական իր ծրագրուած շահերով գործող տիրապետութիւն է: Բայց պետականութեան մտածողութիւնից զուրկ հայը ինչպէ՞ս թափանցէր, ինչպէ՞ս կռահէր նրանց ծրագիրը: Բնականաբար, հաւատալով Երիտթուրքերի՝ երկիրը իրապէս փոխելու խոստումներին՝ Զօհրապն էլ փորձում էր նրանց ուշադրութեան ներկայացնել այն բոլոր խեղաթիւրուած երեւոյթները, յատկապէս հայերի հանդէպ, որով դեռ ղեկավարւում էր երկիրը: Նա մերկացնում էր մինչեւ իսկ խորհրդարանում տիրող ազգային խտրականութիւնը, ուր հայ պատգամաւորների վիճակը ոչ միայն չէր կարելի բաղդատել թուրք պատգամաւորների հետ, այլ անհամեմատելի էր նոյնիսկ փոքրամասնութեան միւս անդամների հետ: Բուլղար պատգամաւոր «Բաւլոֆը վստահ է՝ անդին Պուլկարիա մը կայ, Պուշօն կը մտածէ, թէ իր պաշտպանած դատին կը հետեւի Եւրոպա մը, որ հէլլենասէր է ու Յունաստան մը ունի իր ետին, իսկ Զօհրապ Հայաստանի ետեւը կը տեսնէ… ո՛չ ոք. ընդհակառակը, կը տեսնէ հոն քիւրտերը ու չի կրնար մոռնալ կոտորածը, որ Կիլիկիա արիւնլուայ ըրաւ»: Այսպէս, իւրաքանչիւր առիթով նա քննադատում եւ պաշտպանում էր բոլորի ուշադրութիւնից լքուած, թուրքերի ողորմածութեանը յանձնուած իր ժողովրդի շահերը:

Վ. Փափազեանի յուշագրում կարդում ենք, թէ ինչպիսի՛ բուռն վէճեր էր ունենում Զօհրապ, իր խօսքերով՝ «ատամ-ատամի եկած էր Իթթիհատի հետ» (Անդ. 1934թ.):

Պատերազմի սկիզբին իրավիճակները գահավէժ փոխւում են եւ շուտով Զօհրապն էլ ողջ հայութեան հետ ամբողջովին հիասթափւում է սահմանադրութիւնից եւ զայն գործադրող իշխանութիւնից՝ Երիտթուրքերից: Նա տեսնում էր, որ հայի վիճակը ոչ միայն չի բարելաւում, այլ նոր հալածանքների է ենթարկւում, եւ բնականաբար, քանի որ ամբողջովին նուիրուած էր իր ազգի իրաւունքները պաշտպանելու գործին, նրան փրկելու ճանապարհներ էր փնտռում: Փորձում է Հայկական հարցը միջազգային լուսարձակի տակ դնել եւ այդ միտումով, 1913թ. Փարիզում, Մարսէլ Լէար կեղծանուամբ հրատարակում է «Հայկական Հարցը Վաւերագրերի Լոյսի Տակ», «Սեբաստիայի Նահանգը Եւ Հայերի Դրութիւնը» ֆրանսերէն աշխատութիւնները:

Յոյսը ամբողջովին թուրքից կտրելով՝ տեսնելով, որ այլեւս թուրքից ոչինչ կարելի է սպասել, նա սկսում է իրավիճակները տեսնել այնպէս, ինչպէս այսօր մենք ենք տեսնում՝ օտար երկրների պաշտպանութեան մէջ: Այսինքն՝ իր ազգի հարցերը լուծող մի հզօր երկրի թիկունք, որը հակազդէր Թուրքիայի վրայ, նեցուկ կանգնէր, պաշտպանէր արեւմտահայութեանը եւ նրա շահերը: Այդ ուժը նա տեսնում էր Ռուսաստանի մէջ: 1914թ իր գրառումներից մէկում նշում է, թէ ինչո՛ւ է ապաւինում ռուսներին: «Ռուսիա մեզի դաւելու պէտք չունի:  Իր շահերը մեր համեստ շահերուն եւ իրաւունքներուն հետ անհամաձայն չեն»: Այս հաւատն է նրան մղում իր անխոնջ մասնակցութիւնը բերելու Հայկական բարենորոգումների ծրագրի իրագործմանը, որը եւ շատերի վերլուծմամբ՝ դարձաւ մեր կոտորածի պատճառը:

«Կրնայ պատահիլ, որ այսօր Հայկական բարենորորգմանց դատը բոլորովին լքուի ամէն պետութիւններէն: Կը հարցնեմ՝ ասիկա յաջողութի՞ւն մըն է թուրքաց համար: Բնա՛ւ, վասնզի ցորչափ հայ ազգը կա՛յ, իր բարենորոգմանց հարցն ալ գոյութիւն պիտի ունենայ, իր պահանջումներն ալ պիտի մնան եւ օր աւուր աւելի եւս ծանրանան» (Դեկ. 7/20 գր.): Իր այս տողերը հաստատում են, որ Զօհրապը չվստահելով Երիտթուրքերին, չվստահելով, որ օտար տէրութիւնները կը լուծեն իրենց հարցերը՝ երբե՛ք չի կասկածել, որ թուրքը կարող է իրենց վերջնականապէս ջնջել, տիրանալ իրենց հողերին:

Համիտեան ջարդերն ու բռնութիւնները կարծես բթացրել էին մեր ժողովրդի ներքին պաշտպանութեան բնազդը, որը մարդուն դարձնում է ոչ միայն զգօն, այլ ջնջում է իր միջից որեւէ մէկին վստահելու, հաւատալու զգայնութիւնը: Հայը կորցրել էր իր այդ զգայնութիւնը: Այդ են հաստատում Զօհրապի ոչ միայն Ապրիլեան ձերբակալութիւններին վերաբերող գրառումները, այլ նաեւ՝ աքսորից իր գրած խնդրագիր նամակները թուրք պաշտօնեայ անձերին:

Ահա՛ թէ ինչու Ապրլեան ձերբակալութիւնների ամենաթէժ օրերին, նա դեռ կարծում էր, որ համիտեան ոճն է օգտագործւում, որ կրկին մի քանի հարիւր հազար հայերի ոչնչացումով՝ երիտթուրքերը առ ժամանակ կը հանգստանան, հայերին «խելքի» կը բերեն, որ որեւէ անհնազանդութիւն չգործեն: «Պատահեցաւ ինչ որ պիտի պատահէր. երէկ գիշեր ոստիկանութիւնը շատ մը ձերբակալութիւններ ըրաւ հայերէն. բոլոր գլխաւոր դաշնակցականները… յետոյ շատ մը բժիշկներ եւ դեղագործներ (ով գիտէ՝ ի՞նչ պատճառով: Դաւադրութի՞ւն, անհիմն վա՞խ: Զգուշութիւ՞ն կամ հակահարուած՝ այլուր պատահած դէպքերու: Քիչ ատենէն պիտի իմանանք: Ես, ահա ազատ դեռ, իրօք այս ձերբակալուածներուն գլուխը կը գտնուիմ եւ գիտեմ, թէ ի՛նչ պատճառաւ ինծի խնայած են)», գրել է Զօհրապը իր օրագրում, Ապրիլ 12-25: Իսկ մէկ օր անց աւելացրել է՝ «ո՞ր օրին վերապահուած է հայոց ջարդը»:

Օրեկան տասնեակներով ձերբակալուողների պարագան անգամ չի արթնացնում հայութեան, որ դա իրենց վերջն է: Մի քանի օր յետոյ Կարնոյ երեսփոխան Յովսէփ Մատաթեանին հեռախօսով ասել է. «Համրուած են ժամերս» (Զ. 215):

Իմանալով հանդերձ, նա չի փորձել փրկուել: Ամօթ է զգացել իր մորթուող ժողովրդին լքել, պատասխանատու է զգացել կիսել նաեւ նրա ողբերգութիւնը, ի՛նքն էլ արժանանալ միլիոնաւորների դաժան ճակատագրին: Իսկ այսօր, 97 տարիներ յետոյ էլ, դեռ կան հայեր, որ մեղադրում են այս մեծ հայասէրին՝ իր ժողովրդին այսքա՛ն նուիրուած լինելու համար:

Ա. Ալպոյաճեանի յուշագրութիւնում կարդում ենք, թէ ինչպէ՛ս Զօհրապ իր հանգիստը կորցրած՝ ստիպուած է եղել «իր ճամբան սպասող տասնեակ կիներու եւ անձկալի ընտանիքներու օգնութեան պաղատանքները լսել», փորձել է օգնել բոլորին, որը եւ հարկադրել է նրան հայութեան դէմ կատարուող այդ սպանդի համար բացատրութիւն պահանջել Իթթիհատի ընդհ. քարտուղար Մ. Շիւքրի պէյից, եւ ներքին գործերի նախարար Թալէաթից: Եւ նրանց անտարբեր, հեգնական կեցուածքը նրան ստիպել է իր վերջին մտածումը նետել նրանց դէմքին. «Օր մը, ապահով եղէք, որ հաշիւ պիտի պահանջուի ձեզմէ, եւ դուք չպիտի կարենաք արդարացնել ձեր արարքները» (Ա. Ալպոյաճեան, Զ. 215):

Սա նաեւ ապրողներիս իր պատգամն է, որը 97 տարիներ ի վեր փոխանցում ենք մեր սերունդներին եւ ականատես լինում, թէ ինչպէ՛ս է թուրքը փորձում ուրանալ իր գործած ծրագրուած ոճիրը, թէ ինչպէ՛ս են փորձում քօղարկել, որ մեր ձորերն ու դաշտերը դարձրեցին մեր գերեզմանները, որ մի լուսաւոր, նշանաւոր Զօհրապի կեանքը գազանօրէն լափեց թուրք կառավարութիւնը՝ ողորմելի մարդասպանի ձեռքով, որը յետոյ պարծենալու էր իր ազգային ծիների գազանային յատկութիւնով. «Զօհրապը ձեռք անցուցի: Ոտքիս տակ առի, քարով մը գլուխը ճզմեցի, ճզմեցի, ճզմեցի, մինչեւ որ սատկեցաւ» (Զ. 252):

Զօհրապը մէկն էր միայն այն միլիոնաւորներից, որոնք այս ձեւով եւ աւելի դաժան չարչարանքներով նահատակուեցին:

Միթէ՞ այս դէպքերի յիշատակումը ամէն տարի այս օրերին մեզ չի սթափեցնում: Միթէ՞ դեռ թուրքին վստահելու իրաւունք ունենք: Միթէ՞ կարող ենք դեռ մեր Արցախի համար զիջումներ ընդունել կամ նոյնիսկ՝ մտածել:

Այս ամէնը գալիս է մեր պետական ազգային իրաւունքների ծրագրի բացակայութիւնից: Մեր նման մի երկիր, որը դեռ կիսուած, բաժանուած է տարածքներով, մտածելակերպով ու հոգեբանութեամբ այլեւս չի կարող առանց ազգային կեցուածք ծրագրի գործել, չի՛ կարող իր ազգային խնդիրները օտարների սեղանին կեր դարձնել:

Այստեղ ուզում եմ մէջբերել լեհ մի զինուորականի՝ Եոզէֆ Պոմէակովսկու, գրառումը, որը 1909-1918 եղել է Աւստրա-հունգարական կայսրութեան կցորդը՝ Պոլսում: «Սուլթանի յաջորդների կառավարութիւնը դեռ պատերազմից առաջ որոշել էր ամենամօտիկ հնարաւորութեան դէպքում՝ ուղղել նախկին սուլթանների սխալները՝ Օսմանեան կայսրութեան մնացորդները ազատել նոր բաժանումներից», (խօսքը մեր հողային տարածքների մասին է), («Օսմանեան Կայսրութեան Փլուզումը», էջ 128թ.):

Տեսնու՞մ էք, թէ որքա՛ն տարբեր է մեր եւ թուրքերի մօտեցումը՝ երկիր ստեղծելու եւ պահելու ձգտումներում… Նրանք մինչեւ օրս էլ շարունակում են սուլթանների սխալները ուղղել, նրանց կէս թողածը լրացնել… վկան նաեւ այսօրուայ քիւրտերի դէմ գործադրուող ոչնչացումն է:

Բայց չէ՞ որ մենք դեռ պահանջներ ունենք իրենցից:

Մենք էլ ուզում ենք սուլթանի յաջորդների սխալները ուղղել՝ նրանց սեփականացրած մեր տարածքները ետ վերցնել:

Մարտ 31, 2012

«Ազգերը չեն կրնար զատուիլ իրենց անցեալէն առանց պատիժի»

Յ. ՕՇԱԿԱՆ

Այսօր, տակաւին կան հայեր, որոնք կ՛ուզեն զատուիլ իրենց անցեալէն: Ինչո՞ւ: Շատ պարզ է: Որովհետեւ կ՛ուզեն հանգիստ ապրիլ եւ վայելել կեանքը: Եւ… ի՞նչ ըսել է կեանքը վայելել: «Նորմալ» մարդուն համար, այդ կը նշանակէ ապրիլ երկար եւ առողջ… առանց զրկանքներու:

Ակնարկելով Օշականի վերոյիշեալ մտքին (ԲԱԳԻՆ, Յ. Օշական, Փետրուար 1974, էջ 80),  ինչ որ առաջին հերթին ինծի սոյն գրութիւնը թելադրեց, կը տարուիմ մտածելու, թէ մենք ե՞րբ զատուեցանք մեր անցեալէն, որ մինչեւ այսօր կը կրենք  այդ պատիժը:

Ի՞նչ փոխուած է այսօր: Անցած են այն օրերը եւ այն սերունդները, որոնք ստրուկի պէս կը մտածէին եւ ստրուկի հոգեբանութիւն ունէին: Դժբախտաբար, սակայն, տակաւին կան նմոյշներ այդ սերունդէն, որոնք կ՛ուզեն զատուիլ իրենց անցեալէն: Նոյնիսկ, հայրենիքի մէջ, վերանկախացման առաջին տարիներուն, կար մշակոյթի նախարար մը, որ կը պնդէր, թէ աշակերտներուն  պէտք չէ խօսիլ կամ դասաւանդել Եղեռնի մասին, ժխտական հոգեվիճակ չստեղծելու համար նոր սերունդին մէջ:

Վերադառնալով Յ. Օշականի մտքին, հաստատենք թէ մենք երբեք չենք զատուած մեր անցեալէն մինչեւ հիմա, եւ երբեք ալ պիտի չզատուինք յետ այսու: Ընդհակառակը. մեր յիշողութիւնը հետզհետէ կ՛ուռճանայ այնքան, որ կը հաւատանք, թէ մեր յաջորդ սերունդները եւս բնաւ պիտի չզատուին իրենց հայրերու եւ մեծ-հայրերու անցեալէն: Վկայ. մեր այսօրուան երիտասարդութիւնը, որ ոգի ի բռին կ՛աշխատի, ամէն առիթով թուրքին յիշեցնելու համար իր «թրքութիւնը»: Թուրքը միշտ պիտի գիտնայ մեր վճռակամութիւնը այս հարցին շուրջ:

Երբեմն կը մտածեմ, կամ մեզի մտածել կու տան, թէ մեր այս հոգեբանութիւնը հիւանդագին է: Ես կը մտածեմ նոյնիսկ, որ այս հիւանդութիւնը ժառանգական է. որ ան կը փոխանցուի սերունդէ սերունդ՝ դրօշարշաւի պէս: Ներկայիս, կրնանք ըսել, թէ այդ հիւանդութիւնը կը փոխանցենք յաջորդ սերունդին, բան մըն ալ աւելիով: Կը հաւատամ, որ Հայ Դատին հաւատացողներուն միակ յոյսը երիտասարդութիւնն է այսօր: Բայց պէտք է արագ շարժինք: Որովհետեւ ժամանակը մեր կարծածէն շատ աւելի արագ կը թաւալի:

Շարունակելով մտորումներս, երբեմն, այն տպաւորութիւնը կ՛ունենամ, թէ հայերը մրջիւններ են, որոնք ոտքի կոխան կ՛ըլլան միշտ այնպիսի մարդոց կողմէ, որոնք նոյնիսկ «ներողութիւն» մը չեն ըսեր եւ, վստահ եմ՝ չեն ալ զղջար՝ արարքէն ետք: Մենք այդքա՞ն մանր ենք արդեօք, որ  մարդիկ ընդհանրապէս չեն տեսներ մեզ: Բայց, մեզ պիտի տեսնեն կամայ-ակամայ, եթէ մեծ խումբերով քալենք. նոյնիսկ այդ անտեղի հարցումները ընողներուն հետ:

***

Գիտենք. կան մեր դատին պէս դատեր ունեցող ժողովուրդներ, որոնցմով ամբողջ աշխարհ կը տագնապի եւ կը հետապնդէ անոնց «արդար» դատը: Ռոտեզիա, Սուտան (Տարֆուր), եւայլն: Անուանի դերասաններ, ինչպէս օրինակ՝ ամերիկացի դերասան Ճորճ Քլունի, այնքան շատ կ՛աշխատի Տարֆուրի համար, որ մարդ կը նախանձի ի տես այն հոգատարութեան, որուն արժանի կ՛ըլլան այլ ազգեր:  Իսկ մենք՝ բնաւ… եւ ո՛չ մէկ ատեն: Ուրեմն, ճիշդ է թէ մենք մրջիւններ ենք: Ահա՝ ԱՅՍ է մեր պատիժը:

Երբ կը խօսինք արդար հատուցման մասին Թուրքիոյ կողմէ, դժբախտաբար, ունինք հայրենակիցներ, որոնք անդադար եւ անպայման կ՛ըսեն. «է՛հ, եթէ այդ հողերը մեզի տան, ո՞վ պիտի երթայ եւ ապրի այնտեղ»: Այսինքն, տակաւին պայքարի չսկսած, արդէն իսկ պարտուած են: Մենք կ՛երթանք թէ չենք երթար, ատիկա մեր գիտնալիքն է: Կ՛ապրի՞նք այդ հողերուն վրայ, թէ ոչ. այդ ալ մեր գիտնալիքն է: Մեր հողը մեզի կը պատկանի, ոչ թէ թուրքին: Անոր ապագայ ճակատագրով մենք կը մտահոգուինք, ո՛չ թէ թուրքը:

Վերոյիշեալ հայրենակիցները մեզի ըսել կ՛ուզեն. «Մեզ մի անհանգստացնէք ձեր մոլեռանդ ազգայնականութեամբ: Ձգեցէք որ հանգիստ ապրինք: Հոս կամ հոն՝ ի՞նչ տարբերութիւն կ՛ընէ: Կարեւորը այն է, թէ կ՛ապրինք: Եւ մտածե՜լ, որ թերեւս այս խօսքերը ըսողներուն մեծ հայրը, մեծ մայրը, հօրաքոյրն ու մօրաքոյրը, հօրեղբայրն ու մօրեղբայրը զոհուած են աքսորի ճամբուն վրայ, կամ աւելի կանուխ՝ իրենց հօրենական տան շեմին: Ո՛չ մէկ երիտասարդ հայ կամ հայուհի, պիտի չուզէ որեւէ տեսակի կապ ունենալ այդպիսի պարտուողական հոգի ունեցող մէկուն հետ: Պիտի չուզէ նոյնիսկ սուրճ մը առնել՝ անոր ընկերակցութեամբ: Ոչ ալ պիտի կարենայ զրուցել անոր հետ: Այդպիսի փիլիսոփայութիւն ունեցող հայ մը չի կրնար որեւէ բան ճիշդ ընել կամ ճիշդ ըսել, որովհետեւ ճիշդ չի զգար. գէթ մեր տեսակէտէն: Այսինքն բան մը, շատ կարեւոր բան մը պակաս է այդ հոգիին մէջ, եւ շատ աւելի լաւ կ՛ըլլայ, եթէ ան ինքզինք հայ չկոչէ: Ասիկա ցեղապաշտութիւն չէ, այլ արդարութեան որոնում. բան մը զոր երբ գտնենք, վստահ ենք, որ մեր նահատակներուն սիրտը «պիտի հովանայ»:

Ասիկա նաեւ ցոյց կու տայ թէ, ինչպէս Օշական կ՛ըսէ, կան հայեր, որոնք «զատուած են իրենց անցեալէն»: Ճիշդ այդ պատճառաւ իսկ, ՄԵՆՔ բոլորս կը կրենք գլխագրով այդ Պատիժը: Բայց, ես վստահ եմ, կու գայ օր, որ իրենց պատիժը պիտի ըլլայ աւելի մեծ քան մերը: Ժամանակի ընթացքին, այդ պատիժը պիտի ըլլայ աւելի ահագնացած եւ անտեղիտալի, եւ մենք ցաւով պիտի դիտենք ոչխարներու այդ հօտը, որուն վախճանը պիտի գայ շատ շուտով: Անոնք կրնան վերապրիլ, բայց ո՛չ իբրեւ հայեր: Այն ատեն, թող երթան եւ վայելեն այդ անիմաստ կեանքը, որ ոչ սկիզբ ունի եւ ո՛չ վերջ, ինչպէս որ ընդհանրապէս կը նկարագրուի կեանքը՝ դժոխքի մէջ:

Կը մօտենայ Եղեռնի հարիւրամեակը եւ հայեր ակնդէտ կը սպասեն այդ օրուան, յաւուր պատշաճի ոգեկոչելու համար զայն: Արդեօք աւելի լաւ չէր ըլլա՞ր որ այդ բոլոր ծախսալից ձեռնարկներուն փոխարէն, հրատարակչական հիմնադրամ մը ստեղծէինք՝ գործածելու  Ցեղասպանութեան «թեմայով» անգլերէն կամ այլ լեզուներով ուսումնասիրութիւններ հրատարակելու աշխատանքին համար,  որպէսզի աշխարհը դուրս գայ իր թմբիրէն. նուազագոյնը՝ տեղեակ ըլլայ եւ հասկնայ մեր դատը: Այդ ուսումնասիրութիւնները ուշադրութիւն գրաւող եւ համոզիչ հատորներ պէտք է ըլլան, եւ ոչ՝ տարիներէ ի վեր կրկնուող հնաբանութիւններ: Թիրախը օտարներն են եւ մեր երիտասարդները, նաեւ ինչո՞ւ չէ, հայութեան այն մասը, որ իր հայրենակիցներուն առջեւ կը դնէ միշտ յաւիտենական սա հարցումը. «Ըսենք թէ մեր հողերը մեզի վերադարձան, դուն կ՛երթաս կ՛ապրի՞ս այնտեղ»:

Այստեղ եւս, Օշականէն այլ մէջբերում մը.

«Մոռցած ենք ՀՈՂԸ, թէ՛ իբրեւ յղացք, թէ իբրեւ զգայնութիւն:

«Մեր արիւնէն իսկ ջնջուած ըլլալու է այն հպարտ ու գեղեցիկ «ապահովութիւնը, որ հոգեվիճակն է հաւանաբար կարգ մը ժողովուրդներու, «իրենց սահմաններուն մէջ բերդացած ու ահազդու: Չեմ բանար սա զուգորդութիւններու «կախարդ հանգոյցը: Հիմա ո՛չ արքայ ունինք, ոչ նախարար» (ԲԱԳԻՆ, Յակոբ Օշական, «Մոռցուած Բաներ», Յունիս 1974, էջ 1):

Իսկ յիշելով Մուշեղ Իշխանը՝ «Ալ կը բաւէ Տէր Աստուած, մեր տունն ու տեղ դարձուր մեզ, թշնամիս իսկ մեզ նման ուրիշի դուռ չձգես…»:

ՌՈՒԲԻՆԱ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ

Վերեւում բերուած խորագիրը, իր հայերէնի մօտաւոր թարգմանութեամբ, հազիւ մէկ ամիս առաջ հրատարակուած աշխատութեանս է պատկանում: Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտի հովանաւորութեամբ եւ միջոցով լոյս տեսած այս աշխատութիւնս այժմ հրապարակի վրայ է եւ ընթերցողի դատողութեան յանձնուած: Բայց Ապրիլ ամիսն է ու ես ներքին մղում եմ զգում արտայայտուելու, ապրիլեան այս օրերին գլուխ գլխի, մտերմիկ, խօսելու ժողովրդիս էն մտահոգ տարրի հետ. իսկ նիւթս, մանաւանդ այս օրերին, չէր կարող այլ լինել քան միտքս ու կորովս կլանող Հայոց Ցեղասպանութեան գրականութիւնը եւ ներկայ ուսումնասիրութիւնս: Ուզում եմ գրել, բացատրել թէ ինչո՞ւ է այս աշխատութիւնս, ի՞նչ է բերում նա Հայոց Ցեղասպանագիտութեան ոլորտին, ի՞նչ է աւելացնում արդար հատուցման մեր պայքարի կայազօրին:

Ապրիլ ամիսն է ու ամէն հայի-յուսամ թէ ամէն հայի-հայեացքը 97 տարի առաջ մեր ժողովրդի դէմ կատարուած անմարդկային ոճրի ու հսկայ անարդարութեան վրայ է սեւեռուած: Ոճիր՝ որ լկտիօրէն ուրացւում է. անարդարութիւն՝ որ իր հատոյցը չի ստացել: Լարուած են ջղերը. շուտով հարիւրամեակն էլ կը շրջուի. պիտի կարողանա՞նք մինչ այդ գոնէ հանգրուանային լուծման հասնել: Ձեռնածալ չենք նստած. պայքարը գնում է բոլոր հնարաւոր ճակատներում: Այս գիրքն էլ որպէս մի համեստ զինուոր թող աւելանայ կայազօրին:

Ինչո՞վ եւ ինչպէ՞ս:

Ցեղասպանութեան գրականութեան ուսումնասիրութեան ընտրածս քսանհինգ ձիգ տարիների վրայ երկարող ճանապարհը դժուար էր.  ու այդ ճանապարհին պիտի նուիրէի հսկայական ճիգ ու ջանք, անհատնում կամք՝ չկորցնելու համար առողջ դատողութիւնս, գիտնականի սառնութիւնս ու անաչառութիւնս եւ վերջապէս՝ կուլ չգնալու, անդարձ չընկղմելու համար այն մութ ու դժխեմ եւ անտակ ծովում, որ աղէտի գրականութիւն  է կոչւում:

Վերջերս, երբ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտի տնօրէն դոկտ. Հայկ Դեմոյեանը Clara Barton ոսկէմեդալի տուչութեան առիթով ներկայացնում էր ինձ, գրքիս յառաջաբանից մէջբերելով՝ ասաց, թէ ինչպէս տիկ. Փիրումեանն է ասում, եթէ բոլորի համար տարուայ մէջ կայ մէկ Ապրիլ 24, իրենց տանը ամէն օր Ապրիլ 24 է: Իրականութեան մէջ, դա ամուսնոյս՝ Նշանի որակումն էր մի քիչ էլ իբրեւ գանգատ կամ անցանկալի իրականութեանն արտայայտութիւն՝ իմ ընդհանուր տրամադրութեան, բնաւորութեան ու խառնուածքի կրած փոփոխութեան մասին: Ուսումնասիրած ու խոր ընթերցումի ենթարկած նիւթս իր ազդեցութիւնն էր թողել իմ ընտանեկան կեանքի վրայ անգամ: Եւ իրօք՝ այդ ամբողջ ընթացքում Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերի ծանր տառապանքն ու հոգեվարքն եմ ապրել: Մղձաւանջային երազներումս ինքս ինձ գտել եմ աքսորի ու սպանդի սոսկալի ճանապարհներում խճճուած: Յառաջաբանի փոխարէն գրքումս բերած «Անձնական դիտարկում» գլխում փորձել եմ բացատրել այս հոգեբանական երեւոյթը եւ թէ ինչ ազդակներ իմ կեանքում ինձ այս նիւթին մղեցին եւ գրաքննադատութեան այս իւրայատուկ մօտեցումը թելադրեցին:

Ուրեմն կռահեցիք, որ գործս գեղարուեստական գրականութեան հետ է եւ ոչ պատմութեան արխիւների: Այլ խօսքով, ուսումնասիրութեանս դաշտը եղել է եւ միշտ է՝ գեղարուեստական գրականութիւնը, որովհետեւ հաւատում եմ, որ այդտեղ եւ ոչ պատմագրութեան մէջ է արտայայտւում հաւաքական աղէտ վերապրած ժողովրդի իւրայատուկ հոգեբանութիւնը: Այս գրականութեան ընդմիջից է պատկերւում Ցեղասպանութեան բացարձակ իրողութիւնը the universal truth, որ պատմական փաստագրութիւնների խորքում է պահուած: Ցեղասպանութեան գեղարուեստական գրականութիւնն է, որ աներեւակայելին ու անհասկանալին ընկալելի է դարձնում՝ մարդկային տեսադաշտին մօտեցնում: Հնարաւոր չէ Հայոց Ցեղասպանութեան ահագնութեան խորքերը թափանցել առանց կարդալու վերապրողների յուշագրութիւնները, ականատեսների գրառումները, վէպը, ինքնակենսագրական վիպագրութիւնն ու բանաստեղծութիւնը: Ես գեղարուեստական գրականութեան այս ուժի վրայ եմ յենուել, նրա միջոցով բացայայտելու Հայոց Ցեղասպանութեան հսկայական ազդեցութիւնը սերունդների վրայ: Յուսացել եմ, որ պիտի կարողանամ այդ գրականութեան հաւաքագրումով ու վերլուծումով ցոյց տալ աշխարհին պատկերը, միշտ մօտաւոր եւ երբեք լիակատար, այն անչափելի ոճրի, որ ցեղասպանութիւն կոչուեց եւ որից հրաժարւում է ցեղասպանը, որից վախուորած խուսափում են Թուրքիոյ նենգ քաղաքականութեան կառքին լծուած նրա «դաշնակիցները»: Այսպէս, ուսումնասիրութիւններիս մէջ երբեք չեմ նպատակադրել Հայոց Ցեղասպանութեան իրականութիւնը փաստել: Ցեղասպանութիւնը առկայ է: Կարիք չեմ զգացել այն փաստագրելու: Ցեղասպանութիւնը վերապրողներիս կեանքի մէջ է: Ցեղասպանութիւնը կարմիր թել է նրանց յիշողութիւնների, նրանց գրականութեան միջից անցնող: Ցեղասպանութիւնը աշխատութեանս մեկնակէտն է՝ փաստարկութիւնից այն կողմ անցնող: Գեղարուեստական գրականութեան վրայ հիմնուելով հանդերձ, ընտրածս գրական գործերի կամ աղբիւրների գեղարուեստական արժէքը այդքան կարեւոր ազդակ չի հանդիսացել ինձ համար: Գեղագիտական նկատառումները գործիս մէջ մեծ դերակատարութիւն չեն ունեցել: Lawrence Langer-ը որքան ճիշդ է նկատել՝  Ցեղասպանութեան գրականութիւնը ինչ «գեղեցկութեան» էլ որ հասնելու լինի աղտոտուած է իր թեմայի թշուառութեամբ:

Իսկ հիմա ճամբաս, որ դեռ իր աւարտին չի հասել:

1993ին հրատարակուած Ցեղասպանութեան վերաբերող իմ առաջին գրքում, The Literary Responses to Catastrophe, A Comparison of the Armenian and the Jewish Experience, որը իմ աւարտաճառի գրքային տարբերակն էր, հայ եւ հրեայ ժողովուրդների հալածանքներով ու աղիտալի անցքերով լի պատմութեան ընդմիջից վեր եմ հանել ու համեմատութեան եմ դրել պատմական աղէտների գրական ազդումները եւ թէ ինչպէ՛ս այդ աղէտները մեկնաբանելու համար ժամանակի ընթացքում յառաջացած եւ աւանդական դարձած յղացքները գոյատեւել կամ խախտուել են դէմ յանդիման գալով նախընթացը չունեցող, աներեւակայելի ու անբացատրելի մեծ աղէտին՝ Հայոց Ցեղասպանութեան եւ Հրէական Ողջակիզման: Ցեղասպանութեան գրականութեան ուսումնասիրութիւնս այդտեղ կանգ չառաւ: Պիտի ընդարձակէի, կարկինս աւելի լայն բացէի՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնն ապրած հայ գրողի ու բանաստեղծի, եւ նրա ստեղծագործութիւններում արտացոլող հայ մարդու, Աղէտը վերապրած մարդու աշխարհընկալման, հոգեբանութեան, կեանքի փիլիսոփայութեան կարելւոյն չափ լիակատար ու համապարփակ պատկերը տալու համար: Այսօրուայ սփիւռքահայ նոր սերնդի գրականութիւնը ըմբռնելու համար, պիտի պարզէի սերնդէ սերունդ փոխանցուած այդ մտայնութեան եւ հոգեվիճակի ազդեցութիւնը, որ պիտի իր արձագանգը գտնէր այդ գրականութեան մէջ:

Միջանկեալ պարզեմ, որ Հայոց Ցեղասպանութեան գրականութիւնը ինձ համար 1915ից յետոյ արտադրուած  գործերի մէջ չի սահմանափակւում ու Ցեղասպանութիւնը վերապրած առաջին սերնդի գործերով էլ չի վերջանում, այնպէս՝ ինչպէս որ Ցեղասպանութեան տեւողութիւնը Ա. համաշխարհային պատերազմի տարիներով չի բնորոշւում: Հայոց Ցեղասպանութիւնը պարփակում է 1894-96ի կոտորածները, 1909ի Կիլիկիոյ ջարդերը, 1915-23ի կոտորածներն ու տեղահանութիւնը եւ շարունակւում է ցայսօր:

Թէ ի՞նչ է պարունակում այդ գրականութիւնը: Միայն մօտաւոր գաղափար տալու համար, պարզեցնելու եւ ընդհանրացում կատարելու գնով ասեմ, որ 1915ը վերապրող առաջին սերնդի գրականութեան մէջ արեւմտահայ գրականութեան աւանդական յղացքներն ու գրական նորմերն են խօսում: Զապէլ Եսայեանի, Արամ Անտոնեանի, Սիամանթոյի եւ Դանիէլ Վարուժանի, մանաւանդ՝ վերջին երկուսի, ստեղծած բրտութեան լեզուն ու եզրաչափերն են պահպանւում: Այս գրականութեան մէջ մեծ մասամբ պատմւում է աղէտը, կամ հեղինակը ողբում է կորցրած սիրելիների, հայրենի տան ու հայրենիքի յիշատակը: Այդ պատումի ընդմիջից հեղինակը փորձում է բացատրել Աղէտը, գտնել պատասխանը այն հսկայ ԻՆՉՈՒի: Ինչո՞ւ պատահեց: Նախա՞նձն էր: Իսլամ կրօնի թելադրա՞նքն էր՝ սպաննել ոչ-իսլամին՝ Ալլահին դիւր գալու եւ երկնային փառքին տիրանալու համար, կամ թուրքի առհաւական բնութիւնն էր պատճառը, սպաննելու ոչնչացնելու բնազդը: Թէ՞ հայերի եսասիրութիւնը, անմիաբանութիւնը, միացեալ ինքնապաշտպանութեան բացակայութիւնը, կամ՝ գուցէ քրիստոնեայ Աստուածը լքել էր իր հօտը. Ալլահն էր տիրում ու իր կամքը թելադրում: Մեծ Եղեռնի արեան ու կրակի միջով անցած սերունդին տանջող հարցադրումները, որքան խորը եւ իմաստալից, սակայն, համոզիչ պատասխանի չյանգեցին: Սփոփիչ բացատրութիւն չկար՝ փոխանցելու համար այն սերնդին որ զոհի հոգեբանութեան պայմաններում հասակ էր նետում Սփիւռքում:

Համաշխարհային զանազան ընկերային-քաղաքական ու մշակութային հոլովոյթների ազդեցութիւնները պիտի դրսեւորուէին երիտասարդ սերնդի գրականութեան մէջ: Այդ սերունդը, անապատի սերունդը, մեծ մասամբ որբեր էին, ինչպէս Ուիլեըմ Սարոյեանն է ասել՝ «Պատերազմի տարիների հայ երեխաներ, որոնք խաբեցին թշնամուն ու չմեռան»: Ու նրանց միջոցով, սփիւռքեան նոր գրականութիւնն էր ստեղծւում, որի մէջ յատկանշական էր նոր արժէքների փնտռտուքը՝ փոխարինելու հին նորմերին ու աւանդութիւններին, որոնք մահուան էին դատապարտուած, երբ այլեւս չկար Արեւմտահայաստանը: Իսկ այդ գրականութեան խորքում անժխտելիօրէն առկայ էր Ցեղասպանութեան ցաւն ու նրա բացած վէրքը՝ ներգործումը հոգիներում:

Խաղաղ կեանք վարելու, ներկան ապրելու եւ սոսկալի անցեալը մոռանալու տենչը, անծանօթ եւ օտար աշխարհներում իր ինքնութիւնր գտնելու տուայտանքը, երիտասարդ գրողներին չափազանցութիւնների տարաւ: Օրինակը՝ Շահան Շահնուրի վիպական բայց կեանքին այնքան մօտիկ հերոսների յարձակումն ու սուր քննադատութիւնն է հայ մշակոյթի տիտանների ու պատմական արժէքների դէմ, հայ նախնիների ու նրանց փոխանցած քրիստոնէական ուսմունքի դէմ՝ նոյնիսկ դրանք Աղէտի պատասխանատուներ համարելով, ժխտումն ու քանդումն է նախա-Եղեռնեան հիմերի, սկզբունքների ու հաւատամքների՝ նորը կառուցելու մոլուցքով: Կարօ Փօլատեանի հերոսը յուսահատ ու անկար ցասումով հրաժարւում է այն ամէն ինչից որ հայկական է: Վազգէն Շուշանեանը ամբողջ իր կեանքում չի կարողանում ձերբազատուել որբի հոգեկան տառապագին իրավիճակից: Նրա կեանքում միշտ առկայ է եղել անցեալի յիշողութիւնները՝ հայրենի օճախի տաքուկ մթնոլորտն ու այն շրջապատող շքեղ բնութիւնը՝ միշտ ի համեմատութիւն ներկայի փարիզեան կեանքին ու մարդկային յարաբերութիւններին, որոնց երբեք չկարողացաւ հանդուրժել: Նոյնիսկ Սիւրմէլեանի պէս ամերիկեան կեանքին ու մշակոյթին ընտելացած անձնաւորութիւնը իրեն օտար է զգում: Կաղանդի գիշեր է եւ նա իր հօրն է յիշում, իր անցեալը, իր հայրենիքը: «Ձեզ եմ հարցնում տիկնայք եւ պարոնայք ի՞նչ կարող ես անել, երբ քո խաղընկերները, քո դասարանցի անուշիկ աղջնակները բոլորը, բոլորը չկան այսօր, մեռած են, ոսկորները չթաղուած, կամ ապրում են բանտուած, առեւանգուած ու իրենց ժողովրդի կողմից անգամ մոռացուած»:

Անցեալի սոսկալի յիշատակները հնարաւոր չէր մտքից հանել: Դրանք, նոյնիսկ բոլորովին էլ ներկայի առօրեային չկապուող, արթնանում էին առանց բացայայտ դրդապատճառի ու զոհին անասելի տառապանքի մատնում: Հոգեբանները այդ երեւոյթը  համարում են մի սարսափելի աղէտ ապրած մարդու հոգեկան խոցելիութեան արդիւնք (psychic vulnerability): Նրանց կարծիքով, այս յիշատակները կամ տեսարանները, որոնց Marian MacCurdy-ն «iconic images» է անուանում, թաղուած են մնում վերապրողի ենթագիտակցութեան խորքերում եւ սովորաբար դիւրութեամբ հասանելի չեն լինում. սակայն դրանք յանկարծ երեւան են գալիս կամքից անկախ երբ մենք մի ձայն կամ մի բառ ենք լսում, մի հոտ ենք զգում, մի առարկայ ենք շօշափում: Ու յանկարծ առթած զգացումը մեր մէջ արթնացնում է այն բոլոր սարսափազդու տեսարաններն ու փորձառութիւնը, որ կարծում էինք, թէ կարողացել ենք սանձահարել ու մոռացութեան մատնել: Մուշեղ Իշխան, Վազգէն Շուշանեան, Արամ Հայկազ, եւ շատ ուրիշներ այս երեւոյթի ենթականերն ու տառապեալներն են: Գոյութիւն ունեն նաեւ գիշերային մղձաւանջները որպէս յաճախակի երեւոյթներ այս վերապրողների կեանքում: Անցեալի սոսկալի տեսարանները գիշերուայ քնի մէջ այցելում են ենթակային ու կոշմարներ (մղձաւանջներ-Խմբ.) առաջացնում: Երեւոյթը կոչւում է hypermnesia, որ անբնականօրէն ուժեղ յիշողութիւնն է անցեալի: Ենթական կարծում է, թէ կարողացել է դրանք թաղել յիշողութեան խորքում. բայց դրանք մակերես են բարձրանում քնած ժամանակ, երբ ինքնապաշտպանութեան մեքանիզմը չեզոքացուած է:

Անապատի սերնդի գրականութեան մէջ կարեւոր թեմա է հայրենաբաղձութիւնը: Յատկանշական է, որ ոմանք Խորհրդային Հայաստանի մէջ էին մխիթարութիւն գտնում, ի հարկէ, եթէ Խորհրդային Հայաստանը գրկաբաց ընդունում էր նրանց, պարզ է՝ ըստ նրանց քաղաքական արեւելումի: Այլոց համար ներկայի Հայաստանը երբեւէ չէր կարող յաւէտ կորած Արեւմտահայաստանին փոխարինել: Հայրենիքի հանդէպ զգացած կարօտախտի ցաւը նրանք փորձեցին Հին Աշխարհի գեղարուեստական նկարագրութեամբ ու վերստեղծումով ամոքել: Դա բուժիչ ուժ ունէր նաեւ գաղթական ընկած վերապրող զանգուածների համար: Արամ Հայկազը, Զաւէն Սիւրմէլեանը, Յակոբ Ասատուրեանն ու Համաստեղը այդ թեմայի վարպետներն էին:

Նոր աշխարհի կոպիտ ու անգութ գոյապայքարին կարելի չէ համակերպուել, մանաւանդ՝ երբ ապրում ես անցեալի երազներով, ապրում ես մեռելներիդ հետ: Ու եթէ փորձեցիր բացուել քեզ շրջապատող իրականութեանը, արդիւնքը յուսահատութիւն է, յոռետեսութիւն եւ հոգեբանական անկում: Երեւոյթը դրսեւորւում է տարբեր ձեւերով: Այս նուրբ ու տառապած հոգիները իրենց ժամանակաւոր անդորրը կամ մխիթարութիւնը անցողակի սէրերի մէջ են փնտռում, մի օտարուհու գրկում, կամ՝ գինետնից գինետուն, ու վերջում էլ խենթանոց են ընկնում կամ անձնասպան լինում: Ցասումն ու յուսահատութիւնը երբեմն դառնում են մի տեսակ անբնական վրիժառութիւն ինքդ քեզ ու քո սիրելիներին չարչարելու, վնասելու մինչեւ իսկ անձդ ոչնչացնելու:

Ցեղասպանութեան արդիւնքում աշխարհացրիւ մնացորդացը ընկերային, ստեղծագործական առումով մեռած զանգուածների էր վերածուել (socially dead)՝ անկարող բնական կեանքի, ուր բարոյական արժէքներն են տիրապետում: Այդ արժէքները վերադարձնելու եւ վերապրումը կարելի դարձնելու ճիգով, ֆրանսահայ գրողները մանաւանդ, փորձեցին սրբապղծութեան թաբուն վերահաստատել եւ խանգարուած զգացումներն ու յարաբերութիւնները բնական հունի մէջ դնել: Որբունիի եւ Սարաֆեանի գրականութեան մէջ են օրինակները:

Վերջին երեք տասնմեակներում յատուկ հետաքրքրութիւն է դրսեւորւում հանդէպ վերապրողների յուշագրութիւնները: Վերապրողը, զաւակների կամ թոռների քաջալերանքով, յառաջացած տարիքում սկսում է գրել իր գլխին եկածի սոսկալի պատմութիւնը: Այս հետաքրքրութեան դրդապատճա՞ռը: Սփիւռքում տարուող հայապահպանման եւ Հայ Դատի պայքարի արդիւնքում աստիճանաբար վերազարթնում ապրեցին հայ գաղթօճախները: Սփիւռքում հասակ նետող սերունդը, միջավայրին համեմատաբար աւելի ընտելացած, սկսեց մերժել լացի ու սուգի իրեն հասած ժառանգութիւնը եւ իր ազգային իրաւունքների ու թուրքի կողմից Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման պահանջատէրը դարձաւ: Ստեղծուեց հետաքրքրութիւն դէպի անցեալն ու կորցրած հայրենիքը, ու դրանք նկարագրող գրականութիւնը նոր սերնդի համար ինքնագիտակցութեան աղբիւր դարձաւ:

Այսօր, բաւական մեծ թիւ կազմող յուշագրութիւնների ու առաջին սերնդի թողած ինքնակենսագրութիւնների ուսումնասիրութիւնն ու հաւաքագրումը, մանաւանդ՝ օտար մի լեզուով աշխատասիրուած, մեր եւ օտարների առջեւ պարզում է սարսափելի տեսարանները մի ամբողջ ժողովրդի դէմ կատարուած անասելի վայրագութեան՝ կողոպուտի, աւերի, բրտութեան, բռնաբարութիւնների ու սպանութեան: Յուշագրողը դրանք նկարագրում է ամենայն մանրամասնութեամբ, կարծես երէկ պատահած լինէին: Սա էլ Hypermnesia է, պատկերներ՝ վերապրողի ուղեղում յաւիտեան արձանագրուած:

Յուշագրողներից ոմանք փորձում են իմաստաւորել իրենց գլխին եկածը, սահմռկեցուցիչ փորձառութիւնը: Մարդի æոն Հորովիթսը դա համարում է բնազդային մղում՝ վերապրումը եւ բնականոն կեանքը կարելի դարձնելու համար: Ուրիշները փորձում են գտնել, թէ ի՞նչն էր դժոխքից ազատուելու բանալին: Իրենք ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս վերապրեցին, երբ ընտանիքի միւս անդամները զոհուեցին: Որոշ պարագաներում ազատարարը մի բարի թուրք, քուրդ, կամ արաբ է եղել. բայց ի՞նչ դրդումով: Արդեօ՞ք միայն մարդասիրութիւն ու բարութիւն էր կատարուածը, թէ՞ շահախնդրութիւն:

Դիւրին չէ այս պատումների մէջ մխրճուել: Կոտորածի, սպանդի, վայրագ բռնաբարումների, հայ մանկամարդ աղջիկներով թուրք սպաների ցոփ գինարբուքների, սովամահ երեխաների տեսարանների սարսափելի ազդեցութիւնը կարող է օրեր տեւող հոգեկան խանգարում պատճառել: Բայց այս գրականութիւնը, աղէտի գրականութիւնը, Հայոց Ցեղասպանութեան ամենաիմաստալից հոգեւոր յուշակոթողն է, հիմքն է երկրորդ, երրորդ եւ գուցէ չորրորդ սերնդի Ցեղասպանութեան ընկալման եւ գրական ազդումների: Առանց այդ գրականութիւնը -վէպ, պատմավէպ, մեթաֆիզիք բանաստեղծութիւն, մինչեւ ինքնակենսագրութիւն եւ յուշագրութիւն- ըմբռնելու, յաջորդ սերունդների ստեղծագործութիւնները անիրական ու հիւանդ երեւակայութեան ծնունդ պիտի թուան: Այդ գրականութեան ըմբռնումով, յաջորդ սերունդների ստեղծագործութիւնները, գրական ազդումները Հայոց Ցեղասպանութեան, մեզ համար կը հնչեն որպէս հոգու ճիչը մի ամբողջ ժողովրդի, որի հանդէպ կատարուած հսկայ անարդարութիւնը անհատոյց է մնացել, որ դեռ ձգտում է հարցի արդարադատ լուծման հասնելու, որ դեռ ձգտում է ձերբազատուելու անցեալի ճնշող բեռից ու ապաքինուելու: Իսկ դրա համար պէտք է երկու կողմի մասնակցութիւնը՝ թէ՛ զոհի եւ թէ՛ զոհագործի: Մինչ այդ, Մարգարէթ ԴըՔանիոյի խօսքերով՝ ժամանակը չի կարող դառն յուշերի ցաւը ամոքել:

Գիտեմ, ընթերցողներուն մեծամասնութիւնը գոհունակութեամբ պիտի չկարդայ հոս գրուածները, մանաւանդ ազգի ղեկավարութիւնը իրենց ուսերուն առած (երբեմն նոյնիսկ իրենց սեփականութիւնը նկատող) քաղաքական, կրօնական, մշակութային, հասարակական գործիչները, որոնք շատ յաճախ կամաւոր աշխատանք է որ կը տանին-թերեւս այդ իմաստով իրաւունք ալ ունին-ապերախտութիւն որակեն հոս յայտնուած մտքերը եւ առաջին թեթեւ հայացքով քանդիչ, նուազագոյնը ոչ կառուցողական (ինծի համար աննկարագիր բառ մը) գտնեն զանոնք:

Գիտեմ նաեւ, որ հանրային կեանքին մէջ յոռետեսութիւնը, դժգոհութիւնը երեւոյթները քննելու, դատելու ոչ օգտակար մօտեցումներ են: Ընդունուած, ընդհանրացած ձեւն է՝ գաւաթին պարապ մասը տեսնելու տեղ, լեցուն մասը տեսնելը աւելի շինիչ է ու օգտակար: Սակայն, եթէ տեւաբար այդ մօտեցումը ունենանք, կէս լեցուն մասը ժամանակի ընթացքին կը գոլորշիանայ, կը ցնդի ու գաւաթը կը պարպուի: Պէտք է տեւական գաւաթը լեցնելու եւ զայն միշտ լեցուն պահելու ճիգին մէջ ըլլալ:

Միայն երեք տարի ունինք հասնելու համար Հայոց Ցեղասպանութեան դարադարձին, որ այնքան ճակատագրական, այնքան վճռորոշ է մեր ժողովուրդի ապագային, ամբողջ Սփիւռքի գոյութեան, մեր կորուսեալ հողերու վերատիրացման եւ արդարութեան վերականգնման եւ արդարութեան վերականգնման համար՝ իր բոլոր ստորաբաժանումներով: Միայն երեք տարի այնքան բազմակուտակ ու բազմաբնոյթ աշխատանքներուն համար:

Չոր իրականութիւնը այն է, որ մենք տակաւին ճամբայ չենք ելած: Այո, ես ալ գիտեմ, դուք ալ գիտէք, որ շուրջ տարի մը առաջ կազմուեցաւ Համահայկական Կեդրոնական յանձնախումբ մը Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի գլխաւորութեամբ, զոյգ կաթողիկոսներու, պետական այրերու եւ այլ շատ յարգելի անձնաւորութիւններու մասնակցութեամբ: Այո՛, յանձնախումբը կազմուեցաւ, բայց տարի մը անց ոչ մէկ հաղորդագրութիւն կամ գործ չեղաւ: Նախագահական հրամանագիրով նախարարներ, վարչապետներ գործէ կ՛արձակուին կամ կը հրաւիրուին, սակայն ազգին գործերը իրենց տեղէն չեն շարժիր: Միակ դրական եւ աւելի քան գնահատելի գործը որ կատարուեցաւ դարադարձին պատրաստուելու ուղղութեամբ, Կիլիկիոյ Ս. Աթոռի կաթողիկոս Արամ Ա. վեհափառի կազմակերպած «Հայկական Ցեղասպանութիւնը՝ ճանաչումէն հատուցում» գիտաժողովն էր, որ միջազգային մակարդակ եւ որակ ունէր. նաեւ, դարձեալ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Ազգ. Կեդրոնական վարչութեան Կրօնական եւ Քաղաքական ժողովներու լիակատար նիստերու ընթացքին, ի շարս այլ որոշումներու, Ցեղասպանութեան 100ամեակի առիթով, կաթողիկոսարանի նախաձեռնութեամբ տեղի ունենալիք ձեռնարկներու դասակարգումն էր: Ասկէ դուրս, ոչ մէկ գործնական քայլ: Երանի ես սխալած ըլլամ:

Որպէսզի կարելի ըլլայ ուղիղ ծրագրել, ընթացքի մէջ դնել գործը, պէտք է քննել մեր այսօրուան իրականութիւնը եւ ըստ այնմ դիրքորոշուիլ: Փխրուն պատուանդանի մը վրայ կարելի չէ մեծածաւալ ու ծանրակշիռ արձան զետեղել:  Յենուինք իրականութիւններու վրայ, չտարուինք յոյսերով, երեւակայութեամբ ու վիպապաշտութեամբ, որպէսզի ապագային յուսախաբ չըլլանք:

Ամէնէն առաջ Հայաստանի իշխանութեան, քաղաքական խմբաւորումներու (մէջը ըլլալով նաեւ ՀՅԴն), կղերականութեան, մտաւորականներուն եւ արուեստագէտներուն մօտ բացակայ է հոգեկան տագնապը, ջիղերու պրկումը, մտաւոր աշխարհի թռիչքներն ու պեղումները կապուած Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին աշխատանքներուն ու ապրումներուն, զորս պէտք է իրականացնել իբրեւ ճիտի պարտք, իբրեւ մէկ ու կէս միլիոն նահատակներու կտակ, իբրեւ պատմութեան առջեւ ամօթահար չմնալու գրաւական:

Նոյն պատկերն է նաեւ Սփիւռքի մէջ՝ բացի Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան նախաձեռնութիւններէն: Քաղաքական ուժերը, որոնց գլխաւոր ներկայացուցիչը Հայ Դատն է, ընդունինք կամ ոչ, զբաղած է ու ամբողջութեամբ կլանուած է իր առօրեայ, ընթացիկ, այնքան կենսական ու անհրաժեշտ աշխատանքներով: Ազգային կուսակցութիւնները, Հայկական համագումարը, ՀԲԸՄը որ կը փորձէ բարեգործութեան հետ նաեւ քաղաքականութիւն ալ խաղալ, հայրենակցական միութիւնները, մշակութային ընկերակցութիւնները, անբողջ Սփիւռքի կրթական համակարգը իր շրջանաւարտից միութիւններով, մտաւորականութիւնը, իրաւաբանները ո՛չ Ցեղասպանութեան 100րդ տարեդարձի տագնապը կ՛ապրին, ո՛չ հոգեկան խռովք կամ անհանգստութիւն ցոյց կու տան:

Անդրանիկ Ծառուկեան իր «Սուզուող Նաւը» բանաստեղծութեան մէջ (հրատարակուած 1939ին, եթէ չեմ սխալիր), երբ հայ ժողովուրդը տակաւին ցիր ու ցան, կտոր-կտոր, Ցեղասպանութեան հարուածէն տակաւին շշմած, կեանքը կարենալ շարունակելու տուայտանքը կ՛ապրէր, հայ ժողովուրդը կը նմանցնէր «Առասպելականօրէն հսկայ ու Արարատին չափ խոշոր ցռկանաւու» մը, որ կը խրէր «պատմութեան աւազուտքին մէջ»: Ան կոչ կ՛ընէր իր սերունդին «թոքերն ընել առագաստ, ու աղիքներն՝ ընել պարան եւ նաւը տանիլ բաց ծովերուն»:

Այդ սերունդը, պատիւ իրեն, կատարեց իր պարտքը: Այսօր Ցռկանաւը բաց ծովերուն մէջ է, թէեւ ծովը շատ ալեկոծ, ունի անկախ զոյգ հանրապետութիւններ, նիւթական եւ մտային հսկայական ներուժ: Այսօրուան ղեկավարութիւնը ամէն հնարաւորութիւն ունի, եթէ պէտք եղած իմաստութիւնը, առաջնորդելու, միասնաբար աշխատելու, արհեստագիտական արդիական գիտելիքներով զինուած թարմ գաղափարներու տէր երիտասարդութիւնը իր շուրջ հաւաքելու եւ գործի լծելու (առանց իր աւանդական գործելաձեւերը անոնց պարտադրելու) շնորհքը ցոյց տայ, վստահ եմ որ կրնայ հրաշքներ գործել. կրնայ աշխարհին պարտադրել որ արդարութիւնը վերահաստատուի անցեալ դարուն առաջին ցեղասպանուած ժողովուրդին, ոչ միայն ճանաչումով, այլ նաեւ՝ բարոյական, նիւթական, հողային հատուցումով՝ իրենց մանրամասնութիւններով հանդերձ:

Փորձենք քիչ մը գործնականօրէն խորհրդածել ցեղասպանութեան Ա. դարադարձի աշխատանքներու մասին (Աստուած Բ. դարադարձին չհասցնէ գործը) հայ ժողովուրդը մինչ այդ պէտք է լուծած ըլլայ իր հարցերը եւ տիրացած իր իրաւունքներուն: Համահայկական Կեդրոնական յանձնախումբը թող մնայ իր տեղը, բայց թող ստանձնէ ոչ թէ ծրագրողի, այլ՝ համադրողի դերը: Ըստ իս, պէտք է կազմուին երկու կեդրոնական ենթայանձնախումբեր, իրարմէ անկախ, մէկը Սփիւռքի, միւսը՝ Հայաստանի ու նախկին սովետական սփիւռքին համար եւ իւրաքանչիւրը ունենայ իր ենթայանձնախումբերը, ըստ յարմարութեան:

Ինչ մեղքս պահեմ, եթէ հայ ժողովուրդի ընելիքները ծրագրողը Կեդրոնական յանձնախումբը ըլլայ, ես չեմ վստահիր հանրապետութեան նախագահին, որ նոյն ատեն Կեդր. յանձնախումբի նախագահն է, քաղաքական վարքագիծին, չեմ վստահիր անոր արտայայտութիւններու անկեղծութեան եւ պարկեշտութեան, այլապէս ան փոփոխամիտ է եւ յեղյեղուկ, որովհետեւ Ուիլսընի դամբանին առջեւ պահանջատիրական ճառ խօսող եւ Թուրքիոյ վրայէն անցած ատեն Կիւլին ողջոյններ ղրկողը նոյն նախագահն է: Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ իբր սահմանագիծ Կարսի դաշնագրի տրամադրութիւնները ընդունողն ալ նոյն նախագահն է:

Վերջերս, Աբօ Պողիկեան իր «Օրը Օրին» սիւնակին մէջ, ակնարկելով Թուրքիոյ հայերը, մանաւանդ սփիւռքահայութիւնը սիրաշահելու շողոքորթող ու կեղծաւոր քաղաքականութիւն, վախնալով որ կը գտնուին սնապարծ հայեր, կը զգուշացնէր զանոնք թրքական թակարդին մէջ իյնալէ, որքան ալ իբր խայծ գործածուող պանիրը թարմ, բուրումնաւէտ ու ախորժագրգիռ ըլլայ: Մեր նախագահը, առանց խայծի, անսալով Արեւմուտքի յորդորներուն եւ մոռնալով հայութեան արմատական շահերը, ինկած է արդէն թակարդին մէջ եւ տարօրինակ կերպով, հակառակ հայութեան բոլոր յորդորներուն չ՛ուզեր ելլել անկէ: Այս օրերուն Թուրքիոյ վստահիլ կը նշանակէ քաղաքականապէս կոյր ըլլալ: Սուրիոյ օրինակը ամէնէն վերջին նմուշն է Թուրքիոյ վստահելուն: Պաշար Ասատն ալ վստահեցաւ Թուրքիոյ, նոյնիսկ Իսկենտերունի Սանճագը մոռցաւ, փոխարէն Թուրքիան չորս տարիէ ի վեր, Սուրիոյ նախագահին եւ անոր վարչակազմին յուղարկաւորութիւնը պատրաստեց:

Ամէն առիթով հայ ժողովուրդին բարեմաղթութիւններ ընելը հայ ժողովուրդին «արժանապատիւ» կեանք ապրելու միջոցներ ստեղծելը՝ ուրիշ բան: Ուղերձներով, շքանշաններ, դրամական նուէրներ բաշխելով կարելի չէ ժողովուրդին ընկերային վիճակը բարելաւուած համարել: Այն հանգամանքը, որ Հայաստանի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ, իր հողին կառչելու, իր երկիրը շէնցնելու փափաք չունի եւ պատրաստ է արտագաղթելու մեծագոյն փաստն է, որ այսօրուան վարչակարգը իր նախագահով հանդերձ ժողովուրդին տիրութիւն ընող, ժողովուրդին ցաւերով տառապողը չէ: Ցեղասպանութեան հետեւանքները դարմանելու մասին մտածելէ առաջ, նախագահը պէտք է մտածէ իր աչքին առջեւ կրկնուող ցեղասպանութիւնը դադրեցնելու մասին: Ամէն մէկ հայ, որ կը ստիպուի Հայաստանը ձգել կարենալ ապրելու համար զոհն է նորօրեայ ու նորովի ցեղասպանութեան:

Թերեւս Ցեղասպանութեան դարադարձի աշխատանքներուն առաջինը պէտք է ըլլայ համոզել նախագահը, որ դադրի իր կամակորութենէն, հրաժարի արեւմտեան պետութիւններուն հաճելի ըլլալու սնափառութենէն եւ զբաղի իր ժողովուրդին «տարտերով», իր ժողովուրդի ներկայի ու ապագայի շահերու պաշտպանութեամբ, սակայն գործնապէս եւ ոչ լօզունգներով ու ծէսերով միայն:

Եթէ Ֆրանսան իր երեսփոխաններով, ծերակոյտով, Զուիցերիան իր օրէնսդրութեամբ ցեղասպանութիւնը ուրանալը պատժելի յանցանք կը նկատեն, ան, որ ցեղասպանութիւնը գործադրողին եւ ամէն գնով զայն ուրացողին բարի դրացնութեան ձեռք կ՛երկարէ, (այլ հարց, որ ձեռքը առնող չկայ) հակառակ 8-10 միլիոն հայրենակիցներու կամքին, Հայ Դատի արդար լուծման աշխատանքները ծրագրելուն մէջ չի կրնար վստահելի ըլլալ:

Այս հարցը համահայկական հարց մըն է, զոր կարելի է լուծել համահայկական ճիգերով ու զոհողութիւններով միայն: Այս խնդիրը օտար պետութեանց խնդիրը չէ, առաւելագոյն պարագային անոնք իրենց քաղաքական օրակարգի լուսանցքին վրայ կրնան պահել զայն, կրնան ձեռք մը երկարել մեզի: Մեզի համար այս հարցը մեր էութիւնն իսկ է, մեր ապագան. մանաւանդ սփիւռքի ըլլալ չըլլալու հարցը: Գալիք երեք տարիներուն պէտք է պատրաստ ըլլանք տալու ամէն ինչ, որ պահանջուի մեզմէ, նոյնիսկ պահանջուածէն ալ աւելի «գոյիւ չափ զկեանս մեր»: Պէտք է հաւատանք մեր գործին, մեր յաղթանակին: Վստահութիւն ունենանք մենք մեր վրայ:

Եթէ մեր առաջնորդները, մեր ղեկավարութիւնը կրցաւ ժողովուրդին վստահութիւնը շահիլ եւ վստահութիւն ներշնչել անոր, բանաստեղծին բառերով, «Արեգակներ կը շպրտեն երկինքն ի վեր, արեգակներ կը բերեն ցած»:

Թուրքիան աւարտեց,

թուրքերը նորից

տեղաւորուեցին իրենց

արիւնոտ, տաք բնի մէջ,

որ հիւսուած էր

ոսկորներից

տանջամահ արուած

ազգերի,

նրանց

կորսուած տարածքներից,

հինաւուրց երգերից,

կորսուած եւ նորից

յայտնուած,

քարից էլ ծանր

սպասումներից,

անվերջ շատրուանող

հազարամեայ

մաքուր տեսիլքներից,

բայց կարճ ժամանակ անց

ազգերի ոսկորներից

սարքած յարմարաւէտ

թուացող

անդորրաւէտ բնում,

արի ու տես,

դրութիւնը փոխուեց.

այդ տաքուկ թուացող բունը

ունէր ահաւոր

թերութիւններ՝

դրսից յարմարաւէտ էր,

ներսից՝ սոսկալի,

որովհետեւ զոհերի

ոսկորները

խանգարում էին խորը

քնել,

յատկապէս, երբ մրափի մէջ

ջարդերը ըմբոշխնող

քոչուոր եփուկը

փորձում էր կողքից կողք

շրջուել,

եւ յատկապէս, երբ

մորթուած հայ

երեխաների

մանրիկ, բայց սուր

ոսկորները խրւում էին

(անցած-գնացած

ժամանակները

ճեղքելով)

արիւնից հափրացած

Թուրքիայի մարմնի

մէջ՝

մի պահ արթնացնելով

նրան «դրախտային»

քնից:

Այս տեսիլքը ուրիշ ազգերից

խլած «դրախտային»

քնի,

Թուրքիային հետապնդում է

առ այսօր,

միայն թէ Եւրոպա մտնելիս

թուրքը ստիպուած

հանում է վաղուց մգլոտած

իր չալման,

որ արեան հետքերը չերեւան:

ԱՐՏԵՄ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ

Չոր ցախի նման հողը այրւում է,

Առանցքից շեղուած գունդը երերուն

Արեամբ էր ցօղել հայոց գարունը:

Բան կայ, որ հեռուից լաւ չի երեւում,

Լռութեան մէջ են ձայները հնչեղ,

Պապիս աչքերն են վրաս սեւեռւում,

Ում մանկութիւնը հեքիաթի մէջ չէր:

ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Օդանաւային ճարտարագիտութեամբ մասնագիտացած, համալսարանը աւարտելէ ետք երեք տարի Լոս Անճելըսի հարաւային արուարձանը գտնուող, Lockheed օդանաւաշինական ընկերութեան մէջ աշխատեցաւ։ 1994ի գարնան, Սիաթըլէն երեսուն մղոն հիւսիս՝ Էվըրեթ քաղաքին մէջ գտնուող Boeing ընկերութեան առաջարկը  կարելի չէր մերժել. վճարումով, նաեւ՝ դիրքի բարձրացումով։ Արդէն չորս տարի է, որ Վիգէն այդ ընկերութեան մէջ գոհացուցիչ դիրք ունէր, նաեւ՝ ընկերական լաւ շրջանակ. բոլորը օտար։ Էվըրեթէն տասը մղոն հարաւ գտնուող Էտմընտծ ծովափնեայ գիւղաքաղաքին մէջ ծաղիկներով յորդուն եւ ծովահայեաց պատշգամով ալ տուն մը գնած էր։ Ութը ամիսէ ալ Էտմընտծի քաղաքապետին քմայքոտ, բայց ներկայանալի աղջիկը՝ Լիսան, իր ընկերուհին դարձած էր։ Կեանքը լաւ էր Վիգէնին համար. գոհ ու երջանիկ էր։ Միակ պակասը որ կը զգար, ընտանիքին եւ հայ ընկերներուն Լոս Անճելըս գտնուիլն էր, եւ այդ տեղի հայաշունչ կեանքը՝ Ապրիլ 24եան ցոյցերով եւ երիտասարդական հաւաքներով։

Իր տունէն քիչ հեռու, մայր պողոտային վրայ, ELEGENT DRY CLEANING & TAILORING անունով խանութ մը կար, ուր Վիգէն իր զգեստները լուացուելու եւ արդուկուելու կու տար։ Խանութին տէրը Էտուարտօ անունով յիսուննոց հարաւ ամերիկացի մըն էր։ Նախ խօսակցութիւնը միայն «բարեւ ինչպէս ես» էր։ Բայց վերջերս բաւական մտերմիկ վիճաբանութիւններ կ՛ունենային, որովհետեւ Ֆրանսա կայանալիք 1998ի ֆութպոլի աշխարհի ախոյեանութեան խաղերը սկսելու վրայ էին եւ երկուքն ալ այդ խաղին սիրահարներ ըլլալով, ունէին իրենց նախընտրած խումբերը։ Անշուշտ Էտուարտոյին համար Պրազիլն էր, որ պիտի շահէր ախոյեանութիւնը։ Իսկ Վիգէնին նախասիրութիւնը կ՛երթար Ֆրանսային, որ իր կազմին մէջ ունէր երկու հայ խաղացողներ։ Այդ խօսակցութիւններէն մէկուն ընթացքին էր, երբ Էտուարտօ հարցուց.

– Լսածիս համաձայն ձեր Իրանի խումբին մակարդակն ալ բաւական բարձր է։

– Ես իրանցի չեմ։

– Իրանցի չե՞ս. ինչու չեմ գիտեր, բայց վստահ էի թէ իրանցի ես։ Կը ներես։ Ուրեմն ի՞նչ ազգ ես։

– Հայ,- պատասխանեց Վիգէն, «հայ»ը սովորականէն բարձր հնչելով։

– Հա՞յ,– զարմացական հարցուց Էտուարտօ – իսկակա՞ն հայ, հարազա՞տ հայ։

– Հօրմով ու մօրմով, մեծ հայրերով ու մեծ մայրերով։ Աւելի հարազատ չի կրնար ըլլալ։

Էտուարտօ, տակաւին շուարած, քիչ մըն ալ զարմացած ու կասկածոտ, բաւական մը վերէն վար քննելէ ետք ,«հարազատ» հայը, «հետեւէ ինծի» ըսելով, Վիգէնին առաջնորդեց խանութին յետսամասը, ուր տասնեակ մը գործաւորներ մեղուի պէս կ՛աշխատէին։ Մէկ կողմը լուալու եւ արդուկի վերաբերեալ հսկայ մեքենաներ կային, ուրկէ արագ անցան։ Միւս կողմը, քանի մը տարբեր չափի կարի մեքենաներ, հագուստ ձեւելու մեծ սեղան մը պատին կռթնած եւ պատին վրայ վեց ոտք երկարութեամբ ու երեք ոտք լայնքով, շրջանակուած բայց առանց ապակիի Թուրքիոյ քարտէսը։ Վիգէն քիչ մըն ալ մօտենալով, նկատեց թէ քարտէսին Արեւմտահայաստանի մասը կարմիր marker–ով սահմանագծուած էր եւ մեծ փլասթիքէ գլխով գնդասեղ մը, որուն գլխուն փոքր եռագոյն ժապաւէններ, մխրճուած էր Մուշ քաղաքին։ Վիգէն զարմացած եւ հարցական դարձաւ Էտուարտոյին, որ անմեղունակ ժպիտով մը հարցուց թէ այդ կարմիր marker–ով եղած մասը ինչ կը նշանակէ։

– Ասոնք մեր պատմական հողերն են, իսկ կարմիրով գծուած սահմանները, Ամերիկայի նախագահ Ուիլսընի գծած սահմաններն են, որոնք մեզի խոստացուած էր Սեւրի դաշնագրով։

Գոհունակութեան ժպիտ մը երեւցաւ Էտուարտոյին դէմքին ու ըսաւ։

– Հիմա վստահ եմ թէ իրապէս հայ ես։

– Ուրեմն կասկա՞ծ ունէիր։ Բայց ինծի բացատրէ թէ այս քարտէսը հոս ի՞նչ գործ ունի, մանաւանդ ո՞վ գծած է այդ կարմիրով սահմաններն ու Մուշ քաղաքը եռագոյնով ասեղած։

– Երկար պատմութիւն է, մէկ ժամէն կը գոցեմ խանութը եւ եթէ ժամանակ ունիս եւ հետաքրքրուած ես, ժամէ մը հոս եղիր։

Կարգ մը գնումներ ունէր ընելիք, զորս արագ մը վերջացնելէ ետք Վիգէն անհամբեր հասաւ, երբ Էտուարտօ նոր գոցած էր վաճառատունը։

–Պատրաստ եմ լսելու, –ըսաւ Վիգէն։

Հարաւ ամերիկացին ալ անհամբեր էր պատմելու, նաեւ բաւական զգացուած։

– 17 տարեկան էի երբ պարոն Մայք զիս քովը գործի առաւ։ Երիտասարդ էի ու սորվելու մեծ փափաք ունենալով, սովորական ժամերէս ալ աւելի կ՛աշխատէի. մանաւանդ շուտ սորվող եւ վստահելի ըլլալս պրն. Մայքին ուշադրութենէն չվրիպեցաւ եւ ես դարձայ իր նախընտրած գործաւորը։ Դերձակութեան, արդուկի եւ հագուստ մաքրելու բոլոր գաղտնիքները ինծի սորվեցուց եւ 3-4 տարի ետք գործատեղին գրեթէ ես կը դարձնէի։ Յաճախ տեսած եմ կարած կամ կերպաս ձեւած ժամանակ, պարոն Մայք պահ մը կը հանգչէր խորասուզուելով քարտէսին մէջ, նաեւ մատիտով նշաններ կը գծէր, կը սրբէր ու նորը կը գծէր։ Ցեղասպանութեան եւ ձեր կորսնցուցած հողերուն տեղեակ եմ բոլոր մանրամասնութիւններով։ Պարոն Մայքը ինծի շատ պատմած է այդ մասին։ Ինը տարի իր մօտ աշխատելէ ետք, 1970ին, պրն. Մայք խանութը ինծի ծախեց շատ, շատ աժան գինով. գրեթէ նուէր տուաւ, որուն համար երախտապարտ եմ։ Ծախելէն ետք յաճախ կը հանդիպէր, ըսելով որ այդ քարտէսն ու հին նամակները մօտ օրէն պիտի վերցնէ ու տանի։ Երկու ամիս ետք ալ չտեսայ զինք, որմէ երկու շաբաթ ետք իր դրացին եւ իմ յաճախորդ Քեվընը իմացուց, թէ տաս օր արաջ Մայքը սրտի կաթուած ունենալով զինք հիւանդանոց փոխադրած էին՝ ուր մահացած էր։ Շատ ցաւալիօրէն թաղումէն ետք տեղեակ եղայ, բայց որպէս երախտագիտութիւն տապանաքարին ծախսերը ես յանձն առի։ Այդ ամենաքիչն էր, որ կրնայի ընել վարպետիս հանդէպ։

Վիգէն լաւ մը մօտեցաւ քարտէսին, տեսնելով որ իսկապէս ալ նիզակաձեւ շատ գիծեր կային Մուշին, Կարսին, Էրզրումին (Կարին) շուրջ. մաս մը սրբուած, ապա կրկին գծուած։

– Այս գիծերը ինչ են, որեւէ գաղափար ունի՞ս։ Հարցուց Վիգէն։

– Ոչ, այդ մասին երբեք չէ խօսած։ Քսանութ տարիէ այս քարտէսն ու նամակները քովս են։ Այս քարտէսը շատ յիշատակներ ունի ինծի համար պարոն Մայքին նկատմամբ։ Բայց որոշած եմ խանութը ծախել եւ տղուս միանալ, իր Պրազիլիական ներածման յաջող գործին մէջ։ Վերջերս կը մտածէի զանոնք հայու մը  յանձնել, որ անոնց արժէքը գնահատէր։ Եթէ կը խոստանաս զանոնք պահել եւ մէկ կողմ չշպրտել, կը յանձնեմ քեզի։

– Այսպիսի քարտէս մը մասունքի արժէք ունի ինծի համար։

Այդ երեկոյ, Վիգէն եւ Լիսա ընթրիքի պիտի ելլէին, որուն ընթացքին Վիգէն յափշտակութեամբ պատմեց քարտէսին, նամակներուն եւ Մայքին մասին իր ըրած յայտնութիւնը։ Լիսային համար այս բոլորը տարօրինակ թուեցան, չկարենալով թափանցել Վիգէնին հոգեզմայլանքին խորքը։ Ընթրիքէն ետք, երբ տուն հասցուց Լիսային, Վիգէն անհամբեր էր տուն հասնելու։

– Ներս պիտի չգա՞ս– զարմացած հարցուց Լիսա։

– Ոչ, պէտք է տուն երթամ այդ քարտէսն ու նամակները ուսումնասիրելու։

Լիսա յուսահատական եւ լսածին չհաւատացողի նայուածք մը նետեց Վիգէնին ու քրթմնջալով տուն մտաւ։

Երբ տուն հասաւ, Վիգէն նախ բաւական մը սերտեց քարտէսը, ապա բացաւ այն երեք հնամաշ կօշիկի տուփերը, որոնք կը պարունակէին հին, շատ հին նամակներ։ Ժամանակն ու խոնաւութիւնը մելանը հոսեցնելով, նամակներուն մեծամասնութիւնը դարձուցած էին անընթեռնելի։ Ըստ երեւոյթին անոնք գրուած էին Հալէպէն եւ կը սկսէին «Շատ սիրելի քեռի»ով եւ Մէյրի ստորագրուած։ Մաս մը որ յստակ էր, կը խօսէր մի ոմն Յակոբի նշանուելուն, Սիլվիկի մը զաւակ ունենալուն ու տարբեր անշահախնդիր հարցերու մասին։ Մէկ նամակին մէջ կրցաւ կարդալ թէ Մայքին խնդրած փոքր տոպրակ մը հողը Մուշէն, չեն կրցած իրականացնել, որովհետեւ  Թուրքիոյ այդ կողմերը զինուորական զգայուն շրջաններ նկատուելով, հայերուն թոյլատրելի չէ հոն երթալ։ Թուականն ալ  195– վերջին թիւը յստակ չէր, ութը կամ ինը։ Վիգէն ետ կեդրոնացաւ քարտէսին. սերտեց Մուշն ու շրջակայքը, ուզեց հասկնալ թէ այդ նետաւոր գիծերը ի՞նչ կը ներկայացնէին։ Չկրցաւ։ Վերջապէս Վիգէն գտաւ նամակ մը ամբողջութեամբ անընթեռնելի, բացի քանի մը տողէ։ Եւ այդ տողերը, արդէն բաւական էին։ Այսպէս. «Երկու շաբաթ առաջ քեզի զինակից պարոն Լեւոնը մահացաւ։ Թող հոգին Աստուծոյ ողորմութեանը արժանի ըլլայ։ Ամէն զիս տեսնելուն խօսքդ կ՛ընէր ու աչքերը կը լեցուէին, յիշելով քու յարատեւ ու առատ նիւթական օգնութիւններդ իրեն, առանց որուն կ՛ըսէր, թէ ինք դժուար թէ ընտանիքը կարենար պահել։ Յաճախ կ՛ըսէր «քեռիդ իսկապէս բախտաւոր է, մեր փաշային կրկին հանդիպելու եւ միասին ժամանակ անցընելու Ֆրեզնոյի մէջ»։ Մանրամասն կը պատմէր ձեր ըրած արշաւանքներուն մասին եւ թէ ինչպէս քեռի, դուն օր մը փաշային……… » մնացեալը այլեւս անհասկնալի էր… սակայն Վիգէնին համար՝  Ամէն ինչ յստակ էր այլեւս։

Վիգէն կրկին անցաւ քարտէսին առջեւ, գոհ եւ անբացատրելի ուրախութեամբ մը համակուած։ Փաշան, Անդրանիկ զօրավարն էր անտարակոյս։ Իսկ քարտէսին նետաւոր գիծերը, անոնց ըրած տարբեր արշաւանքներն էին ԱրեւմտաՀայաստանի մէջ։ Սարսուռ մը անցաւ Վիգէնին մարմնէն. ուրեմն այս պարոն Մայք կոչեցեալը սովորական մահկանացու հայ մը չէր, այլ զօրավար Անդրանիկին զինուորներէն մէկը, որ փաշային հետ մասնակցած է զանազան արշաւանքներու։ Անդրանիկ փաշան զինք ի՞նչ անունով կը կանչէր արդեօք. Մուշե՞ղ, Մինա՞ս, Մկրտի՞չ, Մանուէ՞լ, թէ Միհրան, որ հոս Ամերիկայի այս թաց, ցուրտ եւ միայնակ անկիւնը հասնելով փոխուած էր «Մայք»ի եւ որ իր զինակիցին Հալէպ յարատեւ նիւթական օժանդակութիւն ղրկած ու որպէս վերջին բաղձանք, իր ծննդավայր Մուշէն, ուր ամբողջ երիտասարդութիւն մը պայքարած է, հող պահանջած, որպէսզի իր ցուրտ գերեզմանը գուցէ հայրենի հողով ջերմանայ, բայց՝ զլացուած։ Եւ պարոն Մայքը Վիգէնին հոգւույն մէջ մեծցաւ, հսկայացաւ, դարձաւ հերոս, իսկական տիտան մը։ Վիգէն կրկին անցաւ քարտէսին առջեւ, որ հիմա իսկապէս մասունք մը դարձած էր իրեն համար։

Յաջորդ օրը Շաբաթ ըլլալով, Վիգէն ուղղուեցաւ Էտուարտոյին խանութը, որ խանդավառ լսեց Վիգէնին պատմածները, ամբողջ մանրամասնութիւններով։

– Պարոն Մայքին գերեզմանը գիտե՞ս։

– Անշուշտ թէ գիտեմ, չէ՞ որ տապանաքարը ես շինեցուցած եմ։ Կը ջանամ տարին առնուազն անգամ մը երթալ, ստուգելու թէ ամէն ինչ կարգի՞ն է։

– Կրնա՞նք հոն այցելել հիմա։

– Անշուշտ,- ըսաւ Էտուարտօ եւ իր գործաւորներէն մէկուն ըսելէ ետք, թէ ժամէ մը կը վերադառնայ, Վիգէնին ինքնաշարժով հասան Էտմընտծի Floral Hills գերեզմանատան այն տապանաքարին առջեւ, որուն վրայ գրուած էր Մայք Քարլաշեան, առանց ծննդեան թուականի. մահուան թուականը կար միայն՝ Մայիս 14, 1970 եւ ազնուական հայ մը ըլլալը յիշուելէ ետք, քանի մը տող Աստուածաշունչէն։

– Թաղումին հայ կղերական կա՞ր, հայերէնով աղօթք մը ըսուեցա՞ւ, տեղեա՞կ ես արդեօք։

– Տեղեակ չեմ, ըսի արդէն չէ՞, թէ թաղումէն ետք իմացայ։

Այդ երեկոյ Վիգէն երկու շիշ գինի գնելով ուղղուեցաւ Լիսային տունը, ուր ընթրիքի հրաւիրուած էր։ Սովորականին պէս, ճաշարանէ մը ապսպրուած ճաշով, Լիսային պատրաստած աղցանով եւ գինիով սպասարկուած ընթրիքին միջոցին, Վիգէն կրկին խօսեցաւ զօրավար Անդրանիկին, Մայքին, եւ Մուշէն հող բերել տալու մասին։ Լիսային համար այս բոլորը անդրշիրիմեան պատմութիւններ էին, զինք երբեք չհետաքրքրող։

Գիտե՞ս ինչ Վիգէն, դուք հայերդ ըստ երեւոյթին ապրողներէն աւելի, ձեր մեռելներով  խանդավառ էք։

– Մեր մեռելներն ու անոնց հանդէպ ունեցած մեր ակնածանքն է, որ մեզ մինչեւ քսանմէկերորդ դար կը հասցնէ։

Ընթրիքէն եւ գինիէն ետք, սիրաբանութիւնը բնական վերջակէտն էր։ Նստասենեակին մէջ Լիսա նետուելով Վիգէնին գիրկը, սիրատոչոր շրթներով սկսաւ վաւաշոտ համբուրել զայն, բայց որեւէ հակազդեցութիւն չտեսնելով զարմացած հարցուց, թէ սխալ բա՞ն մը կայ։

– Տրամադրութիւն չունիմ։

– Նորէն այդ գերեզմանի՝ մեռած հա՞յն է միտքդ։

– Այո,-  ըսելով Վիգէն ոտքի ելաւ մեկնելու։

– Գիտե՞ս քանի էրիկ մարդ այս գեղեցկութեան եւ այս մարմնին կը ցանկան ու չեն հասնիր. բայց դուն Վիգէն, պարոն ՀԱՅ, կ՛անտեսես այս ցանկայարոյց մարմինը եւ մեռելներով կը հմայուիս,– ցայրացած պոռթկաց Լիսա։

Վիգէն արդէն դռնէն դուրս հասած էր։

Երբ տուն հասաւ, առաջին գործը եղաւ հեռաձայնել իր ամենամօտ ընկերոջ Զօհրապին։ Բացայայտելէ ետք ամբողջ եղելութիւնը, հարցուց թէ ի՞նչպէս կարելի է Մուշէն հող ապահովել։

– Հոս անձեր կան, որոնք ուխտագնացական ճամբորդութիւններ կը կազմակերպեն Լոս Անճելըսէն դէպի Կիլիկիա եւ Արեւմտեան Հայաստան։ Բախտաւոր ես լակոտ, երեք օրէն քրոջս աներն ու եղբայրը այդ շրջապտոյտին պիտի ելլեն։ Վստահ եղիր, ուզած հողդ երեք շաբաթէն հոս կ՛ըլլայ։

Իսկապէս ալ երեք շաբաթ չեղած, Զօհրապ հեռաձայնեց։

– Մուշէն ուզած հողդ հոս է, երբ հոս կ՛ըլլաս։

– Վաղն իսկ հոն եմ։

– Միայն մէկ բան եւս։

– Ինչ։

– Յուսամ այդ հողը թեթեւ կու գայ վրադ,– կատակեց Զօհրապ իրեն յատուկ սրամտութեամբ։

– Երբ Լոս Անճելըս հասնիմ, քեզի թեթեւն ալ ծանրն ալ ցոյց կու տամ,– խնդալով պատասխանեց Վիգէն։

Երբ Վիգէն հեռաձայնեց Լիսային, իմացնելու թէ վաղն իսկ Լոս Անճելըս կ՛երթայ, Լիսա ինք ալ ուզեց միանալ անոր։ Բայց Վիգէն կտրուկ մերժեց, ըսելով թէ հարցը այդ մահացած հայուն հողին հետ կապ ունի եւ զինք չի հետաքրքրեր։

Հեռաձայնը փակելէ ետք, Լիսա դժուարութեամբ թուքը կուլ տուաւ եւ «դուն S.O.B. քեզի ցոյց կու տամ» ըսելով հեծկլտալու  սկսաւ։

Ուրբաթ կէսօրին, Վիգէն բազմած Զօհրապին ինքնաշարժին մէջ, կը քննէր Մուշէն եկած տոպրակ մը հողը եւ լաւ մը փաթթելէ ետք, կը տեղաւորէր պայուսակին մէջ։ Երկուքով կ՛ուղղուէին Վիգէնին ծնողքին տունը։ Ընտանիքին անդամներէն կարօտը առնելէ եւ ճաշելէ ետք, երկուքով գացին հին ընկերներու հանդիպելու։ Կէս գիշերը բաւական անց էր. երբ Զօհրապ իր ընկերը տուն կը վերադարձնէր, Վիգէն գաղափար մը յղացաւ։

– Կ՛ուզեմ հետս տէր հայր մըն ալ տանիլ, կարեւոր չէ Էջմիածնական կամ Անթիլիասական, լաւ կը վճարեմ. կարելի՞ է։

– Չեմ կարծեր, շատ դժուար է, բայց ես անոր ալ ճարը ունիմ, հոգ մի ըներ։

– Ինչ է նայիմ ճարդ, genius ։

– Հոլիվուտի Forest Lawn գերեզմանատան դռնէն ներս ամէն շաբաթ օր, ութը–տասը տէր հայր կը սպասէ։ Ասոնք սքեմաւոր, բայց փիլոնազուրկ եղած, կամ ալ կղերականութենէ հրաժարած անձեր են եւ այն հայ ընտանիքները, որոնք իրենց սիրելիներուն գերեզմանին այցելել կ՛ուզեն, որ խունկ ծխուի եւ աղօթք մը կարդացուի, այս անձերը կը վարձեն։

– Կը կարծե՞ս թէ մինչեւ Սիաթըլ– Էտմընտծ կու գան։

– Եթէ լաւ վճարես, հետդ մինչեւ դժոխք ալ կ՛երթան։

Շաբաթ կէսօրին երկուքով Forest Lawn գերեզմանատունն էին։ Վիգէն աչքերուն չկրցաւ հաւատալ, ամէն ինքնաշարժ որ դանդաղէր, քանի մը սքեմաւոր արագ կը մօտենային դէպի ինքնաշարժը։ Մրցակցութիւնը ուժգին էր։

– Հեռացիր, արագ հեռացիր – ըսաւ Վիգէն  քահ–քահ խնդալով։

– Ինչ կայ, ինչ եղաւ նորէն։

– Ասոնք կղերէ աւելի՝ ուրիշ բան կը յիշեցնեն։

– Աւելի լաւ, դուն ալ կ՛ըլլաս իրենց ծայրագոյն…։

– Այս ապուշ կատակներդ լսելու համա՞ր երկու հազար մղոն եկայ։ Զիս մտիկ ըրէ։ Դուն շրջան մը դպիր եղած ես, ինծի հետ կու գաս եւ խունկ մը ծխելով, յարմար աղօթք մըն ալ կը կարդաս. դուն ծէսերը գիտես արդէն։

– Այս մէկը քու գործդ է, զիս մէջը մի խառներ։

Միասին կ՛երթանք, վերջացած հարց է, մի վիճիր։ Քեզի Լիսային ընկերուհի, Քրիսթինային ալ կը ծանօթացնեմ։ Թէեւ մանր եւ պստլիկ՝ սակայն հոյակապ կտոր է։ Հաց ալ կ՛ելլէ։

– Ես հացին հետ կարագ, պանիր եւ անուշ կ՛ուզեմ։ Նորէն կատակեց Զօհրապ։

– Հիմա կը հասկնամ թէ ինչու տեւական ընկերուհի մը չունիս։ Այս յիմար կատակներուդ ո՞վ կը դիմանայ։

Երկուշաբթի կէսօրէ ետք, Վիգէն, Զօհրապ եւ Էտուարտօ, պարոն Մայքին գերեզմանին խոտը քանի մը տեղ վերցնելէ եւ քիչ մը փորելէ ետք, Մուշէն եկած հողով խառնեցին, եւ խոտով ետ ծածկեցին։ Ապա Զօհրապ խունկը ծխելով, «Ի վերին Երուսաղէմ» շարականը երգեց, աւետարանէն քիչ մը կարդաց եւ ննջեցեալին հոգւոյն աղօթքով մը արարողութիւնը վերջ գտաւ, երեքին խաչակնքումով։

Երբ տուն հասան, Վիգէն հեռաձայնեց Լիսային եւ յիշելէ ետք, թէ գերեզմանի իր պարտականութիւնը ամբողջացուցած է, ըսաւ թէ մօտ ընկերն ալ հետն է եւ որ եթէ Լիսա իր ընկերուհին Քրիսթինան ալ հետը բերէ, չորսով ընթրիքի կ՛ելլեն։

–  Ընկերոջդ հետ ետ գերեզման գնա եւ ընկերոջդ ալ դիակ մը գտիր ու չորսով միասին ընթրեցէք,- ըսաւ Լիսա եւ հեռաձայնը փակեց։

– Քած, իսկական քած։ Պոռաց Վիգէն եւ նկատեց, որ Զօհրապ խունկը եւ աւետարանը պայուսակէն դուրս կը հանէ։

– Ի՞նչ կ՛ընես դարձեալ։

– Կը պատրաստուիմ խունկ մը ծխելով ննջեցելոց մըն ալ քու եւ Լիսային յարաբերութեան վրայ կարդալ։

– Գիտե՞ս ինչ Զօհրապ. եթէ օր մը գործդ կորսնցնես, երբեք պէտք չէ մտահոգուիս։ Ողղակի կ՛երթաս Forest Lawn եւ այդ գերեզմանոցին ամենէն փնտռուած սքեմաւորներէն կ՛ըլլաս։ Մանաւանդ որ գեղադէմ ալ ես, դէպի ինքնաշարժները վազելու ալ պէտք չունիս, իրենք քովդ կու գան։… Կարծեմ շատ պարապ–սարապ կատակեցինք, ես թաքսի մը կանչեմ եւ երթանք, քեզի Սիաթըլին հետաքրքրական մասերը ցոյց տամ։

– Դուն ինչու չես քշեր։

– Զօրավար Անդրանիկին եւ պարոն Մայքին եւ բոլոր մեր հերոսներու կեանքն ու գործը պիտի տօնենք եւ լաւ խմելու տրամադրութիւն ունիմ։

– Ես կը քշեմ։

– Ոչ, դուն ալ պիտի խմես։

Առտուան ժամը երկուքի մօտ է եւ ամբողջ գիշերը թեթեւ անձրեւած։ Սիաթըլի Փայք շրջանը, որ նշանաւոր է իր ճաշարաններով եւ պարերով, գրեթէ ամայացած է. սակայն երկու հայեր ձեռքերնին իրարու ուսին, թեթեւ մաղուող անձրեւին տակ դանդաղ կը յառաջանան, բարձրաձայն երգելով։

ԻԲՐԵՒ ԱՐԾԻՒ ՍԱՒԱՌՆՈՒՄ ԵՍ ԼԵՌ ՈՒ ՍԱՐ … ՍՈՒՐԲ ԱՆՈՒՆԴ ՊԻՏԻ ՅԻՇՈՒԻ ԴԱՐԷ ԴԱՐ

Թոթովում ես դու  շուրթերով ահի,

Ափսո՜ս  տխրաքօղ նենգախօսութեամբ,

Դարձել ես չարի՝ լեզուն մայրենի:

Որպէս կեղծիքի ուրոյն բարեկամ,

Որպէս գթութեան անզարդ թշնամի,

Այսպիսի վարմունք՝ աւանդակորուս,

Ո՞ւմ հոգում արդար զայրոյթ չի ծնի:

Հիմա լռակեաց շուրթերով քո չոր,

Չես ուզում խօսել անմեղի լեզուով,

Ընկել ես դաժան նիւթի քաոսում,

Սնւում ես չարի՝ մահաթոյն շնչով:

Խիղճը ուսերիդ մեծ բեռ է դրել,

Իր հոգու թշուառ դռները բացած,

Յոյսերի թելը շատ է բարակել,

Եղի՛ր հաւատի մարմնացած երազ:

Դու ունես բոլոր հնարներն ազատ,

Լացը խնդութեան՝ արցունք դարձնելու,

Նախապարգեւեալ իրաւասութեամբ,

Անեղծ երազը յոյսով թրծելու:

Սակայն, իրաւունք՝ չունես լռելու,

Իրաւունք չունես՝ դու երկմտելու,

Չի՛ կարող լինել՝ չարն  անաչառ,

Սուրբը անողորմ, սին ու անիրաւ:

Ո՜վ արդարութեան կարկամած լեզու,

Թոթովում ես դու շուրթերով վախի,

Մի թողնի՛ր կորզեն հաւատդ լուսէ,

Խօսի՛ր հարազատ՝լեզուով մայրենի:

ԱՒԻԿ ԴԷԻՐՄԵՆՋԵԱՆ

ԲՈՍԴՈՆ

Մեծ Եղեռնի 97 ամեայ պատմութեան յետադարձ համառօտ ակնարկ մը կը յուշէ մեզ, թէ առաջին յիսուն տարիներու հայ ժողովուրդի մնացորդացին վերականգնումի, վերածաղկումի եւ վերապրելու մարդկային հրաշալի եւ յաղթական հոլովոյթի ընթացքին, Մեծ Եղեռնի յիշատակումը եւ կամ պարազապէս Ապրիլ 24ը լոկ Նահատակաց Յուշատօն էր: Զոյգ Զատիկներու յաջորդող աւանդական օրուայ նման Մեռելոց-Սգատօն էր:

Այդ օրերուն, երբ տակաւին Սփիւռքահայութեան ծանրակշիռ թեւը կը մնար Միջին Արեւելքի հայութիւնը, ժողովրդային յարգանքի ընդհանրական արտայայտութիւնը կը մարմնանար յուշահանդէսներով եւ կա՛մ սգահանդէսներով, իսկ ոգեկոչման անհատական եւ ընտանեկան արտայայտութիւնը կը հանդիսանար գերեզմաններու յարգալից այցելութիւնը՝ խունկով, ծաղիկով եւ աղօթքով:

Եւ եկաւ յիսնամեակը յեղաշրջելու հայ անհատին եւ հաւաքականութեան միտքն ու հոգին, փոթորկելով գաղութները ամենուրէք՝ Սփիւռքի զանազան ափերուն եւ հոն՝ փրկուած հայաշխարհէն մնացած կիսանկախ հայրենիքի հողին վրայ: Սուգը թօթափեց իր շղարշը հագուելով բողոքի դիմակը: Աղօթքով մէկտեղուած ափերը բաժնուեցան, բռնցքուեցան եւ սիւներու նման դէպի երկինք բարձրացած պոռթկացին «մեր հողերը, մեր հողերը»: Խունկի գուլաները բռնկելով վերածուեցան անմար ջահերու, կայծ տալով հայ ժողովուրդի երիտասարդ նոր սերունդի պահանջատիրութեան բոցին: Առաջին հանրապետութենէն սկսեալ մինչեւ պաղ պատերազմը, բեւեռներու խնկարկող հայութիւնը, արթնցած իր թմբիրէն միացեալ ուժերով ուխտեց նուիրուիլ Ցեղասպանութեան ճանաչումի եւ պահանջատիրութեան պայքարի սրբազան առաքելութեան:

Եւ անցան մօտ յիսուն տարիներ եւս որու ընթացքին՝

- արդարութեան կանչին դիմաց անտարբեր մնացող խուլ աշխարհի մը հակազդեցութիւնը, գումարած՝ լճացած ազգային ղեկավարութեան մը, մղեց անհամբեր, յուսահատ, եւ տաքարիւն երիտասարդ նոր սերունդ մը դիմելու փամփուշտի խլացնող ձայնին եւ բազուկի զգետնող զարկին: Արձագանգը ահարկու էր իսկ արդիւնքը՝ յանձնուած պատմութեան դատաստանին:

- ի պատիւ զայն ընձեռնող սերունդին անդուլ եւ տքնաջան աշխատանքի եւ անյողդողդ կամքի մը՝ որպէս արդիւնք՝ շարունակուած պայքարի մը, հաշուեկշիռը բարենիշով մը կրնայ զարդարել ցեղասպանութեան ճանաչումի եւ պահանջատիրութեան ճանապարհին տարուած բոլոր փոքր յաղթանակները:

Կարեւոր են փոքր յաղթանակները: Անոնք զսպանակուելով դէպի առաջ տանող ոստումներու մղիչ ուժգնութիւնը կ՛ունենան, մեզ աւելի մեծ յաղթանակներու ճանապարհի հունին մէջ զետեղելով:

Յաղթանակներու ճանապարհը սակայն տեսիլքի անհրաժեշտութիւնը ունի: Հարիւրամեակի կոթողային տեսիլքի տագնապին սաղմնաւորումը գուցէ սկսած էր արդէն յիսնամեակէն անմիջապէս ետք:

Այսօր Մեծ Եղեռնի 97 ամեակն է: Տարի մըն է արդէն որ Երեւանի մէջ կազմուած է եւ կը գործէ ցեղասպանութեան հարիւրամեակին ոգեկոչման Կեդրոնական Համազգային յանձնաժողովը: «Ասպարէզ» ի խմբագրին ակնոցով հայ ժողովուրդի «քաղաքական ղեկավարութիւնը տագնապը կ՛ապրի՛՝ աննախընթաց տարողութեամբ եւ շռնդալից միջոցառումներով պատրաստուելու 2015ին»: Հազար երանի այդ ակնոցը ունեցողներուն որովհետեւ, հակառակ նոյն ազգային եւ քաղաքական դաշտին մէջ շնչած ըլլալու իրականութեան ես այդ լաւատեսութիւնը կը դժուարանամ բաժնելու: Գուցէ «Ասպարէզ» ի խմբագիրը իր մեզ ուղղած կոչին մէջ աւելի ճշմարիտ էր եւ անոր նայուածքը աւելի սուր երբ արդարացիօրէն կը հաստատէ թէ «հայութիւնը անհանգիստ» է հարիւրամեակի սեմին:

Ճշմարիտ է որ հարիւրամեակը հանգրուանային անկիւնադարձ մըն է միայն եւ հակառակ բոլոր պատահելիքներուն, ոչինչ կը փոխուի եւ պիտի փոխուի ոճիրի ահաւորութենէն եւ հայազուրկ, որբացած եւ կորսուած հայրենիքի մը իրականութենէն՝ Ապրիլ 25, 2015ին:

Եւ սակայն տառապող, տագնապող եւ անհանգիստ հայ անհատին համար հարիւրամեակը հոգեբանական պատուար մըն է, որու առանց կոթողային տեսիլքով մը յաղթահարումը՝ անպայման կը խորացնէ վէրքը, կը շարունակէ կոտտացող ցաւը եւ կը կորսնցնէ յարաբերաբար մեծ յաղթանակով մը զսպանակուելու ակնկալուած պատեհութիւնը:

Իսկ ի՞նչ է մեր վիճակը այսօր:

Սփիւռքահայ ազգային գետնի վրայ տակաւին զուրկ ենք, մերկ ենք, այնքան ծամծմուած, այնքան շեփորահարուած, այնքան կրկ-նուած եւ մեր պահանջատիրութեան հաւաքական պայքարի ճանապարհին՝ այնքան անհրաժեշտ նկատուած Կեդրոնական միացեալ Մարմնէ մը՝ ուր վարձատրուած եւ արհեստավարժ մասնագէտներու մէկտեղումով եւ ֆինանսական եւ տնտեսական հաւաքական միջոցներու միաձուլումով միջազգային բոլոր «առ որ անկ է» ատեաններու օրակարգին վրայ ներգործօն կերպով պիտի կարենայինք արծարծել եւ հետապնդել Մեծ Ոճիրին դատապարտումը եւ անոր նիւթական, բարոյական եւ հողային հատուցումը:

«Կոտոյին Սպասելով»՝ արդեօ՞ք:

Կան ու կային ծրագիրներ, որոնք գուցէ գոհացնէին եթէ ոչ «կոթողային տեսիլք»ը ինքնին, այլ փոխարինող յաղթանակի դափնիներ ապահովէին մեզ:

Մայրաքաղաք Ուաշինկթընի սրտին մէջ նորակերտ «Ցեղասպանութեան Թանգարան»ը անոնցմէ գլխաւորն է զոր կը մտաբերեմ: Տասնեակ տարիներու ծրագրում, բազմամիլիոն տոլարներու սպառում եւ մարդկային մտքի, սրտի եւ հոգիի տագնապ (անհեթեթ վէճերու պատճառով) վերածուած են անշնչացած եւ եթերացած ոչնչութեան մը՝ սպասելով այո, նոյն Կոտոյին. արդեօ՞ք:  Մինչ ցեղասպանութեան հարիւրամեակի մեծագոյն պարգեւը այս պարագային գուցէ շահած կ՛ըլլան Ուաշինկթընեան իրաւաբանական գրասենեակներ:

Վերջին տասնամեակին Քալիֆորնիոյ մէջ ալ նմանօրինակ կոթողի մը իրականացման ծրագրի մը մասին յաջորդաբար հրապարակաւ արտայայտած  տեսիլքս մնաց «ձայն բարբառոյ յանապատի», Ուաշինկթընեան փորձառութենէն ետք՝ գուցէ արդարօրէն: Արդարեւ, 90ամեակէն ի վեր, Քալիֆորնիոյ մէջ հայ ժողովուրդի կուտակած գրական, գեղարուեստական, հայրենակցական, ազգագրական եւ մշակութային հարստութեան ապագայով մտահոգ եւ «Ո՞ւր հաւաքել աւանդը» ահազանգով փնտռեցի երազողներ, որոնք գուցէ ինծի հետ բաժնէին հարիւրամեակի առիթով Քալիֆորնիոյ մէջ հայ ժողովուրդին նուիրուած «Տուն – Թանգարան – Գրադարան»ի մը երազը: Կոթող մը, զոր միաժամանակ պիտի ծառայէր՝

1- Փրկելու Միջին Արեւելքէն Միացեալ Նահանգներ տեղափոխուած ու կորուստի դատապարտուած մեր գրական, ազգագրական եւ մշակութային ժառանգութիւնը:

2-  Ստեղծելու պրպտող-ուսումնասիրող ուսանողին համար գիտական մասնագիտական կեդրոնական աղբիւրներու ու տեղեկութեանց շտեմարան մը:

3- Արտայայտելու հայ ժողովուրդին երախտագիտութիւնը այն երկրին հանդէպ, որ վերջին հարիւրամեակի ընթացքին դարձաւ հայ ժողովուրդի գաղթական զաւակները սիրայօժար հիւրասիրող ջերմ օրրան մը:

4- Բարձրացնելու՝ հարիւրամեակը ոգեկոչող կենդանի կոթող մը:

Տեսի՞լք թէ մղձաւանջ: Ո՞վ պիտի դատէ:

Հարիւրամեակը կոթողային տեսիլք կը պահանջէ իսկ կոթողային տեսիլքը ծրագրելու եւ իրագործելու պարարտ հող՝ ազգային միաբանութեան եւ ջլապինդ եւ գօտեպնդուած հաւաքական կամքի:

Եղեռնի 97ամեակին, ես տակաւին դժբախտաբար այդ հողը չեմ տեսներ:

Բայց եւ այնպէս հրաշքի կը հաւատամ:

Հայ ժողովուրդի նկարագրին խոտոր չի համեմատիր ճնշումի տակ ստեղծագործելը:

Հարիւրամեակի առիթով տակաւին «աննախընթաց տարողութեամբ եւ շռնդալից միջոցառումներով» ծրագիրներ կրնա՛ն եւ պի՛տի յղացուին:  Բայց ես, անտեսելով դաւանական տարբերութիւնները եւ Աստուծոյ շնորհքով 21 րդ դարու ճամբորդ մի՛սկ ըլլալուս, պիտի վերադառնամ Եղեռնի առաջին յիսնամեակի աւանդութեան եւ բարքերուն եւ Ապրիլ 24, 2015 ին պիտի մտնեմ Հայաստանեայց Առաքելական Մայր Եկեղեցւոյ սրբազան տաճառներէն մին՝ վերանալու զգլխիչ խունկի բոյրէն, անմահ շարականներու սրբազան մեղեդիէն  եւ մոմ մը վառելու հայ ժողովուրդի անմեղ, անհամար եւ անգերեզման նահատակներու անժամանցելի յիշատակին: Գուցէ այդ ըլլայ իմ ամենավիթխարի, կոթողային իրագործումս:

zaven@kanjyanrealty.com

Ապրիլ 10, 2012

- Այո՛,- ՔՍԱՆՉՈՐՍ, այսպէ՛ս տառերով եւ ոչ թէ թուերով։ Թուերն ու տառերը նոյնը չեն։ Թիւը՝ թիւ է։ Ամէն ինչ կարելի է թուի վերածել. ծառ, թուփ, երկիր, գործիք, նոյնիսկ ովկիանոս, աշխարհամաս, մարդիկ,- ամէն, ամէն ինչ։

Բայց ՔՍԱՆՉՈՐՍԸ մէկ հատ է, կրկնօրինակը չկայ։ Թուով 24ներ՝ որքան որ կ՛ուզէք. էլ դէպք, իրադարձութիւն, մարդկային հարիւրաւոր, հազարաւոր ծնունդներ ողջ հողագնդի վրայ։

- Իսկ ՔՍԱՆՉՈՐՍԸ ուրի~շ է։ Այդ տառաթիւը իր մէջ է ներառել մի ողջ ժողովրդի ողբերգութիւն, ցաւ, վիշտ, տասնամեակներ շարունակ եղել է կտտացող վէրք, ու՝ Է՛…

Ասել է թէ՝ ՔՍԱՆՉՈՐՍԻ մէջ մեծ իմաստ կայ, մեծ խորհուրդ, եթէ կ՛ուզէք՝ վերջին մէկ հարիւրամեակում ծնուած, առաջացած երեւոյթ, որ սրբագործուել է ու դարձել աւանդոյթ։

Եւ այդ աւանդոյթը հաստատակամ պահելու եւ յաջորդ սերունդներին փոխանցելու համար անհրաժեշտ է, որ գիտութեան, արուեստի նուիրեալներ մշտապէս վառ պահեն անոր ջահը։ Իսկ ի՞նչպէս կարելի է վառ պահել այն, ի՞նչ միջոցներով։

Մեր ժողովրդի «անձինք նուիրեալք» բնական, հանրամատչելի, միջոցներով ժողովրդական լայն խաւերի մտապատկերում պիտի  անջինջ պահեն ՔՍԱՆՉՈՐՍԻ խորհուրդը։

Արուեստի, գրականութեան, մանաւանդ ֆիլմարուեստի եւ երաժշտութեան ընձեռած հնարաւորութիւններով անդադրում պիտի հնչեցնել ցեղասպանութեան համազգային զանգը։

Հնչեցնել մեր շնորհալի եւ տաղանդաւոր արուեստագէտների մնայուն, արժէքաւոր գործերով։

Հնչեցնել համաշխարհային բեմե- րում, հանրայայտ ցուցասրահներում ու համերգասրահներում։

Անկասկած, փաստագրական, գեղարուեստական գրականութեան ասպարէզում մեծ գործ է արուած վերջին յիսուն տարիների ընթացքում։ Դրանից առաջ մեր սերունդը եւ անմիջապէս մեզնից յետոյ եկող սերունդը, եթէ չասեմ ոչինչ, ապա շատ քիչ բան գիտէր Եղեռնի, Հայոց Ցեղասպանութեան մասին, եւ միայն 1965ին էր, որ Հայաստանի ժողովուրդը նոր զարթօնք ապրեց ու դրանից յետոյ, իւրաքանչիւր տարի նշում է մեր ազգի  անօրինակ ողբերգութեան տարելիցը։

Ճիշդ է, որ տարիների ընթացքում մեր ցեղասպանութիւնը համաշխարհային ճանաչման արժանացնելու համար մղուած պայքարը ցանկալի արդիւնք չի տուել, սակայն դրա փոխարէն աւելացել է այդ հարցի վերաբերեալ մեր մատաղ սերնդի եւ երիտասարդութեան իմացական պաշարը։

Մեծ Եղեռնի յիշատակման այս օրերին ներկայ սերնդին անհրաժեշտաբար պիտի ուսուցանել, որ թրքական, այսպէս կոչուած «մշակոյթի»  հեղինակները  հայերն են։ Երաժշտութիւն, թատերական արուեստ,  ճարտարապետութիւն, տպագրութիւն, նոյնիսկ առաջին նաւթահորի յայտնաբերում։ Այս ամէնը մենք ենք հիմնել՝ հայերս։

Յիշենք անունները այն ՄԵԾ Հայերի, որոնք եւրոպական բարձր կրթութեամբ զինուած, մեծապէս նպաստեցին Թուրքիայի Հանրապետութեան ստեղծմանն ու մշակոյթի առաջացմանը։

Այսպէս. Տիգրան Չուխաճեան, Էդգար Մանաս, Յակոբ Մարթայեան, Պալեան եղբայրներ, Գրիգոր Սինանեան, Գալուստ Կիւլպէնկեան եւ շատ, շատ ուրիշներ։

Ինչո՞ւ եմ յիշեցնում ընթերցողներին այս ամէնը, որ վաղուց է յայտնի։ Որովհետեւ՝

- Մե՛զ է յայտնի, հիմնականում որոշակի մտային պաշար ունեցող հայ մարդուն։ Օտարները հազիւ թէ իմանան այս ամէնի մասին,  մանաւանդ  որ  թուրքը  հետեւողականօրէն  ժխտում է այն ամէնը ինչ կապուած է հայ իրականութեան, ընդհանրապէս հայ անուան հետ։

Ուրեմն մեզ մնում է թէկուզ այսքան երկար տարիներ յետոյ էլ փորձել աշխարհին յիշեցնել, որ Թուրքիայի մշակոյթը ստեղծողները հայերն են։ Ասել, ապացուցել փաստերով, թէ չէ մենք գիտենք, որ թուրքը միայն զաւթել, վերցնել, թալանել գիտի, էլ չենք խօսում իր համար զբաղմունք դարձրած մարդ սպանելու «արուեստի» մասին։

Հիմա էլ մի «դուդուկացաւ» է ընկել թուրք երաժիշտների շրջանում։ Եւ չի բացառւում, որ այսօր կամ վաղը նրանք կը փորձեն «ապացուցել», որ ԴՈՒԴՈՒԿԸ իրենց ազգային գործիքն է։

Այդ «դուդուկացաւ»ը նրանց մօտ հիմնականում սկսուեց եւ աշխուժացաւ Հայաստանի անկախացման առաջին իսկ տարիներից։

Հայաստանի տնտեսական սուղ պայմանների պատճառով մի քանի վարպետ դուդուկահարներ, աշխատանք գտնելու մտահոգութեամբ տեղափոխուեցին Ստամբուլ։

Ես, որ հինգ անգամ եղել եմ Թուրքիայում, երկու տարի անընդմէջ ամիսներ շարունակ ապրել եւ աշխատել եմ Ստամբուլում, ու եօթ համերգներ տուել, մօտիկից հետեւում էի, թէ ինչպէս էր մեր աւանդական դուդուկը հիմնաւորապէս իր տեղն էր հաստատում թուրքական տարբեր ազգային նուագախմբերի մէջ՝ շնորհիւ մեր հայ կատարողների։

Եւ, որ ամէնէն ցաւալին է, ի թիւս այլ մենակատարների անունների յայտարարմանը, հաղորդավարները զլանում էին արտաբերել հայ երաժշտի անունը, թէեւ մենակատարային բաժնի առիւծի բաժինը կատարում էր հայ դուդուկահարը։

Այս առումով էլ փափաքս է, որ մեր շնորհալի, հանրայայտ դուդուկահարները այդքան չոգեւորուեն թուրքերին  դուդուկ նուագել  սովորեցնելու համար, որովհետեւ թուրքը «վարպետ» է վերցնելու, թռցնելու, խլելու։

Թող հայը դուդուկ նուագել սովորեցնի բոլոր ազգերին, բայց ոչ թուրքին, որովհետեւ նա երբէք չի ասի, որ հայն է իրեն սովորեցրել եւ որ ԴՈՒԴՈՒԿի հայրենիքը Հայաստանն է։

Արդէն քանի տարի, դուդուկը ձիւնագնդիկ ընթացքով նոր աշխարհամասեր է գրաւում։

Դուդուկի համաշխարհայնացման ընթացքը էլ աւելի նպատակային ու շարժուն դարձնելու մտահոգութիւնը ինձ դրդեց նոր միջոցներ ընտրել նրա տարածման համար։

Դուդուկը նուագախմբում օգտագործելու փորձը հիմնականում աշխուժացաւ Արա Գէորգեանի շնորհիւ։ Նրանից յետոյ շատերն սկսեցին այդ հիանալի գործիքն օգտագործել։ Շատ դէպքերում տեղին, իսկ յաճախ էլ մոդայի ետեւից ընկնելով։

Պիտի խոստովանեմ, որ ես էլ իմ մի քանի երգերի նուագախմբային ընկերակցութեան մէջ օգտագործել եմ դուդուկը։ Բայց իմ նպատակն է եղել հայ եւ օտար երաժշտասէր հասարակութեանը ցոյց տալ դուդուկի տեխնիկական )կարծեմ հայերէնում հոմանիշ բառ չկայ( հնարաւորութիւնները։

Այդ նպատակի համար էլ յօրինեցի դուդուկի կոնցերտ (համա-համերգ-Խմբ.)՝ նուագախմբի հետ։ Արդէն մամուլից յայտնի է, որ այդ գործը մեծ ընդունելութեան արժանացաւ Կարակասում՝ հայ երաժշտասէրին քաջածանօթ, տաղանդաւոր երաժիշտ Պեդրօ Էուստաչէի եւ Սիմոն Պոլիվար սիմֆոնիկ նուագախմբի կատարմամբ։

Իմ այդ յօրինումը իր տեսակի մէջ առաջինն է հայ երաժշտութեան պատմութեան մէջ, որի համաշխարհային առաջին կատարումը կայացաւ Վենէսուէլայում։

Այդ յօրինումը  իմ նուէրն է ՔՍԱՆՉՈՐՍԻ ԽՈՐՀՐԴԻՆ։

Այդ խորհրդի զանգը մշտապէս պիտի հնչի մեր հոգիներում եւ Սարդարապատի զանգերի նման պիտի չթողնի որեւէ մէկին, առաւել եւս մեր «հարեւան» թուրքին՝ իւրացնել ոչ միայն մեր ինչքն ու հայրենի հողը, այլեւ նրա բարեբեր հողում մշտապէս նորանոր ծլարձակումներով բոցավառուող հայ արուեստն ու մշակոյթը։

Այդ զանգի ձայնը յաւերժ հնչեղ պահելու համար անհրաժեշտ է մշտապէս արուեստի եւ գրականութեան միջոցով նոր յայտնագործումներ անել ի շահ ՍՐԲԱԶԱՆ ԽՈՐՀՐԴԻ։

Բնաւ կարեւոր չէ, թէ ինչպիսին կը լինեն Թուրքիայի եւ Հայաստանի «մկան-կատուի» խաղը յիշեցնող այս քաշքշուկն ու դրանից ծնունդ առնելիք արդիւնքները։

Նոյնիսկ, եթէ այդ խաղի արդիւնքում մենք հասնենք մեր նպատակներին, միեւնոյնն է. ՔՍԱՆՉՈՐՍԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ մշտապէս պիտի մնայ որպէս մեր ժողովրդի ամէնօրեայ մտահոգութիւնների առարկան։

--Հալէպի որբանոցի աւարտական դասարանի աղջիկները՝ Ահարոն պատուելիին եւ իրենց ուսուցչուհիին հետ. նստած ձախէն երկրորդը՝ Վերժին Աղասարգիսեան-Քէքէճեան (ծնեալ 1904, մահացած 1982 Մայիս 7ին

Մարի Աղասարգիսեան. ծնեալ 1906ին, Կիլիկիոյ մայրաքաղաք Սիս քաղաքը. գաղթականութեան Տէր Զօրի ճամբուն մնալով՝ 1915էն մինչեւ 1928, որմէ ետք, իր հօրեղբօր տղուն Վարդանի հետ փախելով միացած է քոյրերուն եւ եղբօրը Լիբանանի մէջ. Մահացած է 1990ին

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Հայկական Ցեղասպանութիւնը, այլ խօսքով հայ ժողովուրդի բնաջնջումը  յղացուեցաւ, որոշուեցաւ, ծրագրուեցաւ եւ կազմակերպուեցաւ թուրք ծայրայեղ եւ ազգայնամոլ քաղաքական եւ զինուորական ղեկավարներու կողմէ ու անիկա գործադրուեցաւ թուրք ջարդարար եւ արիւնարբու զինուորականներու, բժիշկներու, քաղաքական անձնաւորութիւններու, պետական պաշտօնեաներու եւ ամբոխին կողմէ:

Անիկա տեղի ունեցաւ համայն աշխարհի ականատեսութեամբ եւ վկայութեամբ,  քաղաքակիրթ ժողովուրդներու եւ երկիրներու լռութեամբ եւ խլութեամբ ու կարգ մը պետութիւններու քաջալերանքով եւ անմիջական մեղսակցութեամբ:

Ինչպէս ծանօթ է բոլորիս, թուրք ջարդարարը 1915էն առաջ արդէն գործի անցած էր եւ կազմակերպած էր հայկական ջարդեր հայկական գաւառներու մէջ 1894-1896 ժամանակաշրջանին եւ 1899ին: Ոճրագործ թուրքը այս ջարդերու ընթացքին մասամբ մը խնայած էր մանուկները եւ կիները:

1915ի Հայկական Ցեղասպանութեան  սկզբնաւորութեան թուրքը յայտարարած էր հետեւեալը՝  «այս անգամ ամբողջական պիտի ըլլայ մեր մաքրագործումը», այլ խօսքով՝  պիտի չխնայուէին նաեւ մանուկներն եւ կիները, ինչպէս կը հաստատէ Թուրքիոյ ներքին գործոց նախարար Թալէաթին նամակը Հալէպի կուսակալութեան. «Նոյնիսկ մանուկներ չձգել օրօրոցներուն մէջ, կամ անոնք որոնք անակարող են շարժելու՝ հանեցէք բոլորը»: Այս որոշումը արդէն որդեգրուած էր Իթթիհատականներու Սելանիկ գումարած 1911ի գաղտնի ժողովին ընթացքին, ուր բանաձեւուած էին սահմռկեցուցիչ շարք մը որոշումներ, որոնցմէ յատկանշական են՝

1. Զինուորական անհրաժեշտութիւն մըն է ժողովուրդներու ջարդը, առանց տարիքի եւ սեռի խտրութեան:

2. Թշնամի ցեղի մը մանուկները ջարդելը կանխարգիլող միջոց մըն է ազգային պաշտպանութեան:

1915ի Հայկական Ցեղասպանութեան նախօրեակին հազարաւոր թուրք ոճրագործ եւ դատապարտեալ  բանտարկեալներ ազատ արձակուեցան իրագործելու համար այս ահարկու եւ աննախնթաց՝ անմարդկային որոշումը: Օսմանեան կայսրութեան բոլոր բանտարկեալները ներառուեցան յատուկ ջարդարար աւազակային խումբերու  մէջ՝ իրականացնելու համար այս որոշումը: Անոնց հրահանգուած էր ոչ մէկ գութ կամ կարեկցութիւն չցուցաբերել մանուկներուն եւ կիներուն նկատմամբ, նոյնիսկ՝ անկարներուն, որոնք մաս պիտի կազմէին հայ ժողովուրդի ամբողջական բնաջնջումին:

Հայ մանուկները եւ անչափահասները բաժնեկից դարձան, հայ տարեցներու եւ չափահաս կիներու տարագրութեան ծայրագոյն աստիճանի դժուարութիւններուն, փոթորկալից տեղահանութեան եւ անվերջանալի տարագրութեան դէպի հեռաւոր անապատային վայրեր: Հայ մանուկները եւ անչափահասները արդէն կորսնցուցած էին իրենց հայրերը եւ մնացած էին միայն մայրական հոգատարութեան տակ: Անոնք դիմագրաւեցին եւ ենթարկուեցան ցեղասպանութեան հրէշային ամէն տեսակի բռնարարքներու, միջոցառումներու եւ կացութիւններու: Անոնց ոդիսականը եղաւ անբաժանելի մէկ օղակը Հայկական Ցեղասպանութեան անծայրածիր շղթային: Անոնց որոշ մէկ տոկոսը ենթարկուեցաւ մարմնական, ֆիզիքական, հոգեկան եւ մտային ճնշումներու եւ չարչարանքներու, իսկ մնացեալը խողխողուեցաւ, սպաննուեցաւ եւ ոչնչացաւ ու մաս կազմեց հայ ժողովուրդի նահատակներու մեծ խումբին:

Հայկական Ցեղասպանութեան ընթացքին հայ մանուկներու եւ անչափահասներու ոդիսականը եղաւ հետեւեալներէն մէկը եւ կամ միւսը.

Ա. Ոչնչացում թուրքերու կողմէ, որ իրագործուեցաւ զանազան ձեւերով

ա. Սպանութիւն զանազան հրէշային միջոցառումներով՝

1. Հրացանային գնդակահարում

2. Կացինահարում

3. Գլխահատում՝ զենելով-մորթելով

Ըստ Մարիա Ճէյքըպսընի, հարիւրաւոր հայ փոքրիկներ վիզերնէն մորթուած են զանազան վայրերու մէջ:

Ըստ Նանսենի, Տիարպեքիրի հայերու գաղթականութեան ընթացքին հազարաւոր մանուկներ մորթուած են եւ ապա նետուած են Եփրատ գետ, ինչպէս նաեւ հազարաւոր մանուկներ մորթուած են Քեմեխի կիրճին մէջ:

4. Դաշունահարում

5. Սուինահարում

6. Զանազան տեսակի չարչարանքներ եւ հրէշային միջոցառումներ

Ըստ Արամ Անտօնեանի,  թուրք զինուորները 10 տարեկան հայ տղայ մը բռնած են, որովհետեւ ան չէ ենթարկուած իրենց հրահանգներուն եւ մագլցած է բլուրի մը վրայ: Զինուորները երկար չուանի մը մէկ ծայրը կապած են խեղճ տղուն վիզէն իսկ միւս ծայրը կապած են ձիու մը վիզէն: Ձին գրգռուած վազած է արագընթաց եւ տղուն մարմինը կլոր-կլոր դառնալով  ճօճուած է օդին մէջ ու  քանի մը անգամ շրջապատի ժայռերուն զարնուելով ի վերջոյ գլխահատուած է իր մօր աչքին առջեւ:

Երկրորդ վկայութիւն մը Արամ Անտօնեանէն.

«Հաֆըզ անունով Կիլիկեացի կառապան մը, որ այդ օրերուն մարդակերպ գազան՝ թուրք Հաքքընը Տէր Զօր տարած էր, կը պատմէր թէ ան, ճամբու ընթացքին դիտմամբ իրենց վերջին վայրկեանները ապրող եւ գետին ինկած հայ մանուկներուն վրայէն քշել կու տար կառքը, սարսափելի հայհոյանքներ արձակելով եւ բացայայտ հրճուանք մը արտայայտելով. իսկ անդին բլրակի մը վրայ տեսնելով լքուած եւ ցաւերէն տնքացող փոքրիկ մը, կատղած անմիջապէս կը հանէ ատրճանակը եւ երեք գնդակ կը պարպէ խեղճ փոքրիկին վրայ»:

բ. æրահեղձութիւն-խեղդամահութիւն՝

Հազարաւոր անմեղ հայ մանուկներ  ջրամոյն եղած են ծովու, գետերու եւ լիճերու ջուրին մէջ թուրք դահիճներու ձեռամբ: Հոս կ՛ուզեմ մէջբերել կարգ մը վկայութիւններ.

1. Բիւզանդ Եղիայեան. Տրապիզոնի եւ Խարբերի մէջ թուրքերը հայ որբերը Սեւ ծով եւ Եփրատ գետ թափած են.

2. Թուրք փաստաբան եւ Տրապիզոնի երեսփոխան Հաֆիզ Մեհմեթ. թուրքերը Տրապիզոն գետին մէջ մեծ թիւով հայ մանուկներ խեղդամահ ըրած են.

3. Թուրք բարձրաստիճան զինուորական՝ ճեներալ Մահմուտ եւ Արշաւիր Շիրակեան. Տրապիզոնի կառավարիչը, Ճեմալ Ազմին եւ իր օգնականը, Ենիպահչելի Նայելը խեղդամահ ընել տուած են հազարաւոր հայ մանուկներ Սեւ ծովուն մէջ.

Արշաւիր Շիրակեան իր «Կտակն էր Նահատակներուն» հատորին մէջ մանրամասն կը պատմէ թէ ինչպէ՞ս ինք եւ Արամ Երկանեան 1922ի Ապրիլին Պերլինի մէջ ահաբեկեցին Ճեմալ Ազմին եւ Պեհաէտտին Շաքիրը.

4. Խարբերդի Ամերիկեան դեսպան Լեսլի Տէյվիս. Խարբերդէն 20 քլմ. հեռու Կիւլճիւք լիճին մէջ թուրքեր սուինահարելէ ետք խեղդամահ ըրած են հազարաւոր հայ մանուկներ.

5. Հիւպատոս Մորկենթաու. Եփրատ գետին  մէջ Էրզրում նահանգի Քեմաչ Կիրճին մօտերը հարիւրաւոր մանուկներ խեղդամահ եղած են.

6. Հայ վերապրող մը. Եփրատ գետին մէջ Տէր Զօրի ոստիկանապետ Մուսթաֆա Սիտքի 1916ի Օգոստոսին գեղեցիկ հայ դեռատի աղջիկները բռնաբարելէ ետք խեղդամահ ըրած է: Նոյն այս ոճրագործը 2000 հայ մանուկներ ուղղած է դէպի Եփրատ գետ, կապելէ ետք անոնց ոտքերը եւ ձեռքերը զոյգ-զոյգ նետած է Եփրատ գետին մէջ ու մեծ հաճոյքով երկար ժամեր դիտած է այդ  քստմնալից տեսարանը.

7. Արաբ զինուորական Սաիտ Ահմէտ Մուխդար Պաաճ. Տրապիզոնի մէջ մանուկները պզտիկ նաւերով տարած են ծովու խորերը, սպաննելէ ետք բոլորը զետեղած են տոպրակներու մէջ եւ ապա  նետած են ծովուն յատակը.

8. Նանսէն. հազարաւոր մանուկներ խեղդամահ եղած են թուրքերու ձեռքով, մասնաւորապէս Պիթլիսցի հայ մանուկներ՝ Տիգրիս գետին մէջ.

9. Վարդան Պետոյեան Յեղափոխական Ալպոմի մէջ կը գրէ. «Մուրատ գետի եզերքը թուրք ոստիկաններ մօտ 1000 հոգի՝ կիներ եւ մանուկներ բոլորն ալ հրացանաձգութեան ենթարկեցին, ոմանք ողջ ողջ գետի ալիքներուն յանձնուեցան եւ ոմանք գնդակահար գետին ինկան».

10. Սեբաստացի Մարիամ Մանուկեան «Վերապրողները կը վկայեն» գիրքին մէջ կը յիշէ. «Կարմիր Գետը լեցուած էր մանուկներով, թուրքերը հայ մանուկները սուրերու վրայ ճօճելէ ետք կը նետէին գետը: Մօրս քեռիին զոյգ կաղ դեռատի աղջիկները փախչելով զինուորներուն ձեռքէն նետուեցան գետը, զինուորները դուրս քաշեցին զանոնք ջուրէն ու բռնաբարելէ ետք մորթեցին մեր աչքերուն առջեւ».

11. Արամ Անտօնեան իր «1.5 Միլիոն Հայերու æարդը» գիրքին մէջ կը գրէ.

«Տիքրանակերտի տեղահանութեան կառավարիչը 1-3 տարեկան հայ երկու սեռէ որբերը կը հաւաքէր եւ կը տեղաւորէր զանազան տեղեր: Քանի մը ամիս խնամք կը տարուի անոնց, երբ յանկարծ օր մը, զանոնք դնելով կառքերու մէջ, կը տանին Տիգրիս գետին մօտ եւ ողջ ողջ ամէնքն ալ բռնելով ոտքերնէն կամ գլուխներէն, կը նետեն գետին մէջ: Ուրիշ հարիւրաւոր որբեր ալ քաղաքէն մէկուկէս ժամ հեռու Գարապաշ շրջանին մէջ, զանոնք երկուքի կը ճեղքեն, կտոր կտոր կ՛ընեն, շատ որբեր կը նետուին կատղած շուներու առջեւ եւ կը յօշոտուին».

գ. Ողջակիզում՝ ողջ ողջ այրելով եւ կրակի տալով.

Տիգրանակերտի, Խարբերդի, Պիթլիսի եւ Հալէպի մէջ թուրքերը ողջ ողջ այրած են հարիւրաւոր հայ մանուկներ:

Տիգրանակերտի մէջ նահանգապետ՝ բժիշկ Ռեշիտ 800 մանուկներ շէնքի մը մէջ զետեղելէ ետք կրակ տալով այրած է բոլորը:

Խարբերդի մէջ  քաղաքական անձնաւորութիւն մը՝ Քատրի, այրած է Բալուէն բերուած 800 հայ անչափահասներ:

Տէր Զօրի մէջ, իսլամական տօնին, թուրքերը հաւաքած են հազարաւոր հայ մանուկներ եւ քաղաքէն դուրս վայրի մը մէջ բոլորը այրած են:

Ահաւասիկ կարգ մը ցաւալի վկայութիւններ.

1. Տոքթ. Մեհմետ հաւաքելէ ետք 800 անմեղ հայ մանուկներ հաւաքավայրի մը մէջ հրոճարակ կը դարձնէ վայրը եւ հպարտանքով կը դիտէ խեղդամահ 800 մատղաշ մանուկներու դիակները.

2. Գերմանական պաշտօնակատար զինուորական Լուտվիկ Շրոտընպախ. Պիթլիսի մէջ կառավարիչ Մուսթաֆա Ապտիւլ Հալիք, Թալիաթ Փաշայի փեսան 1000 մանուկներ այրած է.

3. Արամ Անտօնեան. Տէր Զօրի մէջ 1916ին «քուրպան պայրամ»ի օրը թուրքերը հազարաւոր հայ նահատակուածներուն երեխաները հաւաքած են եւ որբանոց մը դրած են, սակայն ի վերջոյ զանոնք խարոյկէ անցուցած են, անոնց ցնցոտիները քարիւղելէ ետք.

4. Արաբ բարձրաստիճան զինուորական Հասան Մաարուֆ. թուրքերը Մուշի, Պիթլիսի եւ Էրզնկանի մէջ հայ մանուկները ողջ ողջ այրած են բանտի խուրձերուն կրակ տալով.

5. Շուէտական միսիոնարական կազմակերպութեան պաշտօնեայ Ալմա Ճոհանսըն, որ պատասխանատուն եղած է Մուշի որբանոցին եւ Վենեզուելլացի զինուորական մը, որ ծառայած է թրքական բանակին մէջ. Մուշի որբանոցի թուրք պաշտօնեաները որբանոցի բոլոր հայ որբերը հաւաքած են եւ այրած են.

6. Թրքական բանակի բարձրաստիճան զինուորական Մէհմէտ Վահիտ. Մուշի Չիւրիկ գիւղին մէջ թուրքերը շատ մը հայ որբ մանուկներ տուներու մէջ  բանտարկած են եւ տան մացառներուն մէջ այրած են.

7. Մարիա Ճէյքըպսըն. հազարաւոր հայ որբ մանուկներ թուրք տուներու մէջ պահուած են, ապա մօտակայ անտառներուն մէջ ողջ-ողջ այրուած են.

8. Նանսեն. թուրք զինուորներ շատ մեծ թիւով հայ մանուկներ զանազան շրջաններու մէջ այրած են թուրք տուներու մէջ.

9. Արամ Անտօնեան. «Դժոխային պայմաններու մէջ սպաննուեցան 3000 որբեր Տէր Զօրի անապատներուն մէջ: Այս որբերը զոհը գացին Ապտիւլլահ կոչուած հրէշին, որ անապատի ամէնէն ամայի մէկ անկիւնը քշեց խեղճերը ու հոն, անոնց մէկ մասը օդը հանեց հետը բերած պայթուցիկ նիւթերով, մէկ այլ մասը թխեց աւազակոյտերով կազմուած որջերու մէջ եւ թրջուած յարդի ու թաց փայտերու ծուխով խեղդեց զանոնք, իսկ մնացածներն ալ քով քովի եւ վրայէ վրայ պառկեցուց գետին, վրանին յարդ ու քարիւղ թափեց եւ ողջ ողջ այրեց»:

դ. Թունաւորում զանազան ձեւերով.

Մարդակերպ թուրք գազանները սպաննած են հազարաւոր հայ մանուկներ օգտագործելով թունաւորումի զանազան միջոցներ, որոնք գործադրուած են մասնաւորաբար թուրք բժիշկներու կողմէ:

Ահաւասիկ ողբերգական վկայութիւններ.

1. Թուրք երկու բժիշկներ Զիյա Ֆուատ եւ բժիշկ Ատնան. «Տոքթ. Ալի Սայիպ՝ Տրապիզոնի առողջապահական ծառայութիւններու տնօրէնը պատճառ դարձած է հազարաւոր հայ մանուկներու, որբերու, չափահասներու եւ յղի կիներու թունաւորումին Տրապիզոնի Կարմիր Մահիկ հիւանդանոցին մէջ եւ շատ մը դպրոց-հաւաքավայրերու մէջ: Թուրք բժիշկներ այս անմեղ հայերուն թոյն սրսկած են դեղորայք ըսելով: Գտնուած են հայեր, որոնք մերժած են սրսկումները եւ տոքթ. Սայիպ զայրացած անոնց բոլորը խեղդամահ ընել տուած է ծովուն մէջ»:

2. Տոքթ. Ատնան, Տրապիզոնի առողջապահութեան թուրք տնօրէնը, 1919ի Թրքական  Զինուորական դատավարութեան ընթացքին վկայած է. «Հայ մանուկներուն թունաւորումը տեղի կ՛ունենար թէ՛ Կարմիր Մահիկի հիւանդանոցին մէջ եւ թէ դպրոցներուն մէջ: Անոնց մարմինները սպանութենէ ետք կը զետեղուէին խոշոր կողովներու մէջ եւ ապա կ՛ոչնչացուէին»:

3. Մաննիկ Երազեան, 26 Ապրիլ 1919ին Թրքական Զինուորական Դատավարութեան ընթացքին մանրամասն նկարագրած եւ վկայութիւններ տուած է անչափահաս եւ մանուկ հայերու թունաւորումով ոչնչացման:

4. Արամ Անտօնեան. Կիրասոնցիները ականատես եղած են Ակնիի որբանոցներէն մէկուն մէջ զետեղուած 500 որբերու թունաւորման եւ Եփրատ գետին մէջ նետուելուն:

ե. Բաղնիքներու մէջ տաք շոգիով շնչահեղձութիւն.

Ըստ երկու թուրք բժիշկներու՝ Զիյա Ֆուատի եւ Ատնանի, Տրապիզոնի մէջ տոքթ. Ալի Սաիպի հրամանով հազարաւոր հայ մանուկներ տաք շոգիի ենթարկուելով շնչահեղձ եղած են եւ մահացած են, ապա անոնց դիակները նետած են Սեւ ծովուն մէջ:

զ. Ողջ-ողջ փոսերու մէջ թաղում-սպաննութիւն.

Մալաթիոյ մէջ մօտ 100 հայ մանուկներ ողջ ողջ բոլորը միասին թաղուած են փոսի մը մէջ:

Կարապետ Գաբիկեան «Եղեռնապատում»ի մէջ կը գրէ. «Ճանտարմաները աչքի եկող էրիկմարդոց ընդարձակ փոս մը փորել տուին եւ այդ փոսին մէջ լեցնել տուին «չոճուգլար-պաղչէսիի» լքեալ հայ մանուկները եւ հողով ծածկեցին եւ կենդանի թաղեցին հայ մանուկները»:

Հայ մանուկներու  ոչնչացումը՝ սպանութեամբ, խեղդամահութեամբ, ողջակիզումով, թունաւորումով, շնչահեղձութեամբ եւ ողջ-ողջ թաղելով կատարուած են թուրքերու կողմէ հետեւեալ պատճառաբանութիւններով՝

1. Հայ անչափահասները եւ մանուկները մերժած են իսլամութիւնը.

2. Անոնք մերժած են բաժնուիլ իրնց մայրերէն եւ դիմադրած են թուրքերուն.

3. Անոնք դիմադրած են արեւանգումներու ընթացքին եւ պետական որբահաւաքումի  ընթացքին.

4. Հայ մայրեր դիմադրած են թուրք զիուորներուն եւ մերժած են յանձնել իրենց մանկիկները ջարդարար թուրքերուն.

5. Պետական յստակ որոշումով՝ ոչնչացնել հայ ժողովուրդը ամբողջութեամբ ներառալ հայ մանուկները.

Բ. Մահ երկարատեւ յոգնութեան, անօթութեան, ջրազրկումի, ուժասպառութեան, հիւանդութեան, համաճարակներու եւ  արեւահարութեան պատճառով: Ահաւասիկ կարգ մը վկայութիւններ.

ա. Արամ Անտօնեան. թուրք զինուորներ 3-10 տարեկան 7000 հայ տղաք բանտարկած են գարշահոտ վայր մը. բոլորը անօթութենէ եւ ծարաւէ մեռած են.

բ. Նանսեն. հազարաւոր մանուկներ մահացած են անօթութենէ, ծառաւէ եւ հիւանդութիւններէ ամբողջ տարագրութեան տարիներուն.

գ. Մարիա Ճէյքըպսըն. հազարաւոր հայ մանուկներ մահացած են չքաւորութենէ, անօթութենէ եւ զանազան տեսակի հիւանդութիւններէ.

դ. Պետրոս Պտղունի, Ֆուրնուզցի աներհայրս. «Ես 10 տարեկան էի գաղթականութեան օրերուն: Հայրս, մայրս ես եւ չորս տարեկան Շաքէ քոյրս Ֆուրնուզէն տարագրուեցանք: Երկու ամիս կարաւանով գիւղէ գիւղ թափառելէ ետք հասանք անապատային վայր մը: Մինչ այդ բոլորս անօթութենէ եւ ծարաւէ կը տառապէինք: Քոյրս եւ ես շատ նիհարցած էինք, Շաքէն կմախքի վերածուած էր: Քոյրս անկարող էր ոտքի կենալ, հետեւաբար ես եւ հայրս փոխն ի փոխ զինք կը շալկէինք: Ան խօսելու ուժ չունէր, միայն պուտ մը ջուր կը խնդրէր մեզմէ: Հայրս կաւէ պզտիկ սափոր մը տուաւ որպէսզի երթամ եւ ջուր մուրամ վրաններէն: Երկար մուրացի, սակայն չկարողացայ ջուր ունենալ եւ պարապ սափորով վերադարձայ: Շաքէ քոյրս ծարաւութենէ աւանդած էր իր հոգին հօրս գիրկը: Մինչեւ այսօր խիղճս հանդարտ չէ, որովհետեւ չկարողացայ պուտ մը ջուր հասցնել Շաքէ քրոջս».

ե. Արմին Վեկներ. «Մանուկները լալով ճչալով կը մեռնէին անօթութենէ եւ ծարաւէ»:

Գ. Մանուկներու ջրամահութիւն-խեղդամահութիւն իրենց մայրերուն ձեռքով

Շատ մը խելագար հայ մայրեր Եփրատ գետ զոհած են իրենց զաւակները, որպէսզի թուրքին չյանձնեն զանոնք:

Արմին Վեկներ գրած է. «Մայրերը գրկած իրենց մանկիկները, զանոնք կը նետէին առուակներու մէջ, ուրիշ մայրեր զաւակները գրկած երգելով կը նետուէին Եփրատ գետը»:

Դ. Անձնասպանութիւն

Հազարաւոր դեռատի հայ աղջիկներ գետ նետուելով խեղդամահ-անձնասպան եղած են  հեռու մնալու անպատուութենէ, բռնապղծումէ եւ առեւանգումէ:

Ե. Բռնաբարում, պղծում եւ սպաննութիւն

Անչաբահաս դեռատի հայ աղջիկներ բռնաբարուած են, պղծուած են եւ ապա սպաննուած են զանազան վայրագ միջոցներով թուրք ճիւաղներու ձեռամբ:

Թուրք զինուորներ դերատի հայ աղջիկներ բռնի ուժով փոխադրած են Պոլիս որպէս նուէր Պոլսոյ կեդրոնական հրամանատարութեան անձնակազմի անդամներուն:

Կարգ մը թուրք բժիշկներ կատարած են նաեւ անմարդկային եւ հրէշային անդամահատումներ  շատ մը հայ աղջիկներու վրայ  յագեցնելու համար իրենց վատառողջ սեռային փափաքը: Շատեր խոստովանած են, թէ ինչ մեծ հաճոյքով եւ մոլեգնօրէն իրենց պապակը կը յագեցնէին անչափահաս, 12 տարիքը չբոլորած, հայ պարմանուհիներու կուսութիւնը ըմբոշխնելով եւ դիտելով իրենց պղծած հայ անմեղուհիներու  զոհաբերումը իրենց ձեռքով սարքուած բագիններու վրայ:

Ահաւասիկ կարգ մը վկայութիւններ.

ա. Մահմետ Ալի ձեւականօրէն թրքացած հայ մը՝ Տրապիզոնի մէջ Կարմիր Մահիկ հիւանդանոցին մէջ Տրապիզոնի նահանգապետը, Ճեմալ Ազմի, տասնեակ մը հայ դեռատի աղջիկներ քանիցս բռնաբարած եւ պղծած է զանոնք,  յագեցնելով իր սեռային վայրագ պապակը: Ճեմալ Ազմի խոստովանած է նաեւ ըսելով.  «10-13 տարեկան գեղեցիկ հայ աղջիկներէն զատեցի մի քանին եւ յանձնեցի 14 տարեկան տղուս որպէս նուէր, իսկ մնացեալները ամէնը պղծելէ ետք խեղդամահ ըրի Սեւ ծովուն մէջ».

բ. Տիարպեքիրի Սիլվանի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետ տոքթ. Նեթհիի կիրքերուն զոհ գացած են շատ մը անմեղ հայ որբուհիներ.

գ. Գերմանացի պաշտօնեայ Պասթենտորֆ.  «Ռաս էլ Այնի հայերու հսկիչը, Նուրի Շաուխ բժիշկ Ֆարախին խոստովանած է, որ ինք կը զուարճանար տասներկու տարեկանէն վար հայ աղջիկները կուսութենէ զրկելով».

դ. Արամ Անտօնեան.  «Մուշի մէջ թուրքերը 8 տարու շատ մը աղջնակներու կուսութիւնը բռնաբարած են եւ այս վիճակին մատնուողներէն անոնք, որոնք չեն  կրցած քալել հրացանի բռնուած են».

ե. Արամ Անտօնեան. «Տէր Զօրի «մերքեզ մեմուրը» հրէշ Գաւատար օղլու Մուսթաֆան 1917ին Տէր Զօրի սուրիանիներու եկեղեցին հանրատուն դարձուց, քաղաքին մէջ վերապրող հայ դեռատի աղջիկները բռնի այդ եկեղեցին լեցուց եւ օրինակը ինք տալով, մղեց բոլորը, որպէսզի լլկեն ու պղծեն զանոնք անխղճօրէն».

զ. Մարիա Ճէյքըպսըն. «Շատ մը որբ աղջիկներ եւ տղաք թուրքերու կողմէ տուն կը տարուէին. հայ աղջիկները հարեմներու մէջ կը բռնաբարուէին զինուորներու կողմէ».

է. Նանսեն. «Շատ մեծ թիւով դեռատի հայ աղջիկներ առեւանգուելէ ետք կամ պղծուեցան եւ կամ աճուրդով ծախուեցան: 20 ղուրուշ կը վճառուէր առեւանգողներուն եթէ պղծուող դեռատի հայ աղջիկը կոյս էր եւ 5 ղուրուշ եթէ արդէն պղծուած էր».

ը. Արմին Վեկներ. «Թուրքերը դպրոցներէն կը խլէին փափկասուն որբուհիները, իրենց անասնական կիրքերուն յագուրդ տալու համար».

Զ. Միասեռական բռնի յարաբերութիւն

Մեծ թիւով անչափահաս հայ տղաք բռնի միասեռական յարաբերութիւն ունեցած են թուրք հրէշ զինուորականներու հետ:

Ըստ Զուիցերիացի դեղագործի մը, որ երկար ժամանակ գործած է թուրքիոյ մէջ, թուրք զինուորներ հարիւրաւոր անչափահաս հայ տղաք բռնի տարած են եւ անոնց հետ ունեցած են միասեռական աղտոտ յարաբերութիւն:

Է. Առեւանգում

Հայ մանուկներ առեւանգուած են թուրքերու եւ քիւրտերու կողմէ:

Հազարաւոր գեղեցիկ դեռատի հայ աղջիկներ խլուած են թրքական հարեմներուն համար:

Ըստ Բիւզանդ Եղիայեանի, հայ մանուկներ արեւանգուելէ ետք հաւաքուած են թուրք ընտանիքներու եւ թուրք որբանոցներու մէջ:

Ը. Աճուռդով վաճառք

Շատ մեծ թիւով հայ մանուկներ աճուրդով հրապարակներու վրայ ծախուած  են թուրք արեւանգող զինուորներու կողմէ:

Ահաւասիկ կարգ մը քստմնելի վկայութիւններ.

ա. Եոհանս Լեփսիուս. «Հայ մանուկներէն շատերը ծախուած են ժանտարմաներու կողմէ: Հազարաւոր հայ տղաք եւ աղջիկներ ծախուած են Հալէպցի արաբներու, թուրքերու եւ հրեաներու: Ընդհանրապէս փոքր տղաքը յարգի եղած են, մանաւանդ՝ աղջիկները.

բ. Աւետիս Թէքէեան.- Պեհեսնի հայերը տարագրութեան ընթացքին երբ Նէօվեկ կը հասնին,  թուրք ոստիկաններ հայ փոքրիկները ծախու հանած են, երեք տարեկանէն վար պզտիկները առեւանգած են անոնց մայրերու գիրկէն եւ նետած են թուրք ազգակից յաճախորդներու թեւերուն մէջ: Աւետիսի երկու տարեկան քոյրը՝ Կիւլէնիան, առեւանգուող փոքրիկներուն մէջ եղած է: Ամէն մէկ փոքրիկի փոխարէն թուրք կիները ոստիկաններուն տուած են թրքական մէկ մեճիտի:

գ. Բիւզանդ Եղիայեան. «Եղած են թուրք կողոպտիչներ, որոնք ջարդուած հայկական խումբերու մէջ գտնուող որբ մանուկները հաւաքած են եւ ծախու հանած ու ցուցադրած են հրապարակաւ, իսկ թուրք ընտանիքներ ընտրելով գնած են հայ մանուկները եւ տուն տարած են:

դ. Արմին Վեկներ. «Մանուկները կը ծախուէին հրապարակաւ»:

Թ. Որբացում

Հայ մանուկներ որբացած են զանազան ձեւերով, պատճառներով եւ պայմաններու բերումով.

ա. Մայրերու ոչնչացում-սպաննութիւն թուրքերու կողմէ.

բ. Մայրերու անձնասպանութիւն՝ խեղդամահ ըլլալով: Մայրեր կատարած են այս արարքը, որպէսզի չենթարկուին արիւնարբու թուրքին արեւանգումին, բռնաբարումներուն եւ անպատուութեան.

գ. Մանուկներու առեւանգում եւ վաճառք թուրքերու կողմէ.

դ. Հայ մայրեր հրացանի եւ խարազանի հարուածներու տակ ստիպողաբար ձգած են իրենց անմեղ մանուկները եւ առանձինն քալած են գաղթականութեան գողգոթան:

Տրապիզոնի մէջ 3000 մանուկներ բաժնուած են իրենց ծնողներէն եւ զետեղուած են թրքական որբանոցներու մէջ որպէս որբեր:

ե. Սնունդի չգոյութեան պատճառով հայ մայրեր կամովին յանձնած են իրենց զաւակները թուրք ընտանիքներու.

զ. Մանուկներու ստիպողական հաւաք պետական մակարդակով:

Ժ. Կրօնափոխութիւն, իսլամացում եւ ձուլում

Հայ որբեր ենթարկուած են կրօնափոխութեան, իսլամացումի եւ ձուլումի:

Անոնց իսլամացումը եւ ձուլումը կատարուած է երկու մակարդակով՝

ա. Պետական մակարդակ, որ իրականացած է երկու գործընթացքով.

1. Որբացած հայ մանուկներու հաւաքումը կատարուած է  պետական հրահանգով:

Հայկական ջարդերը կազմակերպող կեդրոնական մարմինները եւ ղեկավարները հրահանգած են թուրք իսլամ ժողովուրդին եւ թուրքիոյ բոլոր որբանոցներու թուրք պատասխանատուներուն հաւաքել հայ մանուկները, պահել եւ մեծցնել զանոնք հարստացնելու համար թուրք ազգը հայ մանուկներով՝ նկատի առած հայ մանուկներու ցեղային արժէքները: Հաւաքուած հայ մանուկներուն մեծամասնութիւնը տեղաւորուած են թրքական որբանոցներու մէջ եւ մասամբ մը թուրք ընտանիքներու մէջ:

Պետական հրամանով եւ կարգադրութեամբ հայ որբերը հաւաքուած են եւ ղրկուած են այնպիսի վայրեր, ուր հայու հետք չէ մնացած, որպէսզի ապագային անոնք մեծնալով հայու չհանդիպին: Անոնք բաժնուած են թուրք ունեւոր եւ աղքատ ընտանիքներու մէջ: Պետութիւնը նոյնիսկ նիւթապէս օգնած է տնտեսապէս տկար ընտանիքներուն, որպէսզի անոնք կարողանան պահել, մատակարարել եւ իսլամացնել հայ որբերը:

2. Պետութիւնը ինք տեղաւորած է հայ որբերը գոյութիւն ունեցող թրքական որբանոցներու մէջ եւ իր կողմէ նոր հաստատուած որբանոցներու մէջ: Այս որբանոցներու մէջ թուրքերը իսլամացուցած են հայ որբերը, իսլամ կրթութիւն տուած են անոնց եւ ամէն միջոցի դիմած են զանոնք ձուլելու թուրք ազգին մէջ:

Այս որբանոցներէն յատկանշական է Ճեմալ Փաշայի ստեղծած Լիբանանի մէջ Անթուրայի որբանոցը: Ճեմալ Փաշան Պոլիսէն կը հրաւիրէ փանթուրքիստ կին գրող Հալիտէ Էտիպին, որպէսզի իրականացնէ հայ որբերու իսլամացումը:

բ. Ժողովրդային մակարդակով.

Թուրք ընտանիքներ, որպէս բարեգթութիւն, որբացած հայ մանուկները հաւաքած են եւ պահած են զանոնք իրենց տուներուն մէջ. սակայն անոնք ըրած են զուտ տնտեսական նկատառումներով՝ օգտագործելու համար զանոնք որպէս անվճառ ծառաներ եւ սպասաւորներ ինչպէս նաեւ վաճառելու զանոնք մեծահարուստ ուրիշ թուրք ընտանիքներու:

Հայ որբերու իսլամացումը տեղի ունեցած է յատուկ դասընթացքներով եւ ծիսական արարողութիւններով՝  հայ անուններու թրքացում, տղոց թլփատում եւ իսլամ կրօնքի ուսուցում:

Ահաւասիկ կարգ մը սրտաճմլիկ վկայութիւններ՝

ա. Գերման հայասէր Եոհանս Լեփսիուս.

1. «Սեբաստիոյ մէջ թուրք զինուորները ստիպած են մանկամարդ հայ աղջիկներուն, որ իսլամանան: Անոնք որ մերժած են բռնաբարուած են, ապա չարչարանքով սպաննուած են.

2. «Շատ մը մանկամարդ աղջիկներ անձնասպան եղած են գետը նետուելով խուսափելու համար անպատուութենէ եւ բռնապղծուելէ եւ կամ իսլամութիւնը ընդունելէ.

3. «Բաբերդի մէջ թուրք սպաներու կիները իրենց փոխադրակառքերու մէջ գրաւած են հայ աղջիկներ, փոխած են անոնց հայկական անունները իսլամական անուններու եւ մարզած են զանոնք իսլամական սովորութիւններով.

4. «Էնկիւրիի մէջ Սուլթանին տարեդարձի տօնակատարութեան առիթով 136 հայ մանուկներ իսլամացուցած են անոնց թլփատում կատարելով.

5. «Զիլէի մէջ հայ մանուկներ ականատես եղած են իրենց մայրերու սպանութեան, սուիններու հարուածներով, որովհետեւ անոնք մերժած էին իսլամանալ»:

բ. Մարիա Ճէյքըպսըն. «Թուրքերը հիմա յայտարարեցին որ բոլոր հայ մանուկները եւ անչափահասները պէտք է իսլամանան եւ տղոց թրքացումը պիտի ըլլայ թլփատումով»:

գ. Գառնիկ Բանեան. «Անթուրայի որբանոցին մէջ հազարի հասնող հայ որբեր կենաց եւ մահու պայքար մղեցին թրքացման մահաշունչ մթնոլորտին դէմ: Այդ որբերուն անունները փոխուեցան, մայրենի լեզուն խօսելու իրաւունքը առնուեցաւ անոնց ձեռքէն, իսլամական կրօնքը պարտադրելու դժոխային եղանակներ գործադրուեցան. սակայն հակառակ այդ բոլոր խժդուժութիւններուն, թրքավայել սարսափներուն, սովահար այդ սերունդէն քանի մը հարիւր հոգիի մահուան գիրկը երթալուն, միւսները դիմացան՝ ներելի եւ աններելի մեղքեր գործեցին, միայն եւ միայն ապրելու համար:

«Որբանոցին մէջ հարցուցին անունս, մեքենաբար պատասխանեցի՝ Գառնիկ: Ահռելի ապտակ մը եւ ես լաց ու ճիչով գետին ինկած՝ կը գալարուէի, երբ թուրք պաշտօնիայի կօշիկին քիթով կողիս տրուած հարուած մը բաւական եղաւ, որ ուշակորոյս, փռուիմ գետին մեռելի պէս: Անունս այլեւս Գառնիկ չէր, այլ՝ Մահմուտ, թիւս ալ 551: Հայերէն խօսիլը ջնջուած էր»:

«Զինուորներու բիրտ բազուկները իսկոյն կը նետուէին Մանուէլին եւ Մկրտիչին վրայ, մորթուելու տարուող ոչխարներ ըլլային կարծէք, ու կը պառկեցնէին գետին, ֆալախան կ՛անցնէին ոտքերնուն, ամուր կը կապէին, ֆալախայի երկու ծայրերէն բռնած կը բարձրացնէին վեր, աւելի վեր, հազիւ գլուխները գետին դպչելու աստիճան ու կը սկսէր սրբազան արարողութիւնը. թրքացնելու նպատակով հոս բերուած տղաքը, հլու հպատակ թուրքեր դարձնելու առհաւական ճիգով, անխնայ կը խոշտանգուէին»:

«Գիշեր մը, երազիս մէջ բերնէս դուրս թռեր էր«մայրիկ» բառը, հայերէն խօսելուս համար ֆալախայի համը ճաշակեցի երկրորդ անգամ»:

ԺԱ. Որբահաւաք հայկական եւ ոչ հայկական կազմակերպութիւններու կողմէ

Զինադադարէն ետք հայ որբերը հաւաքուած են Պոլսոյ, հայկական գաւառներու, Հայաստանի, Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Յունաստանի հարիւրաւոր հայկական որբանոցներու եւ շատ մը Եւրոպական ու Ամերիկեան բարեսիրական կազմակերպութիւններու որբանոցներուն մէջ:

ԺԲ. Հոգեկան եւ մտային խանգարում ու մթագնութիւն

Հազարաւոր հայ մանուկներ ականատես ըլլալով  իրենց մայրերուն եւ դեռատի քոյրերուն բռնաբարումին, պղծումին, չարչարանքներուն եւ ողջակիզումին ունեցած են զանազան մակարդակի հոգեկան եւ մտային խանգարումներ, որոնք ազդած են անոնց առողջ կազմաւորման.

Մուշեղ Իշխանի հետեւեալ տողերը կը մարմնաւորեն ջարդի օրերուն որբացած հայ մանուկներու հոգեվիճակը.

Չէ՞ք ճանչնար զիս, ես այն մանչուկն եմ սիրուն

Որ յոգնասպառ, կիսամերկ

Անապատին մէջ Տէր Զօրի մտաւ քուն

Եւ չարթնցաւ ալ երբեք.

Մի սարափիք կմախակերպ իմ տեսքէս,

Հող չեմ մտած ես բնաւ

Կը շրջէի դիակներու մէջ այսպէս,

Միշտ անօթի ու ծարաւ:

Օրեր անվերջ, կարօտ պատառ մը հացի,

Տեսայ արիւն, տեսայ մահ:

Քոսոտ այծի պէս միայն խոտ ծամեցի,

Խոտն ալ յետոյ չգտայ:

Այսօր անդրադառնալով Հայկական  Ցեղասպանութէան հայ մանուկներու եւ անչափահասներու սարսափահար եղեռնապատումին եւ ոդիսականին կը խոնարհինք հարիւր հազարաւոր նահատակ եւ որբացած հայ մանուկներու հոգիներուն դիմաց յայտարարելով՝

Դուք անմահութեամբ նահատակուեցաք եւ որբացաք.

Մենք կտակատարներն ենք ձեր կանչին՝ ՉՄՈՌՆԱԼ ԹԱՓՈՒԱԾ ԱՐԻՒՆԸ ԵՒ ՀԱՅ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐՈՒ ՈՒ ԱՆՉԱՓԱՀԱՍՆԵՐՈՒ ՃԻՒԱՂԱՅԻՆ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԻՒՆԸ:

Այո՛ պիտի չմոռնանք ձեր կանչը.

Պիտի հետապնդենք Հայկական Ցեղասպանութեան Դատը.

Պիտի մնանք պահաջատէր մինչեւ հատուցում:

Փառք ու պատիւ նահատակ եւ որբացած Հայ Մանուկներուն:

Ասոնք էին այդ մանուկները, կարելի չէ մոռնալ զանոնք:

Օգտագործուած Աղբիւրներ.

1. Children as victims of genocide, the Armenian case, Vahan Dadrian, Journal of Genocide research 5, No. 3 (Sept. 203).

2. Recognizing the Armenian Genocide, Vol.1, booklet by United Commmmeration Committee of  Canada, 1995.

3. The role of Turkish physicians in the world war I Genocide of Ottoman Armenians, Holocaust and Genocide studies 1,2(1986), Dr.Vahakn N. Dadrian.

4.The Armenian Refugee Camps in Aleppo (1922-1936),Aleppo, 1986.

5. Ազգը չէ մեռած եւ անհնար է որ մեռնի, բանտի եւ աքսորի տարիներ, Թէոդիկ, 1919, վերհրատարակուած 1985, Անթիլիաս.

6. Ամէնուն Տարեցոյցը, Թէոդիկ, 1921, 1928.

7. Մէկ ու կէս միլիոն հայերու ջարդը, Արամ Անտօնեան, Պոլիս, 1921, վերահրատակուած Պէյրութ 1978.

8. Ժամանակակից պատմութիւն Կաթ. Հայոց Կիլիկիոյ (1914-1972), Բիւզանդ Եղիայեան, Անթիլիաս, 1975.

9. Դրուագներ Ապրիլեան Եղեռնէն, Պեհեսնի հայութեան գողգոթան, Աւետիս Դ. Թէքէեան, Պէյրութ, 1956.

10. Այն սեւ օրերուն, Արամ Անտօնեան, վերահրատարակուած Պէյրութ, 1985.

11. Վերապրողներ կը վկայեն, Սեդա Քիլեճեան, Պէյրութ, 2005.

12. Ապրիլեան Եղեռնի բացառիկ, Յեղափոխական Ալպոմ, Պէյրութ, 1975.

13. Խորշակահար Մանկութիւ՛ն Ա. Գիրք, Ներսէս արք. Բախտիկեան, Անթիլիաս.

14. Կտակն էր Նահատակներուն, Արշաւիր Շիրակեան, Պէյրութ, 1965.

15. Յուշեր-Անթուրայի որբանոցը, Գառնիկ Բանեան, Պէյրութ, 1992.

16.Կեանք մը Ազգիս կեանքին մէջ, Մատթէոս Էպլիղաթեան, Անթիլիաս, 1987.

17. Ազգային Խնամատարութիւն, Մատթէոս Էպլիղաթեան, Անթիլիաս, 1985

18. Օրագրութիւն-Մարիա Ճէյքըպսըն (1907-1919), Խարբերդ, Թարգ. Ներսէս եպիսկոպոս Բախտիկեան, Անթիլիաս, 1979.

19. Յուշամատեան Ճիպէյլի Ամերիկեան Որբանոցին 1920-1925, Պէյրութ,1965

20. Armenia and the Near East, F. Nansen. 1928.

21. Արմին Վեկներ

Այսօր իմ սիւնակում մէկ այլ յօդուած էր տեղ գտնելու, որում այն երեք ճշմարտութիւններն էի ներկայացնելու, որոնց մասին առանձնապէս տեղեակ չեն Թուրքիայում:

1. Երբ Թուրքիայում, ցեղասպանութիւն են ասում, թէեւ մարդկանց միտքն անմիջապէս 1915ն է գալիս, սակայն 1914-1922 թթ. ընդգրկող ժամանակաշրջանում որպէս թիրախ են ընտրուել ոչ միայն հայերը, այլ նաեւ՝ բոլոր քրիստոնեայ խմբերը:

2. 1914 թ. գարնանից մինչեւ 1922 թ. Թուրքիայում հայերից բացի ցեղասպանութեան են ենթարկուել նաեւ շուրջ մէկ միլիոն օսմանահպատակ յոյներ եւ ասորիներ: Այս երկու էթնիկական խմբից բազմաթիւ կանայք ենթարկուել են բռնութեան, կանայք, որոնց թիւը յայտնի չէ: Այդ անձանց ունեցուածքը (Ջելալ Բայարի իշխանութեան տարիներին) բաժանուել է մուսուլմանների միջեւ:

3. Այդ իրադարձութիւնները առաջին իսկ տարիներից սկսած նկատուել են աշխարհի կողմից, արտացոլուել պարբերականներում եւ մեծ արձագանգ ստացել: Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութիւնների ոլորտում մասնագիտացած աշխարհի գիտնականների մեծ մասն այսօր ցեղասպանութիւն է համարում նաեւ յոյների եւ ասորիների հետ կատարուած դէպքերը: Ինչ վերաբերում է այն համեմատաբար փոքր խմբին, որը տուեալ իրադարձութիւնները չի որակում որպէս ցեղասպանութիւն, այդ խումբը եւս միւսներից տարբերուող կարծիք չունի կոտորածների, բռնութիւնների եւ ունեցուածքի զաւթումների վերաբերեալ:

«Սա՞ որտեղից յայտնուեց»

Լաւ, իսկ ինչո՞ւ չգրեցի, եթէ դրանց մասին էի գրելու: Հարցին քաջատեղեակ անձանց համար, անշուշտ, ոչ մի բան չէր փոխուելու: Իսկ հարցից անտեղեակները հակազդեցութիւն էին ցուցաբերելու՝ «Սա՞ որտեղից յայտնուեց» կա՛մ էլ «Տեսնենք՝ ուրի՞շ ինչեր էք յօրինելու» ասելով, ինչպէս որ եղաւ, երբ նրանք առաջին անգամ լսեցին 1915ի, Դերսիմի, Մուստաֆա Քեմալի աշխատավարձի եւ ունեցուածքի մասին:

Երկրի պատմութեան մասին իրականութեան առումով գաղափար անգամ չունեցող անձանց՝ «Եթէ ճիշտ լինի, մենք էլ անպատճառ կ՛իմանայինք» ենթադրութեամբ ցուցաբերած հակազդեցութիւններին դիմելը բոլորովին էլ հաճելի զբաղմունք չէ անշուշտ: Այդ պատճառով էլ որոշեցի յետաձգել այդ յօդուածս եւ այս շաբաթ ընթերցողներին ներկայացնել մի փաստաթուղթ, որը ցոյց է տալիս, որ նման բաները նոր չեն ի յայտ եկել, ամէն բան ի սկզբանէ յայտնի է եղել, սակայն քանի որ երկրի մակերեսը ծածկող 87 տարուայ մշուշը դեռ նոր-նոր է սկսել ցրուել, դրանց մասին այլեւս հնարաւոր է ընթերցել նաեւ թերթերում:

Սոյն փաստաթուղթը մի հարցապնդում է, որը մեր 3 ոչ մուսուլման պատգամաւորների կողմից 1918 թ. Նոյեմբերի 2ին յղուել է օսմանեան խորհրդարանի պատգամաւորների պալատին եւ 2 օր յետոյ ընթերցուել եւ արձանագրուել: Ստորեւ ներկայացնում եմ հարցապնդման ամբողջական տեքստը: Տեքստում առկայ շեշտերը, պարզեցումներն ու փակագծերում արուած արտայայտութիւններն ինձ են պատկանում: Հարցապնդման չպարզեցուած տարբերակը կարելի է գտնել Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կայքէջում՝ http://j.mp/meclis1918:

Փաստաթղթի տեքստը (բնագիրը-Խմբ.)

«Այդընի պատգամաւոր Էմանուէլ Էմանուէլիդի էֆենդու՝ նախկին կառավարութեան գործադրումների վերաբերեալ նոր կառավարութեանը յղուած հարցապնդումը:

ՆԱԽԱԳԱՀ- Կա՛յ մէկ հարցապնդում եւս, որը հաղորդուել է կառավարութեանը: Ընթերցել եմ տալիս.

«Ինչպէս որ ձեզ յայտնի է, երկրում 5 տարի շարունակ պատմութեան մէջ նախադէպը չունեցած բազմաթիւ ցաւալի դէպքեր են եղել՝ կառավարութեան գործադրումների անուան տակ:

1. Հայ ժողովրդին պատկանելուց բացի ուրիշ ոչ մի մեղք չունեցած մէկ միլիոն բնակչութիւն՝ կանայք ու երեխաներն էլ ներառեալ, սպանուել եւ ոչնչացուել է:

2. Առնուազն 4 դար շարունակ երկրում իրական իմաստով քաղաքակրթութեան տէրը եղած յոյն հպատակներից 250 հազար հոգի վտարուել են Օսմանեան կայսրութեան սահմաններից, իսկ նրանց ունեցուածքը՝ բռնազաւթուել:

3. Պատերազմից յետոյ (1918ից) 550 հազար յոյն բնակիչներ էլ սպանուել ու բնաջնջուել են Սեւ ծովի, Դարդանելի նեղուցի, Մարմարա ծովի, Իշխանաց կղզիների ափերին եւ շրջակայքում, իսկ նրանց գոյքը՝ զաւթուել:

4. Ոչ մուսուլմաններին երկրում արգելուել է առեւտրով զբաղուել, եւ քանի որ առեւտուրը դարձել է ուժ եւ ազդեցութիւն ունեցող մարդկանց մենաշնորհը, ազգի գրեթէ բոլոր ներկայացուցիչները կողոպտուել են:

5. Պատգամաւորներից Զօհրապն ու Վարդգէսը ոչնչացուել են: (Այս երկու հայ պատգամաւորները 1915ին ձերբակալուելուց եւ աքսորուելուց յետոյ սպանուել էին մահուան ճամփորդութեան ժամանակ):

6. Ազնուական արաբ ժողովրդի հանդէպ ցուցաբերուած վատ վերաբերմունքը այսօրուայ աղէտների նախապատճառն է:

7. Տեղիք են տուել, որպէսզի զօրահաւաքի պատրուակով կազմուած բանուորական գումարտակների անդամներից 250 հազար հոգի ոչնչանան՝ սովի եւ ունեզուրկ լինելու պատճառով:

8. Անտեղի ներքաշուել են Առաջին աշխարհամարտի մէջ, եւ այդ տարաբախտ պատուին հասնելու համար երկրի մի մասը յանձնուել է բուլղարացիներին:

Ի՞նչ տեղեկութիւններ ունի կառավարութիւնը յանցագործների մասին: Ի՞նչ է մտածում նոր կառավարութիւնը սոյն խնդրի էութեան մասին եւ ե՞րբ է սկսելու միջոցներ ձեռնարկել: Նոր կառավարութեանը հարցում ենք անում յիշեալ կէտերի վերաբերեալ:

1918 թ. Նոյեմբերի 2

Այդընի պատգամաւոր Էմանուէլիդի

Չաթալջայի պատգամաւոր Թոքինիդիս

Իզմիրի պատգամաւոր Վանգել»

Աղբիւր՝ Օսմանեան խորհրդարանի պատգամաւորների պալատի արձանագրութիւնները, հատոր առաջին, 3րդ նստաշրջան, նիստի ամսաթիւը՝ 1918 թ. Նոյեմբերի 4, Երկուշաբթի, 11րդ գումարում, 109:

http://www.taraf.com.tr/serdar-kaya/makale-meclis-zabitlarinda-soykirim-izleri.htm

Թարգմանեց Մելինէ Անումեանը

«ԱԿՈՒՆՔ»

ԵՓՐԱ՛Տ…

Կո՞ւլ տուիր մեր հարազատները, թէ՞ փրկեցիր զանոնք…

ԵՓՐԱ՛Տ…

Քնքուշ եղա՞ր անոնց հետ, ալիքներդ գէթ անոնց կեանքի վերջին վայրկեաններուն նրբութեամբ գրկեցի՞ն մեր մայրերը, մանուկները, զաւակները մեր ազգին…

ԵՓՐԱ՛Տ…

Գութ ունեցա՞ր երազներով, ապագային տեսլականով, փափաքներով ու յոյսերով զինուած, սակայն մէկ երկվայրկեանի մէջ այդ բոլորէն զրկուած մեր ժողովուրդին հետ..

Ապրիլ 20ի ծնունդ է հայ գրականութեան հանճարեղ մեծերէն Դանիէլ Վարուժան:

1884ին ծնած՝ Դանիէլ Վարուժան միայն 31 տարի կրցաւ վայելել իրեն տրուած կեանքի ժամանակը:

Թրքական պետութիւնը բրտօրէն կտրեց կեանքի թելը Հայկեան Հանճարի ամէնէն շքեղ ու վսեմաշուք քերթողին:

Դանիէլ Վարուժան դարձաւ առաջին նահատակներէն մէկը հայ ժողովուրդին դէմ թրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան:

Եղաւ 24 Ապրիլ 1915ին ձերբակալուած եւ մահուան ճիրաններուն մէջ նետուած հարիւրաւոր հայ մտաւորականներու եղերաբախտ փաղանգին գլխաւոր դէմքերէն մէկը:

Ինչպէս արուեստի ու գրականութեան, այնպէս ալ նահատակութեան մէջ ճակատագիրը իրարու կապեց Հայկեան Հանճարին ճառագայթող երկու դէմքեր՝ Դանիէլ Վարուժանն ու Ռուբէն Սեւակը: Ամիսներ տեւած չարչարանքէ ետք, 1915ի Օգոստոս 26ին, «Ցեղասպան Թուրք»ը մարմնաւորող ոճրագործներ ուղղակի դաշոյններով մորթոտեցին զանոնք:

Հայ ժողովուրդին դէմ Թուրքիոյ կողմէ պետականօրէն գործադրուած ցեղասպանական մեծ ոճիրին մասին պատմագրական եւ արխիւային հսկայական գրականութիւն մը գոյութիւն ունի: Հաստափոր հատորներ կը կազմեն հայ ժողովուրդի նահատակութեան վերաբերեալ ականատեսներու վկայութիւնները: Թէեւ այդ վկայութեանց շարքին հազուադէպօրէն կը հանդիպինք 24 Ապրիլ 1915ին ձերբակալուած, աքսորուած եւ նահատակուած հայ մտաւորականութեան անհատ առ անհատ դիմագրաւած ահաւոր վախճանը նկարագրող արխիւային նիւթերու, այսուհանդերձ՝ մեծանուն մեր արժէքներէն ոմանց նահատակութեան պարագաներուն վերաբերեալ վկայութիւններ գոյութիւն ունին, որոնք ուղղակիօրէն սահմռկեցուցիչ են՝ գործուած ոճիրին բարբարոսական, վայրագ եւ անմարդկային բնոյթը պարզելու առումով:

Այդ վկայութեանց շարքին է հայ գրականութեան հպարտութիւնը կազմող Դանիէլ Վարուժանի եւ Ռուբէն Սեւակի միացեալ նահատակութեան քստմնելի մանրամասնութիւնները նկարագրող Հասան անունով թուրք կառապանի մը ականատեսի պատումը: «Շամտանճեանի Յուշագրութենէն» առնուած եւ Մուշեղ Իշխանի «Արդի Հայ Գրականութիւն» դասագիրքերու շարքին երրորդ հատորով (էջ 120-121) տրուած այդ վկայութիւնը կը հաստատէ.-

«Պատմողն է Հասան անունով կառապան մը, որ հայերու Չանղըրը աքսորուած միջոցին նոյն քաղաքին մէջ կը գտնուի: Իրիկուն մը, երբ նստած է ախոռին առջեւ, անծանօթ եւ դաժան դէմքով ձիաւոր մը, առանց ասպնջականութիւն խնդրելու, կու գայ իր ձին կը կապէ Հասանի ախոռին մէջ ու, հեռանալէ առաջ, յիշեալին կը հրամայէ խնամել իր ձին եւ պատրաստել յաջորդ առտուան համար: Հասան գաղտնի կը հետեւի անծանօթին, որ կը մտնէ ծանօթ իթթիհատականներէն մէկուն տունը, ուր քանի մը օրէ ի վեր ժողովներ կը գումարուին եղեր:

«Այժմ թողունք, որ թուրք կառապանը ինք խօսի.-

«Հետեւեալ օրը, արեւածագէն առաջ ուրիշ անձ մը եկաւ ձին առնելու: Այդ մարդը ինծի միաժամանակ ազդարարեց, թէ պարտաւոր էի կառքովս միասին երթալ գիւղէն քառորդ ժամ հեռու տեղ մը եւ ինքզինքս դնել ոստիկանութեան տրամադրութեան տակ: Հրաման մըն էր, որ ինծի կը հաղորդէր. հարկադրուեցայ հնազանդիլ: Առաջադրուած տեղին մէջ ուրիշ կառք մը կեցած էր: Հոն կը գտնուէին ոստիկանական պաշտօնեայ մը՝ ոստիկան զինուորի մը ընկերակցութեամբ, ինչպէս նաեւ Պոլսէն Չանղըրը աքսորուած հինգ էֆէնտիներ: Անոնցմէ մէկը երիտասարդ մըն էր, սեւ մօրուքով ու վառվռուն աչքերով: Անոնց ամէնքն ալ քաղաքին պէյերուն պէս լաւ հագուած էին: Ձեռքերնին կապուած էր: Մտահոգ եւ ընկճուած երեւոյթ մը ունէին: Ոստիկանական պաշտօնեան զանոնք առաջնորդեց իմ կառքս եւ ինքն ալ մտաւ միւսին մէջ՝ ոստիկան-զինուորներն ալ միասին: Մեզի հրաման տրուեցաւ ճամբայ ելլել Թիւնէյ գիւղի ուղղութեամբ, որ Չանղըրըէն վեց ժամ հեռու է:

«Ժամ մը յառաջացած էինք, երբ ճամբու դարձած մէկ կէտին վրայ տեսնուեցաւ իրիկուան ձիաւորը, որ մեր ճամբան խաչաձեւեց եւ առաջ անցաւ առանց բառ մը արտասանելու: Քիչ վերջ կրկին ու երկրորդ անգամ խաչաձեւեց մեր ճամբան՝ մեր շուրջ դեգերելու երեւոյթով մը: Թիւնէյի կէս ժամ մօտեցած էինք, երբ յանկարծ միեւնոյն անձը մեր առջեւ տնկուեցաւ: Շիտակ կառքիս վրայ եկաւ, իջաւ ձիէն եւ իմ ձիերուս սանձերը բռնելով՝ ուզեց կառքը առաջնորդել ճամբէն դուրս, բլուրին տակը, հեղեղատէ գոյացած խորունկ ձորամէջը: Գետին ցատկեցի, նոյնը ըրաւ նաեւ ոստիկան-զինուորը. կարծեցինք, որ աւազակներէ յարձակում պիտի կրենք եւ ինքնապաշտպանութեան կը պատրաստուէինք, բայց վրայ հասաւ ոստիկանութեան պաշտօնեան եւ մեզի հրամայեց քաշուիլ ու միաժամանակ մեծ ակնածանքով անծանօթին բարեւեց: Այդ ռոպէին մեր առջեւ ցցուեցան չորս հոգիներ՝ մինչեւ իրենց ակռաները զինուած:

«Անծանօթը, որ կը թուէր թէ անոնց պետն էր, նշան մը տուաւ: Այս մարդիկը բռնեցին զիս եւ միւս կառապանը, մեր ձեռքերը կապելէ ետք՝ կառքէն վար իջեցուցին հինգ աքսորականները, որոնց հրամայեցին իրենց ունեցած դրամները յանձնել: Եւ որովհետեւ ձեռքերնին կապուած էր, զանոնք խուզարկելու գործը ստանձնեցին ոստիկանները, որոնք անոնցմէ կողոպտեցին ինչ որ ունէին – դրամ, զանազան առարկաներ, սիկառնիկ, թղթապանակ, համրիչ: Ոստիկանը քանի մը բառեր փսփսաց չեթէներու պետին ականջին: Կ’երեւայ, թէ վերջինէս խնդրեց կողոպուտը իրեն եւ ոստիկան-զինուորին թողուլ: Այս գործողութիւնն ալ աւարտելէն ետք, ոստիկանը եւ ոստիկան-զինուորը միւս կառքը նստելով մեկնեցան: Իմ ձեռքերս ալ քակելով արտօնեցին, որ քաղաք վերադառնամ: Գալով աքսորականներուն, չորս չեթէներուն եւ անոնց պետին կողմէ հրամայուեցաւ իրենց հետեւիլ:

«Զանոնք հեռուէն կը դիտէի. հետաքրքրութիւնը զիս անհանգիստ կ՛ընէր… արդէօք այդ էֆէնտիները ո՞ւր կը տանէին: Ձորամէջը կտրելով անցան միւս եզրը, ուր փոքր անտառիկ մը բլուրը կը զարդարէ: Քիչ մը աւելի յառաջանալով՝ անոնց պետը արտասանեց քանի մը բառեր, որոնք չկրցի հասկնալ, քանի որ ես անոնցմէ բաւական հեռու էի: Ասկէ ետք մարդիկը յարձակեցան էֆէնտիներուն վրայ, անոնց զգեստները հանեցին եւ բոլորովին մերկացուցին… չեմ կրնար նկարագրել այն տեսարանը, որուն ներկայ եղայ… Այս խեղճ զոհերը մէկիկ-մէկիկ ծառերուն կապուեցան: Իրենց ձեռքերը կապուած ըլլալով՝ չէին կրնար ինքզինքնին պաշտպանել: Յետոյ չեթէապետը եւ իր մարդիկը իրենց դաշոյնները մերկացուցին եւ սկսան դանդաղօրէն ու հանդարտ կերպով զանոնք մորթոտել: Դատապարտեալներու աղաղակը եւ անոնց յուսահատ կատաղութիւնը սիրտս կը ճմլէին…»:

97 տարուան հեռաւորութենէն իսկ, քստմնելի ոճիրի այդ պահուան պարզագոյն նկարագրութիւնը այսօր ալ կը փշաքաղէ հայ մարդուն ողջ էութիւնը:

Այսպէ՛ս նահատակուեցան Վարուժանն ու Սեւակը:

Այդօրինակ նահատակութեան վախճան ունեցան հարիւրաւոր մեր մտաւորականները:

Այդպիսի՛ Գողգոթա կազմակերպեց թրքական պետութիւնը հայ ժողովուրդին դէմ՝ աւելի քան մէկուկէս միլիոն հայերու արիւն հեղելով:

Այսպէ՛ս ինկան, բայց չմեռա՜ն մեր նահատակները:

Վերապրող հայութիւնն ու վերածնուած Հայաստանը ոչ միայն անլռելի զանգակատունն են թրքական ծանրագոյն յանցագործութեան, այլեւ աներեր պահանջատէրն են մեծ Հատուցման՝ Իրաւունքի եւ Արդարութեան ամբողջական վերականգնումին:

Եւ ահա, յիշելով այս ամէնը, ծննդեան 128ամեակին առիթով, Դանիէլ Վարուժանի անմահ յիշատակին խունկ ծխելու առիթ մը թող ըլլայ անմահութեան բարձունքը նուաճած իր գործերէն քաղուած հետեւեալ փունջը.-

Կ՛ըսեն, թէ ժամանակը կը բուժէ վէրքը, ցաւը եւ վիշտը…  Եւ սահող օրերուն հետ կը մոռցուին անոնք:

Սակայն, այս միտքին հետ ես չեմ կրնար համաձայնիլ, որովհետեւ ժամանակի ընթացքին ոչ բոլոր վէրքերն են, որոնք կը բուժուին:

Պարզաապէս վէրքերը սպիանալով խոցերու կը վերածուին եւ իրենց ցաւոտ երեւոյթով, զգացնել կու տան իրենց մռայլ ներկայութիւնը…

Եւ թաքնուած, քօղարկուած, սակայն վիշտ ու ցաւ պատճառող խոցերը, երբ գարուն գայ, կը նորոգուին եւ կը գալարուին խոր ցաւերով…

Կարծես ժամանակի լռութենէն ետք, մարած, յանգած, բայց անթեղուած կրակը կրկին կը բոցավառի եւ արձակած կրակի կարմիր լեզուակներով կը խնդրէ ողջ աշխարհէն, որ այս ցաւին բալասան գտնէ…

Սակայն ինչպէ՞ս կամ ո՞վ պիտի բուժէ այս ցաւը…

Գուցէ ողջ աշխարհի մարդկութիւնը զգայ եւ միանայ այս անհրաժեշտութեան…

Արդեօ՞ք համաձայն կ՛ըլլա՞յ աշխարհը…

Կ՛ըսեն, թէ այս ցաւի միակ գիտակը՝ հայերն են, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կրնայ պատմել իր սրտին մէջ եղած զայրոյթը՝ հանդէպ թուրքին: Թուրքը ըլլալով թափառաշրջիկ «ազգ»՝ խոշտանգեց ժողովուրդ մը, որ ունէր փայլուն պատմական անցեալ, որ եկած էր դարերու խորքէն, որ կերտած էր հարուստ մշակոյթ եւ որ ստեղծագործած էր ու կը շարունակէր ստեղծագործել…

Սակայն, մինչեւ օրս ալ թուրքերը անամօթաբար կը հերքեն իրենց կատարած անմարդկային արարքները…

Անկասկած, աշխարհի խոշոր մատեաններուն մէջ արձանագրուած են այն բոլոր ցաւալի իրական փաստերը, որոնց հեղինակները թուրքերն են…

Դեռեւս անոնք 1894-1896 թուականներէն սկսած էին իրենց սեւ ծրագիրները իրագործելու…

Գարուն էր… 1915 թուականի Ապրիլ ամիսը, ապրելու ամիսը, հայերու համատարած կոտորածի ամիսը, երբ ջարդուեցան մէկ ու կէս միլիոն անմեղ հայեր…

Յետագային, տարիներ շարունակ, ահաւոր սպանդէն մազապուրծ հայերը ցաւով կը պատմէին թուրքերու կատարած անմարդկային արարքները:

Անշուշտ, աշխարհին ալ յայտնի էր եւ այժմ ալ յայտնի է թուրքերու վարքն ու բարքը…

Սակայն…

Այստեղ, չմանրամասնելով ընդհանուր եղելութիւնը՝ կ՛ուզէի յիշել վկայութիւնը թուրք կառապան Հասանին, որ ականատես եղած էր հայ անուանի մտաւորականներու՝ Դանիէլ Վարուժանի, Ռուբէն Սեւակի եւ այլոց դաժանագոյն սպանութեան՝ ձեռամբ զիրենք ձերբակալած ու տարագրած թուրք ոստիկաններու: Դահիճները, ըստ Հասանի, կապած էին հայ մտաւորականներուն աչքերը եւ դաշոյններով վայրագօրէն խողխողած, մորթոտած էին զանոնք՝ օրուան պայծառ, արեւոտ լոյսին տակ…

Սկաւառակին մէջ կայ բուռ մ ՛հող, բերուած հոն

Հայրենիքի դաշտերէն:

Նուէր է ան. Զայն ինձ ձօնողը կարծեց

Սիրտն իր տրուած, առանց երբեք գիտնալու

Թէ կու տար իր պապերունն ալ միասին:

Զայն կը դիտեմ. մերթ ժամեր

Բիբերս անոր վրայ յառած կը մնամ

Լու՜ռ եւ թախծո՜տ, իբր այդ հողին մէջ հուռթի

Նայուածքս արմատ արձակէր:

Կը մտածեմ. Գուցէ իր գոյնը բոսոր

Չէ պարգեւուած բնութեան ներհուն օրէնքէն .

Վէրքերու սպունգ մ ՛ըլլալով

Խմած է մաս մը կեանքի, մաս մ՛արեւու.

Եւ իբր տարր անպաշտպան

Կարմիր հող մ ՛է եղած, հայ հող մ ՛ըլլալուն:

Գուցէ իր մէջ կը բաբախեն տակաւին

Դարերը հին-հին փառքին,

Կայծն ամրակուռ սմբակներու որոնց գոռ

Արշաւանքն օր մը ծածկեց

Հայկեան վաշտերն յաղթութեան տաք փոշիով:

Կ՛ըսեմ . – Իր մէջ դեռ կ՛ապրի

Ինքնատիպ ուժն այն որ կազմեց շունչ առ շունչ,

Կեանքս իմ, քու կեանքդ, ու տուաւ,

Կարծես ձեռքով գիտակից,

Նոյն թուխ աչուին նոյն եւ նման հոգիով

Կիրք մ՛ Եփրատէն առնուած,

Սիրտ մը կամշոտ, թաքստոց

Ըմբոստանքի ու նաեւ բուռը՛ն սիրոյ:

Իր մէջ, իր մէջ կը կայծկլտայ հոգի մ՛ հին՝

Հին դիւցազնի եղած փսոր մը գուցէ՝

Կոյսի մ՛աղուոր արցունքով.

Հիւլէ մը կայ Հայկէն, փոշի մ՛Արամէն,

Անանիայէն բիբ մը դէտ՝

Դեռ աստղերու ճաճանչներով թաթաղուն.

Ազգ մը կա՛յ հոն, սեղանիս վրայ ազգ մը հին,

Որ այսօր իր վերաշողշող այգուն մէջ,

Հողի բնատուր մարմնոյն տակ ինձ կը խօսի,

Կ՛ոգեզինէ – եւ աստղերու ինչպէս ցանն

Անհունութեան մէջ կապոյտ -

Փոշիներովն իր հրաբորբ

Հոգիս քաղցրիկ փայլակներով կ՛ոռոգէ:

Ու այն ատեն լարը ջղերուս կը դողայ

Սարսուռով մ՛ յորդ, ա՛յն սարսուռով՝ որ մտքին

Հերկերուն վրայ աւելի՛

Ստեղծիչ է քան գարնան հովն արփագաղջ:

Ու կը զգամ անցքն ուղեղէս

Նոր յուշերո՜ւ, հոգիներո՜ւ դեռ կարմիր

Խոր վէրքերովն իրենց, վրէժի՛ շրթունքներ.

Եւ այդ հողն, այդ փոշին, զոր ես կը պահեմ

Այնքա՜ն սիրով՝ որքան հոգիս պիտ՛ չընէր

Եթէ մարմնոյս աճիւններն

Օր մը մահէն վերջ հովերուն մէջ գտնար.

Այդ պանդուխտ մասն Հայաստանի, մասունքն այդ

Մնացած մեր յաղթ պապերէն,

Բժժանքն ու ձօնն այդ կարմիր,

Սիրտս սեղմած մագիլներով անծանօթ,

Երկինքն ի վեր, գըրքի մը վրայ, թանկագին

Ժամու մը մէջ ժպիտներու, սէրերու,

Կա՛մ քերթուածի մը ծնած վեհ վայրկեանին

Զիս հապըշտապ կը մղէ

Մերթ լալու, մերթ մռնչելու,

Եւ զինելու բռունցքս, հոգիս բռունցքիս մէջ:

——————————————————————————————————–

ԱՌԿԱՅԾ ՃՐԱԳ

Յաղթանակի գիշերն է այս տօնական.

Հա՛րս, եղ լեցո՛ւր ճրագին:

Պիտի դառնայ կռիւէն տղաս յաղթական.

Հա՛րս, քիթը ա՛ռ պատրոյգին…

Սայլ մը կեցաւ դրան առջեւ, հորին քով.

Հա՛րս, վառէ՛ լոյսը ճրագին:

Տղաս կու գայ ճակատն հպարտ դափնիով.

Հա՛րս, բեր ճրագը շեմին:

Բայց… սայլին վրայ արի՞ւն եւ սո՞ւգ բեռցեր են…

Հա՛րս, ճրագը ասդի՛ն երկարէ:

Հերոս տղաս հոն զարնուա՜ծ է սրտէն..

Ա՜խ, հա՛րս, ճրագըդ մարէ՜…:

Դանիէլ Վարուժան

ՆԱԶԱՐԷԹ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ

Հայ ժողովուրդի ազգային հերոսներու փաղանգին մէջ իր առանձնայատուկ տեղը ունի Արշաւիր Շիրակեան, որուն մահուան 39րդ տարելիցը կ՛ոգեկոչենք Ապրիլ 12ին:

Արշաւիր Շիրակեանի անունը անքակտելիօրէն կապուած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան որոշումով կեանքի կոչուած «Նեմեսիս» ծրագրին հետ, որ մեր ժամանակներու հայոց ազգային յիշողութեան գլխաւոր անկիւնաքարերէն մէկը հանդիսացաւ:

1919ին, նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի մէջ գումարուած ՀՅԴ 9րդ Ընդհանուր Ժողովին, հայկական յեղափոխութեան յառաջապահ կուսակցութիւնը որոշեց իր վրայ վերցնել պատասխանատուութիւնը արդար դատաստանի իրականացման:

Հայ ժողովուրդին դէմ թրքական պետութեան ծրագրած եւ գործադրած Հայասպանական մեծագոյն ոճիրին պատասխանատուները անպատիժ մնացած էին, անուն եւ ինքնութիւն փոխած ու կեղծած՝ փորձած էին փախուստ տալ արդարադատութենէ, ապաստանելով եւրոպական մայրաքաղաքներ ու ծպտեալ կեանք վարելով.

«Նեմեսիս»ի արդարահատոյց բազուկներէն եղաւ Արշաւիր Շիրակեան, որ հազիւ քսան տարիքը բոլորած՝ գաղափարի մարտիկի նուիրումով, յանդգնութեամբ եւ խիզախութեամբ, սրբազան ահաբեկիչը դարձաւ թուրք ջարդարարներուն:

Հայ ժողովուրդին դէմ գործուած Ցեղասպանութեան պատասխանատու թրքական պետութեան ներկայացուցիչները պատուհասող դաշնակցական արդարագործներու փաղանգին մէջ, Արշաւիր Շիրակեան հանդիսացաւ այն իւրայատուկ դէմքը, որ իր առաքելութեան ազգային-քաղաքական ամբողջական գիտակցութեամբ եւ գաղափարի մարտիկի յանձնառութեամբ գործեց: Եւ բարացուցական է, որ իր կեանքի վերջալոյսին, 1965ին, Մեծ Եղեռնի յիսնմաեակին առիթով լոյս ընծայած իր յուշերը Շիրակեան կոչեց «Կտակն էր Նահատակներուն»:

Արշաւիր Շիրակեանին կը պատկանի Նեմեսիս Գործողութեան վերաբերեալ այն յստակացումը, թէ «Մեր կազմակերպութիւնը չունէր մարդասպանական որեւէ ծրագիր: Անիկա պարզապէս արդար պատիժի ենթարկեց այն յանցագործները, որոնք ի բացակայութեան դատուած եւ մահուան դատապարտուած էին: Իսկ հայ դաւաճանները կը գլխաւորէին մեր ցուցակը»:

Արդարեւ, Առաջին Աշխարհամարտի աւարտին, Դաշնակից պետութեանց հակակշռին տակ ինկած Օսմանեան Կայսրութեան մայրաքաղաք Պոլսոյ մէջ, Զինուորական յատուկ Ատեան մը դատած էր Հայասպանութեան պատասխանատու Իթթիհատական ղեկավարութիւնը, հաստատած էր անոնց ծանրագոյն յանցագործութիւնը եւ ի բացակայութեան մահապատիժի դատապարտած էր զանոնք:

Արդարութիւն հաստատող մահապատիժի դատավճիռը կար, բայց չկային եւ օրէնքի ու արդարութեան ձեռքէն փախուստ տուած էին իրենք՝ գլխաւոր ջարդարարները:

Արդարահատուցման այդ սրբազան դատաստանը իրագործող «Նեմեսիս»ի գլխաւոր առաքեալներէն եղաւ Արշաւիր Շիրակեան:

Հայ արդարահատոյց բազուկը ծնած էր 1900ին, Պոլիս: Մանկութիւնը անցուց 1908ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հետեւած Պոլսահայ ազատ ու ծաղկուն մթնոլորտին մէջ: Պատանի տարիքէն ապրեցաւ ու կազմաւորուեցաւ դաշնակցական մտաւորականներու մտերմութեան մէջ: Այդ պատճառով ալ 1915ին, երբ ցեղասպան թրքական պետութիւնը իր առաջին հարուածը ուղղեց Պոլսոյ հայ մտաւորականութեան, Շիրակեան կոչուեցաւ պատանի սուրհանդակի առաքելութեան, որպէսզի հայ մատնիչներու դաւաճանական ցուցմունքներուն դէմ զգուշացնէ եւ հետապնդումներէ զերծ պահէ ընդյատակ կեանքի անցած հայ մտաւորականները:

Մինչեւ Առաջին Աշխարհամարտի աւարտն ու զինադադարը, Արշաւիր Շիրակեան ամբողջական փարումով գործեց ՀՅ Դաշնակցութեան Պոլսոյ կազմակերպութեան շարքերուն մէջ: Մօտէն հետեւեցաւ Պոլսոյ Օսմանեան Զինուորական Ատեանին կողմէ Իթթիհատի պարագլուխներու (ի բացակայութեան) դատավարութեան: Վարչապետ Սայիտ Հալիմ փաշայի, ներքին գործոց նախարար Թալէաթի եւ իթթիհատական պարագլուխներ Պեհաէտտին Շաքիրի, Ճեմալ Ազմիի, Նազըմի եւ միւսներուն դէմ Ատեանի արձակած մահապատիժի դատավճիռները, մատնուած ըլլալով մեռեալ տառ մնալու ճակատագրին, նոր ընդվզումի եւ ցասումի կրակը բորբոքեցին արդէն երիտասարդ գործիչին մէջ: Եւ երբ 1919ին, Երեւանի մէջ գումարուած իր 9րդ Ընդհանուր Ժողովին, Դաշնակցութիւնը որոշեց «Նեմեսիս» գործողութեան ձեռնարկել եւ ինք իրագործել թուրք ջարդարարներու մահապատիժը, Արշակիր Շիրակեան առաջիններէն եղաւ, որ ներկայացաւ «Նեմեսիս»ի Պատասխանատու Մարմնին՝ իր սրբազան պարտականութիւնը կատարելու պատրաստակամութիւն յայտնելով:

Շիրակեան կը լրացնէր անհրաժեշտ բոլոր պայմանները, որպէսզի նկատի առնուէր «Նեմեսիս»ի արդարահատոյց ահաբեկիչներու փաղանգին նշանակման մէջ: Գաղափարական եւ ազգային–քաղաքական պատրաստութիւնը ամբողջապէս ունէր: Կազմակերպական ուշագրաւ փորձ ունէր Պոլսոյ մէջ ընդյատակեայ գործունէութեան: Մարտական գործիչի խիզախութեամբ եւ քաջասիրտ նկարագրով կը յատկանշուէր:

Չուշացաւ Շիրակեանի առաջին գործողութեան յանձնարարականը: Քսանամեայ հայորդիին վստահուեցաւ թուրք ջարդարարներու գլխաւոր մեղսակիցներէն Վահէ Իհսանի (Եսայեան) մատնիչ-դաւաճանի ահաբեկումը: Իհսան ինք կազմած էր ցուցակը Պոլսոյ այն հայ մտաւորականներուն, որոնք 24 Ապրիլ 1915ին զանգուածային ձերբակալութեան ենթարկուեցան:

27 Մարտ 1920ին, Պոլսոյ մէջ, Շիրակեան իրագործեց Իհսանի դէմ արձակուած Դաշնակցութեան մահապատիժի որոշումը:

Շիրակեան հեռացաւ Պոլիսէն եւ անցաւ Երեւան, ուր Արամ Երկանեանի հետ նոր առաքելութեան մը կոչուեցան: Թիֆլիսի մէջ իրենց պարտականութիւնը կատարելու նախապատրաստական աշխատանքի ժամանակ, երկուքն ալ ձերբակալուեցան, բայց անհրաժեշտ ապացոյցերու չգոյութեան հետեւանքով ազատ արձակուեցան: Արշաւիր վերադարձաւ Պոլիս, ուրկէ 1921ի ամառը նոր յանձնարարականով ուղարկուեցաւ Հռոմ:

Շիրակեանի  վստահուած էր իթթիհատական կառավարութեան վարչապետ Սայիտ Հալիմ փաշայի ահաբեկումը: Սայիտ Հալիմ իթթիհատական պարագլուխներու ամէնէն տարեց անդամն էր, նաեւ՝ ամէնէն մեծահարուստը, որ ի վիճակի էր լաւագոյնս թաքցնելու իր հետքերը: Բայց «Նեմեսիս»ի յանդուգն հետախոյզները ի վիճակի եղան գտնելու Սայիտ Հալիմ փաշայի թաքստոցը եւ Արշաւիր Շիրակեան, 5 Դեկտեմբեր 1921ին, Հռոմի փողոցներուն վրայ գետին փռեց ցեղասպան թրքական կառավարութեան ատենի վարչապետը: Գործողութիւնը դարձեալ «մաքուր» էր եւ հայ ահաբեկիչը առանց հետք ձգելու հեռացաւ արդարահատուցման… բեմէն:

Բայց Շիրակեանի ահաբեկչական սուրբ առաքելութիւնը վերջ չգտաւ Սայիտ Հալիմ փաշայի մահապատիժով: Հետեւեցաւ նոյնքան յանդուգն գործողութիւնը Պեհաէտտին Շաքիրի եւ Ճեմալ Ազմիի ահաբեկման, որ վստահուած էր Արշաւիր Շիրակեան եւ Արամ Երկանեան երկեակին:

Տխրահռչակ տոքթ. Պեհաէտտին Շաքիր եղած էր հիմնադիրն ու ղեկավարը իթթիհատական այն յատուկ զօրաբաժնին, որ «յառաջապահ»ի դեր խաղաց Հայկական ցեղասպանութեան գործադրութեան ժամանակ: Իսկ Ճեմալ Ազմին ծանօթ էր իբրեւ «Տրապիզոնի հրէշը», որ աւելի քան 15 հազար անզէն հայեր ծովամոյն ըրաւ:

17 Ապրիլ 1922ին, Պերլինի փողոցներուն մէջ, Արշաւիր Շիրակեան եւ Արամ Երկանեան միացեալ գրոհով մը գետին փռեցին թուրք ջարդարար զոյգ հրէշները: Նախայարձակը Շիրակեանն էր, որ առաջին գնդակով զգետնեց Ճեմալ Ազմիին, բայց միայն վիրաւորել կրցաւ Շաքիրը: Երկանեան օգնութեան հասաւ եւ ուղիղ ճակտէն մէկ փամփուշտով վերջ տուաւ Պեհաէտտին Շաքիրի յանցագործ կեանքին:

Պերլինի այդ գործողութեամբ վերջ գտաւ Շիրակեանի արդարահատոյց գործունէութիւնը:

Հայ հերոսը 1923ին, իր նորահարս կնոջ՝ Գայեանէի հետ, վերջնականապէս հաստատուեցաւ Միացեալ Նահանգներ, ուր աշխոյժ մասնակցութիւն բերաւ ՀՅԴ Միացեալ Նահանգներու կազմակերպութեան կեանքին ու աշխատանքներուն:

Երկար տասնամեակներու լռութենէն ետք, 1965ին, Շիրակեան լոյս ընծայեց իր յուշերը՝ «Կտակն էր Նահատակներուն» խօսուն անունը տալով իր յուշագրութեան:

12 Ապրիլ 1973ի այս օրը փակուեցան աչքերը հայ ժողովուրդի արդարահատոյց բազուկին, որուն անունով այսօր կը կոչուին ե՛ւ դաշնակցական կոմիտէութիւններ, ե՛ւ ՀՅԴ Երիտասարդական միութիւն մը:

Անուն՝ որ յաւերժական յուշարարն է հայ ժողովուրդի անմահ նահատակներու սրբազնագոյն կտակին:

ՀԵՆՐԻԿ ԱՆԱՍԵԱՆ

… Երեք ամիս եւ աւելի՝ գտնւում եմ Պոլսում։ «Սայաթ-Նովա» երգչախմբի յայտագիրն արդէն պատրաստ է, սակայն չի լուծւում սիմֆոնիկ նուագախմբի հարցը։ Մինչեւ առաջին համերգը մէկ շաբաթ է մնացել եւ երեք համերգների տոմսերն արդէն սպառուած են եւ մերոնք մտածում են չորրորդ համերգի մասին։

- Նուագախումբ վարձելը շատ սուղի կը նայի մայստրօ,- ասում են երգչախմբի վարչականները,- թերեւս դաշնակով գոհանանք։

- Հնարաւոր չէ, յայտագրին մեծ մասը դաշնակի նուագակցութիւն չունի, ես, սովորաբար, մէկ անգամէն նուագախումբի համար կը գրեմ։

Ի վերջոյ, մի հրեայ միջնորդի օգնութեամբ մերոնց յաջողուեց նուագախումբ գտնել։ Երգչախումբը  ցնծութեամբ ընդունեց լուրը։ Նրանք երեք ամիս եւ աւելի, սպասել էին այն օրուան, որ ելոյթ ունենան սիմֆոնիկ նուագախմբի հետ։

- Առաւօտեան ժամը տասին եղէք օպերայի շէնքի մօտ։ Ես ձեզ կը ծանօթացնեմ կոնցերտմայստերի հետ։

Յաջորդ օրը, ըստ պայմանաւորուածութեան օպերային թատրոնի մուտքին եմ։ Տեսնեմ նախորդ օրուայ ծանօթ հրեան մի մանկամարդ օրիորդի հետ կանգնած զրուցում է։ Ինձ տեսնելուն պէս, նկատելիօրէն աշխուժացաւ։

- Մայստրօ, խնդրում եմ ծանօթանաք, օպերայի նուագախմբի կոնցերտմայստրն է, անունը Սեդա է, քիչ-միչ էլ անգլերէն գիտի, գոնէ այնքան, որ իրար հասկանաք։

Ես աչքերիս չէի հաւատում. այս սիրունիկ օրիորդը )գուցէ եւ երիտասրդ կի՞ն,- ո՞վ գիտէ(, ջութակը ձեռքին՝ նուագախմբի այդքան կարեւոր մի օղակի պատասխանատո՞ւ։

Փորձեցի թաքցնել զարմանքս, որը չվրիպեց հրեայի ուշադիր հայեացքից։

- Այո՛, այո~ մաեստրօ, Սեդան նուագախմբի կոնցերտմայստրն է եւ դուք շատ շուտով կ՛անդրադառնաք, թէ ինչ տաղանդաւոր երաժշտի հետ էք գործ ունենալու։

Բնաւ չէիր ասի, որ Սեդան թրքուհի է։ Հագուկապը ճիշդ եւրոպացու պէս, ինքն էլ գեղանի  երիտասարդ հայուհու էր նման։

- Ո՞ւր են ձեր նոտաները մայստրօ,- անակնկալօրէն հարցրեց Սեդան։

- Ի՞նչպէս թէ ուր են. տանը։

- Ինչո՞ւ չէք վերցրել ձեզ հետ, հիմա իսկ կը գնայինք վերեւ եւ կը նայէինք,- գլուխը թեքելով օպերայի կողմը ասաց Սեդան։

- Հիմա մի նեղուէք դրա համար, եկէք մի քիչ զրուցենք, յետոյ կ՛անցնենք նոտաներին…, տեսէ՞ք, մեր առջեւում, մի տաս մետր մեզնից հեռու, ծերուկը տաք-տաք շագանակ է վաճառում, ինչպէս դուք էք ասում՝ ՔԵՍԹԱՆԷ։ Դուք շագանակ չէ՞ք սիրում…

- Դուք շատ հետաքրքիր մարդ էք երեւում սիրելի մայստրօ, ի՞նչ ժամանակ էք գտել շագանակ ուտելու, եթէ դուք ցանկանում էք, խնդրեմ, ազատ էք, կարող էք գնալ ծերուկի մօտ ու գնել։

Էլ էս ու էն կողմ չնայեցի, գնացի եւ թղթի մէջ փաթաթուած շագանակով վերադարձայ Սեդայի մօտ։ Իմ բոլոր ջանքերը գէթ մէկ շագանակով հիւրասիրել Սեդային՝ չյաջողուեց։

- Ե՞րբ, ի՞նչպէս կարող եմ ունենալ լարային կազմի նոտաները մայստրօ,- ակնյայտօրէն շտապելու մտադրութիւն ցոյց տալով ասաց Սեդան։

- Եթէ այդքան շտապում էք, խնդրեմ, գնանք մեր տուն եւ ես ձեզ կտամ նոտաները։

- Այո, շտապում եմ, եկէք գնանք, ո՞րտեղ էք ապրում։

- Քուրթուլուշ, աւելի ճիշդ Պանգալթը, գիտէ՞ք այդ կողմերը։

- Իհարկէ գիտեմ, այստեղից հեռու չէ, երկու երեք կանգառ…, գնացինք։

Ամէն մի փորձ տաքսիով գնալ մեր տուն, Սեդան չհամաձայնուեց,- ի՞նչ կարիք կայ տաքսի, աւտոբուսով կը գնանք, յետոյ էլ մի քիչ կը քայլենք, այդպէս աւելի յարմար է,- ասաց Սեդան։

Ամբողջ ճանապարհին զրոյցով ենք բռնուած։

- Ես լաւ գիտեմ այս թաղերը, ես Շիշլիում եմ ապրում, այստեղից հեռու չէ։

- Գիտէ՞ք, որ հենց ձեր շրջանում է հայերի ամենայայտնի գերեզմանատներից մէկը,- չիմանալով թէ ինչ տպաւորութիւն կարող է թողնել իմ հարցը խօսակցիս վրայ՝ հարցրի ես։

- Գիտեմ, գիտե~մ, ի՞նչպէս չէ…, ես ամէն օր եմ անցնում դրա կողքով…։ Դուք՝ հայերդ շատ աւանդապահ ժողովուրդ էք։ Ես սիրում եմ ձեր երաժշտութիւնը եւ դա է պատճառը, որ ես յանձն առի հաւաքել նուագախումբը՝ ընտրելով մեր օպերային թատրոնի լաւագոյն երաժիշտներին։

Մենք արդէն իմ բնակարանում ենք։

- Ինչո՞վ կարող եմ քեզ հիւրասիրել Սեդա, սո՞ւրճ, թէ՞ թէյ, գուցէ շագանա՞կ…,- ժպտալով ասում եմ ես։

«Շագանակ» անունը լսելուն պէս միանգամից կերպարանափոխուեց Սեդան ու մի անզուսպ խնդուքով փուլ եկաւ բազմոցին.

- Դուք, հաւանաբար քեսթանէ շատ էք սիրում մայստրօ, անուշ արէք, իսկ ես անտարբեր եմ դրա նկատմամբ,- ծիծաղը դեռ չաւարտած ասաց ջութակահարուհին։

- Այո՛, ճիշդ նկատեցիք Սեդա, ես շատ մանկական տարիների յիշողութուններ ունեմ կապուած դրա հետ։ Ձեր գնալուց յետոյ ես կը վայելեմ այն, իսկ հիմա խնդրում եմ նայէք նոտաները։

Սեդան ուշադիր թերթեց նոտաների տրցակը, որից յետոյ ասաց.

- Դուք, մայստրօ, հիմնականում դրել էք աղեղները, ինձ մնում է մէկ անգամ նուագել եւ բոլոր լարայինների մօտ աղեղների շարժման ուղղութիւնը նոյնացնել։ Այդքան։

- Եւ ո՞րքան ժամանակ է պէտք ձեզ դրա համար, չէ՞ որ վաղը չէ միւս օր մեր փորձն է, իսկ դրա յաջորդ օրն էլ համերգը։

- Մի անհանգստանաք մայստրօ։ Վաղը Հինգշաբթի է։ Առաւօտեան ժամը տասին խնդրում եմ լինել օպերային թատրոնում, ձեզ կ՛ուղեկցեն այն սենեակը որտեղ ես պարապում եմ։

- Կարծո՞ւմ էք, որ մէկուկէս փորձով գլուխ կը հանենք յայտագրից։

- Ոչ թէ կարծում եմ, այլեւ համոզուած եմ։ Ես այնպէս, հարեւանցի նայեցի չէ՞ յայտագիրը, սակայն դա էլ բաւարար էր հասկանալու համար, որ չափազանց մատչելի երաժշտութիւն էք գրում, եւ ասեմ որ, ուրիշ բան չմտածէք, մեր սրտից խօսող երաժշտութիւն է։

- Իսկապէ՞ս,- զարմացած հարցրի ես։

- Այո՛, այո, ես այստեղ «Թամզարա» տեսայ…, ախր մենք էլ ունենք այդ պարեղանակը, բայց սիմֆոնիկ նուագախմբով ու երգչախմբո՞վ…, հետաքրքիր է, անհամբեր եմ կատարել այդ գործը։ Ինչեւէ. վաղը ամբողջ ծրագիրը ես ձեզ ցոյց կը տամ, լա՞ւ, եղա՞ւ, իսկ հիմա թոյլ տուէք հեռանալ, մանաւանդ որ դուք անհամբեր էք ճաշակելու ձեր սիրած քեսթանէն,- բաւական հմայիչ ժպիտ պարգեւելով ինձ, Սեդան գնաց դէպի ելքի դուռը։

Առաւօտեան արտիստական մուտքին  մի հաճոյալի երիտասարդ մօտեցաւ ու ասաց.

- Կարծեմ դուք Սեդայի մօտ էք ուզում գնալ,- առանց պատասխանի սպասելու շարունակեց,- խնդրում եմ ինձ հետեւել, միայն թէ ներողութիւն պիտի խնդրեմ, վերելակը չի աշխատում, մենք երրորդ յարկ ենք բարձրանալու։

- Օպերային թատրոն եւ վերելակը չի աշխատո՞ւմ,- զարմացած հարցրի ես։

- Իրականում վերելակն աշխատում է պարոն, բայց հոսանք չկայ։ Վերջերս յաճախ է պատահում։ Ասում են, որ այլ վայրերում շատ աւելի յաճախ է պատահում, որ հոսանք չլինի։

- Ահա այս սենեակում է Սեդան,- ասաց երիտասարդը եւ խոնարհուելով հեռացաւ։

Սեդան ակնյայտ ուրախութեամբ դիմաւորեց ինձ։

- Ես ամբողջ գիշեր աշխատել եմ, գրեթէ մինչեւ լուսաբաց։ Դուք հիմնականում ճիշդ էիք դրել աղեղների վեր ու վար նշանները, սակայն որոշ տեղեր ես փոխել եմ՝ թէ՛ կատարողի յարմարութեան եւ թէ՛ երաժշտութեան տուեալ հատուածի ցայտուն հնչողութեան համար։ Ես հիմա բոլոր համարները կը նուագեմ, որտեղ կ՛ուզէք փոխել աղեղի ուղղութիւնը՝ ասէք։

- Շատ լաւ սիրելիս, սկսիր։

Առաջին գործը կատարեց՝ փայլուն, երկրորդը՝ նոյնպէս, երրորդին՝ կանգնեցրի.

- Չե՞ս կարծում Սեդա, որ այդ հատուածում ուժգին հնչողութեան համար լաւ է որ աղեղը վերից վար իջնի, հը~, ի՞նչ ես կարծում։

- Ի՞նչ ասեմ մայստրօ, թերեւս, սակայն միւս հատուածին անցնելիս մի տեսակ թարս է ստացւում աղեղի ուղղութիւնը, այդ պարագային մի քանի հատուած պէտք է տուժի հնչողութեան իմաստով։

- Լաւ, լաւ Սեդա, թող այդպէս մնայ։ Արդէն ես տեսայ, որ ամէն ինչ լաւ է ստացւում եւ ես չեմ պատրաստւում ամբողջ երկու ժամ յայտագիրը լսել։ Դու հիանալի գիտես քո գործը։ Վստահում եմ քեզ։ Դու, եթէ կամենում ես աշխատել՝ խնդրեմ, իսկ ես ցած կ՛իջնեմ։ Երէկուայ ծերուկը դարձեալ այնտեղ է, տաք-տաք շագանակների գլխին,- կատակ անելով ասացի ես։

- Դարձեա՞լ քեսթանէ…, օ~, Աստուած իմ…։

Ես մի պահ քարացայ. ինչ ասա՞ց՝ «Աստուած ի՞մ»…։ Սեդան՝ նոյնպէս մեխուել էր տեղում, մի վայրկեանում ջութակը դրեց սեղանին, ու երկու ձեռքերը սեղմած կրծքին, աչքերը լայնից էլ լայն բացած, ամբողջովին գունաթափ՝ ինձ էր նայում, ակնյայտօրէն սպասելով իմ արձագանգին։ Այսպէս լո~ւռ, երկուսս էլ շփոթահար, մի քանի վայրկեան լուռ մնացինք։ Յստակ էր, որ ես պիտի շտկէի իրավիճակը։

- Սեդա, խնդրում եմ հաւաքես նոտաներդ ու գործիքը ու միասին իջնենք ներքեւ, դու ամէն ինչ հիանալի արել ես, ես շատ շնորհակալ եմ քեզնից, դու շատ տաղանդաւոր երաժիշտ ես։

Ոչ մի խօսք, ոչ մի արձագանգ։ Սեդան սուսուփուս )սուսիկ փուսիկ( կատարեց իմ «հրամանը» եւ մինչեւ փողոց իջնելը ոչ մի խօսք չարտասանեց։

Մեքենայաբար երկուսս էլ մօտեցանք շագանակ վաճառող ծերուկին, որը կրակարանի վրայ շուռումուռ էր տալիս խոշոր-խոշոր շագանակները։ Մի բան ասած լինելու համար, այս անգամ արդէն առանց հումորի ասացի Սեդային.

- Սեդա ջան, ասա ծերուկին, որ ամենախոշորներից տայ…

Թրքերէն այդ մի քանի բառը ես էլ կարող էի ասել, բայց ես միջոց էի փնտռում Սեդային լարուած վիճակից դուրս բերելու համար։ Ես թոյլ տուի, որ ինքը վճարի, փորձ էլ չարեցի ինքս վճարել։ Լռելեայն նա ամէն ինչ հասկանում էր։ Նոտաների տրցակը ուսին, ձախ ձեռքին ջութակ, աջին էլ՝ թղթէ փոքրիկ տոպրակով շագանակ, ամեհի փոթորկից հենց նոր ազատուած, դալուկ դէմքով հրեշտակի էր նման խեղճ Սեդան։ Բնաւ նման չէր նախորդ օրուայ խնդումերես, յախուռն օրիորդին։

Կանգնել ենք դէմ դիմաց հենց այնպէս, անիմաստ ու չենք խօսում եւ այնքան ժամանակ, մինչեւ որ շագանակավաճառը դիտողութիւն արեց, ասելով որ խանգարում ենք իրեն մօտեցող յաճախորդներին։

Ծանր թմբիրից առաջին արթնացողը Սեդան էր.

- Մայստրօ, եկէք մի քիչ ներքեւ իջնենք, ա~յ էն հեռւում, ծառի տակ ազատ նստարան կայ…

- Գնանք, գնանք աղջիկս,- հարազատի նման պատասխանեցի նրան։

Այս անգամ ինքն էր փորձում ինձ շագանակ հիւրասիրել,- վերցրէք մայստրօ, վերցրէք, մի ամաչէք,- փորձելով ժպտալ, ասաց Սեդան ու առաջինը ինքը վերցրեց։

Երկուսս էլ զգում էինք, որ անհրաժեշտ էր խօսակցութիւն բանալ անցածի համար։ Նախորդ օրուայ պաշտօնական տոնը չկար այլես Սեդայի պահուածքի մէջ եւ ոչ էլ խուսափողական հայեացքը։

Ես զգում էի, որ ինչ որ անհասկանալի դրսեւորումներ կային այդ գեղեցիկ օրիորդի )գուցէ կին էր, ի՞նչ իմանամ( մօտ, կարծես թէ խուսափում էր ինձնից, սակայն մնալով քաղաքավարական ընդունուած սահմաններում, գործունեայ մարդու տպաւորութիւն էր թողնում։ Նոյնիսկ կարելի էր կարծել, որ անհաղորդ մէկն է։

Առաջին խօսողն ինքն է.

- Կը ներէք մայստրօ, կը ներէ~ք…

- Ի՞նչ, ներե՞լ,- ինչի՞ համար, ո՞ր յանցանքիդ համար աղջիկս, ես եօթներորդ երկնքում եմ, երջանի~կ…, ախր ես զգում էի, զգում, որ քո մէջ ինչ որ մի բան այնպէս չէ, որ դու՝ դու չես։

- Ես արդէն երեսուներկու տարեկան եմ եւ այս տարիների ընթացքում ես նման վրիպում թոյլ չեմ տուել, գուցէ նրանից է որ առաջին անգամ է, որ գործ եմ ունենում քրիստոնեայ մարդու հետ։

- Պատմի՛ր, պատմի՛ր սիրելիս, ինձ հօրդ տեղը դիր։

- Պատմելու բան չկայ մայստրօ, ես ծնուել եմ այստեղ, մեծացել որպէս թուրք։ Ծնողներս էլ են թուրք, թուրք քրիստոնեայ։ Նրանք երկար տարիներ ապրել են Իսպանիայում եւ ես դեռ չծնուած եկել են Իստամբուլ։ Այստեղ, իմ աշխատանքի վայրում ոչ ոք չգիտի, որ ես քրիստոնեայ եմ, ընդհանրապէս իմ շրջապատից ոչ ոք չգիտի։

- Հանգիստ եղիր աղջիկս, մտածիր որ ես էլ չգիտեմ։

- Իսկ դու քո ծնողների հե՞տ ես ապրում։

- Այո՛, մայստրօ, այո, գիտեմ, հիմա պիտի հարցնէք թէ ինչո՞ւ չեմ ամուսնացել, այդպէս չէ՞…

- Կռահեցիր աղջիկս, իսկապէս ինչո՞ւ, ի՞նչպէս կարող է քեզ նման գեղեցիկ աղջիկը, կը ներես, «տանը մնալ»։

- Իրաւացի էք մայստրօ։ Տասնըչորս տարեկանից են հետապնդել ինձ տասնեակներով երիտասարդներ, դեռ մինչեւ օրս էլ ետեւիցս ընկնողներ կան։ Բայց ես բոլորովին ուրիշ դաստիարակութիւն եմ ստացել իմ ընտանիքում։ Ես չեմ կարող մահմեդականի հետ ամուսնանալ ու ընդունել Ալլահի օրէնքները, իսկ քրիստոնեայ թուրք երիտասարդ չի հանդիպել։

- Բա ի՞նչպէս էք ձեր հոգին թէթեւացնում, եկեղեցի չէ՞ք գնում, չէ՞ որ ահագին քրիստոնեայ եկեղեցիներ կան Պոլսում. էլ յունական, ասորական, ի վերջոյ՝ երեսունից աւելի հայկական եկեղեցիներ։

- Ի՞նչպէս գնանք, մէկ-երկու՝ մարդիկ կ՛իմանան։ Տանն ենք աղօթք անում, իսկ եկեղեցական մեծ տօների ժամանակ գնում ենք Իսպանիա։ Մեր նիւթական վիճակը բաւական լաւ է։ Այդ հարցում խնդիր չունենք։

- Իսկ դու գիտե՞ս հայերին, գաղափար ունե՞ս նրանց մասին։

- Ի՞նչ էք ասում, իհա՛րկէ գիտեմ։ Ես լաւ գիտեմ նրանց, ծանօթներ էլ ունեմ։ Դուք շատ տաղանդաւոր մարդիկ ունէք։ Ես լաւ գիտեմ ձեր ժողովրդի գլխին եկած փորձանքների մասին, ձեր տառապանքի, ձեր պահանջատիրութեան մասին։ Հայրիկս իսպաներէնի դասախօս է համալսարանում, իսկ մայրս աւագ բուժքոյր է աշխատում հիւանդանոցում։

- Այո, մենք պահանջ ունենք Թուրքիայից, Սեդա։ Չգիտեմ թէ որքան ես տեղեակ մեր պատմութեանը, բայց, բայց…

- Մի շարունակէք մայստրօ, հաւատացէք, ես աւելին գիտեմ, քան դուք կարծում էք։ Մեր տանը միշտ խօսակցութիւն է լինում այդ թեմայով։ Խնդրում եմ մայստրօ, աղաչում եմ, որեւէ մէկի առջեւ խօսք չբանաք իմ գաղտնիքի մասին։ Հաւանաբար Աստծոյ հրամանով էր, որ ես իր անունը տուի հայ քրիստոնեայի առջեւ։

- Բաւական երկար նստեցինք աղջիկս, արի ամէն մէկս գնանք մեր գործին։ Վաղը ծանր օր է։ Իսկ այսօր ես իմ վերջին փորձն եմ անելու երգչախմբի հետ։ Չես կարող երեւակայել Սեդա, թէ ինչպէս են ոգեւորուած երգչախմբի անդամները։

- Պատկերացնում եմ մայստրօ, որքան որ իմացայ, նրանք առաջին անգամ են երգելու սիմֆոնիկ նուագախմբի հետ, այդպէս չէ՞։

- Այդպէս է, այդպէս, Սեդա ջան։

Շռնդալից յաջողութեամբ անցան իմ հեղինակային համերգները։ Սեդայի «նուագախումբը» արժանի մակարդակ ցուցադրեց բոլոր համերգների ընթացքին։ Իւրաքանչիւր համերգից յետոյ, առ ի շնորհակալութիւն, ըստ ընդունուած օրէնքի, ես համբուրում էի նուագախմբի թիւ մէկ երաժիշտ Սեդայի ձեռքը, որից «հայի հոտ» էր գալիս…,- ի՞նչ իմանաս…,- մեծ աշխարհ է…

Ցեղասպանութեան թեման իր ահագնութեամբ դեռ երկար ատեն դրոշմուած պիտի մնայ հայ ժողովուրդի հաւաքական յիշողութեան ու գիտակցութեան մէջ, առաւել եւս այն գրող արուեստագէտներուն մօտ, որոնք այդ թեմայով գրական կամ արուեստի գործեր ստեղծագործելու աշխատանքին լծուած են։ Այս վերջինները գիտակցութեամբ ամէն օր, ամէն րոպէ կը շալկեն իրենց ցեղին փշէպսակն ու կապարի ծանրութիւն առած խաչը, ու անտրտունջ կը կրեն զանոնք իրենց տարաբախտ նախնիներուն Գողգոթայի հետքերով։

Այս հաստատումը՝ բովանդակ իր տարողութեամբ, կը կատարենք Յակոբ Յակոբեանի ցեղասպանութեան թեմայով նոր հատորը ընթերցելէ ետք։ Արդարեւ, վերջին չորս-հինգ տարիներուն, Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած զոյգ մը կարեւոր գործերու վրայ ճգնելով՝ ծանօթ ենք այդ անյեղլի իրողութեան։ Այո, վերջերս, Յ. Յակոբեանի եւ միւս հայ գրողներու նման, մարդկօրէն ապրեցայ ցեղիս արիւնոտ երթն ու անոր աւազախրումը Տէր Զօրի արիւնոտ ամայութիւններուն մէջ:

Քալիֆորնիահայ գրողներու միութեան վարչական ժողովին, նախագահ Գրիշ Դաւթեան գունագեղ կողքով գիրքեր երկարեց ինծի ու գրական քննադատ Գէորգ Քրիստինեանին, որպէսզի քանի մը օրէն զեկոյց ներկայացնէինք վարչական մեր ընկերներուն, եթէ ներկայ հատորը արժանիքը ունէր Գրողներու միութեան գուրգուրոտ ուշադրութեան արժանանալու, եւ հերթական մեր ժողովներէն մէկուն ընթացքին պրն. Յակոբեանին նոր գործը ներկայացնէինք լոսանճելըսահայ գրասէր հասարակութեան։

Որպէս Ամերիկայի տարածքին աշխուժօրէն գործող հայ գրողներու միակ միութիւնը՝ ստիպուած ենք լուրջի առնելու ու արդարացնել գրական շրջանակներու կողմէ մեր վրայ դրուած վստահութիւնը։ Մեր նպատակը «էլիթիզմ» խաղալ չէ, այլ՝ մակարդակ պահել…

Գրողին կողմէ մեզի նուիրուած գիրքի շապիկին գեղարուեստական ձեւաւորումը ուշադրութիւնս գրաւեց, եւ որպէս մոլեռանդ ընթերցող, չկրցայ վարչական ժողովի աւարտին սպասել ու ակամայ սկսայ թերթատելու «Լաւ Է Ուշ, Քան Երբեք» հատորը՝ ունկերս լարուած պահելով ժողովական ընկերներուս զեկոյցին։ Ապա սկսայ գիրքին շապիկը խուզարկելու։ Կնկայ նուրբ ձեռք մը, որուն մատներուն արանքը՝ իգական արծաթեայ վզնոց մը, որուն ծայրը՝ սիրտ մը կախուած…

Երբ «Ասպարէզ»ի բացառիկ թիւին համար պատրաստած աշխատասիրութիւնս աւարտեցի, սկսայ ընթերցելու Յակոբեանին հատորը՝ թելադրուած իմ լաւ բարեկամ երաժշտագէտ-գրող Հենրիկ Անասեանի «Ողջոյն»ի խանդավառ «խօսք»էն, համոզուած ըլլալով, որ Հենրիկի նման դժուարահաճ գրող մը դիւրաբեկ ճիւղերու վրայ պիտի չկոխէր ու անարժէք երկի մը վրայ շունչ պիտի չսպառէր՝ անոր խմբագրութիւնը ստանձնելով:

Քանի մը էջ ընթերցելէ ետք, պիտի անդրադառնայի, թէ հեղինակը անսեթեւեթ ոճով ու սահուն, մատչելի լեզուով ոդիսականը կը պատմէ հայուհիի մը, որ մինչեւ 65 տարեկան հասակը որպէս բարձրագոյն կրթութեամբ օժտուած ինքնագոհ ու հպարտ թրքուհի ապրելէ ետք, անոր մահամերձ թուրք մայրը, մահուան սնարին մէջէն իր որդեգիր դստեր կը բացայայտէ անոր հայկական ծագում ունենալը։ Թէ՝ ինչպէ՛ս երեք տարեկան հասակին զոյգ ծնողները հայկական արհաւիրքի ընթացքին կորսնցնելէ ետք, անչափահաս եղբայրներուն հետ ան սովահար, ուղեկորոյս ու ոտաբոպիկ կը դեգերէր լեռ ու ձոր, եւ երբ անոր եղբայրները կը փորձէին թուրք ամոլին բակը մտնելով՝ հոն եռացող կաթսային մէջէն «ղավուրմա»ի միսի կտորներ կորզել, յանկարծ այդ պահուն տանտէրը վրայ կը հասնէր եւ հինգ ու վեց տարու գողական որբերը խուճապի մատնուելով՝ իրենց երեք տարեկան քոյրը՝ Անին, ետին կը ձգէին եւ փախուստի կը դիմէին, ստուերի պէս անհետանալով անտառի խորութեան մէջ:

Բարեբախտաբար, խորապէս մարդկային ու ցարդ ամուլ մնալու դատապարտուած թուրք զոյգը, երեք տարու հրեշտականման հայ մանկիկը կը պահէ՝ որպէս Աստուծմէ ուղարկուած երկնային պարգեւ, եւ Կիւլն ու անոր վարժապետ ամուսինը՝ Թարեկ աղան, իրենց հարազատ զաւակին պէս կը գուրգուրան անոր ու որպէս զտարիւն թրքուհի կը դաստիարակեն զայն։ Աղջնակը, զոր Դենիզ կը կոչեն, բացառիկ իմացականութեամբ օժտուած ըլլալով՝ Թուրքիոյ համալսարանները պատուով աւարտելէ ետք, Անգլիա կ՛ուղղուի բարձրագոյն ուսումը շարունակելու, ու հետագային կը դառնայ հեղինակը անգլերէն լեզուով գրուած մասնագիտական գիրքերու:

Սակայն սիրոյ մէջ անբախտ դուրս կու գայ հէգ Դենիզը։ Արդարեւ օրիորդ «Ծովինար»ը, Օքսֆորտի համալսարանի շրջապատէն ներս կը սիրահարի անգլիացի երիտասարդի մը, որ Բ. Աշխարհամարտի նախօրէին բրիտանական նաւատորմի սպայակոյտի շարքերուն միանալով՝ զոհը կը դառնայ նացիականութեան ու մարդակուլ միւս «ծով»ուն։

Ամբողջ կեանք մը որպէս թուրք ապրած ու թուրք հասարակութենէն, ինչպէս նաեւ պետական շրջանակներէն պատիւներու արժանացած վէպի հերոսուհին, բնական է, որ գրկաբաց խանդավառութեամբ չընդունէր հայկական իր ծագման լաւապէս պահուած գաղտնիքը։ Իր արմատներուն անսպասելի այս բացայայտումը կը խառնշտկէր զգացական իր աշխարհը, ու որպէս ճանչցուած դաստիարակ ու հեղինակ՝ ապագայի այնքա՛ն թանկ իր ծրագիրները։ Սակայն անկախ իր հոգեկան աշխարհը փոթորկող, իր հոգեկանը տակն ու վրայ ընող նեխած զգացումներուն, հետեւեալ երկխօսութիւնը տեղի կ՛ունենայ մահամերձ թուրք մօր եւ անոր անգիտակից զոհը հանդիսացող հայ որդեգիրին միջեւ.

- Աղջի՛կս, իմ միակ համովիկ աղջիկս, օրերս հաշուըւած են, պիտի հեռանամ այս աշխարհից, ուզում եմ իմանաս որոշ ճշմարտութիւն մեր ընտանիքի մութ անցեալից։ Մենք հօրդ հետ որոշեր էինք, որ ո՞վ վերջում կենդանի մնայ, ազնուօրէն բացայայտի ընտանիքի անցեալը։ Լաւ կը լինէր, որ հայրդ իր վրայ վերցնէր դժուարին այդ պարտականութիւնը, բայց աւա՛ղ, նա կեանքից յանկարծակի հեռացաւ ու այդ դժուարին գործը ինձ թողեց։

…Ալլահը թող ների մեզ, դո՛ւ էլ, աղջի՛կս, ներիր մեզ, որ երկար տարիներ լռել ենք այդ մասին, բայց այդպէս վարուեցինք՝ մտածելով քու ապագայի մասին. չէինք կրնար կործանել քո երազանքներդ ու ապագադ։

- Մայրի՛կ, ինչի՞ մասին է խօսքը, հանգստացի՛ր, ես անչափ ուրախ ու երջանիկ եմ ինձ զգում, որ ձեզ նման ազնիւ ու զոհաբերուող ծնողներ եմ ունեցել։ Հիմա ի՞նչն է քեզ տանջում, որ ուզում ես խոստովանել Ալլահի ու իմ առջեւ։

Մայրը սեղանի վրայի սեւ տուփը մատնացոյց ընելով՝ կը խնդրէ դուստրէն, որ բանայ տուփը, ու անոր մէջը զետեղուած տոպրակին ակնարկելով՝

- Տո՛ւր ինձ այդ տոպրակը աղջիկս,- կ՛ըսէ:

Մայրը վերցրեց տոպրակը, հանեց մի արծաթէ խամրած վզնոց, որի վրայ կախուած էր մի փոքրիկ սրտիկ։ Ուշադիր զննելուց յետոյ պարզեց Դենիզին, եւ աչքերը փակելով՝ լացակումաց ձայնով ասաց.

- Աղջի՛կս, այդ վզնոցը քոնն է։ Վզիցդ էր կախուած, երբ մենք գտանք քեզ, այսինքն, երբ անչափահաս եղբայրներդ քեզ թողուցին մեզ մօտ ու խուճապահար հեռացան։

Մայրը խոր յուզումով քիչ ետք կը շարունակէ.

- Դենիզ, զաւա՛կս, դա 1915թ. Սեպտեմբերի 16 էր, այսօրուան պէս յիշում եմ։ Ապրում էինք Նիքսար գիւղաքաղաքում, որը մօտ է Օրդուին. ես ծնուել ու մեծացել եմ այդտեղ։

- Սպասի՛ր, մայրի՛կ, ի՞նչ ես ասում, սա իմ վզնո՞ցն է եղել, եւ ինչո՞ւ մինչեւ հիմա չէք ասել ինձ այդ մասին։ Յետոյ դողդողալով՝ բացեց շղթայից կախուած սրտիկը եւ զննեց այն։ Մէջը ինչ որ փորագրութիւն կար եւ նշուած էր 1912։ Դենիզը ապշած մէկ նայում էր սրտիկին, մէկ էլ մօր ճերմկած դէմքին, եւ սպասում էր նրա յաջորդ բացատրութեանը։ Մայրը թուքը կուլ տալով՝ գլուխը կախ, մեծ դժուարութեամբ, առանց Դենիզին նայելու ասաց.

- Աղջի՛կս, ըստ այդ սրտիկին՝ դու ՀԱՅի ծնունդ ես, եւ քո անունը ԱՆԻ ՍԵՖԷՐԵԱՆ է:

Եւ այսպէս, շէյքսփիրեան տրամայի մը ահագնութեամբ կը շարունակուի վշտահար մօր եւ բոլորովին այլայլած աղջկան խոստովանանք-ողբը։

Որոշակի տատանումներէ ետք, Դենիզը՝ մեր Անին, կը ձեռնարկէ իր արմատներու յայտնագործման ու Պոլսոյ Պատրիարքարանի օգնութեամբ, կը յայտնաբերէ Եղեռնէն ճողոպրած իր եղբայրները։

Խորապէս յուզիչ այս ողբերգութեան երկայնքին փորձառու գրողի մը աչքերէն պիտի չվրիպէր զոյգ մը հազիւ նշմարելի զանցումներ, զորս ամէն նորեկ գրող անգիտակցաբար կը գործէ։

Հեղինակը չէ փորձած իր հերոսուհիին ապրած երկուութիւնը, ընդվզումը խորացումներու հասցնել՝ անոր մէկ կէսը միւսին դէմ հանելով եւ անոնց միջեւ ընդհարումն ու բախումը աւելի եւս սրելով, ինչ որ պիտի զօրացնէր վէպին կառոյցը ու զայն անխոցելի դարձնէր։ Վէպի երկայնքին սպրդած են նաեւ անտեղի, անհարկի աշխարհիկ երկխօսութիւներ, որոնք արդի վէպի հասկացողութեան հետ կարելի չէ հաշտեցնել։

Իսկ ուղղագրական սխալներուն պիտի չակնարկեմ, որովհետեւ համակարգչային ներկայ դարուս, յաճախ «ֆոն»չերու բախումին եւ զոյգ ուղղագրութիւններու քմահաճ կիրառման զոհ կ՛երթան երբեմն նոյնիսկ անսխալ համարուած երկեր։ Մասնաւորապէս Երեւանեան կարգ մը հրատարակչատուներ, յաճախ Սովետի օրերը փնտռել կու տան խեղճ հեղինակներուս՝ բոլորովին թափթփած, անհոգ մօտեցում ցոյց տալով հայ գիրքի անսխալ տպագրութեան հանդէպ, երբ ամէն մեղքիս, այս տարի «Գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք» հռչակուեցաւ մեր սիրելի Երեւանը։ Մարդուս «ինթելեք»չը քայքայող «փարատոքս»-յարակարծութիւն…

Անկախ վերը նշուած անխուսափելի թերութիւններէն, Յակոբեանի «Լավ Է Ուշ, Քան Երբեք» վէպը հաճոյքով կարդացուող համոզիչ գործ մըն է, որ արժանի է վերախմբագրուած վիճակի մէջ օտար լեզուներու թարգմանուելու։

Այս թռչնազգին՝ հաւը, ինչքան ալ անխելք, կամ քիչ խելք ունեցող նկատուած է, դարձեալ շատ-շատերու համար նախընտրելի ուտելիքը կը մնայ: Ճաշարան այցելող սովորական յաճախորդներ, առհասարակ երեք տարբերակներ կը գտնեն իրենց դիմաց.- ձուկ, միս, հաւ: Անշուշտ կան բուսակերներ, որոնց համար տարբեր ճաշացուցակ կը տրամադրուի ընդհանրապէս:

Կենդանական աշխարհէն օրինակ վերցնելու պարագային, հաւը միշտ կանացի, տկար, թեւեւամիտ եւ կամ լրիւ անխելք մարդոց համար իբրեւ նմանութիւն կը տրուի: Սակայն, անխելք կամ թեթեւամիտ հաւու մասին խօսելէ աւելի, այստեղ պիտի անդրադառնանք անոր, «ամէն ինչի յարմարելու» երեսին: Նախապէս առիթներ եղած են, խօսելու «անկուտ« հաւուն ստեղծած իրարանցումին մասին, երբ իր գլխուն ինկած փոքրիկ խիճը երկնաքար կարծելով, աջ ու ձախ կը վազվզէ, ամէն տեղ ահազանգ հնչեցնելով, թէ՝ երկինքը փուլ կու գայ…: Այս տեսակ մարդոց նկարագրային գիծերը շատ նմանութիւն ունին հաւու խելքին, որոնք կրնան փոքր հաւնոցի մէջ, առանց պատճառի յանկարծ մեծ իրարանցում ստեղծել, ինչպէս իրենց նմանող մարդիկ, որոնք մէկ գաւաթ ջուրի մէջ փոթորիկ կը յառաջացնեն, եւ մեծ աղմուկ՝ վասն ոչինչի:

Աշխատանքային իմաստով ալ հաւու նմանող մարդիկ կան: Հաւուն սննդառութեան կերպը թէեւ այն տպաւորութիւնը կը թողու թէ «ընտրովի» է, այսինքն՝ կտուցի սրածայր մասով այնպէս կը խորհինք թէ հաւը կ՛ընտրէ իր ուտելիքը, սակայն, խորքին մէջ անիկա «գտածը» կ՛ուտէ: Կտցած միջոցին, կարելի է տեսնել թէ ինչե՜ր կը բռնուին ու կը կպչին սրածայր լեզուին. հատիկ թէ աւազահատիկ, յարդ թէ թուղթ, շիւղ թէ աղբ, կամ այլ մասնիկներ ասոր կամ անոր աւելցուքէն: Աշխատանքային այս ոճը որդեգրած մարդիկ շատ են: Գործին դիւրին կերպը կ՛ընտրեն ուրիշներուն ճակտին քրտինքով վաստկածէն օգտուելով, այլ վարպետներու տքնաջան աշխատանքին արդիւնքը օրինակելով, ուրիշին ստեղծած կերպը, վաճառանիշը գողնալով, եւ այլ միջոցներով՝ շուտով իրենց գործը համբաւաւոր դարձնելու միտելով:

Սա, սովորական արհեստաւորներու կամ սահմանափակ ուսում ստացած մարդոց օրինակն էր, որ հաւու հապճեպ կտցումներով կերակուր ճարելու եւ փորը կշտացնելու պատկերաւոր բացատրութեամբ լուսաբանեցինք: Մէկ տարբերութիւն միայն, այդ անբան թռչնազգիին եւ անոր նմանող մարդոց միջեւ. այն է՝ որ հաւը երբ կարծր ու անմարսելի հատիկներ կուլ տայ, ատոնք նպաստաւոր կ՛ըլլան իրեն, որպէսզի իր ածելիք հաւկիթին կիրէ կեղեւը, կամ պատեանը կազմաւորեն: Մինչ հաւու նմանող մարդիկ երբ աջէն ու ձախէն հաւաքածոյ ընելով իրենց «փորը կշտացնեն», ատիկա ժամանակաւորապէս կրնայ «կուշտ» պահել զիրենք, սակայն, որոշ ժամանակ ետք անպայման խանգարում պիտի յառաջանայ իրենց մարմինի տարբեր գործարաններուն մէջ, անմարսելի շա՜տ նիւթեր կուլ տուած ըլլալու պատճառով:

Դեռ կայ զարգացած մարդոց հապճեպ «կցտում»ներու տխուր երեւոյթը: Գրականութեան մէջ չի՞ տեսնուիր ասիկա: Անցեալին եղած է, ներկայիս կ՛ըլլայ եւ ապագային ալ անպայման պիտի գտնուին մարդիկ, որոնք ինքնուրոյնութիւն չունին: Ամէն մարդ առանձին անձ է, ճի՛շդ է, սակայն ամէն մարդ ինքնուրոյն մնալու, իւրայատկութիւն ունենալու կարողութիւնը չունենար: Պարզապէս այս իմաստով շնորհազուրկ են անոնք: Գրական հանդէսներու, թէ գրականագիտական հատորներու մէջ, ցարդ բազմաթի՜ւ «հեղինակ»ներ պախարակուած են, հրապարակաւ քննադատուած եւ խայտառակուած, երբ մասնագէտներու կողմէ բացայայտուած են այն հատուածները, որոնք երբեմն օտար հեղինակներէ թարգմանաբար հրատարակած են անոնք, եւ կամ նոյնազգի հեղինակներու գրութիւններէն վերցուցած եւ իբրեւ իրենց սեփական հեղինակութիւնը՝ հրատարակած: Անպարկեշտութեան «զարգացած» կամ «քաղաքակիր»չ մէկ երեւոյթն է այս, որ արժանի է քաղաքակիրթ պատիժի, եթէ քաղաքակիրթ ժամանակաշրջանի մէջ ծնած է անպարկեշտը: Ահաւասիկ հաւու խելք ունեցողի այլ օրինակ, որ նման հաւուն, կտուցը գետնին զարկած միջոցին զգացացած հաճոյքով կը բաւարարուի միայն, առանց մտածելու թէ կլլածները ստամոքս ղրկելէն ետք ի՛նչ հետեւանք կը սպասէ իրեն: Ասոնցմէ ոմանք, հաւուն նման անխելք, հաւուն նման ստամոքսը առջեւ ցցած, դեռ անմտաբար կը հպարտանան իրենց կուլ տուածներով, ներքին համոզում գոյացնելով, թէ՝ ոչ միայն աշխարհի ամէնէն ընտիր կերակուրները ճաշակած են իրենք, այլ թէ՝ այդ կերակուրներու ստեղծիչն իսկ են…: Ահա՛ թէ ինչո՞ւ «հաւու խելք» ունեցողներ կը կոչուին ասոնք:

«Գտածը ուտել»ու այս բնազդը, ճակատագիրի հեգնանքով հաւը դարձուցած է ամէն ինչի «յարմարցուող» կերակուր: Հարսանիքի համար պատրաստուած սեղաններէն սկսեալ մինչեւ հոգեճաշի սեղաններուն վրայ կարելի է եփած հաւ գտնել…: Մէկ խօսքով ամէն առիթի յարմարող կերակուր է հաւը:

Այս իմաստո՛վ ալ հաւու նմանող մարդիկ կան: Կը տեսնես անձեր, որոնք ամէն խումբի հետ կը շաղուին: Տգէտներու կամ անուսներու խումբին մէջ անոնք առաջնակարգ տեղ կը գրաւեն յանկարծ: Կամ՝ կը տեսնես մտաւորական եւ ուսեալ խաւին հետ կը զրուցեն իրենց չիմացած նիւթերու մասին, եւ կամ ալ զանոնք կը տեսնես հոգեւորականներու հետ չափուած միջոցին, երբ իրենց չվերաբերող եկեղեցագիտական հարցերու մասին հեղինակաւոր կարծիքներ կը յայտնեն, ու կը պնդեն անոնց գործադրութեան վրայ: Ահա՛ թէ որոնք են հաւու պէս «ամէն սեղան»ի վրայ իբրեւ «կերակուր» յարմարող մարդիկը…:

Դարձեալ հսկայ տարբերութիւն կայ ամէն սեղանի իբրեւ կերակուր սպասարկուող՝ «յարմարող» հաւուն, եւ այս իմաստով անոր նմանութիւնը եղող մարդոց միջեւ: Մինչ յարմարող հաւը իսկապէս կը յարմարի ու կշտացնելով գոհ կը պահէ զայն ուտողները, սակայն, անոր նմանութիւնը եղողները թէեւ ամէն տեղ կարելի է տեսնել, ամէն խումբի մէջ կարելի է հանդիպիլ անոնց, բայց իրենց այդ ներկայութիւններով, անոնք ո՛չ միայն գոհ չեն պահեր իրենց շրջապատը, այլ՝ կը դառնան զզուելի, եւ երբեմն ալ կը մնան անմարսելի:

Այս պարագային, այր մարդոց աշխատելաձեւն ու խօսելաոճը ուղղակի կանացի շեշտաւորում կը ստանան: Վա՜յ է եկեր այն տղամարդոց, որոնք ի ծնէ թոթովութիւն կամ լեզուական թերութիւն, եւ կամ իգական բարակ ձայն ունին: Հաւու նմանութիւնը գումարած այդ ամէնուն, անտանելի գոյութեան կը վերածէ զիրենք, եւ որոշ պահուան համար կարելի չըլլար դէմդ գտնուող նման անձին սեռը ճշդել, նոյնիսկ այր մարդու զգեստաւորման մէջ տեսնելէ ետք զանոնք…: Ասոր ամէնէն ցայտուն օրինակը «Ս» տառը հնչել չկարողացող տղամարդն է, որ հաւու նմանութիւնն ալ հագնելէ ետք, կտրտուած քայլերով միատեղ, անընդունելի գոյութեան կը փոխակերպուի, զոր պէտք է փարսախներով հեռացնել մարդկային ընկերութենէն, առաջքը առնելու համար հիւանդագին այդ վարակին:

«Հաւու պէս է» սովորական այս արտայայտութեան ետին դեռ ինչե՜ր կարելի է տեսնել, որոնք ժամանակի ընթացքին կը յայտնուին, պարզապէս դաստիարակելու համար մեր ընկերութիւնը:

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Ցնցղատապը (bronchitis) թոքերու ցնցուղներուն (bronchi) նեղնալն է, որուն պատճառով տեղի կ՛ունենայ ներշնչումի եւ արտաշնչումի դժուարութիւն, այլ խօսքով օդի մուտքը դէպի թոքեր եւ ելքը թոքերէն դուրս կը նուազի:

Ցնցղատապը կը պատահի առանց սեռի եւ տարիքի խտրութեան ու բոլոր եղանակներուն, բայց առաւելաբար ծխողներուն  մօտ եւ ձմրան եղանակին: Անիկա յաճախ տեսնուած հիւանդութիւն մըն է: Մօտաւորապէս ժողովուրդին 5 առ հարիւրը կը տառապի անկէ:

Ցնցղատապը կը յառաջանայ երկու տարբեր ախտապատճառ-ազդակներու ներգործութեամբ՝

Ա. Մանրէական ախտապատճառներ

ա. Հիմնական ախտապատճառներ.

Մանրէները կը յառաջացնեն ցնցուղներու բորբոքում,  որոնք կրնան ըլլալ ցպկային (Bacterial) կամ ժահրային (viral) բորբոքումներ, սակայն ժահրայինը առաւելաբար տեսնուած երեւոյթն է: Մանրէները կը ներշնչուին քիթի կամ բերանի ճամբով եւ անցնելէ ետք խռչափողէն ու շնչափողէն կը հասնին ցնցուղներ:

Բորբոքումին հետեւանքով ցն-ցուղներուն ներքին պատերը կը հաստնան, ցնցուղները կը նեղնան եւ արգելք կը հանդիսանան բնականոն շնչառութեան:

Մանրէական ցնցղատապը ընդհանրապէս կը պատահի հարբուխէ, «կռիփ»է (influenza) եւ խոռոչատապէ (laryngitis) ետք:

բ. Երկրորդական ախտապատճառներ.

1. Տկար դիմադրողականութիւն,  որ մասնաւորաբար կը տեսնուի տարեցներու, երկարատեւ-մնայուն հիւանդութիւններէ տառապողներու եւ ծխողներու մօտ: Տկար դիմադրողականութեան պատճառով անոնք շուտով թիրախ կը դառնան մանրէական բորբոքումներու:

2. Ստամոքսաորկորային յետադարձութիւն (gastro-esophageal reflux), որ պատճառ կը դառնայ ստամոքսի թթուին մուտքը թոքերէն ներս: Ստամոքսի թթուն գրգռելով ցնցուղներուն ներքին պատերը կը յառաջացնէ անոնց բորբոքումը եւ նեղացումը.

Մանրէական ախտապատճաներով յառաջացած ցնցղատապը ժամանակաւոր եւ անցողակի է: Անիկա կրնայ փոխանցիկ ըլլալ:

Բ. Ոչ մանրէական ախտապատճառներ

ա. Ծխախոտի գործածութիւն եւ ծխախոտի երկրորդական-անուղղակի վնասներուն (secondary-indirect),

բ. Գրգռիչ կազեր եւ քիմիական նիւթեր, մանաւանդ գործարաններու մէջ,

գ. Փոշի եւ բեղմնափոշի (pollen)

դ. Ապականած (polluted) միջավայր եւ մթնոլորտ:

Այս ախտապատճառներով  ցնցուղներու ներքին պատերը կը գրգռուին եւ կը յառաջացնեն ցնցուղներուն պրկումը եւ նեղացումը, որոնց պատճառով կը հաստատուի մնայուն ցնցղատապը:

Մանրէյական ցնցղատապը կը սկսի սուր երեւոյթով,  որ կը տեւէ մօտաւորապէս երկու շաբաթ, ուր արդէն հիւանդը ապաքինած կ՛ըլլայ եւ ձեռբազատուած բոլոր ախտանշաններէն: Քիչ պարագաներուն, երբ սուր ցնցղատապը կատարեալ ամբողջական ձեւով չի դարմանուիր եւ մասնաւորաբար ծխախոտ գործածողներուն մօտ, սուր ցնցղատապը կը վերածուի մնայուն (chronic) երեւոյթի՝ հազով, խուխով եւ կրծքավանդակի ցաւով, որոնք առաւելաբար զգալի կը դառնան գիշերուան ժամերուն եւ պառկած վիճակի մէջ: Յաճախ հիւանդներ տարիներով կը տառապին մնայուն ցնցղատապէ: Սակայն երկարատեւ-մնայուն ցնցղատապի հիմնական պատճառը ծխախոտի գործածութիւնն է:

Սուր ցնցղատապի ախտանշաններն են՝ չոր կամ խուխով հազ, շնչասլոց (strider) եւ շնչարգելութիւն (dyspnea), ջերմ, դող, մկանային ցաւ, քիթի խցում, կրծքավանդակի եւ փորի մկանային ցաւ: Խուխը նշան է, որ բորբոքումը տարածուած է դէպի թոքերու ծայրամասերուն եւ անիկա ազդանշանն է թոքատապի սկզբնաւորութեան:

Ոչ-մանրէական եւ երկարատեւ ցնցղատապի պարագային խուխը կ՛ըլլայ անգոյն եւ թափանցիկ հեղուկ մը, իսկ բորբոքումի պարագային խուխը կը դառնայ անթափանց, դեղին կամ բաց կանաչ թանցր հեղուկ մը: Շատ քիչ պարագաներու կը տեսնուի արիւնոտ խուխ, որ նշան է մանրանօթերու (capillaries) վնասումին (trauma)՝ հազի պատճառով: æերմը ընդհանրապէս մեղմ է, մանաւանդ ոչ-մանրէական ցնցղատապի պարագային, իսկ բարձր ջերմ կը նշանակէ մանրէական զօրաւոր ցնցղատապ կամ թոքատապ: Հազը հակադարձութիւն մըն է արտահանելու համար խուխը: Իսկ չոր հազը հետեւանքն է ցնցուղներու մակերեսին գրգռութեան: Փորի մկանային ցաւը հետեւանքն է շարունակական եւ ուժգին հազի:

Մնայուն ցնցղատապի ախտանշաններն են՝

Ա. Մնայուն չոր կամ խուխով հազ, որ կը պատահի առաւելաբար առաւօտուն

Բ . Թանցր եւ դեղին-կանաչ խուխ

Գ. Խուխի դժուար արտահանում

Դ. Մնայուն շնչահեղձութիւն

Ե. Ոտքերու եւ սրունքներու ջրուռեցք (edema)

Զ. Կապտութիւն (cyanosis), որ հետեւանքն է արեան թթուածինի նուազումին

Է. Փքռոյց (emphysema) եւ թոքային այլ հիւանդութիւններ:

Մնայուն ցնցղատապը փոխանցիկ չէ, որովհետեւ այս պարագային մանրէներ գոյութիւն չունին:

Ցնցղատապի ախտաճանաչումը ընդհանրապէս դիւրին է, որովհետեւ անոր ախտանշանները յատկանշական են. սակայն բժիշկը կը կատարէ թոքերու Ք (K) ճառագայթային պարզ նկարահանում եւ յաճախ խուխի պարզ քննութիւն եւ խուխի ցան-մշակում (smear-culture):

Սուր ցնցաղատապը կը դարմանուի մի քանի միջոցառումներով համաձայն անոր ախտապատճառներուն: Բոլոր պարագաներուն կը կիրարկուին հետեւեալ դարմանամիջոցները՝

Ա. Ժամանակաւորապէս գործէ դադրիլ եւ տնային հանգիստի դիմել.

Բ. Հազը մեղմացնող դեղեր գործածել չոր հազի պարագային.

Գ. Հազացուցիչ դեղեր (expectorant) գործածել թանցր խուխի պարագային.

Դ. Շոգի ներշնչել (inhalation) խուխը կակուղցնելու համար.

Է. Տան մէջ խոնաւացուցիչ (humidifier զետեղել).

Զ. Հեռու մնալ փոշիէ եւ բեղմնափոշիէ.

Է. Դադրիլ ծխելէ, եթէ ծխախոտը ախտապատճառ է:

Ոչ-մանրէական ցնցղատապի պարագային գործածել նաեւ corticosteroid դեղահատեր եւ ցնցուղները ընդլայնող դեղամիջոցներ:

Մանրէական ցնցղատապէ տառապող հիւանդին պէտք է տրուի նաեւ հակամանրէական եւ հակաջերմ դեղեր:

Հազուադէպօրէն սուր ցնցղատապը բարդութիւններով կը զարգանայ շատ արագ եւ տեղի կ՛ունենայ խիստ շնչահեղձութիւն եւ կապտութիւն: Այս պարագային վերոյիշեալ բոլոր դարմանամիջոցներուն կողքին հիւանդը կը խնամուի հիւանդանոցի մէջ եւ անոր կը ներարկուի թթուածին արուեստական շնչառական սարքի (artificial respirator) միջոցաւ:

Մնայուն ցնցղատապէ տառապող անհատը շարունակ պէտք է գործածէ ցնցուղները ընդլայնող դեղամիջոցներ, corticosteroid եւ հակահազ դեղեր, ինչպէս նաեւ պէտք է դադրի ծխելէ՝ եթէ ծխող է:

Ցնցղատապէ ախտահարուած անհատը հիւանդանոցային շտապ օգնութեան կը կարօտի երբ ան ցուցաբերէ հետեւեալ ախտանշանները.

Ա. Ուժգին եւ շարունակական հազ հանգիստ վիճակի  եւ քունի մէջ

Բ. Չորս օրերէ աւելի բարձր ջերմ

Գ. Խիստ եւ մնայուն շնչասպառութիւն

Դ. Մնայուն եւ ուժգին շնչասլոց

Է. Արիւնոտ խուխ:

Ոչ-մանրէական ցնցղատապը կանխարգիլելի է ուշադրութիւն ընելով հետեւեալ ցցմունքներուն.

Ա. Չծխել կամ դադրիլ ծխելէ եւ ծխողներէ հեռու մնալ.

Բ. Հեռու մնալ գրգռիչ կազերէ, քիմիական նիւթերէ եւ ապականած, խճողուած եւ խոնաւ  միջավայրերէ.

Գ. Ամէն տարի պատուաստուիլ կռիփի դէմ յատուկ պատուաստով մը:

ԹԱՄԱՐ ԹԻՒՖԷՆԿՃԵԱՆ-ՍԷՐԱՅՏԱՐԵԱՆ

Երեխաներու դաստիարակութեան մասնագէտ չորս զաւակներու հայր մը իր սեփական փորձառութեամբ կը հաստատէ.

«Չորրորդ անգամն ըլլալով նախածննդեան ծնողական դասընթացքին հետեւեցայ: Առաջին հերթին կինս առանձին չձգելու համար, ապա քաջ գիտակցելով թէ ծնողական մարզէն ներս շատ բան պիտի չկարենաս կատարել գործնականացման քայլէն առաջ, ապա որպէս հոգեբան մասնագէտ՝ յատկապէս ծնողական դաստիարակութեան մարզէն ներս, կը փափաքէի իմանալ եւ տեսնել դասընթացքներու ազդեցութիւնը նոր ծնողներուն, յատկապէս հայրերուն վրայ:  Հայրերն ալ պէտք է գուրգուրան ու խնամեն իրենց զաւակներուն. այդ մէկը  շատ աւելի պիտի նպաստէ  ծնողական աշխատանքին եւ զաւակներու դաստիարակութեան կարեւոր ու ծանր գործին:

«Պատասխանս շատ արագ ստացայ: Հազիւ կարճ դադար մը առած էինք, երբ հայր ըլլալու պատրաստ երիտասարդ մը շուտով եկաւ ու հարց տուաւ, թէ իրապէս հայրերուն աջակցութիւնը անհրաժեշտ է երեխաներուն այս ընթացքին համար»: Ան աւելցուց. «Հայրս երբեք իմ մաքրութեան համար անհրաժեշտ գործերը չէ կատարած, բայց տակաւին ան կը մնայ իմ հերոսս: Ուրեմն կարելի է երեխային խնամքին ու մաքրութեան հոգ չտանիլ, սակայն մնալ լաւ հայր երեխաներուն աչքին»:

«Համարձակութեամբ հարցուցի երիտասարդին, թէ ինք ինչո՞ւ հոն կը գտնուի: Պահ մը մտածելէն ետք պատասխանեց. «Չեմ կասկածիր այն իրականութեան, որ եթէ հայրս ինձմով աւելի շատ հետաքրքրուէր ես աւելի մօտ կրնայի ըլլալ իրեն: Հետեւաբար այս ձեւին դիմեցի, աւելի մօտ զգալու համար»»:

Երեսուն տարուան իր փորձառութիւնը կիսելով հոգեբանը կը հաստատէ, թէ հայրերու հետաքրքրութիւնը երեխաներուն նկատմամբ շատ մեծ պատգամ կը փոխանցէ անոնց: Այն հայրերը, որոնք մայրական կարգ մը պարտականութիւններ կը ստանձնեն, նկատառելի դրական ազդեցութիւն կը դողեն իրենց երեխաներուն վրայ: Երեխան կը տեսնէ ու կը զգայ այս մէկը եւ ապա կը գնահատէ զայն, իր արարքներով ու ձեռքբերումներով:

Կարելի չէ անգիտակ ձեւանալ այսօրուան կեանքին հսկայական պահանջներուն նկատմամբ: Բաւական պարզամիտ պէտք է ըլլալ, հաւատալու համար թէ այս օրերու իրականութեան մէջ, կինը առանձինն պիտի կատարէ շարք մը պարտականութիւններ թէ՛ տան սահմաններէն ներս, թէ՛ արտաքին աշխարհին մէջ եւ թէ զաւակներուն հոգատարութեան, դաստիարակութեան ու հաճոյքին ու խնամքին մէջ: Որքան ալ դուրսը աշխատիք, սակայն լաւ իմացէք որ տան մէջ ձեր կարիքը խիստ կը զգացուի ոչ թէ ֆիզիքական աշխատանքի ու նիւթական հայթայթելու իմաստով, այլ բարոյական նեցուկը, որ կը սպասէ ձեզմէ ձեր կինն ու ապա զաւակը եւ մանաւանդ խաղաղութեան մթնոլորտը, որ պէտք է պարգեւէք դուք սիրելի հայրեր ձեր յոգնած կնոջ ու զաւակներուն համար: «Ես արդէն յոգնած եկած եմ հանգիստ պիտի ընեմ», կամ՝ «երկար առանձին մնալու կարիքը ունիմ, շատ սպառած եմ», կամ նոյնիսկ երկար լոգանքներով ու ընթերցանութիւններով մի առանձնացնէք ձեր անձերը: Յիշենք. ծնողական պարտականութիւնը անձնուիրութեան գագաթնակէտն է: Համահաւասար ընթացքով շատ կարեւոր պատգամ կը փոխանցուի երեխաներուն իրենց ապագայի կեանքին մասին նոյնիսկ: Բոլորդ ալ կը յիշէք Աւետարանի պատգամը կամ օրինակը, ուր կը յիշուի թէ, Ցորենի մէկ հատիկին մահով է, որ հարիւրաւոր նոր ցորենի հատիկներ կը բուսնին:

Ինչպէ՞ս երեխաները կրնան օգտուիլ հօր մը հոգատարութենէն եւ իրենց համար անոր կատարած աշխատանքներէն.

Երբ հայրեր տեղեակ են ու մասնակից իրենց զաւակներու դաստիարակութեան գործին, անոնք իսկապէս առիթ կ՛ունենան լիովին ճանչնալու իրենց երեխան: Այսպէս հայրեր մեծ դեր կրնան խաղալ իրենց զաւակներուն ֆիզիքական եւ զգացական կազմաւորման ընթացքին մէջ: Երեխաները հագցնելէն ու կերակրելէն սկսած մինչեւ անոնց բժշկական այցելութիւններու դասաւորումը, ապա ընկերներուն հետ խաղի ժամեր դասաւորելու պարտականութիւնները ստանձնելը, պատճառ կը դառնայ որ երեխան ամբողջ աճելու եւ զարգանալու տեւողութեան օգտուի այս կարելիութեան ընձեռած առաւելութիւններէն:

Բացի վերոնշեալ շօշափելի իրականութենէն, կը նկատենք հետեւեալ վերաբերմունքները հայրական գուրգուրանք ստացող երեխաներուն մօտ.

- Դերահաս տարիքին ոճրային արարքներէ հեռու կը մնան.

- Շատ աւելի մեծ հաւանականութեամբ դպրոցը կը շարունակեն ու կ՛ամբողջացնեն

- Շատ հաւանաբար աւելի մեծ տարիքի իրենց սեռային յարաբերութիւններ կը մշակեն.

- Աւելի նուազ յարձակողական կեցուածքներ կը ցուցաբերեն.

- Դասերուն մէջ աւելի յառաջադէմ կրնան ըլլալ.

-Թուաբանութեան մարզէն ներս աւելի վերլուծող կրնան ըլլալ, (յատկապէս աղջիկները),

- Աւելի բարձր ուսման դիրքեր եւ եկամուտ ունենալու հակամէտ կրնան ըլլալ.

- Հարցերը հանդարտութեամբ լուծելու հաւանականութիւնը շատ բարձր կրնայ ըլլալ.

- Գերճնշումի նկատմամբ տարօրինակ տոկունութիւն, բարձր մակարդակի կարեկցական ապրումներ, միւս սեռի հետ ընկերութիւն մշակելու ունակութիւններ կ՛ունենան:

Իրականութեան մէջ դժուար է գիտնալ թէ այս բոլորը ինչպէ՞ս կ՛իրականանայ, սակայն յստակ ու որոշ իրականութիւն մը գոյութիւն ունի. տղամարդիկ հորմոններու եւ ուղեղի փոփոխութիւններու կ՛ենթարկուին նախքան ծնունդը եւ երեխան լոյս աշխարհ գալէն ետք: Հայրական ապրումները եւ զգացումները շատ աւելի բարդ կը թուին ըլլալ հիմա քան ասկէ տասնամեակներ առաջ, երբ գրեթէ անտեղեակ էինք այս իրականութեան նկատմամբ: Վստահաբար յաջորդող տարիները շատ աւելի զեղուն ու ճոխ պիտի ըլլան, այս մարզէն ներս իրենց բերելիք բոլոր բարիքներով:

ՆԱՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆ

———————

Մէկ տարի առաջ «Հորիզոն» հեռուստաընկերութեան եթերից հայ հեռուստադիտողի տուն մուտք գործեց «Կանթեղ» մշակութային հեռուստածրագիրը: Այն շատ կարճ ժամանակում դարձաւ սիրելի ու սպասուած հազարաւոր ընտանիքների համար՝ շնորհիւ հաղորդման հիմանդիր եւ վարող Գէորգ Չաքմանեանի:

«Շուրջ մէկ տարի առաջ տեղափոխուելով Միացեալ Նահանգներ զգացի, որ պէտք է իմ ներդրումն ունենամ հայրենիքից հեռու հայ մշակոյթի պահպանման գործում: Այսպէս ստեղծուեց «Կանթեղ» հեռուստածրագիրը, որի շրջանակներում սկսեցի ներկայացնել մեր ազգային-ժողովրդական երգարուեստն ու պարարուեստը, մեր մշակոյթի երախտաւորներին: Նպատակս էր նաեւ, հայ երիտասարդ սերնդի շրջանում մեր մշակութային արժէքների սերմանումը», պատմում է Չաքմանեանը:

Հաղորդաշարի առաքելութիւնը յաջողուեց, քանզի «Կանթեղի» հեռուստադիտողները տարբեր տարիքային խմբերի են պատկանում:

«Ի սկզբանէ, հաղորդումների ընթացքում ներկայացնում էի ժողովրդական, աշուղական, էստրադային ժանրերում մեր երգարուեստի դասականներին՝ Արաքսի Գիւրզադեան, Լուսիկ Քօշեան, Ռուբէն Մաթեւոսեան, Թաթուլ Ալթունեանի Պարի պետական անսամբլի ելոյթները, եւ միաժամանակ՝ մեր ներկայի երիտասարդ երգիչներին ու պարարուեստի գործիչներին, սակայն ընթացքում թեմաներն ընդլայնուեցին եւ անդրադարձայ նաեւ մեր կինոյի ու թատրոնի մեծերին», ներկայացնում է Չաքմանեանը:

«Կանթեղ» հեռուստածրագիրը բնոյթով բացառիկ ու թարմ շունչ էր հայրենիքից, որ իր պարզ ու անմիջական երգով ու խօսքով փոխանցեց Գէորգ Չաքմանեանը:

««Կանթեղ»ը կայացաւ նաեւ իմ հանդիսատեսի շնորհիւ, որ դարձաւ իմ ընտանիքը, ես էլ՝ իրենց ընտանիքի մի անդամ: Իմ հանդիսատեսը, քաջալերանքից, բարի խօսքերից բացի, աջակցել է ինձ նաեւ հնարաւոր բոլոր միջոցներով. երբեմն պատահել է, որ հեռուստակայան հասնելու համար դիմել եմ նրանց օգնութեանը, իսկ իմ մշտական հեռուստադիտողներից շատերը ինձ հիւրընկալել են իրենց օջախներում: Իմ հեռուստադիտողի վերաբերմունքը ամենակարեւորն է ինձ համար, նրանց սէրն ու ջերմութիւնը՝ ամենաբարձր գնահատականն է», նշում է Գէորգը:

Նրա գործունէութիւնը կենսական են համարում եւ Չաքմանեանի մասին հիացմունքով են արտայայտւում նաեւ գործընկերները՝ արուեստագէտներ, որոնք նաեւ «Կանթեղ»ի շրջանակներում՝ ներկայացրել են իրենց գործունէութիւնը: «Կանթեղ» հեռուստածրագրի յաջողութիւնը նաեւ պայմանաւորուած է մասնագիտական մօտեցմամբ:

Գէորգ Չաքմանեանը տաղանդաւոր երաժիշտ է՝ հայ ժողովրդական-աշուղական երգերի յայտնի կատարող, Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ: Այս պատուաւոր կոչմանը նա արժանացել է մշակոյթի ոլորտում իր ներդրումների համար:

«Աւարտել եմ Երեւանի Պետական Ջազային Քոլեջի ժողովրդական երգի բաժինը՝ Ռուբէն Մաթեւոսեանի ղեկավարութեամբ: Երգիչի գործունէութիւնս, սակայն որոշեցի լրացնել նաեւ ուսուցչութեամբ, եւ 1997 թուականին Վահրամ Քոչարեանի հետ միասին Էջմիածին քաղաքում ստեղծեցինք «Տարօն» մանկական-աշուղական երգչախումբը, որ համաշխարհային երգչախմբային օլիմպիադաներում՝ Գերմանիայում եւ Աւստրիայում 93 երկրների շրջանում երկու անգամ արժանացել է բրոնզէ մեդալների: Երգչախմբի փոքրիկները, որոնց թւում էին նաեւ հինգ տարեկան երեխաներ, Սայաթ Նովայի իրենց կատարումներով ապշեցրել էին օտարազգի ժիւրիին», պատմում է Չաքմանեանը:

Հայկական երգարուեստի նուիրեալը իր գործը շարունակում է նաեւ Միացեալ Նահանգներում: Այստեղ, «Համազգային»ի ներքոյ նա հիմնել է «Տարօն» երգչախումբը, որտեղ հինգ տարեկանից սկսած հայ մանուկներն ու պատանիները ծանօթանում են ազգային երգերին ու մշակոյթին: 2000 թուականից սկսած Գէորգ Չաքմանեանը Հայաստանում եւ արտերկրում հանդէս է եկել մենահամերգներով: Չաքմանեանի Լոսանջելեսեան համերգը 2011 թուականի Նոյեմբերին նոյնպէս աննախադէպ յաջողութիւն ունեցաւ՝ անցնելով լեփ-լեցուն դահլիճում, եւ հանդիսատեսի խնդրանքով այն կրկնուեց մէկ ամիս անց: Սա վկայութիւնն էր, որ Գէորգ Չաքմանեանն ընդունուել եւ սիրուել է նաեւ ամերիկահայ համայնքում:

«Իմ երգով կարողացայ շահել ժողովրդի սէրն ու համակրանքը եւ դրանից բարձր արժէք ինձ համար չկայ: Ես երջանիկ եմ, որ չնայած դժուարութիւններին, կարողանում եմ իմ լուման ունենալ օտար ափերում հայ մշակոյթը վառ պահելու եւ սերունդներին փոխանցելու հարցում», նշում է Գէորգ Չաքմանեանը:

«Կանթեղ» հեռուստածրագրի մէկ ամեակի առիթով Գէորգ Չաքմանեանը հրաւիրում է ժողովրդական երգի-պարի տօնակատարութեան Ապրիլի 15ին «Գլենդէյլ Հայ Սքուլ աուդիտորիում»ում: Յոբելեանական համերգը տեղի կ՛ունենայ ճանաչուած հայ արուետագէտների՝ Ռազմիկ Մանսուրեանի, Նունէ Աւետիսեանի, Պապին Պօղոսեանի, Արմէն Յովհաննիսեանի, Սուրէն Մեհրաբեանի, Վարդան Յարութիւնեանի, Վահէ Ներսիսեանի, Գագիկ Բադալեանի, «Զուարթնոց» պարախմբի եւ այլոց մասնակցութեամբ: Տոմսերի եւ այլ մանրամասների համար կարելի է զանգահարել՝ 818 200 6386 հեռախօսահամարով: Գէորգ Չաքմանեանն ու ընկերները խոստանում են անմոռանալի երեկոյ՝ լի հաճելի անակնկալներով:

ԵՐԵՒԱՆ, «ԱԶԳ».- Գրեթէ 160 տարի անցած է այն ժամանակէն, երբ Պերճ Պռոշեանը գրած է «Հացի խնդիր»ը, սակայն ստեղծագործութիւնը կը մնայ այժմէական։ Այդ պատճառով ալ յառաջիկային «Հացի խնդիր»ը կրկին կը բեմականացուի, այս անգամ Համազգային պետական թատրոնի բեմին վրայ:

Վէպը կրկին բեմականացնելու հովանաւորութիւնը ստանձնած է Վարդանեան ընտանիքը:

Ազգային ժողովի պատգամաւոր, «Կրանտ Քենտի» ընկերութեան սեփականատէր Կարէն Վարդանեան այս մասին նշած է, որ Վարդանեան ընտանիքը կը շարունակէ մշակութային նախագիծերու հովանաւորութիւնը ստանձնել: Ըստ անոր, «Հացի խնդիր» վէպի բեմականացումը հովանաւորելը Վարդանեաններուն նուէրն է Համազգային թատրոնին՝ իր 20ամեակին առիթով:

Կարէն Վարդանեան նախորդ տարի դիմած է Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ եւ Համազգային թատրոնի գեղարուեստական ղեկավար Սօս Սարգսեանին՝ առաջարկելով հովանաւորել հայ դասականներու գործերէն մէկը:

«Միասին ընտրեցինք «Հացի խնդիր»ը: Կարծում եմ հասարակութեան համար ներկայացումը կ՛ունենայ եւ դաստիարակչական նշանակութիւն: Կ՛անենք ամէն ինչ, որպէսզի այն դառնայ մեր ժամանակների լաւագոյն բեմադրութիւններից մէկը», ըսած է Կարէն Վարդանեան:

Սօս Սարգսեան այս գծով նշած է, որ թէեւ հայկական խաղացանկը աղքատիկ է, յաջող թատերախաղերը բազմիցս բեմադրուած են արդէն, այնուամենայնիւ, ընտրութեան արժանի նկատուած է Պ. Պռոշեանի ստեղծագործութիւնը։

Համազգային թատրոնի սրահին մէջ 11 Ապրիլին կայացած մամլոյ ասուլիսին ներկայ էր նաեւ թատրոնի տնօրէն Վարդան Մկրտչեանը, որուն համաձայն, ոչ միայն Համազգային թատրոնի գործունէութեան, այլեւ մեր իրականութեան մէջ առաջին անգամն է, որ գործարարը ի՛նքն կ՛երթայ թատրոն եւ իր հովանաւորութիւնը կ՛առաջարկէ:

Ներկայացումը իրականացնող ստեղծագործական խումբը արդէն աշխատանքի լծուած է Սեպտեմբեր 21էն մինչեւ Հոկտեմբեր 21 անիկա պիտի դրուի հանդիսատեսին տրամադրութեան եւ դատողութեան տակ, եւ «Հացի խնդիր»ը թատերախաղով մեկնարկը կը կատարուի թատրոնի 21րդ թատերաշրջանին:

Բեմադրութեան գեղարուեստական ղեկավարն ու գլխաւոր բեմադրիչը Սօս Սարգսեանն է, բեմականացնող բեմադրիչը՝ Վիգէն Ստեփանեան, յօրինումներու պատասխանատուն՝ Մարտին Վարդազարեանը, բեմադրող-նկարիչը՝ Դաւիթ Մինասեանը, իսկ դերասանները Համազգայինի թատրոնի անդամներն են։ Նկատի ունենալով, որ ներկայացման մէջ տեղ գտած են նաեւ ազգային պարեր ու խաղեր, բեմադրութիւնը պիտի ունենայ ազգագրագէտ-խորհրդատու:

Բեմականացման համար «Կրանտ Քենտի»ն յատկացուցած է  շուրջ 18 միլիոն դրամ, որուն 1 միլիոնը պիտի տրամադրուի ծանուցողական–քարոզչական աշխատանքներուն։ «Կրանտ Քէնտի»  ընկերութիւնը ներկայացման մասին պիտի ծանուցէ անվճար:

Իսկ թատրոնի տնօրէնը կը հաստատէ, որ թատրոնին տրամադրուած իւրաքանչիւր դրամ պիտի յատկացուի լաւ ներկայացում ստեղծելու համար:

«Իսկ եթէ ներկայացումը յաջողուեց եւ սիրուեց, ապա հանդիսատեսն անպայման կը գայ թատրոն, յատկապէս ազգային ինքնութեանը վերաբերող թեմաներին հանդիսատեսը շատ աւելի լաւ է արձագանգում», աւելցուցած է թատրոնի տնօրէնը:

Հակառակ  տնօրէնի լաւատեսութեան, Սօս Սարգսեան կը յիշեցնէ. «Հացի խնդիր»ը բաւականին բարդ ստեղծագործութիւն է՝ խոր դատողութիւններով, հետեւաբար բեմադրելն էլ պակաս բարդ չի լինելու, մանաւանդ որ Համազգային թատրոնի բեմի տարածքային հնարաւորութիւնները սահմանափակ են: Ներկայացումն արտացոլելու է նաեւ մեր իրականութիւնը՝ թեմատիկ զուգահեռներով, եւ «Հացի խնդրի» փիլիսոփայութիւնը կապուելու է մեր օրերին»:

Կարէն Վարդանեանը աւելցուցած է, թէ հանդիսատեսին ներկայացնելէ առաջ բեմադրութեան պատրաստութեան կարելի է հետեւիլ պատկերասփիւռէն։ Ժամանակի զուգահեռները աւելի բացայայտ դարձնելու համար կը նկարահանուին Աշտարակի մէջ ապրող գիւղացիները, որոնք այսօր ալ ունին հացի խնդիր եւ ապրուստ վաստակելու հոգեր:

Ապրիլի 6ը կը զուգադիպի ծն-նդեան տարեդարձին արդի ժամանակներու հայութեան ամէնէն խոհուն եւ պատկառազդու դէմքերէն Լեւոն Շանթի, որ իր ստեղծած մեծատաղանդ գրականութեամբ, ազգային–քաղաքական յառաջատար գործունէութեամբ եւ մանկավարժական ու սերունդակերտ անձնդիր ծառայութեամբ՝ արժանաւոր իր պատուանդանը նուաճեց հայ ժողովուրդի անմահ մեծերու փաղանգին մէջ:

Յատկապէս թատերական իր գործերով՝ մանաւա՛նդ կոթողական իր «Հին Աստուածներ» ու «Կայսրը» գլուխ–գործոցներով անմահացած Լեւոն Շանթի ծննդեան տարեդարձը եզակի պահը կ՛ընձեռէ իւրաքանչիւր հայու, որպէսզի Շանթի խորաթափանց պրիսմակով կատարէ փիլիսոփայական, հոգեվերլուծական եւ պատմաքաղաքական ինքնաճանաչումն ու ինքնաքննարկումը Հայու իր ազգային էութեան եւ առանձնայատուկ նկարագրին՝ ամբողջական ու անփոխարինելի Եսին:

Վերջին կէս դարուն հայ մտքի եւ գրականութեան հսկաները շատ մելան հոսեցուցին Հայն ու Հայութիւնը ազգային սնապարծութեան արատներէն մաքրազտելու եւ ազգային մեր Եսը իր բազմադարեան յղկումով եւ բիւրեղութեամբ հայոց սերունդներուն աւանդելու համար: Յանուն հաւաքական մեր ուժին եւ կամքին արմատաւորման ու ամրագրումին՝ Պարոյր Սեւակները հետեւողական պայքար մղեցին, որպէսզի ազգովին կարենանք յաղթահարել անհատաբար թէ հաւաքաբար մեր մէջ ծուարած կեդրոնախոյս եւ յանձնապաստան եսերը, որպէսզի աշխարհասփիւռ մեր ժողովուրդը կարենայ նոր ժամանակներ թեւակոխել դարերու մաշումին, կործանումին եւ փոշիացումին դիմադրած անփոխարինելի իր ձիրքերուն ճաճանչող Եսով:

Հայ ժողովուրդի խոհուն եւ վսեմաշուք այդ Եսին բացառիկ պատգամաբերը եղաւ Լեւոն Շանթ:

Բազմաշնորհ ու բազմավաստակ Հայու առինքնող դէմքը եղաւ Լեւոն Շանթ եւ հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր ժառանգութեան մէջ յաւիտենական իր բարձունքը նուաճեց իբրեւ այդպիսին՝ իբրեւ տաղանդաշատ գրագէտը, ներհուն մտաւորականը, անձնուէր հասարակական գործիչը եւ սերնդակերտ մանկավարժը միաձուլող ու արժանաւորապէս մարմնաւորող Մեծ Մարդը եւ Մեծ Հայը՝ Ամբողջական Եսը:

Անխոնջ ու առասպելական եղաւ Շանթի աշխատունակութիւնը, որ բեղուն ու բարձրորակ հարստութիւն մը կտակեց հայ ժողովուրդի սերունդներուն՝ իբրեւ լուսաւորիչ ու ճառագայթող ժառանգութիւն մը հայ կեանքի բոլոր բնագաւառներուն մէջ, գրական ստեղծագործութիւններէն մինչեւ տեսաբանական եւ մանկավարժական իր ուսումնասիրութիւնները, քաղաքական–պետական գործիչի դաշնակցական իր ներդրումէն մինչեւ Համազգայինի Հայ Ճեմարանի հիմնադիրի ու երկարամեայ տնօրէնի եւ ուսուցիչի վաստակը:

Այդպէ՛ս. Նահապետեան Սեղբոսի զաւակը եւ հօր անունով Սեղբոսեան Լեւոն անուանակոչուած Լեւոն Շանթը, իր կեանքով ու գործով, այլեւ ու մանաւանդ իր աշխարհայեացքով՝ եղաւ ամբողջական անհատականութեան մը եւ մեծադիր Եսի մը ճառագայթող խտացումը, որ իր անձին, կեանքին ու գործին առինքնող օրինակով յաւերժացուց Հայ Գրականութեան եւ հայութեան Ազգային Ինքնութեան վսեմաշուք Եսը:

Ինքնազարգացման եւ ինքնակատարելագործման մնայուն ձգտումը, իբրեւ իր ողջ էութիւնը տոչորող ներքին կրակ, շարժիչ ուժը եւ անխոնջ աշխատանքի կենարար աղբիւրը հանդիսացաւ Շանթի ողջ կեանքին, անոր ստեղծագործական թէ հասարակական գործունէութեան:

Շանթի կենսագրութիւնը ինքնին յուզիչ եւ բարդ պատմութիւնն է իբրեւ Մարդ եւ Հա՛յ Մարդ անոր ինքնակատարելագործման մնայուն պայքարին:

Պոլիս ծնած, Սկիւտարի վարժարանին մէջ իր նախնական կրթութիւնը ստացած, մանուկ տարիքին որբացած եւ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի մուտքի քննութեան յաջողած Սեղբոսեան Լեւոնը, ամբողջական հայու իր ինքնազարգացման առաջին ոստումը կատարեց, երբ արեւմտահայու իր ծագումն ու արեւելահայու կազմաւորումը մէկ ու միակ շաղախի վերածեց եւ մինչեւ մահ տէր կանգնեցաւ արեան կանչէ բխող այդ նուաճումին:

Խառնուածքով խոհուն եւ յուզաշխարհով բանաստեղծ Լեւոն Շանթի անբեկանելի անհատականութեան ինքնակատարելագործման օրրանը եղաւ Գերմանիան, ուր 1892էն մինչեւ 1897 ապրեցաւ եւ Լայփցիկի ու Միւնիխի համալսարաններուն մէջ բարձարգոյն ուսման հետեւեցաւ մանկավարժութեան, հոգեբանութեան եւ բնական գիտութեանց մէջ: Գերմանական եւ ընդհանրապէս հիւսիսիկ (nordic) հոգեկերտուածքը ամբողջապէս համապատասխան էր արդէն քսաներեք տարեկան ու Հայու իր կազմաւորումը լիարժէք հունաւորած Շանթի ներաշխարհին՝ հոգիին ու մտքին: Գերմանական մշակոյթը եւ յատկապէս Նիցչէի, Կէօթէի եւ Վակների արուեստն ու փիլիսոփայութիւնը մեծապէս օգնեցին Շանթին, որպէսզի մշակէ եւ խորացնէ մտաւորականի իր ներքին կարգապահութիւնը, յղկէ եւ կատարելագործէ իր գեղարուեստական ու իմաստասիրական զէնքերը, որպէսզի կարենայ իր մէջի լաւագոյնն ու մարդկայնականը՝ ցեղային ու ազգային ամէնէն վաւերական եւ տիեզերական արժէքները ըստ արժանւոյն վերադարձնել հայ ժողովուրդին, յատկապէս անոր պարզ, շինական եւ բարի խաւի զաւակներուն, որոնց շարքերէն սերած էր եւ որոնց առջեւ ինքնազարգացման ու ինքնակատարելագործման ուղին հարթելու կոչումը իր միակ եւ մեծագոյն փառասիրութիւնն էր:

Մինչեւ Գերմանիոյ մէջ իր ուսումն ու հասունացումը, Լեւոն Շանթ իր բանաստեղծութիւններով ու արձակով՝ վիպակներով, արդէն դրսեւորած էր ընկերային յանձնառու գրողի իր նկարագիրը: Պոլիսը իր հայ իրականութեամբ՝ իր քաղքենիութեամբ եւ եսապաշտութեամբ, հեշտամոլութեամբ եւ ազգային անտարբերութեամբ, ձաղկումի թիրախը դարձած էր հազիւ երիտասարդ Շանթի: Իսկ Գերմանիայէն վերադարձին Թիֆլիս հաստատուելով ու մանկավարժական եւ գրական բեղուն գործունէութիւն ծաւալելով, Շանթ աւելիով խորացուց հայկական ինքնութիւնը եսապաշտութեան՝ քաղքենիութեան եւ նիւթապաշտութեան արատներէն մաքրաջրելու իր պայքարը: Յատկապէս թատերական իր գործերը լրիւ յագեցան Հայու Եսը իր ինքնահաստատման դարաւոր ձգտումով թեւաւորելու, հայու գեղջկական պարզութեամբ ու վեհութեամբ զարգացնելու, խորացնելու եւ կատարելագործելու բանաստեղծականութեամբ:

Լեւոն Շանթ երկար ապրեցաւ եւ հայ ժողովուրդի համար վերելքի, անկումի, վերականգնումի եւ տառապագին մաքառումներու այդ դժուարին ժամանակները ցմրուր ճաշակեց ու բառին ամբողջական առումով ապրեցաւ: Շարունակ կանգուն մնաց ու գործեց հայ կեանքի յառաջապահ դիրքերուն վրայ, Թիֆլիսի գրական–մշակութային զարթօնքին մեծարժէք դրօշակիրներէն դարձաւ, հայ ազգային–ազատագրական շարժումին հաւատաւոր եւ լուսաւոր առաջնորդներէն դարձաւ, սերունդներու հայեցի կազմաւորման ու հոգեմտաւոր զարգացման մեծ դաստիարակը դարձաւ եւ երբ հնչեց նորանկախ Հայաստանի քաղաքական–պետական կեանքին տիրութիւն ընելու ժամը՝ անվարան նետուեցաւ գործի ասպարէզ, հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի համար ճակատագրական ամէնէն դժուարին բանակցութիւններուն իր ներդրումը կատարելով ու ազգային անկորնչելի արժէքներուն, իրաւունքներուն եւ շահերուն անզիջող պահապանը դառնալով:

Եւ ո՛ւր որ ալ ճակատագիրը տարաւ զինք՝ Լեւոն Շանթ ողջ էութեամբ հաւատարիմ մնաց ստեղծագործ այն ներուժին, որ հայ ժողովուրդի բազմադարեան ժառանգութենէն կը բխէր, ինքնազարգացման եւ ինքնակատարելագործման դարու զէնքերով մշակուած ու յղկուած էր եւ միշտ յառաջ կը մղուէր Ամբողջական Հայն ու Ամբողջական Մարդը մարմնաւորելու ձգտումով:

Այդ իմաստով ալ Հայկական Եսին ամէնէն ազնուական եւ վսեմաշուք ճառագայթումը եղաւ Լեւոն Շանթ, որ «Հին Աստուածներ»ու գլխաւոր հերոսին՝ Վանահօր բառերով եւ փոխաբերական պատկերով պատգամեց, թէ՝

«… Իմ փնտռածս աշխատա՛նքն է, ներքին անդուլ ու անկաշկանդ որոնումը՝ ներքին անվերջ նուաճումները բարձունքէ բարձունք, պարիսպէ պարիսպ, տարակոյսներու անդունդներուն վրայէն, ելքերով ու անկումներով. անդադար խոյանք մը դէպի ճշմարտութիւնը: Գացէ՛ք, գացէ՛ք ներս, դուք՝ ձեր եկեղեցին, ես ալ երթամ շինեմ ի՛մ եկեղեցիս, բայց այս անգամ ե՛ս, միա՛յն ես, եւ կերտուածք մը, որ վայել ըլլայ իմ Աստծուս բնակութեանը, որու կամարներուն տակ իմ խնկելիք աղօթքիս ո՛չ մէկ բառը կեղծ չհնչէ, ո՛չ մէկ բառի արձագանգը դատարկ չհնչէ:

«… Իմ տաճարիս հիմքը իմ բանականութիւնս պիտի ըլլայ, սիւները՝ իմ կամքս է, ու գմբէթն ալ ըլլալու է հաւատքս:

«… Քանի կ՛ապրինք՝ շինենք պիտի, պիտի շինենք մեր Աստծուն իր տաճարը. շինենք ու փլի, շինենք ու քանդենք, շինենք ու շինենք միշտ, բայց երբե՛ք, երբե՛ք չաւարտենք: Հէնց որ աւարտի, ալ տաճար չէ Աստծու…

«… Ամէնէն ստոր հոգիները միայն հայհոյել կրնան այն Աստծուն, որուն երբեմն երկրպագեր են»: