Հաւաստի աղբիւրներէ տեղեկացած եմ, թէ Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ահմետ Տաւութօղլու կը շարունակէ իր ջանքերը՝ Սփիւռքին հետ հայ-թրքական խնդիրներու շուրջ անձամբ «երկխօսութիւն» սկսելու ուղղութեամբ: Ընթացիկ ամսուան սկիզբը Տաւութօղլու դարձեալ հանդիպեցաւ ամերիկահայերու հետ՝ ի շարունակութիւն Մարտին Ուաշինկթընի մէջ ունեցած իր հանդիպումներուն:

Մայիսին տեղի ունեցած խօսակցութեան ընթացքին, հայ զրուցակիցները անկեղծօրէն խորհուրդ տուին Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարին, թէ Անգարա պէտք է հետամուտ ըլլայ Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ հատուցման վերաբերեալ հայկական պահանջներուն. միայն ատկէ ետք կարելի պիտի ըլլայ խօսիլ որեւէ «հաշտեցման» մասին: Թրքական կողմը, ինչպէս կը յայտնեն, արտայայտած է այս փշոտ հարցերը Սփիւռքի ներկայացուցիչներուն հետ քննարկելու իր ցանկութիւնը:

Հակառակ Տաւութօղլուի կարծեցեալ անկեղծութեան, հայերը ունին իրենց հիմնաւոր պատճառները՝ նման նախաձեռնութիւններու չվստահելու, նկատի ունենալով տասնամեակներ շարունակ Թուրքիոյ կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը եւ Սփիւռքի, Հայաստանի ու Արցախի նկատմամբ անոր թշնամական քաղաքականութիւնը: Հայերը նաեւ կը կասկածին, որ Թուրքիոյ պաշտօնատարները կրնան շահագործել Սփիւռքի հետ հանդիպումները՝ հանրային կարծիքին մօտ քարոզչական առաւելութիւն արձանագրելու համար:

Այնուամենայնիւ, կարելի է հարց տալ, թէ ինչո՞ւ Թուրքիոյ գերզբաղած արտաքին գործոց նախարարը իր թանկագին ժամանակը կը յատկացնէ եւ այդքա՛ն ջանքեր կը գործադրէ՝ վերջին շաբաթներուն հայերու հետ շարք մը առանձին հանդիպումներ ունենալու համար:

Հնարաւոր բացատրութիւններէն մեկը այն է, որ թուրք ղեկավարները շատ մտահոգ է Հայոց Ցեղասպանութեան գալիք 100րդ տարելիցը: Անգարան հաւանաբար կը գիտակցի, որ եթէ չձեռնարկէ գործնական քայլերու, ապա պիտի չկրնայ հակազդել 2015ին աշխարհով մէկ հայկական միջոցառումներուն ստեղծելիք հակաթրքական քարոզարշաւին:

Երկրորդ հնարաւոր պատճառը, թէ ինչո՛ւ Թուրքիոյ կառավարութիւնը կը ցանկայ խօսիլ Սփիւռքի հայերուն հետ, Եւրոպական Միութեան անդամակցելու իր երկար տարիներու շահագրգռուածութիւնն է: Ֆրանսայի նորընտիր նախագահ Ֆրանսուա Հոլանտ զգուշացուցած էր, որ քանի դեռ Թուրքիա չի ճանչնար Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Ֆրանսա պիտի մերժէ ԵՄ անոր անդամակցութեան դիմումը:

Թուրքիոյ նախաձեռնութիւններու երրորդ հնարաւոր բացատրութիւնը այն է, որ վարչապետ Ռեչեփ Էրտողան ներկայիս աւելի ազատօրէն կրնայ զբաղիլ հայ-թրքական հարցերով, քանի որ իշխող իր կուսակցութիւնը կը վայելէ խորհրդարանի մեծամասնութիւնը, իսկ իրեն հակառակորդ բարձրաստիճան զինուորականներէն շատերը կը մնան բանտերու մէջ:

Անկախ այն հանգամանգէն, թէ ինչո՛ւ Թուրքիա կը փորձէ կապեր հաստատել Սփիւռքի հետ այս պահուն, հայերը պէտք է ընդունին ամբողջութեամբ իրենց ազգային շահերէն բխող որոշումներ այն մասին, որ արդեօք ասիկա այդ պատեհ առի՞թն է փորձարկելու, թէ Թուրքիան պատրաստ է դիմակայելու Հայոց Ցեղասպանութեան աղէտալի հետեւանքները:

Այնուամենայնիւ, Սփիւռքի ղեկավարները, նախքան Տաւութօղլուի հետ «երկխօսութիւն» սկսելու յամառ ջանքերը, պէտք է խնդրեն թուրք պաշտօնատարներէն յստակացնել իրենց իսկական նպատակները՝ առնելով որոշ դրական քայլեր. օրինակ՝ Աղթամար կղզիին վրայ գտնուող Ս. Խաչ եկեղեցին վերադարձնել Թուրքիոյ Հայոց պատրիարքարանին: Այս պատմական եկեղեցին ներկայիս կը պատկանի Թուրքիոյ մշակոյթի եւ զբօսաշրջութեան նախարարութեան, եւ կը գործէ իբրեւ թանգարան: Անշո՛ւշտ, Թուրքիոյ կառավարութիւնը պէտք է շատ աւելին ընէ, քան՝ զբօսաշրջութեան նպատակներով քանի մը եկեղեցի վերանորոգելն ու Պոլսոյ հայկական համայնքին շարք մը կալուածներ վերադարձնելը: Թուրքիոյ ամբողջ տարածքին կան հազարաւոր առգրաւուած եկեղեցիներ եւ հայկական համայնքին պատկանող կալուածներ, որոնք պէտք է վերադարձուին իրենց օրինական հայ տէրերուն:

Հայերուն հետ «հաշտեցման» ցանկութեան անկեղծութիւնը փաստելու համար, Թուրքիան պէտք է անմիջապէս դադարեցնէ Ցեղասպանութեան ժխտումը, վերացնէ Թուրքիոյ քրէական օրէնսգիրքի թիւ 301 յօդուածը եւ վերջ դնէ Հայաստանի ու Արցախի նկատմամբ թշնամական վերաբերումին:

Հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ Թուրքիոյ կառավարութիւնը ինքնակամ եւ առանց վերապահութեան պիտի չբաւարարէ հայերուն պահանջները, եւ որ բոլոր առկախուած հարցերը պէտք է լուծուին օր մը, անմիջական բանակցութիւններու միջոցով, Սփիւռքի կազմակերպութիւններու ղեկավարները պէտք է պատրաստուին նման հաւանականութեան: Այս առումով, որպէս նախընթաց՝ կարեւոր է վերանայիլ 1977 թուականին Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Սապրի Չակլայանկիլի եւ հայկական երեք քաղաքական կուսակցութիւններու ներկայացուցիչներուն միջեւ Զուիցերիոյ Ցիւրիխ քաղաքին մէջ տեղի ունեցած հանդիպման արձանագրութիւնները:

Ստորեւ կը ներկայացնեմ որոշ գաղափարներ, որոնք պէտք է նկատի առնուին՝ նախքան Թուրքիոյ ղեկավարներու եւ Սփիւռքի ներկայացուցիչներու միջեւ որեւէ հետագայ հանդիպումներ կամ քննարկումներ կայանալը.

1. Սփիւռքի ընտրուած ներկայացուցչական մարմինի բացակայութեան պարագային, հայկական գլխաւոր կազմակերպութիւնները, դիւանագիտութեան եւ բանակցութիւններ վարելու ոլորտին մէջ փորձառութիւն ունեցող մասնագէտներու աջակցութեամբ, պէտք է ձեռնամուխ ըլլան միասնականռազմավարութեան եւ Թուրքիոյ նկատմամբ պահանջներու ցուցակի մը մշակման: Ոչ մէկ հայկական կազմակերպութիւն կամ անհատ պէտք է ներգրաւուի Թուրքիոյ հետ առանձին բանակցութիւններու մէջ, որպէսզի Անգարան չկարենայ պառակտումներ ստեղծել Սփիւռքի մէջ:

2. Պարտադիր է, որ Սփիւռքի ներկայացուցիչները համաձայնեցնեն բանակցութիւններ վարելու հարցով ունեցած իրենց դիրքորոշումները՝ Հայաստանի եւ Արցախի ղեկավարներուն հետ, որպէսզի Թուրքիոյ հարցով միասնական դիրքորոշում մը ապահովուի:

Բնական պայմաններու մէջ, Թուրքիոյ դիւանագէտները հայկական հարցերը պիտի բարձրացնէին Հայաստանի հետ անմիջական բանակցութիւններու ընթացքին: Սակայն, նկատի ունենալով Ատրպէյճանի կողմէ Հայ-թրքական արձանագրութիւններուն խափանումը՝ մինչեւ Արցախի հակամարտութեան աւարտը, Թուրքիոյ ղեկավարները ուրիշ այլընտրանք չունին, բացի կապ հաստատելէ Սփիւռքի հետ եւ զբաղուելէ անոր իրաւացի պահանջներով:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Աշոտ եպս. Մնացականեան ինծի վստահեցուց, թէ երկրին մէջ խաղաղ մթնոլորտ կը տիրէ եւ թէ հայ համայնքը անհամբեր կը սպասէ իմ այցիս, քանի որ կը հետեւի տեղի հայկական թերթերուն մէջ հրատարակուող իմ յօդուածներուն:

Երբ Գահիրէ ժամանեցի, այցելեցի Առաջնորդարան եւ Հայաստանի դեսպանատուն, ուր հանդիպեցայ ծանօթ դէմքի մը՝ դեսպան Արմէն Մելքոնեանին, վաղեմի ընկերս, որ տասնամեակ առաջ Հայաստանի գլխաւոր հիւպատոսն էր Լոս Անճելըսի մէջ: Նեղոս գետին վրայ գտնուող «Նաւ» ճաշարանին մէջ, առաջնորդին եւ դեսպանին հետ հաճելի ճաշէ մը ետք, երեկոն անցուցի Գահիրէի հսկայական առեւտուրի կեդրոնի մը մէջ՝ նոր զգեստներ գնելով, քանի որ British Airways ընկերութիւնը կորսնցուցած էր ճամպրուկս: Մերժեցի գնել ինծի առաջարկուած այն զգեստները, որոնք կը կրէին «արտադրուած է Թուրքիայէն» պիտակը:

Գահիրէն խիտ բնակեցուած քաղաք է, որ ունի 17 միլիոն բնակչութիւն: Փոքր տարածութիւն մը ճամբորդելու համար կը պահանջուի աւելի քան մէկ ժամ: Ճանապարհային ազդալոյսերուն մեծ մասը չ՛աշխատիր, իսկ փողոցները ոստիկաններ չկան: Գահիրէի ամենացնցիչ վայրը «Մեռեալներու քաղաք»ն է՝ գերեզմանատուն մը, ուր տասնեակ հազարաւոր ողջ մարդիկ կ՛ապրին գերեզմաններու միջեւ: Զարմանալիօրէն, գերեզմանաքարերու վրայ տեղադրուած են հազարաւոր արբանեակային ափսէներ (satellite dishes): Գերեզմանատան այդ թշուառ բնակիչները ինչպէ՞ս կրնան հոգալ արբանեակային հեռատեսիլի ծախսը:

Ապրիլ 28ի երեկոյեան, ելոյթ ունեցայ Գահիրէի մէջ կայացած Հայոց Ցեղասպանութեան յուշատօնին ընթացքին, «Ցեղասպանութեան ճանաչո՞ւմ, թէ արդարութեան հետապնդում» թեմայով: Յաջորդ օրն իսկ ուղղուեցայ պատմական Աղեքսանտրիա քաղաքը, ուր հայկական համայնքին կողմէ կազմակերպուած միջոցառման ընթացքին հանդէս եկայ նման ելոյթով մը:

Վերադառնալով Գահիրէ, Մայիս 2ին մասնակցեցայ ժողովրդային հանդիպում-զրոյցի մը, որուն ընթացքին համայնքի անդամները ինծի ուղղեցին իրենց հարցերը՝ ներկայի հայկական խնդիրներուն վերաբերեալ: Զարմանալի չէ, որ այդ անխուսափելի հարցը, զոր յաճախ ինծի կը հարցնեն բոլոր ելոյթներուս ընթացքին, նաեւ բարձրացուեցաւ Գահիրէի եւ Աղեքսանտրիոյ մէջ. «Արդեօք հայերը կը զրկուի՞ն Ցեղասպանութեան փոխհատուցումը պահանջելու իրենց իրաւունքէն 100 տարի ետք»: Պատասխանս, ինչպէս միշտ, «ՈՉ» էր… Համաձայն միջազգային օրէնքի՝ ցեղասպանութիւնը վաղեմութեան ժամկէտ չի ճանչնար:

Ճամբորդութեանս ամենայիշարժան պահերէն մէկը Գահիրէի մէջ շնորհահանդէսն էր գիրքիս արաբերէն տպագրութեան, որ նախօրօք հրատարակուած էր Պէյրութի մէջ, «Հայոց Ցեղասպանութիւն. Աշխարհը Կը Բարձրաձայնէ. 1915-2005, Փաստաթուղթեր եւ Հռչակագիրներ» վերնագիրով: Գիրքի հրատարակման առթիւ կազմակերպուած հիւրասիրութիւնը տեղի ունեցաւ Հայաստանի դեսպանատան մէջ, այլ դեսպանատուներու եւ եգիպտական լրատուամիջոցներու ներկայացուցիչներու, համալսարաններու դասախօսներու, հայկական համայնքի ղեկավարներու եւ կղերականներու ներկայութեան: Իրենց հակիրճ խօսքը ուղղեցին դեսպան Մելքոնեանն ու փրոֆ. Մոհամմետ Ռիֆաաթ ալ Իմամը, որ գրած է նշեալ գիրքին նախաբանը. անոր յաջորդեց իմ եզրափակիչ ելոյթս: Գահիրէ գտնուած ընթացքիս տուի բազմաթիւ հարցազրոյցներ, որոնք արաբերէն, անգլերէն եւ հայերէն լեզուներով հրատարակուեցան տեղական թերթերու մէջ:

Պատիւն ունեցայ նաեւ այցելելու «Յուսաբեր» եւ «Արեւ» թերթերու իմ գործընկերներուս: Նաեւ յուզիչ այցելութիւն մը տուի Գալուստեան Ազգային վարժարանին, որ ուսանողներու թիւի սակաւութեան պատճառով, քանի մը օրէն կը պատրաստուէր փակելու իր դռները՝ 150 տարի համայնքին կրթական պահանջներուն ծառայելէ ետք: «Գալուստեան»ը պիտի միացուի Գահիրէի Նուպարեան վարժարանին:

Հայկական համայնքը ապահով է Եգիպտոսի մէջ, սակայն կը պայքարի յաղթահարելու համար երկիրին մէջ տիրող անիշխանութեան, որ աստիճանաբար զինուորականէն կը ձեւափոխուի դէպի քաղաքացիական վարչակարգ: Նորակազմ խորհրդարանը, ուր կը գերակշռեն Իսլամ եղբայրներն ու Սալաֆիները, հաւանական է որ ցրուի եւ փոխարինուի աւելի ներկայացուցչական մարմինով մը: Այս ամսուան վերջաւորութեան, եգիպտացիները հնարաւորութիւն պիտի ունենան ընտրելու իրենց երկրի նախագահը, որ կրնայ համարձակ նախաձեռնութիւններու ձեռնարկել՝ բուժելու համար հին եւ փառաւոր երկրին բազմաթիւ ախտերը:

Վերջին տասնամեակներուն հայերու հոծ զանգուած մը լքեց Եգիպտոսը եւ մեկնեցաւ Միացեալ Նահանգներու, Գանատայի եւ Աւստրալիոյ առաւել հանգիստ ափերուն վրայ բնակելու համար: Մինչդեռ անոնք, որոնք կը շարունակեն ապրիլ այդ երկրին մէջ, ամէն ինչ կ՛ընեն՝ պահպանելու համար իրենց լեզուն, կրօնը եւ ազգային աւանդոյթները: Բարեբախտաբար, տեղական հայկական կազմակերպութիւնները կ՛օգտուին ընդարձակ հողատարածքներու շահոյթներէն, որոնք տասնամեակներ առաջ իրենց ժառանգ ձգած են հայ հարուստ գործարարներ եւ բարձրաստիճան պաշտօնեաներ:

Հայաստանի կառավարութեան եւ սփիւռքահայութեան պարտականութիւնն է օգնութեան ձեռք երկարել Գահիրէ եւ Աղեքսանտրիա բնակող իրենց հայրենակիցներուն, եւ թոյլ չտալ, որ այս երբեմնի կենսունակ համայնքները վերածուին հարստութիւններով լեցուն, սակայն ամայացած քաղաքներու, որոնցմէ կ՛օգտուին միայն քիչեր:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

ՄԱՐԻԱ ԹԻԹԻԶԵԱՆ, Երեւան

Չենք ժխտում, որ հասարակութեան մէջ առկայ են տարբեր մօտեցումներ սեռական փոքրամասնութիւնների նկատմամբ: Փոքրամասնութիւններն ընդհանրապէս՝ ազգային, կրօնական, ռասսայական (ցեղային-Խմբ.) եւ այլն, յաճախ են անհանդուրժողականութեան թիրախ դառնում, բայց Դաշնակցութեան համոզումն է՝ օրինապաշտ մարդկանց քաղաքացիական իրաւունքների սահմանափակումը կամ նրանց նկատմամբ բռնութիւն կիրառելն անթոյլատրելի են:

Վերջին տարիներուն, դատ բանալու մոլուցքով տարուած Ամերիկայի թրքական համախմբումը (ԱԹՀ) դատական գործեր յարուցած է այն դասախօսներուն, պետական ծառայողներուն եւ քաղաքացիական խումբերուն դէմ, որոնք կը սատարեն Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման:

Անցեալ շաբաթ, դաշնակցային վերաքննիչ դատարանի երեք դատաւորներ վերջ դրին ԱԹՀի դատական քաշքշուկներուն՝ ընդդէմ Մինըսոթայի համալսարանին, եւ միաձայն վերահաստատեցին դաշնակցային դատարանին նախկին որոշումը՝ մերժելով ԱԹՀի անհիմն պնդումները:

Թրքական շահերուն ջատագով խումբը հայց ներկայացուցած էր ընդդէմ Մինըսոթայի համալսարանի Ողջակիզման եւ ցեղասպանութեանց ուսումնասիրութեան կեդրոնի փրոֆ. Պրունօ Չաուաթի, որ ԱԹՀի երեկտրոնային կայքը ու քանի մը այլ կայքեր որակած էր «ոչ արժանահաւատ»: Համալսարանի կայքէջին վրայ տեղադրուած էր հետեւեալ խիստ զգուշացումը՝ ուղղուած ուսանողներուն. «Մենք խորհուրդ չենք տար օգտուելու այս կայքերէն: Ուսումնասիրութիւններ կատարող ուսանողները պէտք է զգոյշ ըլլան եւ չօգտուին այս կայքերէն, քանի որ անոնք կը ժխտեն Ցեղասպանութիւնը, աջակցութիւն կը ստանան անյայտ կազմակերպութեան մը կողմէ կամ կը պարունակեն այնպիսի բովանդակութիւններ, որոնք փաստերու եւ կարծիքներու տարօրինակ խառնուրդն են»:

Ի սկզբանէ ԱԹՀն բողոքած էր, թէ իր կայքէջին ներառումը այդ համալսարանի «Ոչ արժանահաւատ կայքէջերու ցանկ»ին վրայ, կ՛ոտնահարէ թրքական խումբին խօսքի ազատութիւնը: Համալսարանը մերժեց ԱԹՀի ամբաստանութիւնը, թէեւ 2010ի Նոյեմբեր 18ին, Ողջակիզման եւ ցեղասպանութեանց ուսումնասիրութեան կեդրոնը վերատեսութեան ենթարկեց իր կայքէջը եւ վերացուց «Ոչ արժանահաւատ կայքէջերու ցանկ»ը՝ ցեղասպանութեանց ուսումնասիրութեան համար առաջարկելով նոր աւելի ստոյգ աղբիւրներ: Համալսարանը հաւաստիացուց, որ այս վերանայումը պայմանաւորուած չէր ԱԹՀի բողոքով, եւ հերքեց որեւէ խախտումի կատարում: 2010ի Նոյեմբեր 24ին, փրոֆ. Չաուաթ Կեդրոնի կայքէջին վրայ տեղադրեց յայտարարութիւն մը, որով կը բացատրուէր, թէ «Ոչ արժանահաւատ կայքէջերու ցանկ»ը հանուած է (համալսարանի կայքէջէն), որովհետեւ ինք չի փափաքիր՝ «նոյնիսկ բացասական ձեւով՝ խթանել անվաւեր տեղեկատուական աղբիւրները»:

ԱԹՀն այնուհետեւ դատական հայց մը յարուցեց համալսարանին, անոր նախագահին եւ փրոֆ. Չաուաթի դէմ՝ պնդելով, որ իրենց կայքին ներառումը այդ ցանկին մէջ, ուր ներառուած են հրեաներու Ողջակիզումը մերժող կայքեր, վնաս կը հասցնէ թրքական կազմակերպութեան հեղինակութեան: Դատարանը մերժեց հայցը:

2012ի Մայիս 3ին, 8րդ շրջանի դաշնակցային վերաքննիչ դատարանի երեք դատաւորները մերժեցին աւելի ցած ատեանի դատարանին վճիռը՝ որոշում կայացնելով, որ համալսարանը չէ խախտած ԱՀԹի՝ սահմանադրութեամբ ամրագրուած խօսքի ազատութեան իրաւունքները, քանի որ ատիկա ո՛չ արգելափակած է, ոչ ալ սահմանափակած է թրքական կայքէջին օգտագործումը:

Դատաւորները նաեւ մերժեցին թրքական խումբին երկրորդ պահանջը այն մասին, որ, իբր թէ զրպարտանք եղած է, երբ համալսարանը յայտարարած է, թէ ԱԹՀի կայքէջը «արժանահաւատ չէ», «ժխտողական է», կը ներակայացնէ «փաստերու եւ կարծիքներու տարօրինակ խառնուրդ» եւ «անվաւեր տեղեկատուական աղբիւր է»: Դատը շահելու անյոյս փորձ մը ընելով՝ ԱԹՀ պնդեց, թէ իր կայքէջը չի ժխտեր հիմնական որոշ պատմական փաստեր, երբ կը յայտարարէ, որ «անշո՛ւշտ հարիւր հազարաւոր հայեր մահացած են»: Այնուամենայնիւ, քանի որ թրքական կայքէջը կը պնդէ, թէ «խիստ անհաւանական է, որ ցեղասպանութեան մեղադրանք կիրառուի Օսմանեան կառավարութեան կամ անոր իրաւայաջորդներուն նկատմամբ», ուստի դատաւորները որոշում կայացուցին համալսարանին օգտին՝ պնդելով, որ ԱԹՀն իրականութեան մէջ ներգրաւուած է «ժխտման» գործընթացին:

ԱԹՀի այս դատական չարամիտ գործերը մտահոգած են ԱՄՆի բազմաթիւ դասախօսներ, որոնք անհանգստացած են անով, որ այս գործը կրնայ վտանգաւոր նախադէպ ըլլալ եւ ծանրակշիռ ազդեցութիւն ունենալ ակադեմական ազատութեան վրայ: Այս լուրջ մտահոգութիւնները ստիպեցին Մերձաւոր Արեւելքի ուսումնասիրութիւններու ընկերակցութիւնը պահանջելու, որ ԱԹՀ ետ քաշէ իր դատական հայցը:

Թէեւ Մինըսոթայի համալսարանին դէմ ԱԹՀի որդեգրած հարցակողական մարտավարութիւնը տապալեցաւ, ոչ մէկ երաշխիք կայ, որ թրքական խումբը պիտի դադրի դատի կանչելէ այլ ակադեմական կամ քաղաքացիական կազմակերպութիւններ, որոնք նոյնպէս կը մերժեն ներգրաւուիլ Թուրքիոյ ժխտողական արշաւներուն: Հարկ է նշել, որ ԱԹՀն իր 2010 թուականի 3.6 միլիոն տոլար պիւտճէէն, 630,000 տոլար ծախսած է դատական հայցերու համար: Յատկանշական է, որ ԱԹՀն իր տարեկան հաշուետուութեան մէջ չի յիշեր իր ֆինանսաւորման աղբիւրներուն մասին, բացառութեամբ հպանցիկ մէկ յիշատակումի, թէ՝ «անիկա ամբողջութեամբ կ՛օժանդակուի անձնական նուիրատուութիւններու» կողմէ: «Boston Business Journal»ը կը յայտնէ, թէ Hittite Microwave Corp.-ի հիմնադիր՝ թուրք-ամերիկացի Եալչին Այասլի, 2007 թուականին 30 միլիոն տոլար յատկացուցած է ԱԹՀին:

2010ին ԱԹՀն իրագործած է հետեւեալ լայնածաւալ գործողութիւնները եւ քաղաքական աշխատանքները՝ ծախսելով 3.6 միլիոն տոլար.

- 75 քաղաքական յուշագիրներ ներկայացուցած է Քոնկրեսի անդամներուն եւ Ամերիկայի կարծիք-ձեւաւորողներուն.

- Վերահսկած է ամերիկեան մամուլը.

- Թուրքիա այցելութեան տարած է բնիկ ամերիկացի գործարարներու պատուիրակութիւն.

- Լոպիիստական գործունէութիւն իրականացուցած է Քոնկրեսէն ներս, Հայոց Ցեղասպանութեան բանաձեւին դէմ.

- Գովազդներ դրած է «Roll Call» եւ «Washington Quarterly» թերթերուն մէջ.

- Ամառնային վարժողական ծրագիրներ կազմակերպած է թուրք ուսանողներու համար, Ուաշինկթընի մէջ.

- Կրթաթոշակներ տրամադրած է ափրիկա-ամերիկացի, հայ-ամերիկացի, սպանախօս ամերիկացի, բնիկ ամերիկացի եւ թուրք ուսանողներու՝ Թուրքիոյ համալսարաններուն մէջ սորվելու համար.

- Դրամաշնորհներ տրամադրած է գիտական համաժողովներու.

- Հետազօտական դրամաշնորհներ տրամադրած է փրոֆ. Մայքըլ Կունթըրի, Ճասթըն ՄըքՔարթիի, Հաքան Եաւուզի եւ այլոց.

- 100 հազար տոլորի դրամաշնորհներ նուիրած է Թուրք-ամերիկեան ընկերակցութիւններու համախմբումին եւ Թուրք-ամերիկեան ընկերակցութիւններու դաշնակցութեան, իսկ աւելի նուազ գումար մը՝ Ամերիկայի ատրպէյճանական ընկերութեան.

- 630 հազար տոլար ծախսած է՝ դատեր բանալով Հայոց Ցեղասպանութեան հարցին աջակցող տարբեր մարմիններու դէմ.

- Նիւթապէս հովանաւորած է Ամերիկայի քոնկրեսականներու այցելութիւնը Թուրքիա.

- ԱՄՆ կառավարութեան ներկայացուցած է բողոք մը, որով կը մեղադրուէր Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը՝ «ատելութիւն սերմանող խումբ» ըլլալու յանցանքով:

Հաշուի առնելով ԱԹՀի՝ հարկերէ զուրկ բարեգործական կազմակերպութիւն մը ըլլալու կարգավիճակը, ԱՄՆ Հարկային վարչութիւնը (IRS) պէտք է ստուգէ Թրքական համախմբման քաղաքական եւ լոպիիստական մեծածախս գործունէութեան օրինականութիւնը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝ ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Ինչ-ինչ անհասկանալի պատճառներով, աշխարհի ամենահզօր երկրին նախագահը, ամէն տարի Ապրիլ 24ին ստիպուած կ՛ըլլայ կատարելու տարօրինակ եւ անհարկի ծիսակատարութիւն մը: Ապրիլ 24էն շաբաթներ առաջ, Պարաք Օպամա կը հրահանգէ Սպիտակ տան իր աշխատակազմին քրքրել բառարանը եւ գտնել շարք մը բառեր՝ բացի «ցեղասպանութիւն»էն, նկարագրելու համար Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

Արդէն չորրորդ տարին է, որ նախագահի ձեռնհաս օգնականները յուսախաբ չեն ըներ զայն: Այս տարի, «Հայերու յիշատակի օր»ուան համար, անոնք գտած էին տասնեակ բառեր, որոնք կը նկարագրէին Հայոց Ցեղասպանութիւնը, առանց օգտագործելու այդ ճշգրիտ եզրը: Երբ անոնց քով սպառեցան ցեղասպանութիւն բառին հոմանիշները, նախագահի տքնաջան աշխատակիցները դիմեցին «Մեծ Եղեռն» հայերէն բառերուն, առանց նշելու անոնց անգլերէն թարգմանութիւնը, որպէսզի հայերէն բացի, ոչ ոք հասկնայ, թէ ինչի՞ մասին կը խօսի նախագահ Օպամա:

Ահա՛ այս տարի նախագահի օգնականներուն գտած հոմանիշները.

«վայրագութիւններ», «գազանաբար կոտորուած», «աքսորի ճանապարհին մեռնիլ», «անասելի տառապանքներ», «մեռան», «պատմութեան մութ էջեր», «1915 թուականին տեղի ունեցածը», «անցեալի փաստեր», «խլուած կեանքեր», «անիմաստ տուժածներ ու մահացածներ» եւ վերջապէս՝ «Մեծ Եղեռնի խաւարը»: Ամէն ինչ՝ բացի ցեղասպա-նութիւն բառէն:

Ցեղասպանութեան վերաբերեալ բանաւոր մարզանքի մէջ ներգրաւուիլն անընդունելի եւ անյարմար է Միացեալ Նահանգներու նախագահի պաշտօնին: Կարելի՞ է արդեօք նման խեղճ ու կրակ ջանքերը բացատրել որպէս Օպամային կողմէ իր դրժած խոստումները նուազագոյնի հասցնելու անյոյս փորձեր: Որպէս նախագահի թեկնածու՝ ան բազում անգամ եւ հանդիսաւոր կերպով խոստացած է, թէ պիտի ճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Սակայն նախագահ դառնալով՝ ան թաքնուեցաւ վիրաւորական յայտարարութիւններու ետին, որոնք ամէն տարի կը տրուին իր անունով:

Վերջին չորս տարիներուն ընթացքին կատարուած իր յայտարարութիւններուն մէջ նախագահ Օպամա խուսափեցաւ իր նախընտրական խոստումները կատարելէ՝ նշելով. «Ես շարունակաբար նշած եմ 1915ի ընթացքին կատարուածին վերաբերեալ իմ սեփական տեսակէտը: Այդ պատմութեան վերաբերեալ տեսակէտս չէ փոխուած»: Սակայն ան երբե՛ք չփորձեց ամերիկեան հանրութեան ներկայացնել, թէ յատկապէս ի՞նչ տեսակէտ ունէր ացեալին, որ եւ նոյնն է այսօր, եւ թէ ի՞նչ տեղի ունեցած է 1915 թուականին: Ան խորամանկօրէն կը նուազեցնէ Հայոց Ցեղասպանութեան կարեւորութիւնը՝ զայն կոչելով «1915ին կատարուածին վերաբերեալ իմ սեփական տեսակէտը»: Մինչդեռ 2008ի Յունուար 19ին, այդ ժամանակ տակաւին նախագահի թեկնածու Օպաման, փորձելով ստանալ հայկական համայնքին փողերն ու ձայները՝ ոչ մէկ տարակուսանք ունէր այս իրադարձութիւնները իրենց ճշգրիտ անունով կոչելու: Այդ ժամանակ ան ինքնավստահ յայտարարեց, թէ «Հայոց Ցեղասպանութիւնը ենթադրութիւն, սեփական կարծիք կամ տեսակէտ չէ՛», եւ խոստացաւ, որ «նախագահ դառնալով»՝ ան «պիտի ճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը»:

Ցաւօք, նախագահ Օպաման իր վարչակազմի միակ անդամը չէ, որ չի պահեց այս հարցին կապակցութեամբ իր նախընտրական խոստումները: ԱՄՆ փոխնախագահ Ճօ Պայտըն եւ արտաքին գործոց նախարար Հիլըրի Քլինթըն՝ երկրի բարձրագոյն պաշտօնատար-ներէն երկուքը, նոյնպէս տուած են նմանատիպ խոստումներ՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչնալու կապակցութեամբ, երբ տակաւին ծերակուտական էին եւ նախագահական թեկնածու: Մինչ փոխնախագահ Պայտըն ձայնը կտրած է, տիկին Քլինթընը Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը սատարողէ մը՝ անոր գլխաւոր հակառակորդը դարձաւ:

Արտ. գործոց նախարար դառնալէ ետք, ան աշխուժօրէն լոպիիստական գործունէութիւն ծաւալեց Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ Քոնկրեսի բանաձեւը տապալելու ուղղութեամբ:

Սպիտակ տան կողմէ այս անիմաստ խեղկատակութենէն չորս տարի անց, Ամերիկայի հայկական համայնքը ունի երկու հիմնաւոր պատճառներ, որպէսզի խնդրէ նախագահ Օպամայէն այլեւս հանդէս չգալ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ յայտարարութիւններով:

Առաջին՝ չորս տարի անընդհատ իր խոստումը դրժելով եւ Ցեղասպանութեան վերաբերեալ բառախաղեր խաղալով՝ Օպամա այլեւս բարոյական իրաւունք չունի խօսելու այս չափազանց զգայուն եւ ցաւալի թեմային մասին: Ինչպէ՞ս կրնայ ԱՄՆի նախագահը դասեր տալ մարդու իրաւունքներու, ժողովրդավարութեան եւ արդարութեան մասին, աշխարհի մէջ ոեւէ մէկուն, երբ ի՛նք այս ձեւով չարաշահած է եւ կորսնցուցած է իր սեփական ժողովուրդին վստահութիւնը: Ան պէտք է դադրի չարչարելէ ինքզինք, իր աշխատակազմը եւ համայն հայութիւնը՝ չկատարելով «Յիշատակի օրուան» վերաբերեալ վիրաւորական յայտարարութիւններ: Անիմաստ է նախագահ Օպամային կողմէ ամէն տարի կատարել այնպիսի յայտարարութիւններ, զորս հայերը չեն ցանկանար, չեն հաւնիր եւ կը վիրաւորուին անոնցմէ:

Երկրորդ՝ Միացեալ Նահանգներու մէկ այլ նախագահ՝ Ռանըլտ Ռեկըն, արդէն իսկ ճանչցած է Հայոց Ցեղասպանութիւնը 1981 թուականին, նախագահական հռչակագիրով մը: Հայոց Ցեղասպանութիւնը նաեւ ճանչցուած էր ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու տան կողմէ՝ 1975 եւ 1984 թուականներուն, արդարադատութեան նախարարութեան կողմէ՝ 1951ին՝ Միջազգային դատարան ուղարկուած պաշտօնական հաշուետուութեամբ, ինչպէս նաեւ՝ ԱՄՆի 42 նահանգներու կողմէ: Ուստի, հայկական համայնքը պէտք չէ խնդրէ նախագահ Օպամայէն, կամ ոեւէ այլ քաղաքական թեկնածուէ, ճանչնալ Ցեղասպանութիւնը, որ արդէն իսկ բազմիցս ճանչցուեր է:

Ցեղասպանութեան թեման այնքա՛ն սուրբ թեմա է, որ քաղաքական խաղաքարտ մը չի կրնար ըլլալ: Անոնք, որոնք կ՛ընդունին Հայոց Ցեղասպանութեան անհերքելի փաստը, այդ մէկը կ՛նընեն ոչ թէ զոհերուն լաւութիւն ընելու սիրոյն, այլ՝ իրենց սեփական վարկանիշը եւ բարոյական կերպարը վերականգնելու համար:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ, որ ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդը, որ պէտք է խրախուսէ աշխարհի մէջ խաղաղութիւնն ու անվտանգութիւնը, արտօնէ Ատրպէյճանի ռազմամոլ նախագահին նախագահել այդ վսեմաշուք մարմինը: Դժբախտաբար, նման անարգանք հնարաւոր է, պարզապէս, որովհետեւ Ատրպէյճանի կարգն է Մայիս ամսուն ստանձնելու Անվտանգութեան խորհուրդի նախագահութիւնը:

Հաշուի առնելով Իլհամ Ալիեւի յարատեւ հակահայկական հռետորութիւնը՝ ոչ ոք թող զարմանայ, երբ ան ՄԱԿի հարթակը վերածէ նոր ռազմադաշտի մը: Բարեբախտաբար, անոր զինուժը ո՛չ վերապատրաստում ունի, ո՛չ ալ կը ձգտի օգտագործել իր խիստ արդիական զէնքերը՝ ներառեալ Իսրայէլէն վերջերս գնուած 1.6 միլիառ տոլար արժողութեամբ զինամթերքը: Հաշուի առնելով Ատրպէյճանի անկարողութիւնը՝ Արցախի դէմ պատերազմելու, եւ վախնալով, որ նման բախումի մը հետեւանքով կրնայ կորսնցնել յաւելեալ տարածքներ, վտանգի ենթարկել իր քարիւղի արդիւնաբերութիւնն ու քարիւղատար խողովակները՝ Ալիեւ կը փորձէ շեղել իր խեղճ ու կրակ ժողովուրդին ուշադրութիւնը՝ սպառնալիքներ հնչեցնելով եւ հայերու հետ բանավիճելով:

Խնդիրն այն է, որ միայն ատրպէյճանցիները չեն, որոնք կը լսեն Ալիեւի թշնամական յայտարարութիւնները: Ատրպէյճանի սահմանակից երկիրները՝ Իրանը, Թուրքիան եւ Ռուսիան, յատուկ ուշադրութեան կ՛արժանացնեն ՄԱԿի մէջ սուր ճօճելու անոր սպառնալիքները: Հարեւան երկիրները կ՛անհանգստացնէ այն, որ Ատրպէյճան կը հանդիսանայ իրենց տարածաշրջանէն ներս իբրեւ Իսրայէլի փոխանորդ: Եթէ Իսրայէլ յարձակի Իրանի վրայ՝ օգտագործելով Ատրպէյճանի օդային խարիսխները, ապա Իրան կրնայ հակահարուած հասցնել՝ գրաւելով Ատրպէյճանը, քանի որ Իրանի հիւսիսը աւելի շատ ատրպէյճանցիներ կան, քան Ատրպէյճանի ամբողջ տարածքը:

ՄԱԿի մէջ, հաւանաբար, Ալիեւ պիտի մէջբերէ այն թշնամական խօսքերը, զորս ի՛նք օգտագործեց վերջերս Պաքուի մէջ: Ան հայերը անուանեց «ֆաշիս»չ՝ բնութագրելով զանոնք որպէս Ատրպէյճանի գլխաւոր ոսոխ եւ մեղադրելով «հայկական լոպին»՝ որպէս իր «թիւ մէկ» թշնամին: Օգտագործելով հակա-սեմիթականներէն փոխ առնուած լեզուն, եւ փոխարինելով «հրեաներ» բառը՝ «հայեր»ով, Ալիեւ կ՛ընէ ցեղապաշտական հետեւեալ մեղադրանքը. «Անոնց ազդեցութեան շրջանակը բաւական լայն է: Անոնք (հայերը) ներկայացուած են տարբեր երկիրներու առաջատար տպագիր մամուլին մէջ: Երբեմն անոնք հանդէս կու գան տարբեր անուններով եւ կը թաքցնեն իրենց «էթնիք» ծագումը»: Ալիեւի՝ ատելութեամբ լեցուն յաճախակի ելոյթները լաւագոյն ապացոյցն են այն բանին, թէ ինչո՛ւ Արցախի հայերը այլեւս երբե՛ք չեն կրնար ապրիլ անոր բռնապետական վարչակարգին ներքոյ:

Ալիեւ նաեւ հայերը քննադատեց, որովհետեւ անոնք Ատրպէյճանը անուանած են «յետամնաց եւ ոչ ժողովրդավար», ինչ որ ճշգրտօրէն կը նկարագրէ իր երկրին մարդու իրաւունքներու ցաւալի իրավիճակը: «Միջազգային համաներում» կազմակերպութիւնը, «Մարդու իրաւունքներու դիտորդ»ը, Եւրոպական խորհրդարանը եւ ԱՄՆի արտաքին գործոց նախարարութիւնը, ինչպէս նաեւ արեւմտեան մամուլը շարունակաբար քննադատած են Ատրպէյճանը՝ անթիւ լրագրողներու, «blogger»ներու, այլախոհներու, ընդդիմութեան անդամներու եւ շարքային քաղաքացիներու իրաւունքները ոտնահարելուն համար:

Հայաստանի Ազգային ժողովի փոխխօսնակ Էդուարդ Շարմազանով, անցեալ շաբաթ Ալիեւին տուաւ պատշաճ պատասխան մը, երբ վերջինս պարծեցաւ, թէ՝ «Պիտի գայ այն օրը, երբ Ատրպէյճանի դրօշը պիտի ծածանի Խանքենդի (Ստեփանակերտ) եւ Շուշայի (Շուշի) վրայ»: Շարմազանով հեգնանքով ըսաւ, որ Ատրպէյճանի դրօշը կրնայ ծածանիլ Արցախի մէջ Ատրպէյճանի դեսպանատան վրայ, միայն այն ատեն, երբ Պաքուն ճանչնայ Արցախի Հանրապետութեան անկախութիւնը եւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատէ անոր հետ:

Ալիեւի թշնամական խօսքերուն հակահարուած տալու նպատակով, ամերիկահայերը, Մարդու իրաւունքներու պաշտպաններու եւ ատրպէյճանցի այլախոհներու հետ վստահաբար իրենց բողոքի ձայնը պիտի բարձրացնեն Մայիսի սկիզբը, ՄԱԿի կեդրոնին առջեւ, այն ատեն, երբ Ատրպէյճանի նախահագը սկսի դուրս թափելու իր հակահայկական թոյնը:

Դժբախտաբար, Ալիեւ մտադիր չէ այցելցել Ամերիկայի Արեւմտեան ափ, ուր, անկասկած, հայաշատ համայնքը զանգուածային բողոքներով պիտի դիմաւորէ անոր հայատեաց խօսքերն ու գործողութիւնները: Այնուամենայնիւ, Քալիֆորնիոյ հայկական համայնքը կրնայ օգտուիլ Ալիեւի ԱՄՆ այցելութենէն՝ խնդրելով, որ Նահանգի օրէնսդիր մարմինը ընդունի թիւ 96 բանաձեւը, որ կը յիշատակէ Ատրպէյճանի քաղաքներուն՝ Սումկայիթի, Կիրովապաթումի եւ Պաքուի մէջ, հայերուն դէմ իրականացուած ջարդերը:

Ոտնահարելով ԱՄՆ օրէնքները եւ ընդունուած դիւանագիտական արարողակարգը՝ Լոս Անճելըսի մօտ Ատրպէյճանի գլխաւոր հիւպատոսարանը երկար նամակ մը ուղարկեց Քալիֆորնիա նահանգի օրէնսդիր մարմինի բոլոր անդամներուն՝ կոչ ընելով անոնց չսատարելու այդ բանաձեւի ընդունման: Ատրպէյճանի ժամանակաւոր գլ-խաւոր հիւպատոս Ռամիլ Կուրպանովի կողմէ ստորագրուած սոյն նամակը, ակնյայտօրէն մշակուած էր իր լոպիիստական ընկերութիւններէն մէկուն կողմէ: Այս քարոզչական գրութիւնը կը պարունակէ ծիծաղելի բազմաթիւ յայտարարութիւններ, սակայն ատիկա մտահոգութիւն մը չէ այն «վարձու գրչակներ»ուն, որոնք պատրաստ են ամէն ինչ ընելու, որպէսզի իրենց վճարող ատպէյճանցիները երջանիկ պահեն, քանի տակաւին շռայլօրէն կը հատուցուին իրենց պիղծ աշխատանքին համար:

Արեւմտեան ափի ամերիկահայերը պէ՛տք է դիմեն Նահանգի օրէնսդիր մարմինի անդամներուն, մասնաւորապէս՝ թիւ 96 բանաձեւի համահեղինակներուն՝ պատգամաւորներ Ֆելիփէ Ֆուենթեսի, Քաչօ Աչաճեանի եւ Մայք Կաթոյի, ու պահանջեն այս բանաձեւը դարձեալ քուէարկութեան դնել, մինչ նախագահ Ալիեւ ԱՄՆի հողատարածքին վրայ կը գտնուի: Մինչդեռ, Արեւելեան ափի ամերիկահայերը պէտք է Մայիսի սկիզբները ՄԱԿի կեդրոնին առջեւ խուռներամ հաւաքուին՝ բողոքելու համար նախագահ Ալիեւի՝ ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդի ժամանակաւոր «նախագահ»ի, ցեղապաշտական խօսքերուն դէմ:

Աւելին, հայկական համայնքը պէտք է բողոքէ դաշնակցային եւ նահանգային իշխանութիւններուն մօտ՝ Ատրպէճանի հիւպատոսին կողմէ ԱՄՆի ներքին գործերու ապօրինի միջամտութեան համար, եւ պահանջէ Միացեալ Նահանգներէն Ռամիլ Կուրպանովի վտարումը՝ որպէս «ոչ ցանկալի անձ»:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Երբ անցեալ ամիս Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարը գաղտնի հանդիպում ունեցաւ խումբ մը հայերու հետ Ուաշինկթընի մէջ, ան իր նենգ ժպիտով եւ անուշ լեզուով սիրաշահեցաւ անոնց սիրտը: Ասիկա թրքական աւանդական դիւանագիտութեան կեղծ դիմագիծն էր:

Անցեալ շաբաթ, ՄԱԿի մօտ Թուրքիոյ դեսպանը Նիւ Եորքի մէջ բացայայտեց իր կառավարութեան վայրագ եւ յարձակողական դիմագիծը: Իմանալով Ապրիլ 12ին ՄԱԿի մօտ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ կայանալիք «սիմփոզիոմ»ին մասին՝ Թուրքիոյ մշտական ներկայացուցիչը բողոք ներկայացուց Գլխաւոր քարտուղարութեան գրասենեակ՝ փորձելով խափանել կայանալիք միջոցառումը:

Միջոցառումը, որ կազմակերպուած էր «Trauma Outreach and Prevention» (ATOP) կազմակերպութեան կողմէ, կը կրէր «Ցեղասպանութեան կանխարգիլման ճամբուն՝ իրենց պատմութեան մութ էջերը ընդունող ազգերը. անոնց հոգեբանական, տնտեսական եւ մշակութային հեռանկարները» խորագիրը: Դոկտ. Ճ. Մայքըլ Յակոբեանի «Գետը Կարմրեցաւ» վաւերագրական ֆիլմի ցուցադրութենենէն ետք, մեկնաբանութիւններով հանդէս եկան բեմադրիչ Գարլա Կարապետեան, դոկտ. Տենիս Փափազեան, փրոֆ. Էրվին Սթոպ եւ ՄԱԿի մօտ Հայաստանի դեսպան Կարէն Նազարեան:

Ոգեւորուած 2007 թուականի Թուրքիոյ յաջողութենէն, երբ անիկա կրցաւ խոչընդոտել Ռուանտայի վերաբերեալ ՄԱԿի ցուցահանդէսին ընթացքին «Հայոց Ցեղասպանութիւն» եզրի օգտագործումը, Թուրքիոյ դեսպանը փորձեց ճնշում գործադրել ՄԱԿին վրայ, որպէսզի վերջինս արգիլէ անցեալ շաբաթ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ կայացած «սիմփոզիոմ»ը: Բարեբախտաբար, ՄԱԿի մօտ Հայաստանի ներկայացուցչութիւնը, որ միջոցառման պաշտօնական հովանաւորն էր, ընդդիմացաւ եւ «սիմփոզիոմ»ը տեղի ունեցաւ այնպէս, ինչպէս նախատեսուած էր, թէեւ՝ որոշ խանգարումներով հանդերձ:

Միջոցառման սկիզբը թուրք երկու անկոչ դիւանագէտներ մտան դահլիճ՝ փորձելով խանգարել միջոցառումը: Անոնք անդադար կը պոռային՝ մեղադրելով խօսնակները Թուրքիան վարկաբեկելու մէջ, ինչպէս նաեւ մերժեցին կատարել կազմակերպիչ կողմին պահանջները, որոնցմէ էր՝ գրաւոր ներկայացնել բոլոր դիտողութիւններն ու հարցերը: Իրարանցումը շարունակուելով, հարկ եղաւ կանչել ՄԱԿի անվտանգութեան աշխատակիցները, որոնք դահլիճէն դուրս հրաւիրեցին այդ երկու ոչ-դիւանագէտ թուրք դիւանագէտները, որոնք հեռացան անմտօրէն գոչելով՝ «Մենք ենք անվտանգութիւնը, մեզ կը պատկանի անվտանգութիւնը եւ մենք կը վճարենք անվտանգութեան համար»:

Իր ներածական խօսքին մէջ, դեսպան Նազարեան նկատել տուաւ, որ «97 տարի առաջ, պետականօրէն մշակուած ծրագիրով մը իրականացուեցաւ ոճրագործութիւն մը, որուն մասշտաբն ու հետեւանքները անզուգական են ոչ միայն հայ ժողովուրդի, այլեւ ամբողջ աշխարհի պատմութեան մէջ: Հայերու ոչնչացման ծրագիրը իրականացաւ Օսմանեան կայսրութեան պետական մեքենային կողմէ՝ իր բոլոր կառոյցներուն միջոցով, եւ գործադրուեցաւ յստակ հրահանգներով»:

Դոկտ. Փափազեանի խօսքերուն խորագիրն էր՝ «Ինքնիշխանութիւնը, ազգայնականութիւնը, ցեղասպանութիւնը՝ ընդդէմ մարդասիրութեան եւ մտաւոր ազատութեան. Ցեղասպանութեան պատճառներն ու անոնց վերացումը»: Ան իր դժգոհութիւնը յայտնեց անոր համար, «որ Հայոց Ցեղասպանութիւնը չի ճանչցուիր ներկայիս թրքական կառավարութեան կողմէ որպէս յանցագործութիւն, որ կատարուած է իր նախորդ կառավարութեան կողմէ՝ «Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն» կոմիտէի բռնատիրութեան ներքոյ», «որ թուրք ժողովուրդը զրկուած է ճշգրիտ աղբիւրներէ՝ Թուրքիոյ քրէական օրէնսգիրքի 301րդ յօդուածին պատճառով, որուն համաձայն՝ այդ մեղադրանքը կը համարուի թրքական վիրաւորանք» եւ «որ այսպիսի (Օսմանեան) հաւաքածոներ, ինչպիսիք են բռնագրաւուած կալուածներուն արխիւներն ու ռազմական արխիւները, բաց չեն ուսումնասիրողներու համար»:

Փրոֆ. Սթոպ խօսեցաւ «Յաղթել չարին. Ցեղասպանութեան կանխարգիլումը եւ խաղաղարար հասարակութիւններու ստեղծումը» նիւթին մասին: Ան նշեց, թէ «յանցագործներուն, անոնց սատարողներուն եւ ընդհանուր առմամբ ամբողջ աշխարհին կողմէ խումբի մը տառապանքներուն ճանաչումը, մեծ արժէք ունի ե՛ւ հետեւանքներու վերացման, ե՛ւ հաշտութիւն գոյացնելու համար»: Այնուամանայնիւ, «իրագործողները հազուադէպօրէն եւ միայն մեծ դժուարութեամբ կ՛ընդունին իրենց արարքները եւ զղջում կը ցուցաբերեն իրենց կողմէ զոհերու արժէզրկման, իրենց գաղափարախօսութեան եւ իրենց չընդունած ամօթին համար»:

Գարլա Կարապետեան ներկայացուց «Ցեղասպանութեան ընդունման տնտեսական հետեւանքները»: Ան նշեց, որ Ճ. Մայքըլ Յակոբեանը նկարահանած է Ցեղասպանութիւնը վերապրածներու վկայութիւնները, որպէսզի անոնց ձայնը օր մը լսելի ըլլայ միջազգային այն դատարաններուն մէջ, որոնք պիտի վճռեն, թէ Թուրքիան ինչպէ՛ս պէտք է հատուցէ զոհերուն ժառանգորդները:

Առանց հաշուելու Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ իրականացուած Ցեղասպանութեան զոհերէն բռնա-գրաւուած կալուածներուն, հողերուն եւ այլ գոյքերու արժէքները, Կարապետեան զոհուած 1.5 միլիոն հայերուն դիմաց փոխհատուցման արժէքը գնահատեց 15 միլիառ տոլարով: Անոր գնահատումը հիմնուած էր 1952էն ի վեր Ողջակիզման վեց միլիոն հրեայ զոհերուն համար Գերմանիոյ կողմէ վճարուած 60 միլիառ տոլարի փոխհատուցման վրայ: Կարապետեան իր խօսքը աւարտեց՝ առաջարկելով, որ որեւէ պետութիւն պէտք չէ օգուտ քաղէ օրէնքի խախտումէ եւ անարդարօրէն հարստանայ՝ հաւաստիացնելով, որ քրէական անցեալ ունեցող պետութեան մը պէտք չէ արտօնել, որ պահէ իր յանցագործութեան պտուղները:

Այս շաբաթ, ATOP-ի նախագահ Անի Քալայճեան նամակ մը գրեց ՄԱԿի Գլխաւոր քարտուղար Պան Քի Մունին՝ բողոքելով թուրք երկու դիւանագէտներուն «սանձարձակ, ոչ մասնագիտական եւ ամբարտաւան վարքագիծին դէմ»: Ան իր տարակուսանքը յայտնեց, թէ ինչպէ՞ս կրնայ ՄԱԿը խաղաղութիւն հաստատել ամբողջ աշխարհին մէջ, երբ չի կրնար կարգ ու կանոն հաստատել իր գրասենեակներուն մէջ տեղի ունեցող միջոցառումի մը ընթացքին:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Արտաքին գործոց նախարար Ահմետ Տաւութօղլու՝ Թուրքիոյ «անընդհատ վազքի մէջ գտնուող մարդը», իր

խիստ խճողուած օրակարգին աւելացուցած է նոր պարտականութիւն մը՝ ճամբորդել աշխարհի չորս կողմը՝ փորձելով «տրամաբանական» հայեր հաւաքագրել:

Տաւութօղլու ձեռնամուխ եղած է նման յուսահատ նախաձեռնութեան մը այն բանէն ետք, երբ հայերը մասնատելու եւ նուաճելու, ինչպէս նաեւ իրենց արդար Դատի պայքարը թուլցնելու ուղղուած Թուրքիոյ փորձերը ձախողեցան: Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարը խոստովանեցաւ, որ զինք այս հրատապ ջանքերուն մղած է Հայոց Ցեղասպանութեան մօտալուտ 100րդ տարելիցը, որ Դեմոկլեան սուրի պէս ցցուած է իր երկրին դիմաց:

Թրքա-հայկական հաշտեցման յանձնաժողովի լուծարումէն եւ աշխարհով մէկ «բարեկամ» հայեր փնտռելու անօգուտ փորձերու ձախողութենէն ետք, Անգարա ձեռքը քաշեց Սփիւռքէն եւ իր ուշադրութիւնը սեւեռեց դէպի «աւելի մեղմ թիրախ» Հայաստանի կառավարութեան:

Ի սկզբանէ, Թուրքիան որոշ յաջողութեան հասաւ, երբ երկու երկիրները ստորագրեցին Հայ-թրքական Արձանագրութիւնները՝ համատեղ սահմանները բանալու պատրուակով: Այնուամենայնիւ, այս վերջին փորձը՝ «մեղմ» հայ պաշտօնատարներու եւ «անզիջող» սփիւռքահայերու միջեւ սեպ խրելու վերաբերեալ, եւս ձախողութեան մատնուեցաւ, երբ այդքան գովազդուած Արձանագրութիւնները չվաւերացուեցան:

Գիտակցելով հանդերձ, որ Թուրքիան Ցեղասպանութեան հետ կապուած հարցերը լուծելու համար ստիպուած է գործ ունենալու ոչ թէ միայն Հայաստանի, այլեւ Սփիւռքի հետ՝ Տաւութօղլու անգամ մը եւս իր ուշադրութիւնը սեւեռեց աշխարհասփիւռ հայկական համայնքներուն վրայ: 2010ի Մարտ 24ին, «Սի.Էն.Էն. Թիւրք»ի հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին, ան յայտարարեց, որ Թուրքիոյ իշխանութիւնները երկխօսութեան կը նախաձեռնեն «տրամաբանական» սփիւռքահայերու հետ:

Իր այս հնարամտութիւնը գործադրելու համար, 2010ի Ապրիլին Տաւութօղլու Ուաշինկթընի մէջ հանդիպեցաւ Միացեալ Նահանգներու եւ Գանատայի մօտ Թուրքիոյ դեսպաններուն, ինչպէս նաեւ՝ Շիքակոյի, Հիւսթընի, Լոս Անճելըսի եւ Թորոնթոյի մէջ Գլխաւոր հիւպատոսներուն հետ: Ըստ թրքական «Թուտէյզ Զաման» թերթին՝ նախարարը անոնց հրահանգեց կապուիլ այն հայերուն հետ, որոնք պատրաստ են երկխօսութեան մէջ մտնելու, եւ խուսափիլ «անզիջող խումբերէ»:

Քանի մը շաբաթ անց, «Հիւրրիյէ»չը հաղորդեց, որ արտաքին գործոց նախարարութիւնը մշակած է 10 կէտերէ բաղկացած ծրագիր մը, ըստ որուն՝ աշխարհի մէջ թուրք դիւանագէտները պէտք է՝

1. Հրաւիրեն եւ ներգրաւեն տեղի հայերը թրքական միջոցառումներու.

2. Մասնակցին հայկական համայնքներու կողմէ կատարուող աշխատանքներու.

3. Կապուին այնպիսի հայերու հետ, որոնք նիւթական շահ կը հետապնդեն Ցեղասպանութեան հարցի ընդմէջէն, ինչպէս նաեւ՝ Թուրքիայէն վերջերս արտագաղթածներու հետ, ու Թուրքիա հրաւիրեն այն մարդիկը, որոնք հակաթրքական յայտարարութիւններ կը տարածեն.

4. Լաւ յարաբերութիւններ հաստատեն հայ դիւանագէտներու հետ եւ մասնակցին անոնց պաշտօնական միջոցառումներուն.

5. Օգտուին տեղի համայնքներուն մէջ եւ համալսարանական միջոցառումներուն ընթացքին խօսելու առիթներէն՝ Հայոց Ցեղասպանութեան պնդումներուն շուրջ Թուրքիոյ դիրքորոշումը ներկայացնելու համար.

6. Կապ հաստատեն տեղի մտաւորականներու հետ՝ Թուրքիոյ դիրքորոշումը ներկայացնելու համար.

7. Զարգացնեն կապերը Թուրքիոյ հարեւան երկիրներու դիւանագէտներուն հետ եւ անոնց ծանօթացնեն Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ Թուրքիոյ դիրքորոշումը.

8. Խրախուսեն «Պատմաբաններու միացեալ յանձնաժողով»ի մը ստեղծումը.

9. Խթանեն Հայ-թրքական յարաբերութիւններու կարգաւորումը.

10. Ընդգծեն, որ Ղարաբաղի հակամարտութեան խաղաղ կարգաւորումը կը նպաստէ Հայ-թրքական յարաբերութիւններուն:

2011ի Դեկտեմբերին, Թուրքիան յայտարարեց «Սփիւռք»ի վերանայուած իր հայեցակարգը, որ կը ներառէր «Անատոլիոյ» բոլոր յետնորդները, անկախ անոնց կրօնքէն կամ դաւանանքէն: Տաւութօղլու հրահանգեց բոլոր թուրք դիւանագէտներուն՝ «առերես» հանդիպումներ ունենալ այդ մարդկանց հետ, որպէսզի քննարկեն իրենց «միացեալ պատմութիւնը» եւ «Համաշխարհային առաջին պատերազմի շրջանի իրադարձութիւններուն ընթացքին ամբողջ օսմանեան ժողովուրդին տառապանքը»:

Գոհ չըլլալով իր դիւանագէտներուն աշխատանքէն՝ Տաւութօղլու որոշեց անձամբ զբաղիլ այս նոր նախաձեռնութեամբ: Անցեալ ամիս ան քանի մը ժամ անցուց Ուաշինկթընի մէջ՝ առանձին հանդիպումներ ունենալով Լոս Անճելըսէն քանի մը հայերու եւ ոչ-հայերու հետ, քննարկելու համար «Հայ-թրքական հաշտեցման» հնարաւորութիւնը: Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարը հրաւիրեց իր հիւրերը այցելելու Անգարա եւ իրենց հետ բերելու այլ «ականաւոր» հայեր: Այդ ժամանակէն ի վեր, Տաւութօղլու ուրիշ վայրերու մէջ ալ ունեցած է նման հանդիպումներ:

Մինչ այդ, թրքական նախաձեռնութեամբ «Հայ-թրքական հաշտեցման» հարցերով զբաղող նոր խումբ մը կը ստեղծուի Ուաշինկթընի մէջ, Ապրիլ 12ին: «HasNa» խումբը հանդիպումներ պիտի ունենայ Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ վարձուած «Arnold & Porter» լոպիիստական ընկերութեան գրասենեակներուն մէջ: Մասնակիցներու շարքին պիտի ըլլան որոշ հայեր եւ թուրքեր, ԱՄՆ պետական պաշտօնատարներ, լրատուամիջոցներու ներկայացուցիչներ, հասարակական կազմակերպութիւններու անդամներ, մտաւորականներ եւ այլք:

Այն հայերը, որոնք պիտի ներգրաւուին Թուրքիոյ հաւաքագրման այս ծրագիրներուն, հաւանաբար կը ձգտին համբաւի կամ հարստութեան, կամ ալ՝ բարի մտադրութիւն ունեցող միամիտ լաւատեսներ են: Այնուամենայնիւ, անկախ անկէ, թէ ի՞նչ է վիճայարոյց այս գործելակերպերին մէջ ներգրաւուելու անոնց դրդապատճառը, անոնք պէտք է ուշադիր ըլլան իրենց քայլերուն հետեւանքներէն.

1. Երկխօսութիւնը յանուն երկխօսութեան կրնայ Հայկական հարցին աւելի շատ վնաս հասցնել, քան՝ օգուտ: Թուրքիոյ կառավարութիւնը կ՛օգտագործէ այդ ջանքերը, որպէսզի ստեղծէ այդ թիւր տպաւորութիւնը, թէ՝ հայերն ու թուրքերը հաշտեցման փուլի մէջ են՝ այդպիսով իսկ շեղելով այլ երկիրներու կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացը:

2. Եթէ նախօրօք չհամաձայնեցուի, թէ ի՛նչ դրական արդիւնքի պիտի հասցուի այս բանակցութիւններէն, հայ մասնակիցները, ամենայն հաւանականութեամբ, ձեռնունայն դուրս պիտի գան:

3. Միայն Հայաստանի դիւանագիտական լուրջ փորձ ունեցող պաշտօնատարներ եւ Սփիւռքի վստահելի ղեկավարներ պէտք է բանակցին խորամանկ եւ հմուտ թուրք դիւանագէտներու հետ: Հակառակ պարագային, թուրք պաշտօնատարները խելացիօրէն համաձայնութիւն պիտի կնքեն այնպիսի անձերու հետ, որոնք հակուած են աւելի քիչ պահանջկոտ եւ աւելի շատ զիջող ըլլալու:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

2012ի Մարտ 16ը Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան (ՄԱԿ) համար սովորական օր մըն էր, երբ Հայաստանի ու Թուվալուի ներկայացուցիչները ստորագրեցին Հայաստանի Հանրապետութեան ու Թուվալուի միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելու մասին միացեալ յայտարարութիւն մը: Թուվալուն Խաղաղա-կան ովկիանոսի հարաւը գտնուող փոքր պետութիւն մըն է՝ Մենհեթընէն աւելի փոքր, որուն բնակչութիւնը հազիւ կը հասնի 10,000ի: Ո՞վ կը կարծէր, թէ նման սովորական յայտարարութիւն մը կրնայ այսքա՛ն ահազանգ հնչեցնել Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի մէջ:

Այս լուրը չէր յայտնուեր համաշխարհային մամլոյ ուշադրութեան կեդրոնին, եթէ չըլլար թրքական «Հիւրրիյէթ» թերթի «խորաթափանց» լրագրող Ուղուր Էրկանի «սուր» աչքը: Ան կարճ ժամանակուան մէջ Թուվալուն հանեց անյայտութենէն՝ զայն դարձնելով ամէնէն աւելի քննարկուող երկիրը թուրքերու եւ ատրպէյճանցիներու շրջանակներէն ներս: Էրկան մէջբերեց անանուն թուրք պաշտօնատարներ՝ նշելով, որ Հայաստանը հաստատած է դիւանագիտական յարաբերութիւններ եւ թոներով դրամ խոստացած է Թուվալուին, որպէսզի անիկա ըլլայ Արցախը իբրեւ անկախ պետութիւն ճանչցող առաջին երկիրը:

Այնուհետեւ, Էրկան բացատրեց, թէ Անգարան «կ՛անհանգստացնէ» այն կասկածը, որ Թուվալուի կողմէ Արցախի ճանաչման համար Հայաստանը կ՛ընէ այն, ինչ թուրք պաշտօնատարներ ըրած են տասնամեակներ շարունակ, որն է՝ քաղաքական շահեր ստանալ դրամական նուէրներու փոխարէն: Անոնք իրենց սովորական գործելակերպը կը վերագրեն ուրիշներուն: Ինչպէս Աստուածաշունչը կը նշէ, անոնք կը տեսնեն ուրիշներու աչքերուն փուշը, սակայն չեն տեսներ իրենց աչքերուն գերանը:

Ատրպէյճանցի պաշտօնատարները ա՛լ աւելի ահազանգ բարձրացուցին. անոնք կ՛ենթադրեն, թէ Թուվալու արդէն շուտով պիտի ճանչնայ Արցախը: Իշխող Նոր Ատրպէյճան կուսակցութեան պատգամաւոր Այտըն Միրզազատէ, լրագրող Ի. Իզապալայեւայի հետ իր ունեցած հարցազրոյցին ընթացքին ծաղրեց Թուվալուի պատրաստակամութիւնը՝ «ճանչնալու որեւէ պետութիւն, նոյնիսկ գոյութիւն չունեցող երկիր մը՝ փոքր գումարի դիմաց»: Միրզազատէ լաւապէս կը հասկնայ կաշառքով ձայներ գնելու գործելակերպը: Միջազգային մամուլով յաճախ յայտարարուած է, որ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարը անցեալ տարի ի գործ դրած էր երկրի վիթխարի քարիւղա-տոլարները՝ յատկապէս ֆինանսական միջոցներ տրամադրելով աղքատ երկիրներու՝ ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդին (Ատրպէյճանի) անդամակցութեան յօգուտ քուէներու դիմաց:

Ատրպէյճան կը հետեւի իր աւագ եղբօր՝ Թուրքիոյ՝ ՄԱԿի մէջ ձայներ գնելու քայլերուն: Կարեթ Ճենքինզ, «Eurasian Daily Monitor»ի մէջ կը յայտնէ, թէ Թուրքիոյ կառավարութիւնը Պոլիս հրաւիրած է Թուվալուի, Թոնկայի, Նաուրուի, Վանուաթուի, Սոլոմըն կղզիներու, Մարշալ կղզիներու, Գուք կղզիներու, Փափուա, Նիւ Կինէի, Փալաուի, Ֆիճիի, Միքրոնեզիոյ եւ Սամօայի ղեկավարները, ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդին Թուրքիոյ անդամակցութեան համար ձայներ ապահովելու նպատակով: Անհանգիստ մի՛ զգաք, եթէ երբեւիցէ չէք լսած Խաղաղական ովկիանոսի այս կղզիներուն անունները: Թուրքիոյ նախկին փոխվարչապետ Ապտուլլաթիֆ Շեներ անկեղծօրէն խոստովանած էր. «Ես նախապէս երբե՛ք չէի լսած անոնցմէ քանի մը հատին անունները, սակայն անոնք բոլորն ալ քուէարկելու իրաւունք ունին ՄԱԿի մէջ»: Թուրքիոյ ծրագիրը յաջողեցաւ: 2008ին, Թուրքիա ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ աթոռ մը շահեցաւ՝ միլիոնաւոր տոլարներ առաջարկելով աշխարհի չորս անկիւնները սփռուած անյայտ տասնեակ երկիրներու:

«Հիւրրիյէ»չ թերթի առաւել անկեղծ մեկնաբան Եիլմազ Օզտիլ, համարձակօրէն հակադարձեց Էրկանի զեկոյցին՝ հաստատելով, որ Թուրքիան առաջինն էր, որ «կաշառքներ» առաջարկած է Թուվալուին եւ այլոց: Օզտիլ բացայայտեց, որ ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդի անդամ ընտրուելու համար, Թուրքիա կատարած է հետեւեալ միջնորդավճարները.

- Դեղորայք՝ Անկոլայի, Եթովպիոյ, Կամպիոյ, Սուտանի եւ Գոմորոսի.

- Առեւտուրի կեդրոն՝ Զիմպապուէի.

- Ախորներ՝ Մորիթանիոյ.

- Խմելու ջուրի ցանց՝ Նիճերիոյ.

- æրամբարներ՝ Եթովպիոյ.

- Գրենական պիտոյքներ՝ Կանայի.

- Դաշտային հիւանդանոց՝ Սուտանի.

- Անասնապահական արհեստագիտութիւն՝ Մոզամպիքի եւ Մորիթանիոյ.

- Ելեկտրական ցանց՝ Պենինի.

- Ձուլարաններ՝ Կամպիոյ.

- Վերապատրաստման դպրոցներ՝ Էրիթերիոյ, Թոկոյի, Լեսոթոյի եւ Ուկանտայի.

- Ոստիկանութեան վերապատրաստում՝ Կինէի մէջ.

- Պատուաստանիւթեր՝ Մալիի.

- Մարդասիրական աջակցութիւն՝ Թանզանիոյ եւ Չատի.

- Դպրոց՝ Քոնկոյի.

- Կոյուղիներու համակարգ՝ Լիպերիոյ եւ Սիէրա Լէոնի.

- VIP փոքր-հանրակառքեր՝ Փալաուի.

- Համակարգիչներ՝ Անթիկուայի.

- Սուրբ Վենսենթի եւ Կրենատինզի վարչապետը աղուհացով դիմաւորել, անոր գրպանները նուէրներով լեցնել եւ յատուկ ուղղաթիռ տրամադրել անոր՝ Իզմիր երթալու համար.

- Ֆութպոլի գնդակներու եւ յատուկ սարքերու նուիրաբերում՝ Թուվալուի:

Մէկ այլ թուրք մեկնաբան՝ Տենիզ Զէյրեք, «Ռատիքալ» թերթին մէջ գրած է զաւեշտալի յօդուած մը՝ «Թուվալո՛ւ, ետ տուր մեր ֆութպոլի գնդակները» խորագիրով: Զէյրեք կը յայտնէ, թէ ՄԱԿի մէջ ձայներ գնելու նպատակով՝ Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ահմետ Տաւութօղլու հարցուցած է այդ ժամանակ իր երկրին մէջ հիւրընկալուած Թուվալուի վարչապետին, թէ արդեօք անոր երկիրը որեւէ բանի կարիք ունի՞: Թուվալուի պաշտօնատարները ապշեցուցիչ պահանջ մը ներկայացուցած են: Անոնք ըսած են, որ իրենց երեխաները կը սիրեն ֆութպոլ խաղալ, սակայն գնդակ չունին: Թուրքիան անմիջապէս Թուվալու ուղարկած է հարիւրաւոր ֆութպոլի գնդակներ՝ անոնց սարքերուն հետ միասին: Ապա, Թուվալու կատարած է Թուրքիոյ պահանջը՝ սատարելով ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ Թուրքիոյ թեկնածութեան:

Զէյրեք կ՛աւարտէ իր յօդուածը՝ հետեւեալ ծաղրական հարցով. «Արդեօք Թուրքիան այժմ ետ պիտի պահանջէ՞ իր գնդակները, եթէ Թուվալուն ճանչնայ Ղարաբաղի անկախութիւնը»:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Իւրաքանչիւր անցնող օրուան հետ կը բացայայտուի Թուրքիոյ վատ վարքագիծը քօղարկելու՝ Օպամայի վարչակազմին ամօթալի նոր դաւադրութիւնները:

Վերջին խայտառակութիւնը կապուած է ԱՄՆ արտաքին գործոց նախարարութեան քօղարկուած փորձին հետ՝ Միջազգային կրօնի ազատութեան հարցով Ամերիկայի յանձնաժողովի (USCIRF) զեկոյցին բովանդակութիւնը փոխելու վերաբերեալ: Զեկոյցին մէջ Թուրքիոյ կառավարութիւնը կը դատապարտուէր քրիստոնեայ փոքրամասնութիւններու կրօնական իրաւունքները ոտնահարելուն համար: Յանձնաժողովը ԱՄՆ Քոնկրեսին կողմէ հիմնուած անկախ, երկկուսակցական ու դաշնակցային մարմին մըն է, որ կրնայ «առաջարկներ ընել կրօնական ազատութեան պաշտպանութեան վերաբերեալ՝ զերծ մնալով արտաքին քաղաքականութեան նկատառումներէն», ըստ յանձնաժողովի անդամներէն մէկուն:

Մարտ 20ին յանձնաժողովը հրապարակեց մեծածաւալ զեկոյց մը, որուն մէջ մանրամասնօրէն կը նկարագրուին «թրքական կառավարութեան կողմէ կրօնի կամ հաւատքի ազատութեան նկատմամբ կիրառուող շարունակական եւ արտասովոր սահմանափակումները, որոնք բացասական անդրադարձ ունին Թուրքիոյ բոլոր կրօնական համայնքներուն վրայ եւ յատկապէս կը սպառնան երկիրի ոչ-իսլամ կրօնական փոքրամասնութիւններուն»:

Նոյն զեկոյցով կ՛առաջարկուի, որ Ամերիկայի կառավարութիւնը Թուրքիան ճանչնայ իբրեւ կրօնական ազատութիւնը ոտնահարող 16 վատագոյն պետութիւններէն մէկը՝ Պուրմայի, Չինաստանի, Եգիպտոսի, Էրիթրիոյ, Իրանի, Իրաքի, Նիճերիոյ, Հիւսիսային Քորէայի, Փաքիստանի, Սէուտական Արապիոյ, Սուտանի, Տաճիկիստանի, Թիւրքմէնիստանի, Իւզպեքիստանի եւ Վիեթնամի հետ միասին:

Յանձնաժողովին առաջարկով՝ Թուրքիան կտրականապէս զիջեցաւ իր տեղը «վերահսկուող» երկիրներու ցուցակէն եւ անցաւ 16 «Յատուկ մտահոգութեանց առարկայ երկիրներ»ու (CPS) սեւ ցուցակը:

Ինչպէս կ՛ակնկալուէր, թուրք պաշտօնատարները դիմեցին իրենց սովորական անարգական քարոզարշաւին՝ ժխտելով Յանձնաժողովին հրապարակած արդիւնքները: Առաւել անհանգստացնող էին ԱՄՆ արտաքին գործոց նախարարութեան թրքասէրներու նենգ գործողութիւնները: Յանձնաժողովին ինը անդամներէն մէկը՝ Նինա Շէյ, հրապարակած է ահազանգող յօդուած մը, ուր բացայայտած է այն ծածուկ ճնշումները, զորս Օպամայի վարչակազմը կը գործադրէր Յանձնաժողովին վրայ՝ Թուրքիոյ դատապարտումը մեղմացնելու համար:

Տիկին Շէյ, Ամերիկայի հզօրագոյն «Նեշընըլ Ռիվիու» պարբերաթերթի իր յօդուածին մէջ յայտնած է, որ արտաքին գործոց նախարարի Մարդու իրաւունքներու հարցերով օգնական Մայքըլ Փոսնըր, Օպամայի կողմէ նշանակուած յիշեալ Յանձնաժողովի մէկ անդամին կողմէ տեղեկանալով, որ Յանձնաժողովը 5 կողմ եւ 4 դէմ ձայներով որոշած է իր տարեկան զեկոյցին մէջ Թուրքիան ընդգրկել սեւ ցուցակին մէջ՝ ստիպած է յանձնաժողովի մէկ այլ անդամին, որ փոխէ իր դիրքորոշումը՝ յօգուտ Թուրքիոյ: Մինչ այդ, զեկոյցը արդէն հրապարակուած էր, եւ շատ ուշ էր փոխելու համար Յանձնաժողովին առաջարկը, ուր Թուրքիան կը նշուի իբրեւ կրօնական ազատութեան հիմնական ոտնահարող: Ինչպէս կը պահանջուէր, զեկոյցը ներկայացուած էր նախագահ Օպամային, ԱՄՆ արտ. գործոց նախարար Քլինթընին եւ Քոնկրեսի ղեկավարներուն:

Հետագային պարզուեցաւ, որ Ուաշինկթընի մէջ Քըրքլենտի Նորթուեսթ համալսարանի նախագահ Տան Արկուն, յանձնաժողովի այն անդամն էր, որուն ստիպած էին փոխել Թուրքիոյ մասին իր դիրքորոշումը: Հետաքրքրականը այն է, որ զեկոյցը հրապարակուելէ երկու օր ետք, Շէյի, Արկուի եւ յանձնաժողովի երեք այլ անդամներու պաշտօնավարման ժամկէտները աւարտեցան:

Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնը, սուր կերպով արձագանգելով Յանձնաժողովին կողմէ Թուրքիոյ հասցէին հնչած քննադատութեան՝ զեկոյցը ճանցաւ «անվաւեր»: Ուաշինկթընի մօտ Թուրքիոյ դեսպան Նամիք Թան զեկոյցը բնութագրեց որպէս՝ «քաղաքական դրդապատճառներով թելադրուած»: Յանձնաժողովի նախագահ Լէոնարտ Լէօ, կարեւորութեան չարժանացուց Թուրքիոյ բողոքները: «Զիս չի հետաքրքրեր, թէ ի՛նչ կը մտածէ (Թուրքիոյ) արտաքին գործոց նախարարը, քանի որ այս զեկոյցը իրեն համար չէ, այլ՝ ԱՄՆ արտաքին գործոց նախարարութեան համար է», Լէօ յայտնեց թրքական «Զաման» թերթին:

Ցաւօք սրտի, ԱՄՆ արտ. գործ. նախարարութեան խօսնակը, EurasiaNet.org-ին տուած իր հարցազրոյցին մէջ շարունակեց քօղարկել Թուրքիոյ վատ վարքագիծը՝ նշելով, որ «ԱՄՆ արտ. գործոց նախարարութիւնը չի սատարեր Թուրքիան CPS-ի սեւ ցուցակին վրայ ներառումին, թէեւ կը կարծէ, որ կրօնական ազատութիւնը խթանելու հարցին մէջ Թուրքիան տակաւին ընելիքներ ունի»:

Յանձնաժողովին զեկոյցը կը ներառէր լուրջ մեղադրանքներու երկար ցանկ մը, որ կը մեղադրէր Թուրքիոյ կառավարութիւնը՝

- «Խիստ կանոնակարգեր» կիրառելու, «կրօնական խումբերու լիիրաւ օրինական կարգավիճակը մերժելու եւ բոլոր կրօնական համայնքներու կրօնական ազատութեանց իրաւունքները խախտելու համար».

- Փոքրամասնութիւններու «կրօնական համայնքներու գործերուն միջամտելու, հասարակական խտրականութեան եւ կրօնական փոքրամասնութիւններու նկատմամբ պատահական բռնութիւններու, կրօնական հանդերձանքի հարցով սահմանափակումներ կատարելու եւ հակա-սեմիթական քարոզչութեան համար՝ Թուրքիոյ հասարակութեան ու մամուլին մէջ».

- Մերժելու համար «ոչ-մահմետական համայնքներուն հոգեւորականներ կրթելու, կրօնական կրթութիւն մատուցելու եւ պաշտամունքի վայրեր ունենալու ու պահպանելու իրաւունքները».

- «Թուրքիա ապրող կրօնական փոքրամասնութիւններու համայնքներու կենսունակութեան ու գոյատեւման սպառնացող» երկարաժամկէտ քաղաքականութիւն վարելու համար.

- «Յունաց, Հայաստանեայց եւ Անտիոքի ուղղափառ եկեղեցիներուն, Հռոմէական կաթոլիկ եւ Բողոքական եկեղեցիներուն, հրէական համայնքին, ինչպէս նաեւ սիւննի իսլամներու համայնքին եւ երկրի ամենամեծ փոքրամասնութեան՝ ալաուիներու» կրօնական ազատութիւնը սահմանափակելու համար:

Զեկոյցին մէջ հանգմանօրէն կը նկարագրուին հայկական համայնքին նկատմամբ կիրառուող սահմանափակումները՝ ներառեալ նոր հոգեւորականներու պատրաստման դէմ Թուրքիոյ կառավարութեան դրած արգելքն ու անոր միջամտութիւնը «Հայկական Պատրիարքութեան կրօնական առաջնորդութեան ընտրութեանց գործընթացին»:

Յանձնաժողովը առաջարկած է, որ ԱՄՆ կառավարութիւնը ստիպէ Թուրքիոյ «վերացնել Թուրքիոյ Քրէական օրէնսգիրքի 301րդ յօդուածը, որ կը սահմանափակէ միտքի եւ խօսքի ազատութիւնը ու բացասական ազդեցութիւն ունի կրօնքի կամ հաւատքի վրայ»: Զեկոյցը նաեւ կ՛ընդունի, որ «նոյնիսկ 100 տարի առաջ տեղի ունեցած քրիստոնեաներու ցեղասպանութեան վերաբերեալ քննարկում սկսիլը Թուրքիոյ մէջ քրէական յանցանք է»:

Հեգնականօրէն, Հարաւային Քորէայի մէջ Մարտ 26ին Թուրքիոյ վարչապետ Էրտողանի հետ հանդիպելէ ետք, նախագահ Օպամա մամուլին յայտնեց. «Ես շնորհաւորեցի վարչապետը՝ Թուրքիոյ կրօնական փոքրամասնութիւններու իրաւունքները պաշտպանելու ուղղուած անոր ջանքերուն համար»: Ամօթալի է այն, որ ԱՄՆի անսկզբունք պաշտօնատարները այսպիսի արհամարհական ձեւով կը վերաբերին յանձնաժողովին տքնաջան հետազօտութեան եւ հիմնաւորուած առաջարկներուն հանդէպ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Պոլսոյ Հայոց պատրիարքարանի եւ պատրիարքական փոխանորդ Արամ արքեպիսկոպոս Աթէշեանի կողմէ Թուրքիոյ կառավարութեան դէմ դատ բանալու համարձակ քայլը, որով կը պահանջուի վերադարձնել պատմական նշանակութիւն ունեցող հայկական կալուածները, արժանի է ամենայն գնահատանքի:

Թուրք պաշտօնատարները, ըստ սովորութեան, թշնամաբար կը վերաբերին նման դատերու եւ մեծ ճնշում կը գործադրեն դատաւորներուն վրայ, որպէսզի անոնք մերժեն փոքրամասնութիւններուն կողմէ հնչած գոյքային հայցերը՝ չափազանց դժուարացնելով, եթէ ոչ՝ անկարելի դարձնելով, նմանատիպ դատավարութիւններու մէջ անոնց յաղթանակը: Այնուամենայնիւ, ասիկա անհրաժեշտ առաջին քայլն է, որ հնարաւորութիւն կու տայ Թուրքիոյ դատարանին ակնկալելի բացասական վճիռը բողոքարկելու Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանէն ներս, ուր հայցուորը արդար դատավարութեան շատ աւելի մեծ կարելիութիւն ունի:

Մարտ 14ին, Պատրիարքարանին կողմէ ներկայացուած դատին պահանջն է վերադարձնել Կարինի մէջ (Էրզրում) գտնուող Սանասարեան վարժարանին պատկանող հայկական կալուածները, զորս թրքական իշխանութիւնները գրաւած են 1915ի Ցեղասպանութենէն ետք: Վարժարանին՝ այժմ տասնեակ միլիոն տոլարներ արժող արժէքաւոր կալուածները կը ներառեն Կարինի մէջ գտնուող ինը հողակտոր, Աղուերէն գիւղին մէջ պարտէզով տուն մը եւ  հսկայական հող, Կեզ գիւղին մէջ երկու հողակտոր եւ Պոլսոյ կեդրոնը գտնուող առեւտուրի կեդրոն: Սանասարեան վարժարանը հիմնադրուած է 1881ին, Ս. Պեթերզպուրկ հաստատուած վրացահայ մեծահարուստ գործարար Մկրտիչ Սանասարեանի մեծ նուիրատուութեան շնորհիւ: 1800ականներու վերջերուն, առատաձեռն բարերարը վարժարանին նուիրեց յաւելեալ կալուածներ:

Մինչ 1915 թուական, Սանասարեան վարժարանը զգալի դերակատարութիւն ունեցած է Հայոց ազգային զարթօնքի վերելքի հարցով: Անիկա եւրոպական ոճով ազատական արուեստներու դպրոց էր, որուն նպատակն էր յատկապէս պատրաստել տարբեր ոլորտներու մանկավարժներ եւ մասնագէտներ, որոնք պիտի աջակցէին Արեւմտեան Հայաստանի տնտեսական զարգացման: Իր կարճատեւ գոյութեան ընթացքին վարժարանը տուաւ հարիւրաւոր շրջանաւարտներ՝ ներառեալ այնպիսիներ, որոնք մեծ պաշտօններ զբաղեցուցին հետագային: 1918ին Միացեալ Նահանգներու մօտ Հայաստանի Առաջին հանրապետութեան դեսպան Արմէն Գարօն եղած է Սանասարեան վարժարանի սան:

Կարին քաղաքը կարեւոր կեդրոն էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան եւ անոր ղեկավարներուն համար, որոնք բնակութիւն հաստատած էին այնտեղ մինչեւ 1915 թուական: ՀՅԴի հիմնադիրներէն մէկը՝ Ռոստոմը, նշանակուած էր վերակացու Կարինի դպրոցական համակարգին, որ կը ներառէր նաեւ Սանասարեան վարժարանը:

1914ին կայացած ՀՅԴ կուսակցութեան ճակատագրական 8րդ Ընդհանուր ժողովի կարգ մը հանդիպումներ կայացան Սանասարեան վարժարանի հողատարածքին վրայ: Ժողովը ընդհատուեցաւ Ա. Համաշխարհային պատերազմի մեկնարկով: Երիտթուրքերու ղեկավարութիւնը Կարին ուղարկեց բարձրաստիճան պատուիրակութիւն մը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան ծրագրողներէն մէկուն՝ Պեհաէտտին Շաքիրի գլխաւորութեամբ, որպէսզի ճնշում գործադրէ ՀՅԴի վրայ՝ համագործակցելու համար թրքական կառավարութեան հետ պատերազմական գործողութիւններուն ընթացքին: ՀՅԴն մերժեց խնդրանքը: Վարժարանը փակուեցաւ 1915ի սկզբին, իսկ ամբողջ ուսուցչական կազմը եւ ուսանողներէն շատերը սպաննուեցան Ցեղասպանութեան ժամանակ: Շաքիր սպաննուեցաւ հայ վրիժառուներու ձեռքերով, 1922ին, Պերլինի մէջ:

Ճակատագիրի հեգնանքով, քանի մը տարի ետք Կարինը հայ գործիչներու օճախէ վերածուեցաւ թրքական ազգայնամոլներու կեդրոնի, ուր 1919ին Քեմալ Աթաթուրք գումարեց Էրզրումի պատմական համագումարը: Ներկայիս, Սանասարեան վարժարանը կը գործէ իբրեւ թրքական թանգարան:

Անդրադառնալով դատավարութեան՝ Հայոց պատրիարքարանի դատապաշտպան Ալի Էլպիօղլու «Հիւրրիյէ»չ թերթին ըսաւ. ««Սանասարեան» հիմնարկը նուիրաբերուած է Պատրիարքարանին բարերար Մկրտիչ Սանասարեանի կողմէ, 1880ականներուն: «Սանասարեան» հիմնարկի խնամակալութիւնն ու տնօրինումը օրէնքով կը պատկանին Պատրիարքարանին… Մենք պիտի չբաւարարուինք պատմական շէնքերու վերադարձով: Մենք փոխհատուցում պիտի պահանջենք կառավարութեան Հիմնարկներու գլխաւոր տնօրէնութենէն, 1936 թուականէն ի վեր Պատրարքարանին կրած վնասներուն դիմաց»:

Այս տարուան սկիզբը Հայոց պատրիարքարանը Հիմնարկներու գլխաւոր տնօրէնութեան ներկայացուց անջատ հայց մը, որով կը պահանջէր վերադարձնել Պոլիս գտնուող «Սանասարեան» առեւտուրի կեդրոնը (խան): Թէեւ դատարանը ժամանակաւոր արգելք դրաւ՝ սառեցնելով շէնքի տնօրինման հետ կապուած բոլոր գործարքները, Հիմնարկներու գլխաւոր տնօրէնութիւնը յայտարարեց, որ պիտի չենթարկուի դատարանի հրամանին: Պատրիարքարանի դատապաշտպան Էլպիօղլու այս մասին անդրադարձաւ՝ յայտնելով. «Ասիկա կը հակասէ միջազգային իրաւական բոլոր չափանիշերը, ինչպէս նաեւ՝ Լոզանի պայմանագիրը: Պատրիարքարանին կը պատկանին գոյքին իրաւունքները», կը գրէ «Հիւրրիյէ»չ:

Անցեալին, երբ ես Պատրիարքարանը քննադատեցի ազգային շահերուն դէմ յայտարարութիւններ կատարելուն համար, զիս մեղադրեցին, թէ ամբողջութեամբ չեմ գնահատեր այդ իւրայատուկ պայմանները, որոնց տակ կ՛ապրին հայերը Թուրքիոյ մէջ, եւ ինծի թելադրեցին առաւել ըմբռնել, թէ անոնք, ըստ էութեան՝ Թուրքիոյ կառավարութեան պատանդներն են: Քանի որ այս յօդուածով ես կը գովաբանեմ Պատրիարքարանին կողմէ ձեռնարկուած դատական գործողութիւնը, վախ ունիմ, որ իմ գովասանքն ալ իր կարգին կրնայ նոյնքան անհանգստութիւն պատճառել Թուրքիա ապրող որոշ հայերու: Ես պարզապէս կը փորձեմ ըլլալ արդար եւ անաչառ. կը քննադատեմ կամ կը գովաբանեմ՝ մեկնած իրավիճակի հանգամանքներէն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Տակաւին քանի անգամ արտաքին գործոց նախարար Հիլըրի Քլինթըն պիտի կարենայ դրժել իր խոստումը եւ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ վիրաւորական յայտարարութիւններ ընել, նախքան զինք ստախօս անուանելն ու հրաժարական տալու ստիպելը:

Ամերիկահայութիւնը յագեցած է Քլինթընով եւ անոր ղեկավար Պարաք Օպամայով, որ նոյնպէս չկատարեց Հայոց Ցեղասպանութեան հետ կապուած իր խոստումները: Դժբախտաբար, Հայոց Ցեղասպանութիւնը միակ խնդիրը չէ: Օպամայի վարչակազմը հիասթափեցուց ամերիկահայ համայնքը՝ բազմաթիւ հարցերու կապակցութեամբ, ինչպէս օրինակ՝ կրճատելով Հայաստանի տրամադրուող արտաքին օժանդակութիւնը, չսատարելով Արցախի ինքնորոշման իրաւունքին եւ ճնշում գործադրելով Հայաստանի վրայ, որպէսզի Թուրքիոյ հետ ստորագրէ իր ազգային շահերը վնասող պայմանագիր մը:

Այս յօդուածով կը կեդրոնանանք արտ. գործոց նախարար Քլինթընի վրայ եւ կ՛արձանագրենք մեր դժգոհութիւնը՝ նախագահ Օբամայի քաղաքականութեան կապակցութեամբ, նախագահական յառաջիկայ ընտրութիւններու լոյսին տակ:

Քլինթըն, երբ տակաւին ԱՄՆ ծերակուտական էր, սատարած է բանաձեւի մը, որով կոչ կ՛ընէր ճանչնալու Հայոց Ցեղասպանութիւնը: 2006 եւ 2008 թուականներուն, միանալով այդ ժամանակ ծերակուտական Օպամային՝ ան նամակներ ուղարկեց նախագահ Ճորճ Վ. Պուշին՝ նկարագրելով Հայոց Ցեղասպանութիւնը որպէս «համակարգուած ու կանխամտածուած ցեղասպանութեան արշաւ՝ իրագործուած Օսմանեան կայսրութեան կողմէ, 1915ին: Ցեղասպանութեան զոհերը արժանի են մեր յիշատակութեան, որպէսզի գրաւեն իրենց պատշաճ տեղը պատմութեան էջերուն մէջ»:

2008ի Յունուար 24ին, որպէս նախագահի պաշտօնի թեկնածու՝ տիկին Քլինթըն գրաւոր կերպով յայտարարած էր, թէ «Օսմանեան կայսրութեան կողմէ հայերուն նկատմամբ իրագործուած ահռելի իրադարձութիւնները կը բնութագրուին որպէս ցեղասպանութեան բացայայտ դէպք… Մեր հասարակութեան բարոյականութիւնը եւ մեր ազգին վարկը՝ որպէս մարդու իրաւունքներու ջատագով, մարտահրաւէրի դէմ յանդիման կը դնեն մեզ, որպէսզի Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչցուի եւ յիշատակուի Քոնկրեսին եւ նախագահին կողմէ»:

Արտաքին գործոց նախարար դառնալէ ետք, տիկին Քլինթըն, հաւանաբար, կը տառապի յիշողութեան կորուստէ: 2012ի Յունուար 26ին, արտ. գործ. նախարարութեան «Town Hall»ի հանդիպման ընթացքին, ան փոխարինեց «Ցեղասպանութեան բացայայտ դէպք» նախկին իր բնութագրումը՝ «պատմական բանավէճի նիւ»չ բնութագրումով: Մինչ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմական փաստերը կը մնան անփոփոխ, միակ փոփոխութիւնը՝ Քլինթընի ճշմարտութիւնն ըսելու բարոյական կարողութեան մէջ է:

Քլինթընի բարոյական խախտուած յատկանիշները զայրացուցին ամերիկահայ համայնքը: Ամերիկայի հայկական համագումարին անդամները նամակ յղեցին նախագահ Օպամային եւ արտայայտեցին իրենց բողոքը Քլինթընի «անհիմն» յայտարարութեանց վերաբերեալ, իսկ ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը պահանջեց նախարարէն հրաժարիլ իր խոր վիրաւորական դիրքորոշումէն՝ թութակի պէս կրկնելէ Թուրքիոյ վերաքննական տեսակէտը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան իրողութեան վերաբերեալ:

Փետրուար 28ին, Քոնկրեսի աւելի քան 60 անդամ՝ Դեմոկրատ եւ Հանրապետական կուսակցութիւններէն, համատեղ նամակ մը յղեցին տիկին Քլինթընին՝ յայտնելով իրենց «խոր մտահոգութիւնը» Յունուար 26ին անոր ըրած յայտարարութեան կապակցութեամբ, որով ան «խեղաթիւրած էր» Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Անոնք կոչ ըրին արտ. գործ. նախարարին՝ հերքելու իր «լաւ չմտածուած յայտարարութիւնը» եւ վերահաստատելու Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչնալու իր նախկին յանձնառութիւնը:

Փետրուար 29ին, Քոնկրեսի անդամ Էտըմ Շիֆ հակադարձեց Քլինթընին, Ներկայացուցիչներու տան Արտերկրի յատկացումներու ենթակոմիտէին առջեւ անոր ելոյթին ընթացքին: Յիշեցնելով Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ նախապէս անոր ըրած ճշմարտացի յայտարարութիւնները՝ քոնկրեսականը ուղիղ հարց տուաւ. «Ունի՞ք որեւէ խնդիր այն հարցին կապակցութեամբ, որ 1915էն 1923ի միջեւ ինկած ողբերգական ժամանակաշրջանին փաստերը ցեղասպանութիւն են: Ներկայիս ձեր դիրքորոշումը կը տարբերի՞ ծերակուտական եղած ժամանակ ձեր ունեցած տեսակէտէն»: Երբ արտաքին գործոց նախարար Քլինթըն տուաւ խուսափողական ու թոյլ պատասխաններ, քոնկրեսական Շիֆ սաստեց զայն՝ ըսելով. «Ցաւ ի սիրտ, ասիկա աւելի շատ թրքական կառավարութեան բնորոշ ուղեգիծն է»:

Հայկական համագումարի եւ Հայ Դատի նամակներուն ուղղած Մարտ 1ի իր պատասխանով, արտաքին գործոց նախարարը անգամ մը եւս մեղմասացութիւն օգտագործեց՝ «Հայոց Ցեղասպանութիւն» եզրէն խուսափելու համար, եւ կոչ ըրաւ Հայաստանին եւ Թուրքիոյ՝ «միասին աշխատելու՝ ընդհանուր պատմութեան հարցերը լուծելու համար»: Այս մէկը նոյնքա՛ն դատապարտելի է, որքան է՝ «Հոլոքոս»չ եզրի օգտագործումէն խուսափիլն ու հրէաներուն կոչ ընելը, որ անոնք լուծեն իրենց տարաձայնութիւնները նէօ-նացցիներուն (մերօրեայ ցեղապաշտները-Խմբ.) հետ:

Տիկին Քլինթըն, Հայկական համագումարին եւ Հայ Դատին ուղղած Մարտ 1ի իր պատասխան-նամակին մէջ նաեւ գրած է, թէ 2010ին Հայաստան կատարած իր այցին ընթացքին ան այցելած է «Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիր»ը, որպէս «յարգանքի նշան՝ այս ողբերգութեան ընթացքին նահատակուած զոհերու յիշատակին»: Այս մէկ նախադասութեան մէջ կան երկու խեղաթիւրումներ: Քլինթըն կ՛անդրադառնայ Հայոց Ցեղասպանութեան՝ որպէս «ողբերգութիւն», եւ կը խուսափի «Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան»ը իր իսկակա՛ն անունով անուանելէ: Աւելի՛ն, նախարարը իրեն հետ ճամբորդած միջազգային լրատուամիջոցները չհրաւիրեց Հայոց Ցեղասպանութեան յուշահամալիր իր «թաքուն» այցելութիւնը լուսաբանելու՝ չուզելով վիրաւորել թուրք ժխտողականներուն «նուրբ զգացումները»: Ու աւելի նսեմացնելու համար իր այդ այցելութիւնը, Երեւանի մօտ ԱՄՆ դեսպանատունը անխոհեմ մամլոյ հաղորդագրութիւն մը թողարկեց՝ նկարագրելով Քլինթընի կողմէ «յուշահամալիր» կատարուած կարճատեւ այցելութիւնը որպէս՝ «անձնական», այլ ոչ թէ պաշտօնական այց:

Եթէ արտաքին գործոց նախարար Քլինթըն նմանատիպ վիրաւորական մեկնաբանութիւններ կատարէր Ողջակիզումին (Հոլոքոսթ) մասին, ապա ան նոյն օրն իսկ ազատուած կ՛ըլլար իր աշխատանքէն: Ամերիկահայերուն պահանջը պէտք է ոչ պակաս ըլլայ: Բարեբախտաբար, տիկին Քլինթըն յայտարարած է, որ պիտի հեռանայ իր պաշտօնէն այս տարուան վերջաւորութեան: Մենք անոր կը մաղթենք բարի՛ ճանապարհ եւ լա՛ւ ձերբազատում:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Աֆղանիստանի, Փաքիստանի ու ընդհանրապէս ամերիկեան ուժեր «հիւրընկալող» երկիրներու մէջ յաճախակի դարձած ձախաւերութիւններն ու անմեղ զոհեր պատճառող միջադէպերու բազմացումը նկատի ունենալով, ամերիկեան իշխանութիւնները կը մտածեն (եղեր) յատուկ յանձնախումբ մը կազմել Սպիտակ Տան, պաշտպանութեան ու արտաքին գործոց նախարարութեանց ներկայացուցիչներէն, դիմակալելու համար ստեղծուած անախորժ կացութիւնները։

Յանձնախումբին պիտի թելադրուի (եղեր) գործել հետեւեալ տրամաբանութեամբ.- Ստեղծել պաշտօնական բանբերներու դասակարգ մը, որուն պարտականութիւնը ըլլայ իւրաքանչիւր ձախաւեր ու անբաղձալի միջադէպէ ետք, ներողութիւն խնդրել զոհերէն, անոնց ընտանիքներէն ու խնդրոյ առարկայ իշխանութիւններէն։ Ծրագիրը նկատի ունի նաեւ այն հաւանականութիւնը, որ ամերիկեան ուժեր մօտիկ կամ հեռու ապագային կրնան «հիւրընկալուիլ» նոր երկիրներու մէջ…

Ներողութեան հայցի ցանկը արդէն սկսած է երկարիլ. վերջին շրջանին արձանագրուած են հետեւեալները.-

- Ներողութիւն՝ առանց օդաչուի օդանաւերով կատարուած ռմբակոծումներու անմեղ զոհերուն համար։

- Ներողութիւն՝ սահմանային զօրակայանի մը վրայ կատարուած յարձակումի մը զոհ գացած դաշնակից զինուորներուն համար։

- Ներողութիւն՝ իսլամներու սրբազան աղօթագիրքէն՝ «Քուրան»էն տգիտաբար հրկիզուած օրինակներուն համար։

- Ներողութիւն՝ աֆղաններու վրայ ամերիկացի զինուորի մը կրակ բանալուն ու ներառեալ մանուկներու սպանդին համար։

- Ներողութիւն՝ սպանեալ զինեալներու վրայ ամերիկացի զինուորներու միզելուն համար։

- Ներողութիւն…

Նման յանձնախումբի մը կազմութեան յանձնարարութիւններ պիտի կատարուին (եղեր) նաեւ Իսրայէլի ու Թուրքիոյ պէս դաշնակիցներու։ Ցանկին վրայ կրնայ աւելնալ Եմէնի անունը։

Այս ծրագիրը, արտաքին-յարաբերական իր երեսին կողքին, նաեւ պիտի նպաստէ (եղեր) Միացեալ Նահանգներու մէջ… անգործութեան համեմատութիւնը վար բերելու ճիգերուն։

Ֆրանսայի եւ առհասարակ աշխարհասփիւռ հայութիւնը չափազանց վրդովուած էր Ֆրանսայի Սահմանադրական խորհուրդի՝ Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրինագիծը մերժելուն մասին ընդունած խայտառակ որոշումէն:

Խորհրդարանն ու Ծերակոյտը վերջերս ընդունեցին օրէնք մը, որով կը նախատեսուէր մէկ տարուան ժամկէտով բանտարկութիւն եւ 60,000 տոլարի չափով տուգանք այն մարդկանց համար, որոնք կը մերժեն Ֆրանսայի կառավարութեան կողմէ ճանչցուած ցեղասպանութիւնները: Ֆրանսան պաշտօնապէս ճանչցած է Հրէական Ողջակիզումը (Հոլոքոսթը) եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

Թէեւ օրինագիծին մէջ յատուկ չէ նշուած Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Թուրքիոյ կառավարութիւնը, Ֆրանսայի դէմ պատերազմ յայտարարելէ բացի, ըրաւ ամէն ինչ, որպէսզի խոչընդոտէ այդ օրինագիծին ընդունումը, այդպիսով ցոյց տալով, որ ինք այս երկու ցեղասպանութիւններէն մէկկուն իրագործողն է: Չկարենալով խափանել Ֆրանսայի օրէնսդիր մարմինի երկու տուներուն մէջ օրինագիծին ընդունումը՝ Թուրքիան եւ Ցեղասպանութեան ժխտման յանցագործութեան մէջ անոր կրտսեր գործընկեր Ատրպէյճանը դիմեցին բոլոր հնարաւոր քայլերուն՝ օրէնքը հակասահմանադրական ճանչնալ տալու համար:

Թուրքիան օգտագործեց Ֆրանսայի օրէնսդիր մարմինին վրայ ճնշում գործադրելու բոլոր ձեւերը, Սահմանադրական խորհուրդին մօտ օրինագիծը բողոքարկելու համար անհրաժեշտ 60 կամ աւելի ստորագրութիւնները հաւաքելու նպատակով: Զաւեշտական է այն, որ մինչ Թուրքիոյ կառավարութիւնը պոյքոթի ենթարկած էր ֆրանսական ընկերութիւնները, թրքական խումբ մը վարձած էր ֆրանսական լոպիական ազդեցիկ ընկերութիւն մը, որպէսզի անիկա աջակցի նշեալ ստորագրութիւնները որսալու հարցին: Ատրպէյճան միացաւ այս չարաբաստիկ լոպիական ջանքերուն՝ Ֆրանսայի վեց ծերակուտականներ հրաւիրելով Պաքու, որպէսզի բողոքարկումը ստորագրելու դիմաց իրենց պարգեւատրումները ստանան: Այս կամ այն ձեւով, Թուրքիոյ իշխանութիւնները եւ անոնց ֆրանսացի գործադիրները յաջողեցան սիրաշահիլ Ֆրանսայի Օրէնսդիր մարմինի 900 անդամներէն 142ը, որպէսզի 2012ի Յունուար 31ին Սահմանադրական խորհուրդին մօտ բողոքարկում ներկայացնեն:

Ակնյայտօրէն ասիկա անընդունելի միջամտութիւն էր Ֆրանսայի ներքին գործերուն: Փոխանակ արտօնելու, որ թուրք դեսպանը Օրէնսդիր մարմինի անդամներուն վրայ ճնշում բանեցնէ՝ Սահմանադրական խորհուրդին մօտ օրինագիծը բողոքարկելու համար ստորագրութիւն հաւաքելու հարցով, Ֆրանսան պէտք է վտարէր զայն՝ դիւանագիտական իր լիազօրութիւնը խախտելուն համար: Պէտք չէ արտօնէին, որ Թուրքիան թելադրէր ֆրանսական օրէնքները:

Սահմանադրական խորհուրդի կազմին մէջ ներգրաւուած են տարբեր ոլորտներէ հանգստեան կոչուած 11 անձ, որոնց մէջ կան Ֆրանսայի երկու նախագահ, երկու դատաւոր, երեք օրէնսդիր եւ չորս պետական պաշտօնեայ: Խայտառակութիւնը սկսաւ, երբ ֆրանսական թերթ մը բացայայտեց, թէ խորհուրդին քանի մը անդամները, ներառեալ՝ նախագահը, շահերու բախում ունին արդար որոշումի հասնելու հարցով: Ոմանք այս հարցին կապակցութեամբ նախապաշարեալ յայտարարութիւններ ըրած էին նախապէս, ուրիշներ ալ գործարար կապեր ունին Թուրքիոյ հետ, իսկ ամէնէն ահաւորը այն է, որ անոնցմէ մէկը՝ Հիւպերթ Հենել, անդամ է «Պոսֆորիւս Ինսթիթիւ»չ ֆրանս-թրքական գիտահետազօտական կազմակերպութեան, որ լոպիական գործողութիւններ կ՛իրականացնէր Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրինագիծին դէմ:

Նման խայտառակ պայմաններու մէջ, խորհուրդի անդամներէն շատերը պէտք էր սոյն հարցը քննելու գործին մէջ ինքնաբացարկ յայտարարէին: Այս ամօթալի բացայայտումներէն ետք, խորհուրդի երկու անդամներ հրաժարեցան այս օրինագիծի քննարկումին մասնակցելէ, իսկ նախկին նախագահ Ժագ Շիրաքի մասին ըսին, թէ չի կրնար մասնակցիլ նիստին՝ վատառողջ ըլլալու պատճառով:

Սահմանադրական խորհուրդի մնացած ութ անդամները 2012ի Փետրուար 28ին կայացուցին վճիռը եւ հակասահմանադրական ճանչցան խորհրդարանին եւ Ծերակոյտին կողմէ հաստատուած՝ Ցեղասպանութեան մերժումը քրէականացնող օրինագիծը՝ գտնելով, որ անիկա կը խախտէ խօսքի ազատութեան վերաբերեալ ֆրանսական օրէնքները:

Ասիկա ապշեցուցիչ որոշում մըն էր՝ երկու պատճառներով.

1) Սահմանադրական խորհուրդի որոշ անդամներ իրե՛նք խախտած են օրէնքը՝ վճիռ արձակելով այնպիսի հարցի մը շուրջ, որուն մէջ իրենք ունին ակնյայտ կողմնակալութիւն կամ շահերու բախում:

2) Անոնք վճիռ կայացուցին Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնքին, հակասահմանադրական ըլլալուն շուրջ՝ պատճառաբանելով, որ ատիկա կը սահմանափակէ խօսքի ազատութիւնը, սակայն միեւնոյն ժամանակ ուժի մէջ ձգելով մէկ այլ օրէնք, որ քրէական յանցանք կը համարէ Ողջակիզման ժխտումը: Խորհուրդի անդամները չբացատրեցին, թէ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնքը ինչո՞ւ կը սահմանափակէ խօսքի ազատութիւնը, իսկ Հրէական Հոլոքոսթը՝ ո՛չ: Ցեղասպանութեան բոլոր զոհերը պէտք է հաւասարապէս պաշտպանուած ըլլան օրէնքով: Պէտք չէ ըլլան երկակի չափանիշեր:

Ի տարբերութիւն Միացեալ Նահանգներու՝ Ֆրանսան ունի քանի մը օրէնքներ, որոնք կը սահմանափակեն խօսքի ազատութիւնը: Ինչպէ՞ս պատահեցաւ, որ երբ հարցը հասաւ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտողները պատժելուն, (Սահմանադրական) խորհուրդի անդամները յանկարծ դարձան ազատ խօսքի յամառ պաշտպաններ:

Ֆրանսահայերը պէտք է ձեռնարկեն իրաւական եւ քաղաքական բոլոր միջոցներուն՝ խորհուրդին անարդար եւ անօրինական որոշումը փոխելու համար: Անոնք կրնան հայց ներկայացնել Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարան՝ ընդդէմ Սահմանադրական խորհուրդին, ինչպէս նաեւ նոր օրինագիծ ներկայացնել Ֆրանսայի Օրէնսդիր մարմինին:

Քանի որ Ֆրանսայի նախագահութեան երկու գլխաւոր թեկնածուները խոստացած են գալիք ընտրութիւններէն ետք դարձեալ ընթացք տալ այս օրինագիծին, այս հարցը չի վերանար, այնքան ատեն որ չէ ընդունուած Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնքը: Պէտք չէ արտօնել թուրքերուն դէպի Եւրոպա արտահանել իրենց ժխտողական քաղաքականութիւնը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցած շաբաթ Դաշնակցային վերաքննիչ դատարանը ապշեցուցիչ որոշում մը ընդունեց: Միաձայն

որոշումով դատարանը չեղեալ յայտարարեց Քալիֆորնիոյ օրէնքը, որ թոյլ կու տար Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու ժառանգորդներուն՝ դատ բանալ կեանքի ապահովագրական ընկերութիւններու դէմ, վերջիններուս կողմէ դրամական հատուցման պահանջները չկատարուելու պատճառաւ:

Հիմք ընդունելով «հազուադէպ կիրառուող» կամ «մենաշնորհեալ հարց»ի սկզբունքը՝ դատարանը նահանգին օրէնքը ճանչցաւ հակասահմանադրական՝ պնդելով, որ անիկա կը հակասէ դաշնակցային կառավարութեան մենաշնորհը հանդիսացող արտաքին քաղաքականութեան ուղեգիծին:

Վերաքննիչ դատարանը չեղեալ համարեց 2000 թուականի Քալիֆորնիոյ օրէնսդիր մարմինին ընդունած օրէնքը, որուն համաձայն՝ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու ժառանգորդներուն կողմէ կեանքի ապահովագրական ընկերութիւններուն դէմ դատական գործ յարուցելու վերջնաժամկէտը երկարաձգուեցաւ նախ մինչեւ 2010, ապա՝ 2016 թուական: Այդ օրէնքին հիման վրայ, Քալիֆորնիոյ փաստաբանները դատ բացած էին «Նիւ Եորք Լայֆ» եւ ֆրանսական «AXA» ապահովագրական ընկերութիւններուն դէմ: Երկու դատերն ալ աւարտեցան դատարանէ դուրս համաձայնութեամբ, որուն արդիւնքով 37.5 միլիոն տոլար յատկացուեցաւ հայկական կողմին:

2003ին հայ պահանջատէրերը հաւաքական հայց ներկայացուցին ԱՄՆի դաշնակցային դատարան՝ ընդդէմ կեանքի ապահովագրական գերմանական ընկերութիւններու: Իրենց ուշացած պայմանագրային պարտաւորութիւնները կատարելու փոխարէն, այդ ընկերութիւնները փորձեցին կանգնեցնել դատը պնդելով, որ նահանգի օրէնսդրութեան մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին վկայակոչումը ոտնձգութիւն կը համարուի դաշնակցային կառավարութեան արտաքին քաղաքականութիւն ճշդելու իրաւասութեան նկատմամբ: Քանի մը անգամ բողոքելէ ետք, 2012ի Փետրուար 23ին, դաշնակցային 11 դատաւորներէ բաղկացած դատական կազմը միաձայն որոշեց գերմանական ընկերութիւններուն դէմ դատը դուրս նետել դատարանէն: Այնուամենայնիւ, այս որոշումը ոչ մէկ ազդեցութիւն ունի «Նիւ Եորք Լայֆ» եւ «AXA» ապահովագրական ընկերութիւններուն հետ՝ դատարանէ դուրս ընդունուած համաձայնութեան վրայ:

Կը կարծեմ, որ Վերաքննիչ դատարանին որոշումը թերի է հետեւեալ պատճառներով.

1- Դատարանը տարօրինակ դիրքորոշում ընդունեց, որ՝ իբրեւ թէ նահանգի օրէնսդրութիւնը կը ներխուժէ դաշնակցային կառավարութեան արտաքին քաղաքականութեան սահմանները, նոյնիսկ անոնց երկուքին միջեւ որեւէ հակասութեան բացակայութեան պարագային: Իրականութեան մէջ, Քալիֆորնիոյ նահանգը եւ դաշնակցային կառավարութիւնը Ցեղասպանութեան հարցին շուրջ համակարծիք են, քանի որ Միացեալ Նահանգներու Ներկայացուցիչներու տունը ճանչցած է Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը 1975 եւ 1984 թուականներուն, իսկ 1981ին նախագահ Ռեկըն Նախագահական հռչակագիր ստորագրած էր այդ մասին, իսկ ամենակարեւորը՝ ԱՄՆի արդարադատութեան նախարարութիւնը 1951ին Միջազգային դատարան ներկայացուցած իր պաշտօնական զեկոյցին մէջ, Հայկական հարցը ներկայացուցած է որպէս ցեղասպանութեան օրինակ:

2- Վերաքննիչ դատարանը իր դատական սահմաններէն շատ դուրս եկաւ, երբ ոչ պատշաճ ուշադրութիւն դարձուց թրքական ժխտողականութեան, ճնշումներուն եւ սպառնալիքներուն՝ մեղադրելով, թէ Քալիֆորնիոյ օրէնքը «Օսմանեան կայսրութեան (հետեւաբար եւ՝ ներկայի Թուրքիոյ) գործողութիւնները կը սահմանէ «ցեղասպանութիւն» քաղաքական պիտակով, եւ թէ բարեհաճ կը գտնուի «Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր»ուն նկատմամբ»: Այս պնդումը բնաւ չի համապատասխաներ իրականութեան, քանի որ Քալիֆորնիոյ օրէնքը ոչ մէկ ձեւով կը յիշատակէ «այսօրուան Թուրքիան»: Աւելին, խորանալով աւելի շատ քաղաքական փաստարկներու քան իրաւական առողջ դատողութիւններու մէջ՝ Վերաքննիչ դատարանը մէջբերումներ կատարեց թերթերու յօդուածներէ (որոնք դատավարութեան նիւթերուն մէջ չեն ներառուած), ներկայացնելու համար Ֆրանսայի կողմէ ընդունուած Ցեղասպանութեան հերքումը քրէականացնող օրինագիծին նկատմամբ Թուրքիոյ կատաղի արձագանգը եւ Անգարայի կողմէ «ցեղասպանութիւն» պիտակի մերժումը:

3- Դատարանը կրնար Քալիֆորնիոյ օրէնքէն առանձնացնել Ցեղասպանութեան մասին վկայակոչումը՝ միաժամանակ պահպանելով կեանքի ապահովագրական հատուցում պահանջողներուն օրինական պահանջները, քանի որ դատավարութեան նպատակը ոչ թէ Ցեղասպանութեան փաստի հաստատումն է, այլ՝ ապահովագրական հատուցման վճարներուն վերականգնումը:

Հայերը պէտք չէ յուսալքուին եւ պէտք չէ դադրին պայքարելէ յանուն իրենց օրինական իրաւունքներուն, հակառակ այս իրաւական ժամանակաւոր նահանջին: Ահա՛ որոշ հնարաւոր քայլեր, որոնց կարելի է ձեռնարկել՝ իրավիճակը փոխելու համար.

1- Բողոքարկել ԱՄՆի Գերագոյն դատարանին մօտ, թէեւ այս դատարանը կը քննէ իրեն ներկայացուած գործերէն շատ քիչ տոկոսը միայն:

2- Խնդրել Քալիֆորնիոյ օրէնսդիր մարմինէն ընդունիլ նոր օրէնք մը, որ կ՛ընդլայնէ հայցուորներուն հնարաւոր խումբը, որպէսզի Վերաքննիչ դատարանը չկարենայ առարկել՝ ըսելով, որ գործող օրէնքը կը կիրառուի «պահանջողներու շատ նեղ շրջանակի համար» միայն:

3- Աշխատիլ, որ ԱՄՆ Քոնկրեսի անդամները ընդունին նմանատիպ օրէնք մը, որ կ՛արտօնէ դատական հայց ներկայացնել հատուցում կատարել մերժող ապահովագրական ընկերութիւններուն դէմ:

4- Սկսիլ հայկական քաղաքական նոր նախաձեռնութիւն մը՝ դաշնակցային մակարդակով՝ փորձելով ձեւաւորել «Հայոց Ցեղասպանութեան գոյքի հարցերով նախագահական խորհրդատուական յանձնաժողով»՝ Ողջակիզման (Հոլոքոսթի) գոյքի հարցերով յանձնաժողովին նման, որ Ցեղասպանութեան դարաշրջանի գոյքը վերականգնելու նպատակով պիտի օգտագործէ աւելի շատ ԱՄՆի կառավարութեան լծակները, այլ ոչ թէ՝ դատարանները:

5- Համաշխարհային արշաւի սկսիլ եւ կազմակերպել ցոյցեր ու պոյքոթներ գերմանական այն ապահովագրական ընկերութիւններուն դէմ, որոնք կը հրաժարին իրենց նիւթական եւ բարոյական պարտքերը կատարելէ: Տարբեր երկիրներու մէջ գերմանական այդ ընկերութիւններու գրասենեակներուն առջեւ կազմակերպել ցոյցեր, մինչեւ անոնք գիտակցին, թէ մերժելով հայերուն պահանջները աւելի շատ պիտի տուժեն, քան՝ եթէ վճարեն (զոհերու) ժառանգորդներուն ապահովագրական գումարները: Աւելի՛ն, հայերը պէտք է պահանջեն, որ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Թուրքիոյ դաշնակից Գերմանիան ընդունի՛ օրէնք մը, որ կը պարտադրէ գերմանական ընկերութիւններուն փոխհատուցել պահանջուող գումարները:

Ակնյայտ է, որ հայկական քաղաքական պահանջներուն հետամուտ ըլլալը աւելի շատ կը նմանի մարաթոնի, քան՝ կարճատեւ վազքի: Հայերը պէտք է շարունակեն իրենց պայքարը եւ յաղթահարեն բոլոր խոչընդոտները, մինչեւ որ հասնին իրենց արդար դատի վերջնական իրականացման:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Թէեւ Թուրքիոյ պետական բոլոր այրերը սովորաբար կը ժխտեն Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը, սակայն յատկապէս մէկ նախարարի պարագային՝ Ցեղասպանութեան ժխտումը դարձած է անոր հիմնական զբաղմունքը: Զարմանալիօրէն, Էկեմեն Պաղըշ, ըլլալով Եւրոպական Միութեան հարցերով նախարար՝ աւելի շատ վնաս հասցուցած է Թուրքիոյ ԵՄ անդամակցութեան հեռանկարներուն, քան Թուրքիոյ որեւէ այլ հակառակորդ:

Թէեւ Պաղըշ երկու տարիէ ի վեր, նախարարի պաշտօնի վրայ նշանակուելէն սկսեալ, միշտ հանդէս կու գայ անհեթեթ յայտարարութիւններով, Ցիւրիխի մէջ անոր վերջին կոպիտ սխալը ամբողջ աշխարհին ուշադրութիւնը գրաւեց: Թուրքիոյ նախարարը ինքնավստահօրէն ձեռնոց նետեց Զուիցերիոյ իշխանութիւններուն որ ձերբակալեն զինք՝ պարծենալով, թէ «1915ին տեղի ունեցածը ցեղասպանութիւն չէր»: Զուիցերիա որդեգրած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք մը, որ կը նմանի Ֆրանսայի օրինագիծին: Զուիցերիաի դատախազը կը ստուգէ Պաղըշի խօսքերը եւ անոր դիւանագիտական կարգավիճակը, տեսնելու համար, թէ արդեօք կրնա՞յ պատժամիջոցներ կիրառել անոր նկատմամբ՝ Ցեղասպանութիւնը ժխտելուն համար:

Ի հարկէ քաջագործութիւն չէ դիւանագիտական անձեռնմխելիութեան քօղին տակ թաքնուիլը եւ Տոնքիշօթեան յայտարարութիւններ ընելը՝ ձեռնոց նետելով այլ երկիրներու օրէնքներուն: Եթէ նախարար Պաղըշ ըլլար իրական «Մաչօ», նախ կը հրաժարէր իր անձեռնմխելիութենէն, ապա կ՛երթար Զուիցերիա՝ հրապարակաւ հերքելու համար Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Այնուամենայնիւ, պարզ կը դառնայ, որ այս կտրիճ թուրք նախարարը իսկակա՛ն վախկոտին մէկն է: Գլուխ գովելէ ետք, թէ ինք մեծ սիրով կը վերադառնայ Զուիցերիա եւ կը ժխտէ Հայոց Ցեղասպանութիւնը, ան սրամտօրէն յայտարարեց, թէ պիտի չվերադառնայ Զուիցերիա, քանի որ զուիցերիական դրամատուներուն մէջ դրամ չունի: Նախարարի ցանկութեան այս փոփոխութեան պատճառը, իրականութեան մէջ, իր ձերբակալման վախն է, եթէ յանկարծ զուիցերիացի դատախազը որոշում կայացնէ, որ անոր դիւանագիտական անձեռնմխելիութիւնը չի պաշտպաներ զայն Ցեղասպանութիւնը ժխտելու յանցագործութենէն:

Որքա՞ն ժամանակ տակաւին վարչապետ Էրտողան պիտի կրնայ հանդուրժել պարոն Պաղըշի խեղկատակային վարքագիծը, որ Թուրքիան ամբողջ աշխարհի աչքերուն մէջ կը դարձնէ գռեհիկ պետութիւն մը: Հիացած ըլլալով Պաղըշի անգլերէնի իմացութեամբ՝ վարչապետը բարձրաստիճան նախարարական աթոռ մը առաջարկեց այս 41ամեայ Նիւ Եորքի քոլեջի նախկին ուսանողին, առանց գիտակցելու, թէ ո՛ւր կրնայ հասցնել իրենց այդ դիւանագէտը, որուն «լեզուին տակ ոսկոր չկայ»:

Ճիշդ այնպէս, ինչպէս նախագահ Ճորճ Պուշի անիմաստ յայտարարութիւնները յայտնի դարձան որպէս «պուշիզմ», աշխարհը այժմ ունի «պաղըշիզմ»ի հարուստ հաւաքածոյ: Ահա անոր անտրամաբանական խօսքերէն քանի մը օրինակ.

- «1915ին կատարուածը չի կրնար որակուիլ որպէս ցեղասպանութիւն, որքա՛ն ես գիտեմ… սակայն ես այնտեղ չեմ եղած 1915ին»:

- «Ես քաղաքագէտ եմ: Իմ աշխատանքը ապագան որոշելն է, այլ ոչ թէ անցեալը»:

- «Վերջին տարիներուն բոլորը կը տեսնեն, թէ թիւով աւելի շատ եւրոպացիներ կը տեղափոխուին Թուրքիա, քան՝ հակառակը»:

- Քաթարի մէջ վերջերս տեղի ունեցած համաժողովի մը ընթացքին նախարար Պաղըշ դարձաւ հանդիսատեսներու ծաղրանքի առարկան, երբ հպարտութեամբ յայտարարեց, թէ «Եւրոպան» թրքերէն բառ է… Քաթարի մօտ յոյն դեսպանը ջղագրգռուած պատասխանեց. «Բոլորը գիտեն, թէ ըստ յունական դիցաբանութեան՝ Եւրոպան Զեւսի սիրուհիներէն մէկն էր»:

- Կը թուի, թէ նախարար Պաղըշ չի հասկնար, որ կը հակասէ ինքզինք, երբ կը խնդրէ այլ երկիրներէն բանալ իրենց արխիւները եւ տեսնել, թէ արդեօք Հայոց Ցեղասպանութիւն եղա՞ծ է, մինչ՝ ի՛նք կ՛եզրակացնէ, որ ցեղասպանութիւն չէ եղած: Գոնէ ան պէտք է ազնուութիւնը ունենայ բերանը փակ պահելու, մինչեւ ամբողջութեամբ բացուին Օսմանեան կայսրութեան արխիւները: Մինչդեռ, միւս երկիրներուն արխիւները բաց են արդէն տասնամեակներէ ի վեր:

- Մէկ շունչով արտասանելով ամերիկեան սրամիտ արտայայտութիւններ, զորս սորված է Նիւ Եորքի փողոցները, ինչպիսին է՝ «a day late and a dollar short», Պաղըշ «Եուրօնիուզ»ին յայտնեց. «Ասիկա մահապատիժ է՝ առանց դատավարութեան… 1915ի իրադարձութիւնները ցեղասպանութիւն կոչելը՝ հիմնուելով սոսկ տեղեկութիւններու վրայ, որոնք ունինք ներկայիս, կը կատարուի լոպիի մը կողմէ, որ նենգամիտ ատելութիւն կը սերմանէ»:

- «Գերմանիան հայերուն հզօր դաշնակիցը եղած է 1915ին, ուստի գերմանացիները պէտք է բանան իրենց արխիւները եւ փաստաթուղթեր տրամադրեն պատմաբաններուն, ուսումնասիրութիւններու համար», ըստ «Հիւրրիյէ»չ թերթին՝ ըսած է Պաղըշ Երոմիութեան Ընդլայնման հարցերով յանձնակատար Սթեֆըն Ֆիւլին: Պաղըշ երկու սխալ գործած է մէկ նախադասութեան մէջ: Գերմանիան ոչ թէ հայերուն, այլ՝ Օսմանեան կայսրութեան դաշնակիցն էր, իսկ գերմանական արխիւները բաց են արդէն երկար տարիներէ ի վեր:

- «Չկայ որեւէ ուժ, որ կրնայ ձերբակալել թուրք նախարար մը», հպարտութեամբ ըսած է Պաղըշ լրագրողներուն: Ապա ինչո՞ւ ան կը վախնայ եւ չի հրաժարիր դիւանագիտական իր անձեռնմխելիութենէն, ու յետոյ միայն չուրանար Հայոց Ցեղասպանութիւնը Զուիցերիոյ մէջ:

- Պաղըշ կը շարունակէ կրկնել այն ստայօդ տեղեկութիւնը, թէ Հայաստանի կառավարութիւնը «քաջութիւնը չէ ունեցած պատասխանելու վարչապետ Էրտողանի այն նամակին, որով ան կը պահանջէր Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը ուսումնասիրելու նպատակով՝ պատմաբաններու յանձնաժողով մը կազմել»: Իրականութեան մէջ, նախագահ Քոչարեան պատասխանած է (այդ նամակին)՝ առաջարկելով երկու երկիրներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող բոլոր խնդիրները լուծել կառավարութիւններու մակարդակով: Թուրքիոյ վարչապետն էր, որ չպատասխանեց Հայաստանի նախագահին:

Մինչ նախարար Պաղըշ կ՛օգտուի դիւանագիտական անձեռնմխելիութենէն, Թուրքիոյ մնացած բնակչութիւնը չունի նման արտօնութիւն: Լաւ կ՛ըլլայ, որ անձեռնմխելիութիւն շնորհուի բոլոր 72 միլիոն թուրքերուն. բան մը, որ պիտի պաշտպանէ զանոնք հետապնդուելէ՝ «Հայոց Ցեղասպանութիւն» բառերը Թուրքիոյ մէջ արտասանելու պարագային:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Իմ կանխատեսումը, թէ Մեթիու Պրայզա պիտի հեռանայ արտաքին գործոց նախարարութենէն եւ պիտի զբաղի լոպիիստական գործունէութեամբ, ճիշդ դուրս եկաւ: Ատրպէյճանի մօտ իր դիւանագիտական կարճատեւ առաքելութիւնը կիսաւարտ ձգելով՝ Պրայզա անցեալ շաբաթ թրքական «Հիւրրիյէթ» թերթին հետ զրոյցի մը ընթացքին յայտարարեց, որ ինք պիտի զբաղի «մարդկանց, կառավարութեան եւ սեփական ընկերութիւններուն ներդրումային մեծ ծրագիրներու մասին խորհրդատուութիւն տրամադրելով»:

Կը մնայ տեսնել, թէ արդեօք Պրայզայի ծրագրած «լոպիիստական» եւ «քարոզչական» գործողութիւնները՝ ի նպաստ թուրքերուն եւ ատրպէյճանցիներուն, իրաւական շրջանակի մէջ կը գտնուի՞ն, հաշուի առնելով այն փաստը, որ ԱՄՆ օրէնսդրութիւնը սահմանափակումներ կը նախատեսէ պետական նախկին պաշտօնատարներու նկատմամբ: Կախուած ըլլալով գործունէութեան որոշիչ տեսակէն՝ արգելքը կրնայ ըլլալ մէկ կամ երկու տարիով: Այնուամենայնիւ, «բարձրաստիճան պաշտօնեաներու» պարագային, ինչպէս է օրինակ ԱՄՆ արտաքին գործոց նախարարի օգնականի տեղակալ Պրայզան, կը գործէ ցմահ արգելքը: Անոր վստահաբար պիտի արգիլուի երրորդ անձանց անունով շփուիլ արտաքին գործոց նախարարութեան իր նախկին գործընկերներուն հետ այնպիսի պաշտօնական հարցերու կապակցութեամբ, որոնց ինք առնչուած է իբրեւ պետական պաշտօնեայ:

«Հիւրրիյէ»չ թերթին տուած իր հարցազրոյցին մէջ Պրայզա անձամբ կը հաստատէ իր հասցէին հնչած այդ մեղադրանքը, թէ ինք դրսեւորած է կանխակալ եւ ոչ-մասնագիտական մօտեցում, երբ ներգրաւուած էր Ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման հարցերով ԵԱՀԿ Մինսկի խումբին մէջ՝ իբրեւ ամերիկացի համանախագահ: Այդ ժամանակ զայն շարունակաբար կը քննադատէին հակահայ, ատրպեճանամէտ եւ թրքամէտ ըլլալուն համար: Ծերակուտական Պարպարա Պաքսըր եւ Ռապըրթ Մենենտեզ, որոնք «վեթօ» դրին անոր՝ Ատրպէյճանի մօտ որպէս դեսպան նշանակման, եւ Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը, որ դէմ եկաւ նախագահ Օպամայի տհաս որոշումին՝ Պրայզան առանց Ծերակոյտի հաստատման Պաքու ուղղարկելու մասին, ներկայիս ամբողջութեամբ արդարացած դուրս եկան:

Անցեալին, Պրայզայի ջատագովները զայն կ՛արդարացնէին ըսելով, որ իբրեւ պետական պաշտօնատար անձ՝ ան պարտաւոր էր պաշտպանել նախագահին դիրքորոշումը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան եւ անոր առնչուող հարցերուն վերաբերեալ: Սակայն այժմ ան ազատ մարդ է. ինչո՞ւ կը շարունակէ թութակի պէս կրկնել այդ միեւնոյն՝ թրքամէտ եւ հակահայ լօզունգները: Արդեօք Պրայզան, կառավարութեան մէջ թէ անկէ դուրս, կը փորձէ դո՞ւր գալ իր հետագայ պատուիրատուներուն: Ապա թէ ոչ, ան ինչո՞ւ «Հիւրրիյէ»չին փոխանցեց չափանիշ դարձած թրքական քարոզչութիւնը, որ՝ իբր թէ քաղաքական գործիչները եւ խորհրդարանները պէտք չէ ներգրաւուին Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման հարցին մէջ: Թուրք եւ ատրպէյճանցի պաշտօնատարները սիրաշահելու նպատակով, Պրայզա զայրոյթով կը քննադատէ Հայ Դատի յանձնախումբը՝ ըսելով. «Այդ կազմակերպութիւնը, որ տապալեց իմ աշխատանքը, ընդմիշտ քննարկման մէջ պիտի պահէ այս խնդիրը: Սակայն ոչ թէ կառավարութիւնները, այլ անհատ մարդիկ պէտք է որոշեն, թէ ինչպիսի՛ բնութագրում պէտք է տրուի անոր… Թուրքիան կրնայ զգալի ազդեցութիւն ունենալ այդ խնդիրին վրայ… Ծայրայեղականները, որոնք տապալեցին իմ աշխատանքը, կ՛ատեն զայն: Անոնք չեն ուզեր բաց բանավէճ մը ունենալ… ազատ երկխօսութիւնը անոնց թշնամին է»:

Ողջունելով որոշ թուրքերու կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան հարցի բաց քննարկման պատրաստակամութիւնը՝ Պրայզա «օրինական» կը համարէ թրքական պաշտօնական տեսակէտը, թէ՝ «անիկա (Ցեղասպանութիւնը) պէտք չէ քաղաքական մակարդակով ճանչցուի որպէս ցեղասպանութիւն: Այս իրադարձութիւնները իբրեւ ցեղասպանութիւն կամ ոչ-ցեղասպանութիւն որակելը, որեւէ երկրի մը ոեւէ քաղաքական գործչի գործը չէ: Հասարակութիւնը պէտք է այդ մէկը ընէ, այլ ոչ թէ անձինք, որոնք որոշումներ կը կայացնեն քաղաքական օրացոյցի հիման վրայ: Ես անպարկեշտութիւն կը համարեմ ատիկա»:

Ապա Պրայզա շատ աւելի հեռու գնաց՝ լրիւ բացայայտելով իր թրքամէտ հայեացքները. «Ճշմարտութիւնը բոլորին կողմն է, յատկապէս՝ Թուրքիոյ: Ներկայիս այս խնդիրին (Հայոց Ցեղասպանութեան) շուրջ քննարկումը իրօք միակողմանի է: Այն անձը, որ այլ տեսակէտ կը բարձրաձայնէ, կը համարուի Ցեղասպանութիւնը ժխտող, ինչ որ անմիջապէս կը նշանակէ, թէ դուն դէմ ես մարդու իրաւունքներուն: Եթէ կը կարծէք, որ ցեղասպանութիւն կատարուած է, ապա կրնաք հաւասարապէս քննարկել այն հարցը, որ, բառին նեղ իմաստով՝ ցեղասպանութիւն իրականացուած է նաեւ շատ այլ ազգերու նկատմամբ, ինչպէս օրինակ արեւելեան Անատոլիայի մէջ թուրքերու եւ մահմետականներու նկատմամբ: Եկէ՛ք խօսինք այլ խումբերու նկատմամբ իրականացուած վայրագութիւններուն մասին: Եկէ՛ք խօսինք բոլորին մասին: Եկէ՛ք ըլլանք արդար եւ աչք չփակենք միւսներու տանջանքներուն վրայ»:

Այնպէս կը թուի, թէ վերջապէս Պրայզա իրականացուցած է Պոլիս ապրելու իր կեանքի երազը: 2005ին Անգարա կատարած իր այցելութեան ընթացքին, Միացեալ Նահանգներու դեսպանատան ծառայողը զինք տեղական լրագրողներուն մօտ իբրեւ «Թուրքիոյ վաղեմի բարեկամ» ներկայացնելէ ետք, Պրայզա առանց ամչնալու յայտարարեց. «Այնքա՛ն ոգեւորուած եմ դարձեալ Թուրքիա գտնուելով: Շատ առումներով Թուրքիան կարծէք իմ երկրորդ տունս ըլլայ… որքա՛ն երկար մնամ ձեր հիասքանչ երկիրը, չեմ բաւարարուիր: Յոյսով եմ, որ շատ շուտով ու յաճախակի կը վերադառնամ»: Այդ ժամանակ ես գրեցի յօդուած մը, որով յոյս յայտնեցի, որ «Պրայզա շուտով կ՛իրականացնէ իր երազը եւ մնայուն կը հաստատուի Թուրքիա»: Այժմ անոր փափաքը իրականացած է: Անցած շաբաթ «Հիւրրիյէ»չը յայտնեց, թէ անցեալ ամիս Պաքուէն հեռանալէ ետք, ան հաստատուած է Պոլիս: «Չէք կրնար պատկերացնել, թէ որքա՛ն երջանիկ եմ Պոլիս գտնուելուս համար… Նայեցէ՛ք ինծի: Ես ամուսնացած եմ թուրք կնոջ հետ», բացագանչեց Պրայզա:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Այս շաբթուան յօդուածը նուիրուած է այդ որոշ հայերու պարտուողական մօտեցումին, որոնց բացասական հայեացքները անգամ մը եւս արտացոլացին Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող ֆրանսական օրինագիծին վերաբերող վերջին նորութիւններով:

Որոշ մարդկանց մօտ կայ այն կարծրացած համոզումը, որ հայերու կողմէ որեւէ նախաձեռնութիւն դատապարտուած է պարտութեան: Քանի մը տարի առաջ, որոշ ընթերցողներ խորհուրդ տուին ինծի, որ չխնդրեմ գործէ ազատել «Լոս Անճելըս Թայմզ» օրաթերթի գլխաւոր խմբագիրը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին Մարք Արաքսի յօդուածը գրաքննութեան ենթարկելուն համար: Մէկ այլ դէպքով մը, ինծի խորհուրդ տուին չպահանջել, որ «Թայմզ» շաբաթաթերթը ներողութիւն խնդրէ ու փոխհատուցում կատարէ՝ թուրքերու կողմէ իրագործուած Ցեղասպանութիւնը ժխտող տեսահոլովակ մը տարածելուն համար: Ես անտեսեցի պարտուողական առաջարկները, թէ՝ այդպիսի հզօր հրատարակչութիւններու դէմ դուրս գալը անօգուտ է եւ նոյնիսկ՝ ինքնավնաս: Ատիկա դիւրին պայքար չէր, սակայն ես ուրախութեամբ կրնամ յայտնել, թէ երկու նախաձեռնութիւններուն ալ պարագային, հայ հասարակական գործիչները յաղթանակած դուրս եկան:

Յատկանշական է այն, որ այդպիսի անտարբեր մարդիկ ոչ միայն չաջակցեցան կամ որեւէ ձեւով քաջալեր չհանդիսացան այդ գործիչներուն, այլ ամէն ինչ ըրին՝ տարհամոզելու համար այն մարդիկը, որոնք կը պաշտպանէին համայնքին շահերը: Հետաքրքրականօրէն, անոնք, որոնք նստած են ծալլուած ձեռքերով, սովորաբար այն մարդիկն են, որոնք ամէնէն աւելի կը բողոքեն ընդհանուրի դատին ծառայող մարդկանց դէմ:

Պատկերացուցէ՛ք, եթէ քսան տարի առաջ հայ ազատամարտիկներու փոքր խումբը ականջ դնէր այդպիսի թերահաւատներու եւ որոշէր, թէ անհնարին է Արցախի ազատագրումը ատրպէյճանցիներէն եւ սովետական բռնագրաւող զօրքերէն: Արդեօք ես այսօր այստեղ կ՛ըլլայի՞, եթէ իմ նախնիները՝ Օսմանեան կայսրութեան կեդրոնական մասը գտնուող Զէյթունի քաջարի մարտիկները, չպայքարէին թրքական հզօր բանակներուն դէմ, յաղթանակ չտանէին աւելի քան քառասուն ճակատամարտերու եւ հարիւրաւոր բախումներու ընթացքին՝ իրենց անվտանգութիւնն ու ինքնավարութիւնը պահպանելու համար:

Վերադառնալով ներկայի ժամանակներուն՝ որքա՜ն յաճախ կը լսենք անտեղեակ, սակայն «ամենագէտ» հայերէ, որ ԱՄՆ Քոնկրեսը երբե՛ք պիտի չճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը, երբ իրականութեան մէջ անիկա ճանչցուած է 1975 եւ 1984 թուականներուն: Կամ քանի՜ անգամներ այդ բախտագուշակները կեղծ մարգարէութիւններ կատարած են ըսելով, որ ԱՄՆի ոչ մէկ նախագահ պիտի ճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը, քանի որ Թուրքիան չափազանց կարեւոր երկիր է, չիմանալով, որ նախագահ Ռոնալտ Ռիկըն ճանչցաւ զայն 1981ի Ապրիլ 22ի իր նախագահական հռչակագիրով:

Այս նոյն հայերը համոզուած էին, որ Ֆրանսայի խորհրդարանը պիտի չընդունի Հայոց Ցեղասպանութիւնը քրէականացնող օրինագիծը անցեալ տարուան Դեկտեմբերին, եւ ըստ անոնց՝ կա՛մ վերջին վայրկեանին անիկա կը տապալուի, կա՛մ ալ նախագահ Սարքոզի խաղ կը խաղար հայերուն հետ՝ փորձելով շահիլ անոնց ձայները գալիք նախագահական ընտրութիւններուն: Մինչդեռ խորհրդարանը հաստատեց այդ օրինագիծը ձայներու գերակշռող մեծամասնութեամբ: Երբ նոյն օրինագիծը 2012ի Յունուար 23ին ուղղուեցաւ Ծերակոյտ, յոռետեսները անգամ մը եւս մեծ ինքնավստահութեամբ կանխատեսեցին, թէ անոր ընդունումը պիտի արգելափակուի որեւէ անակնկալ իրադարձութեամբ մը: Օրինագիծը ընդունուեցաւ ձայներու 127 կողմ, 86 դէմ համեմատութեամբ:

Անցեալ շաբաթ, երբ Ֆրանսայի որոշ օրէնսդիրներ, Թուրքիոյ դեսպանին միջամտութեամբ բողոքարկեցին օրինագիծը Սահմանադրական խորհուրդին մօտ, որոշ հայեր ինկան խոր յուսահատութեան մէջ: Անոնք պնդեցին, թէ այդ մէկը հայերուն դէմ ուղղուած դաւադրութիւն էր՝ յայտարարելով, որ իրենք առաջին իսկ օրէն գիտէին, որ այդ նախաձեռնութիւնը պիտի մատնուի պարտութեան: Այս մարդիկ չեն հասկանար, որ բողոքարկումը չի նշանակեր օրինագիծի անպայման տապալում: Իրականութեան մէջ, եթէ խորհուրդը վճռէ, թէ օրինագիծը սահմանադրական է, ապա անոնք, որոնք պիտի ձերբակալուին Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտման համար, չեն կրնար այլեւս բողոքարկել այդ նոր օրէնքը:

Եթէ նոյնիսկ Սահմանադրական խորհուրդը մերժէ օրինագիծը, ատիկա աշխարհին վերջը չ՛ըլլար, քանի որ նախագահ Սարքոզի խոստացած է փոփոխութեան ենթարկել եւ նորէն ներկայացնել զայն երկու Օրէնսդրական տուներուն: Այնուամենայնիւ, Հայկական հարցին համար պայքարիլը պայմանաւորուած չէ որեւէ յատուկ օրինագծով: Հայերը շատ աւելի մեծ պահանջներ ունին Թուրքիայէն՝ միջազգային իրաւունքներու շրջանակէն ներս:

Ուստի, հայերը Սահմանադրական խորհուրդին մէջ օրինագիծի բողոքարկման համար ողբալու փոխարէն, պէտք է պահանջեն, որ դատարանի որոշ անդամներ ինքնաբացարկ յայտարարեն, նկատի ունենալով թրքական հետազօտական կեդրոններու հետ անոնց ունեցած ապօրինի յարաբերութիւնները կամ անոնց կանխակալ յայտարարութիւնները:

Ուշագրաւ է, որ Ֆրանսայի ծերակուտականներէն վեցը, որոնք ներկայացուցին հայցը, ներկայիս Ատրպէյճան կը գտնուին՝ պետութեան հրաւէրով, կը համտեսեն կասպիցծովեան ձկնկիթը, ինչպէս նաեւ կ՛ըմբոշխնեն ատրպեճանական այլ «անուշեղէններ»:

Որեւէ օրինագիծէ աւելի կարեւորը՝ հայերուն վճռականութիւնն է՝ իրենց արդար Դատին համար պայքարը շարունակելու՝ չենթարկուելով որեւէ արգելքի կամ խոչընդոտի: Հազարամեակներ շարունակ գտնուելով օտարերկրեայ տիրապետութեան տակ ու ենթարկուելով թալանի, կոտորածներու եւ ցեղասպանութեան՝ հայերը չեն կրնար յանձնուիլ կամ նահանջել ձախողութեան առաջին իսկ ազդանշանէն:

Հայերը կրնան յառաջդիմել միայն, երբ ձերբազատուին իրենց պարտուողական եւ ստրկամիտ մտածելակերպէն, զոր ժառանգած են Օսմանեան Թուրքիոյ կեղեքիչ լուծին տակ ապրած ժամանակներէն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Գրեթէ մէկ դար Թուրքիոյ ղեկավարները փորձած են թաքցնել Հայոց Ցեղասպանութեան հրէշաւոր յանցանքը՝ քօղարկելով այն, ինչ իրականութեան մէջ կատարուած էր սուրիական անապատի մահուան դաշտերուն մէջ, Օսմանեան կայսրութեան օրօք: Թուրքիոյ հզօր պետութիւնը իր զգալի ֆինանսական եւ դիւանագիտական աղբիւրները ուղղած է Ցեղասպանութեան ժխտման այդ ստոր գործին:

Թուրքիոյ ղեկավարները կարծէք չեն գիտակցիր, թէ ժխտելով ու ստելով, ինչպէս նաեւ իրենց անմեղութեան մասին սին յայտարարութիւններ ընելով՝ իրականութեան մէջ կ՛օգնեն տարածելու իրենց անարգ արարքը համաշխարհային թերահաւատ լսարանին առջեւ:

Աւելի՛ն, թէեւ այսօրուան թուրք պաշտօնատարները 1915 թուականի Ցեղասպանութիւնը իրագործողները չեն, այնուամենայնիւ, անոնք յիմարաբար իրենք զիրենք կը կապեն իրենց յանցագործ նախնիներուն հետ, եւ այդ մասին ստելով ու ապացոյցները թաքցնելով՝ կը դառնան յանցագործութեան մեղսակիցներ:

Իւրաքանչիւր անցնող օրուան հետ, Թուրքիոյ ղեկավարութիւնը ա՛լ աւելի կը խրուի ի՛ր իսկ սարքած ճահիճին մէջ: Եկէ՛ք աւելի մօտիկ հայեացք նետենք Թուրքիոյ ստոր վարքագիծին՝ Ֆրանսայի կառավարութեան կողմէ որոշումներ կայացնելու գործընթացին մէջ:

Աւելի քան տասը տարի առաջ, երբ Ֆրանսայի Օրէնսդիր մարմինը կ՛ընդունէր Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչցող օրէնքը, Թուրքիոյ կառավարութիւնը, հակառակ իրեն բնորոշ բոլոր հնարքներուն, չյաջողեցաւ խանգարել այդ գործընթացը: Խորհրդարանին ու Ծերակոյտին կողմէ Ցեղասպանութիւնը ճանչնալէ ետք, նախագահ Ժագ Շիրակ եւ վարչապետ Լիոնել Ժոսփանը 2001ի Յունուար 29ին ստորագրեցին հետեւեալ օրէնքը. «Ֆրանսան հրապարակայնօրէն կը ճանչնայ 1915 թուականին իրագործուած Հայոց Ցեղասպանութիւնը»:

Թէեւ2001ի օրէնքին մէջ ոչ մէկ նշում կար Թուրքիոյ կամ Օսմանեան կայսրութեան մասին՝ որպէս Ցեղասպանութեան յանցագործ, թուրք պաշտօնատարները իրենց անմեղութեան մասին ուռճացած յայտարարութիւններ կատարելով՝ բացայայտեցին իրենց «Գող՝ սիրտը դող» մտայնութիւնը, այդպիսով ներկայանալով իբրեւ մեղսագործ հրէշագործ յանցագործութեան:

Թուրք պետութիւնը անգամ մը եւս միջամուխ եղաւ Ֆրանսայի ներքին գործերուն 2006 թուականին, երբ Փարիզի մէջ օրէնսդիրները փորձեցին պատիժ նախատեսել 2001ին ընդունուած օրէնքը խախտողներուն համար՝ կիրառելով նոյն պատիժը, զոր կը գործէ Ողջակիզումը (Հոլոքոսթը) մերժողներու պարագային: Ցաւօք, Ֆրանսայի կառավարութիւնը տեղի տուաւ թրքական սպառնալիքներուն եւ կանխարգիլեց այդ օրինագիծը, մինչեւ որ Ծերակոյտը ի վերջոյ հաստատեց զայն 2012ի Յունուար 23ին:

Այժմ ֆրանսական հասարակութիւնը կանգնած է օտար պետութեան մը կողմէ իր ներքին գործերուն միջամուխ ըլլալու մէկ նոր ակներեւ փորձի մը առաջ: Թուրքիոյ Առեւտուրի գրասենեակներու եւ սակարաններու միութիւնը անցած շաբաթ վարձեց ֆրանսական լոպիիստական ընկերութիւն մը, որ ճնշում գործադրէ օրէնսդիրներու վրայ, որպէսզի վերջիններս վիճարկեն ֆրանսական օրէնսդրութեամբ ճանչցուած ցեղասպանութիւններուն՝ Ողջակիզման եւ Հայոց Ցեղասպանութեան, հերքումը քրէականացնող օրէնքը: Ուրեմն՝ այսքա՛ն է թրքական սպառնալիքը ֆրանսական ընկերութիւնները պոյքոթի ենթարկելու համար…

Նախագահ Սարքոզի 15 օր առիթ ունէր՝ սկսած Յունուար 23էն՝ որ հաստատէր նոր օրէնքը, եթէ Ֆրանսայի խորհրդարանի եւ Ծերակոյտի 60 կամ աւելի անդամներ դէմ չկանգնէին՝ դիմելով Սահմանադրական խորհուրդ, նշեալ օրէնքի սահմանադրականութեան մասին որոշում կայացնելու հայցով: Թուրքիոյ դեսպանը, խախտելով օտարերկրեայ դիւանագէտի մը՝ Ֆրանսայի ներքին հարցերուն միջամուխ չըլլալու լիազօրութիւնը, նաեւ ճնշում գործադրելով եւ «վարձատրութիւններ» բաշխելով՝ զբաղուեցաւ անհրաժեշտ 60 ստորագրութիւնները ապահովելու գործով:

Թուրքիոյ կառավարութիւնը կրնայ լուրջ սխալ մը արտօնել՝ ենթադրելով, որ խորհուրդը անպայմանօրէն նոր օրէնքը հակասահմանադրական պիտի ճանչնայ: Թուրք պաշտօնատարները կրնան վնաս հասցնել իրենց սեփական շահերուն, եթէ խորհուրդը սահմանադրական ճանչնայ օրէնքը՝ այդպիսով կանխարգիլելով յետագայ իրաւական վիճարկումները թուրք ժխտողներու կողմէ, որոնք պիտի ձերբակալուին Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտելու համար, երբ օրէնքը ուժի մէջ մտնէ:

Վերջին օրերուն Թուրքիոյ ղեկավարները չափազանց զաւեշտալի յայտարարութիւններ կատարեցին նոր օրէնքին վերաբերեալ: Վարչապետ Էրտողան մեղադրեց Ֆրանսան «ֆաշիզմի հետքերով ընթանալ»ուն համար: Ինչպէ՞ս պետութեան մը ղեկավարը, որ Մարդու իրաւունքներու ամենամեծ ոտնահարողն է, կրնայ համարձակիլ մեղադրել Ֆրանսան ֆաշիզմով: Նախագահ Կիւլ միացաւ այդ ամբաստանութիւններուն՝ մեղադրելով Ֆրանսան «խօսքի ազատութիւնը սահմանափակելուն համար»: Արդեօ՞ք Թուրքիոյ նախագահը երբեւէ այցելած է իր երկրին բանտերը, ուր տասնեակ լրագրողներ ամիսներ շարունակ կը պահուին առանց դատավարութեան, պարզապէս կառավարութիւնը քննադատող որեւէ հասարակ յօդուած մը գրելնուն համար: Արդեօ՞ք ան կարդացած է Թուրքիոյ Քրէական օրէնսգիրքի 301րդ յօդուածը՝ Թրքութիւնը վիրաւորելու մասին, որ կ՛արգիլէ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ որեւէ հրապարակային յայտարարութիւն: Արտաքին գործոց նախարար Տաւութօղլու կրնայ իրաւացի ըլլալ, երբ կը բողոքէ, թէ ֆրանսական օրէնքը կը փորձէ «նացիստացնել Թուրքիան», սակայն, այդ մէկը կը կատարուի ո՛չ թէ Ֆրանսայի, այլ ի՛ր սեփական կառավարութեան կողմէ, որ կը շարունակէ ինքզինք մասնակից դարձնել փլուզուած Օսմանեան կայսրութեան յանցագործութիւններուն:

Այնուամենայնիւ, ամենածիծաղելի յայտարարութիւնը ըրած է Եւրոպական Միութեան հարցերով Թուրքիոյ նախարար Էկեմեն Պաղըշ, Զուիցերիա կատարած իր վերջին այցին ընթացքին: Ան յորդորած է Զուիցերիոյ իշխանութիւնները ձերբակալել զինք, որովհետեւ Զուիցերիան, Ֆրանսայի նման, ունի Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք: Նախարար Պաղըշ, դժբախտաբար, չի կրնար ձերբակալուիլ կամ դատական կարգով հետապնդուել՝ իր դիւանագիտական անձեռնմխելիութեան շնորհիւ: Այնուամենայնիւ, ան պէտք է արտաքսուէր Զուիցերիայէն, իբրեւ անցանկալի (persona non granta) անձ:

Թուրքիոյ ղեկավարները ամիսներ շարունակ կը սպառնային Ֆրանսայի հետ հաշուեյարդար տեսնել, եթէ Ֆրանսայի կառավարութիւնը ընդունի Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրինագիծը:

Արհամարհելով Թուրքիոյ սպառնալիքները՝ Ֆրանսայի խորհրդարանը 2011 թուականի Դեկտեմբեր 22ին ընդունեց Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրինագիծը: Ծերակոյտը շարունակեց այդ գործընթացը 2012 թուականի Յունուար 23ին, եւ 7 ժամ տեւած քննարկման իբրեւ արդիւնք՝ ընդունեց օրինագիծը 127 կողմ եւ 86 դէմ ձայներու յարաբերակցութեամբ: Նոր օրէնքը, զոր շուտով պէտք է ստորագրէ նախագահ Սարքոզի, կը նախատեսէ մէկ տարուան բանտարկութիւն եւ 60,000 տոլարի համազօր տուգանք Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտողներուն համար: Ֆրանսայի բոլոր ծերակուտականները, նոյնիսկ անոնք, որոնք դէմ էին օրինագիծին, նշեցին, թէ ոչ մէկ կասկած ունէին Հայոց Ցեղասպանութեան առնչութեամբ:

Հասած է ճշմարտութեան ժամը: Հետաքրքրական է, թէ արդեօք Թուրքիոյ ղեկավարները պիտի ունենա՞ն խիզախութիւնը իրենց ամպագորգոռ յայտարարութիւնները իրականացնելու: Կը փափաքինք անոնց երկու հարց ուղղել.

1) Դուք միայն խօսողնե՞ր էք եւ ոչ գործողներ, կամ, ինչպէս կ՛ըսուի՝ հաջան շունը կծան չ՛ըլլար:

2) Արդեօք կարճաժամկէտ միջոցներու կը ձեռնարկէք պարզապէս ձեր դէ՞մքը փրկելու համար, թէ աւելի վճռական քայլերու պիտի դիմէք:

Ի տարբերութիւն մէկ ամիս առաջուան, Թուրքիոյ հասարակութիւնը այլեւս պիտի չբաւարարուի դեսպանին յետկանչովը՝ ապա ընդամէնը երկու շաբաթ ետք դարձեալ ուղարկուելու համար: Թուրքերը նաեւ կրնան շատ տպաւորուած չըլլալ վարչապետ Էրտողանի այն յայտարարութեամբ, թէ ալ բնաւ պիտի չայցելէ Փարիզ:

Մինչ թուրք պաշտօնատարները կը սթափին Ֆրանսայի քուէարկութեան հարուածէն, կը փափաքինք քանի մը նշումներ ընել այն մասին, թէ ինչպէ՛ս թուրքերը կրնան առաւել վատթարացնել արդէն իսկ վատ իրավիճակը: Կատաղութենէն Թուրքիոյ կառավարութիւնը կրնայ ձեռնարկել հակադարձ քայլերու, ոչ միայն Ֆրանսայի, այլեւ բոլոր այն երկիրներուն դէմ, որոնք ճանչցած են Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Նման ծայրայեղ, անտրամաբանական եւ ինքնավնաս գործունէութիւններ կրնան միայն նպաստել Թուրքիոյ մեկուսացման եւ վնասել անոր սեփական շահերը: Ստորեւ՝ կարգ մը առաջարկներ, թէ ինչպէ՞ս Թուրքիան կրնայ հաշիւները մաքրել Ֆրանսայի եւ հնարաւոր այլ հակառակորդներու հետ.

1) Յետ կանչել Ֆրանսայի մօտ Թուրքիոյ դեսպանը եւ զայն դարձեալ չուղարկել, մինչեւ որ Ֆրանսան չեղեալ յայտարարէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը ու նոր ընդունուած օրինագիծը.

2) Վտարել Ֆրանսայի դեսպանը Թուրքիայէն եւ փակել ֆրանսական դեսպանատունը.

3) Խզել տնտեսական, ռազմական, մշակութային եւ քաղաքական բոլոր յարաբերութիւնները Ֆրանսայի հետ.

4) Հաւաքել ֆրանսական բոլոր արտադրութիւնները, ինպիսին են տուրմերն ու գինիները, Թուրքիոյ բոլոր խանութներէն եւ զանոնք նետել աղբը, ինչպէս նաեւ արգիլել «Ֆրենչ Ֆրայզ»ը եւ «Ֆրանսական համբոյր»ը…

5) Չեղեալ յայտարարել թրքական թռիչքներուն չուերթը դէպի ֆրանսական քաղաքներ, եւ չարտօնել «Էյր Ֆրանս»ի օդանաւերուն մուտքը Թուրքիա: Կիրառել նմանատիպ սահմանափակումներ նաեւ ֆրանսական նաւերուն նկատմամբ.

6) Արգիլել թրքական դպրոցներու մէջ ֆրանսերէն լեզուի դասաւանդումը եւ փակել Թուրքիոյ մէջ գործող ֆրանսական անձնական դպրոցները.

7) Արգիլել ֆրանսական ելեկտրոնային բոլոր կայքերու օգտագործումը.

Դադրեցնել Եւրոպական Միութիւն (ԵՄ) անդամակցելու միտող Թուրքիոյ ջանքերը, որովհետեւ ԵՄի անդամ 26 պետութիւնները կրնան ընդունիլ նոյնանման օրինագիծեր՝ Ցեղասպանութիւնը հերքելու մասին.

9) Դուրս գալ Եւրոխորհուրդի կազմէն, քանի որ Եւրոպական խորհրդարանը 1987ին ճանչցաւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը.

10) Դուրս գալ Միացեալ ազգերու կազմակերպութենէն (ՄԱԿ), որովհետեւ ՄԱԿի Մարդու իրաւունքներու յանձնաժողովը 1985ին ընդունեց Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչնալու մասին զեկոյց մը.

11) Արգիլել Թուրքիոյ պաշտօնատարներուն Ֆրանսա այցելել.

12) Թուրքիայէն վտարել Ֆրանսայի բոլոր քաղաքացիները եւ պահանջել, որ թուրքերը անմիջապէս հեռանան Ֆրանսայի տարածքէն.

13) Չարտօնել ֆրանսացի զբօսաշրջիկներու եւ գործարարներու մուտքը Թուրքիա.

14) Փակել Թուրքիոյ մէջ ֆրանսական ինքնաշարժներու գործարանները, ինչի հետեւանքով՝ հազարաւոր թուրք աշխատողներ գործազուրկ պիտի ըլլան.

15) Թուրքիոյ մէջ բոլոր ֆրանսական փողոցները վերանուանել ալճերական եւ հիւսիսային-քորէական անուններով.

16) Թուրքիոյ խորհրդարանին կողմէ որոշում ընդունիլ՝ Ալճերիոյ «ցեղասպանութեան» համար Ֆրանսան մեղադրելու մասին.

17) Վտարել Թուրքիա աշխատող անօրէն բոլոր հայաստանցիները: Զրկել զանոնք սնունդէ եւ ջուրէ՝ Պոլիսէն դէպի Հայաստան, կամ, աւելի վատը՝ դէպի սուրիական անապատներ անոնց տեղահանութեան ընթացքին.

18) Ֆրանսական դրամատուներէն վերցնել Թուրքիոյ մասնաւոր եւ պետական բոլոր ֆինանսական միջոցները.

19) Սեւ ցանկի վրայ դնել Թուրքիոյ մէջ ֆրանսական բոլոր գիրքերը, ֆիլմերը, թերթերը եւ պատկերասփիւռային ծրագիրները.

20) Ձերբակալել Ֆրանսայի քաղաքացիներ Թուրքիոյ մէջ՝ ի պատասխան Հայոց Ցեղասպանութեան հերքման համար Ֆրանսայի մէջ ձերբակալուած թուրքերուն:

Ֆրանսայի Ծերակոյտին որոշումը մէկ մասն է այն բարձր գինին, զոր Թուրքիոյ կառավարութիւնը կը վճարէ՝ անցած 100 տարիներուն ընթացքին Հայոց Ցեղասպանութեան մնայուն ուրացման եւ Օսմանեան նախնիներուն կողմէ իրականացուած դաժան յանցագործութիւններուն համար:

Քանի տակաւին Թուրքիան չէ ճանչցած իր մեղքը եւ չէ վերադարձուցած հայկական հողերն ու կալուածները Ցեղասպանութեան զոհերու ժառանգորդներուն, պիտի շարունակէ դիմագրաւել այլ երկիրներու լուրջ մարտահրաւէրները եւ պիտի զրկուի քաղաքակիրթ ազգերու ընտանիքին մէջ դասուելէ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Թուրքիոյ ղեկավարները պարբերաբար կը յայտարարեն, թէ իրենք չեն վախնար իրենց երկրի անցեալին հետ առճակատուելէն: Սակայն, հազիւ թէ ոեւէ մէկը անոնց յիշեցնէ իրենց պատմութեան ամենամութ դրուագները, անոնք կը մատնուին խուճապի եւ հանդէս կու գան բուռն արձագանգներով:

Թուրք պաշտօնատարներուն արտասովոր վարքագիծի վերջին օրինակը անոնց արձագանգն էր՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումը քրէականացնող օրէնքի ընդունման ուղղուած Ֆրանսայի նախաձեռնութիւններուն: Հակառակ Թուրքիոյ սպառնալիքներուն եւ հակադարձ քայլերուն, 2011ի Դեկտեմբեր 22ին, Ֆրանսայի խորհրդարանը ընդունեց օրինագիծը, եւ կ՛ակնկալուի, որ Ծերակոյտը զայն հաստատէ 2012ի Յունուար 23ին:

Ստորեւ՝ Ֆրանսային եւ ֆրանսական ամէն ինչին ուղղուած՝ Թուրքիոյ արտառոց հակազդեցութիւններէն քանի մը օրինակ.

- Վարչապետ Էրտողանը մեղադրեց Ֆրանսայի նախագահ Նիքոլա Սարքոզիի հայրը՝ Ալճերիոյ մէջ տեղի ունեցած վայրագութիւններուն մասնակցելու համար, երբ վերջինս կը ծառայէր ֆրանսական բանակին մէջ: Սարքոզիի հայրը իր կարգին հակադարձեց՝ խորհուրդ տալով Էրտողանին կարդալ իր կենսագրութիւնը եւ ըսելով, թէ ինք երբե՛ք ոտք չէ դրած Ալճերիա:

- Իր երկրին կողմէ իրականացուած Հայոց Ցեղասպանութիւնը արդարացնելու համար, Էրտողան մեղադրեց Ֆրանսան Ալճերիոյ մէջ «ցեղասպանութիւն» իրականացնելու մէջ: Սակայն Էրտողան շշմեցաւ, երբ Ալճերիոյ վարչապետ Ահմետ Օյահիա յանդիմանեց զայն Ալճերիոյ ժողովուրդին արիւնը քաղաքական շահարկում նիւթ դարձնելուն համար: Օյահիա նաեւ մեղադրեց Թուրքիան անթիւ ալճերիացիներու մահուան կապակցութեամբ, երբ գաղութատիրութեան ժամանակաշրջանին ան Ֆրանսային զինամթերք կը մատակարարէր, ինչին համար ալ Թուրքիոյ նախկին նախագահ Օզալ ներողութիւն խնդրեց Ալճերիայէն:

- Անցեալ շաբաթ Անգարայի քաղաքապետը յայտարարեց, թէ Քաղաքային խորհուրդը որոշած է «Փարիզ» փողոցը վերանուանել «Ալճերիա» փողոց, իսկ «Շարլ Տըկոլ» փողոցը՝ ի պատիւ ալճերիացի ոեւէ հերոսի, ինչպէս նաեւ Անգարայի մէջ Ֆրանսայի դեսպանատան առջեւ կանգնեցնել ալճերական «ջարդեր»ուն նուիրուած յուշարձան:

- Թրքական գործարանները ջերմեռանդութեամբ կ՛արտադրեն Սարքոզիի անունով զուգարանի թուղթ, աղբի տոպրակներ եւ մանուկներու շորիկներ, իսկ Ֆրանսայի պատգամաւոր Վալերի Պոյերի պատկերով՝ պահպանակներ. նաեւ թուրք «hաքըր»ներու (կայքահէններ) խումբ մը ներխուժեց Ֆրանսայի օրէնսդիրներու կայքերը եւ սպառնաց բռնաբարել տիկին Պոյերը ու սպաննել անոր երեխաները:

- Թուրք դասախօս Օյա Աքկոնենչ գրած է ծիծաղելի յօդուած մը՝ «Հայկական Իրադարձութիւնները՝ Հայաստան, Ֆրանսա Եւ Ամերիկա Եռանկիւնին Մէջ» խորագիրով: Ան մատնանշած է Թուրքիոյ դէմ երեք «վտանգաւոր յարձակողները», որոնց մականունները կը սկսին «Ս» տառով. «Ֆրանսայի նախագահ Սարքոզին, Հայաստանի Սարգսեանը եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ հայկական լոպիի ղեկավար Սասունեանը»:

- Թէեւ Թուրքիան կոչ ըրած էր պոյքոթի մատնելու ֆրանսական ապրանքներն ու ծառայութիւնները, Թուրքիայէն դէպի Փարիզ թռիչքներու տոմսերը ամբողջութեամբ վաճառուած էին, քանի որ արձակուրդներուն ընթացքին Ֆրանսա այցելող թուրքերուն թիւը անցեալ տարուան համեմատ աճած է 10 տոկոսով: Նոյնպէս, 2001ին Ֆրանսայի կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումէն ետք, այս երկու երկիրներուն միջեւ առեւտուրի մարզին մէջ արձանագրուեցաւ 30 տոկոսի աճ, հակառակ Թուրքիոյ կողմէ Ֆրանսայի դէմ հռչակուած պոյքոթին:

- Ֆրանսա-ալճերացի գործարար Ռաշիտ Նեքազ, որ Թուրքիա կատարած իր վերջին այցելութեան ժամանակ հպարտութեամբ յայտարարած էր՝ «Ես զիս որպէս թուրք կը զգամ», յայտնեց, թէ կը ստեղծէ մէկ միլիոն եուրոյի չափով (1.3 միլիոն տոլար) հիմնադրամ մը՝ վճարելու համար Ֆրանսայի մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումի մեղադրանքով ձերբակալուած իւրաքանչիւր թուրքի 45,000 եուրոյի տուգանքը: Պարոն Նեքազի մոռցաւ տեղեկացնել թուրք մերժողականները, թէ Ֆրանսայի այդ նոյն օրէնքը կը նախատեսէ մէկ տարուան բանտարկութիւն, զոր իր հիմնադրամը չի կրնար կանխել:

- Թրքական լրատուական գործակալութեան ղեկավարը կոչ ըրաւ փակելու Թուրքիոյ մէջ ֆրանսական դպրոցները եւ արգիլելու ֆրանսերէնի դասաւանդութիւնը՝ թրքական դպրոցներէն ներս:

Նման անհեթեթ յայտարարութիւններուն թիւը պիտի բազմապատկուի շուտով, երբ Ֆրանսայի Ծերակոյտը հաստատէ Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումը քրէականացնող բանաձեւը եւ նախագահ Սարքոզին իր ստորագրութեամբ օրէնքի ուժ տայ անոր, հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ Ֆրանսայի երկու մեծագոյն կուսակցութիւնները յայտնած են իրենց սատարումը հայկական բանաձեւին: Պատկերացուցէք թուրք ղեկավարներուն պոռթկումները, երբ Ֆրանսայի մէջ թուրքեր ձերբակալուին՝ Ցեղասպանութեան հերքումը քրէականացնող օրէնքը խախտելու պատճառով:

Թրքական ըմբոստութիւնները իրենց գագաթնակէտին պիտի հասնին, երբ Ֆրանսայի կառավարութիւնը Եւրոպական Միութեան միւս 25 պետութիւններուն առաջարկէ ընդունիլ հերքումը արգիլող նման օրէնք մը, ըստ որուն՝ թուրք մերժողականները պիտի ձերբակալուին եւ պատժուին ամբողջ Եւրոպայի տարածքին:

Թուրք ղեկավարները իրենց անձերէն բացի ոչ ոք պէտք է մեղադրեն այսպիսի ամօթալի եւ ստորացուցիչ դրութեան մը մէջ յայտնուելու համար: Աւելին, Թուրքիան այն երկիրը չէ, որ կրնայ դասեր տալ ուրիշին՝ խօսքի ազատութեան մասին, նկատի ունենալով իր այն կեղեքիչ օրէնքները, որոնք կ՛ոտնահարեն Թուրքիոյ քաղաքացիներուն մարդկային հիմնական իրաւունքները: Ֆրանսայի մէջ անօրինական է Ցեղասպանութեան մասին ստելը, մինչ Թուրքիոյ մէջ անօրինական է ճշմարտութիւնն ըսելը:

Ֆրանսայի Ծերակոյտը կամ այն երեք մարդիկը, «որոնց մականունները կը սկսին «Ս» տառով», մեղադրելու փոխարէն՝ թուրք ղեկավարները կրնան դուրս գալ իրենց դարաւոր ճահիճէն՝ ճանչնալով Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ հատուցելով զոհերու ժառանգորդներուն արդարացի իրաւունքները:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Օպամայի վարչակարգին իրերայաջորդ քաղաքական սայթաքումներուն հետեւանքով, Մեթիու Պրայզա ստիպուած եղաւ անցած շաբաթ լքել Ատրպէյճանի մօտ դեսպանի իր պաշտօնը:

Նախագահ Օպամա անտեսեց 2010ի Մայիսին Ատրպէյճանի մօտ դեսպանի պաշտօնին համար իր կողմէ առաջադրուած թեկնածուի լուրջ թերութիւններուն մասին բազմաթիւ զգուշացումները: Ծերակոյտի Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնաժողովի անդամները Պրայզան կը մեղադրէին ատրպեճանամէտ դիրքորոշում եւ ատրպէյճանցի պաշտօնեաներու հետ կասկածելի կապեր ունենալու համար: Ծերակուտականները անհանգստացած էին այն լուրերէն, ըստ որոնց՝ օտարերկրեայ որոշ պաշտօնեաներ շռայլ նուէրներ տուած էին Պրայզային, Պոլսոյ մէջ տեղի ունեցած անոր հարսանիքին ընթացքին, որուն Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարը կը մասնակցէր իբրեւ խաչեղբայր: Բացի անկէ, դեսպանի թեկնածուին՝ ազգութեամբ թուրք կինը՝ Զէյնօ Պարան, կը մեղադրուէր Ուաշինկթընի հետազօտական կեդրոնէն ներս Կասպից ծովու ուժանիւթային հարցերուն ուղղութեամբ աշխատած ընթացքին՝ շահերու բախում ունենալուն մէջ: Պարան նաեւ զայրացուցած էր Ամերիկայի հայկական համայնքը՝ Ծերակոյտի ենթայանձնաժողովի նիստին ընթացքին Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման դէմ վկայութիւն տալով:

Երբ նախագահ Օպամա այս մտահոգութիւնները լրջութեամբ չընկալեց, ծերակուտականներ Պարպարա Պաքսըր (դեմ., Քալիֆորնիա) եւ Ռապըրթ Մենենտեզ (դեմ., Նիւ Ճըրսի) այլ ելք չունեցան՝ Պրայզայի թեկնածութիւնը առկախելէ բացի: Այդպիսով, անոնք խոչընդոտեցին Պրայզայի թեկնածութեան հաստատումը: Այնուհետեւ, Օպամա խորացուց իր սխալը, երբ 2010ի վերջաւորութեան Պրայզան, առանց Ծերակոյտի արտօնութեան, Ատրպէյճանի մօտ ԱՄՆ դեսպան նշանակեց: Նախագահը ուշադրութիւն չէր դարձուցած այն հնարաւոր վնասին, որ կրնար հասնիլ ի՛ր իսկ հեղինակութեան, Միացեալ Նահանգներու վարկին եւ ԱՄՆ-ատրպեճանական յարաբերութիւններուն, եթէ Ծերակոյտը չհաստատէր Պրայզայի թեկնածութիւնը նշանակման տուեալ տարուան ընթացքին՝ ստիպելով զայն լքել իր պաշտօնը եւ վերադառնալ Ուաշինկթըն:

2011ի Դեկտեմբերին, երբ դեսպան Պրայզայի ժամանակաւոր նշանակման ժամկէտը աւարտին մօտեցած էր, Օպամայի վարչակարգի պաշտօնեաները սկսան ճնշում բանեցնելու ծերակուտականներ Պաքսըրի եւ Մենենտեզի վրայ, որպէսզի վերջիններս հաստատեն Պրայզայի թեկնածութիւնը եւ թոյլ տան անոր շարունակել իր ծառայութիւնը Ատրպէյճանի մէջ: Երկու ծերակուտականները անդրդուելի մնացին Պրայզայի հարցով, թէեւ դեմոկրատ այս քաղաքական գործիչներուն համար դժուար էր մերժել Միացեալ Նահանգներու նախագահին խնդրանքը, մանաւանդ, երբ վերջինս կը համարուի նաեւ իրենց կուսակցութեան առաջնորդը:

Ծերակուտականներուն վրայ ճնշում գործադրեցին նաեւ Ատրպէյճանի կառավարութիւնը եւ անոր լոպիիստական հզօր կազմակերպութիւնները, որոնք սկսան աշխուժօրէն աշխատիլ, որպէսզի արդարացնեն իրենց վրայ ծախսուող հսկայական գումարները: Յատուկ կապերու շնորհիւ, անոնք կրցան ձեռք ձգել այն, որ «Ուոլ Սթրիթ Ճուրնըլ»ը եւ «Ուաշինկթըն Փոս»չը խմբագրականներ տպագրեն ընդդէմ ծերակուտականներուն եւ Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբին, որ կը գլխաւորէր ոչ-ատակ այս դեսպանին դէմ քարոզարշաւը:

Զարմանալի չէր, որ «Ուոլ Սթրիթ Ճուրնըլ»ը շռայլ գտնուեցաւ Պրայզան գովելու հարցին մէջ՝ զայն բնորոշելով իբրեւ «արտաքին ծառայութեան յարգանք վայելող յաջողակ պաշտօնեայ», եւ մեղադրելով ծերակուտականները՝ «ամերիկահայ լոպիի գերին» ըլլալու մէջ:

«Ուաշինկթըն Փոս»չը աւելի՛ վիրաւորական ձեւով արտայայտուեցաւ: Թերթին խմբագրականը կարելի է բնորոշել իբրեւ բացայայտօրէն ցեղապաշտական եւ հակահայկական յօդուած: Հակառակ «ԱՄՆի ազգային շահերը» պաշտպանելու իր կոչին, թերթը պարզապէս փորձեց սատարել թեկնածութեանը կասկածելի հաւատարմագիրներ ունեցող այդ դեսպանին, որ աւելի շատ կը վնասէր, քան կը նպաստէր Ամերիկայի շահերուն:

«Ուաշինկթըն Փոս»չը աւարտած էր իր ամօթալի խմբագրականը՝ «քարիւղէ զուրկ» եւ «մեկուսացուած» Հայաստանը մեղադրելով Պրայզայի հարցին մէջ պարտուող կողմը ըլլալուն համար: Կը յանդգնինք չհամաձայնիլ: Ասիկա Ամերիկայի խնդիրն է, եւ Հայաստանը ատոր մէջ որեւէ դեր չունի: Իրականութեան մէջ պարտուողները անոնք են, որոնք լոպիիստական երկար եւ տքնաջան գործունէութիւն ծաւալեցին՝ անատակ այդ դեսպանի թեկնածութեան հաստատման համար, որ մտադիր էր ծառայել աւելի շատ Ուաշինկթընի մօտ Պաքուի, քան Ատրպէյճանի մօտ Ամերիկայի շահերուն:

Իմ կարծիքով՝ իրական պարտուողներն են՝

1) Նախագահ Օպաման, որ ընտրած էր դեսպանի ոչ-ատակ թեկնածու մը եւ յամառօրէն կը փորձէր հասնիլ անոր թեկնածութեան հաստատման, երբ առաջին օրէն իսկ շատ պարզ էր, որ Պրայզան այդ պաշտօնին վրայ հաստատուելու ոչ մէկ հնարաւորութիւն ունէր:

2) Ատրպէյճանի կառավարութիւնը, որ չափազանց մեծ գումար վատնեց լոպիիստներու վրայ, որոնք երբե՛ք չկրցան լուծել իրենց առջեւ դրուած խնդիրը:

3) Ատրպեճանական եւ թրքական կազմակերպութիւնները, ինչպէս օրինակ՝ Ատպեճանական-ամերիկեան խորհուրդը, Ամերիկայի ատրպեճանական ընկերութիւնը, Համա-թրքական հաստատութիւնը, Ամերիկայի ատրպէյճանցիներու ցանցը եւ Թուրք-ամերիկեան ընկերակցութիւններու համագումարը, որոնք բազմաթիւ մամլոյ հաղորդագրութիւններ տարածեցին եւ հազարաւոր ելեկտրոնային նամակներ ուղարկեցին Ծերակոյտին… ամբողջութեամբ ապարդիւն: Պաշտպանելով Պրայզան՝ անոնք անգամ մը եւս հաստատեցին, թէ վերջինս իրականութեան մէջ «իրենց մարդ»ն էր, այլ ոչ թէ՝ անաչառ դիւանագէտ:

4) «Ուոլ Սթրիթ Ճուրնըլ»ը եւ «Ուաշինկթըն Փոս»չը, որոնք դէմ ելան իրենց լրատուական սկզբունքներուն՝ «նաւթընկերներ»ը գոհացնելու համար:

5) ԱՄՆ նախկին 36 պաշտօնեաները, որոնք միացեալ նամակ մը ստորագրելով՝ հանդէս եկան Պրայզայի թեկնածութիւնը հաստատելու կոչով: Բացարձակապէս պատահական չէ, որ ստորագրողներուն մեծամասնութիւնը այսօր կապ ունի այնպիսի հետազօտական կեդրոններու եւ լոպիիստական կազմակերպութիւններու հետ, որոնք կը ֆինանսաւորուին Ատրպէյճանի կողմէ, կամ հետագային նման ֆինանսաւորումի մը ակնկալիքը ունին:

Այնուամենայնիւ՝ յստակ է, որ երկու յաղթող կայ.

1) Ամերիկայի հայկական համայնքը, որ հնչեղ եւ յստակ ուղերձ յղեց Պաքուին, Անգարային եւ Ուաշինկթընին՝ ներկայանալով իբրեւ քաղաքական այնպիսի հզօր ուժ, որուն հետ պէտք է հաշուի նստիլ:

2) Մեթիու Պրայզան եւ անոր կինը, որոնք այժմ գործելով որպէս Ատրպէյճանի եւ Թուրքիոյ լոպիիստներ, կ՛ակնկալուի, որ կրնան միլիոններ վաստակիլ՝ օգտուելով Պաքուի եւ Անգարայի մէջ իրենց «բարձրաստիճան» կապերէն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

2011ին Թուրքիոյ ղեկավարները թոյլ տուին լուրջ մարտավարական սխալի մը: Զանոնք այնքա՛ն մտահոգած

էր 2015 թուականի Հայոց Ցեղասպանութեան հարիւրամեակի գալիք «ցունամին», որ անտեսած էին աւելի անմիջական քաղաքական փոթորիկները:

Հայերը արագօրէն օգտուեցան Թուրքիոյ բացթողումէն՝ հասնելով շարք մը յաջողութիւններու.

1- Ֆրանսայի խորհրդարանը ընդունեց Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումը քրէականացնող օրինագիծ.

2- ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու տունը ընդունեց բանաձեւ մը, որ կը պահանջէ Թուրքիայէն վերադարձնել հայկական եկեղեցիները եւ այլ կալուածներ իրենց օրինական տէրերուն.

3- Իսրայէլի Խորհրդարանական յանձնաժողովը հանրային քննարկումներ սկսաւ իրականացնել, Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ.

4- ԱՄՆ Դաշնակցային դատարանը կրնայ շուտով հեռակայ վճիռ մը կայացնել՝ ընդդէմ Թուրքիոյ հանրապետութեան:

Հակազդելով Ֆրանսայի անդրդուելի նախագահին, որ չնահանջեց վիրաւորանքներու եւ սպառնալիքներու առջեւ՝ Թուրքիան սկսաւ կուրօրէն աջ ու ձախ հարուածել՝ աւելի խորացնելով իր խնդիրները եւ խոչընդոտելով իր թեկնածութիւնը Եւրոպական Միութեան: Փարիզէն յետ կանչելով իր դեսպանը՝ Թուրքիոյ կառավարութիւնը ինքզինք զրկեց հմուտ դիւանագէտի մը ծառայութենէն, այնպիսի կարեւոր ժամանակահատուածի մը, երբ Ֆրանսայի Ծերակոյտը կը պատրաստուի ընդունելու Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումը քրէականացնող օրինագիծը: Դատելով նախկին փորձէն՝ Թուրքիոյ դեսպանը շուտով պիտի վերադառնայ Փարիզ, եւ այդպիսով իր թատերական յետկանչը պիտի դարձնէ ապարդիւն գործելակերպ եւ պիտի արժանանայ դիւանագիտական համայնքի ծաղրանքին: Յետ կանչելով իր դեսպանը ամէն անգամ, երբ որեւէ երկիր ճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը կամ ընդունի Անգարայի ցանկութիւններուն հակառակ որոշում մը՝ Թուրքիան պարզապէս ինքզինք կը մեկուսացնէ արտաքին աշխարհէն:

Թուրքիան իր շահերուն ա՛լ աւելի վնաս հասցուց՝ սպառնալով պոյքոթի ենթարկել «ոչ բարեկամ» համարուող երկիրներէն ներածուած ապրանքները: Թուրքիան պարզապէս կը վնասէ իր սեփական տնտեսութեան՝ այլ աղբիւրներէ ցածրորակ ապրանքներ գնելով՝ աւելի բարձր գիներով: Աւելին, եթէ Թուրքիա դադրի գնելէ բարձր արհեստագիտական (տեխնոլոգիական) ապրանքներ, ինչպիսին են մարդատար օդանաւերն ու արդիական հրթիռները՝ զանոնք արտադրող այն սակաւաթիւ երկիրներէն, ապա Թուրքիան կ՛ունենայ միայն օդային փոխադրութեան հինցած համակարգ, ինչպէս նաեւ՝ ռազմական թոյլ ուժ: Այնուամենայնիւ, վերջին օրերուն Թուրքիոյ ղեկավարութիւնը վախնալով՝ հրաժարեցաւ ֆրանսական ապրանքները պոյքոթի ենթարկելու իր ճոռոմ սպառնալիքներէն, երբ հասկցաւ, թէ Առեւտուրի համաշխարհային կազմակերպութիւնը խիստ պատիժներ պիտի կիրառէ Թուրքիոյ դէմ, եթէ վերջինս խախտէ իր անդամակցութեան պայմանները:

Անդրադառնալով եկեղեցիները վերադարձնելու ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու տան ընդունած բանաձեւին՝ Թուրքիոյ կառավարութիւնը եւ անոր լոպիիստական մեծածախս ընկերութիւնները ամբողջութեամբ անպատրաստ էին դիմակայելու նման զգայուն հարց մը: Անոնք մեծ փորձառութիւն ձեռք բերած են Հայոց Ցեղասպանութեան բանաձեւերը տապալելու հարցով, սակայն ոչ մէկ գաղափար ունէին այն մասին, թէ ինչպէ՛ս պայքարին այսպիսի օրինագիծի դէմ, որով կը պահանջուէր վերադարձնել եկեղեցիները եւ այլ կալուածներ իրենց համապատասխան քրիստոնէական համայնքներուն: Հետեւաբար, բանաձեւը ընդունուեցաւ ձայներու 43-1 յարաբերակցութեամբ, Ներկայացուցիչներու տան Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնաժողովին եւ բոլոր անդամներու աւելի քան երկու երրորդ ձայներով: Առաջին անգամ ԱՄՆ Քոնկրեսը պաշտօնապէս յայտարարեց, թէ կը պահանջէ, որ Թուրքիան վերականգնէ Ցեղասպանութեան զոհերուն իրաւունքները, այլ ոչ թէ պարզապէս ճանչնայ Ցեղասպանութիւնը: Գալիք տարիներուն եւ ամիսներուն, հայերը միջազգային կազմակերպութիւններուն, բազմաթիւ երկիրներու խորհրդարաններուն, ինչպէս նաեւ ինքնի՛ն Թուրքիոյ կառավարութեան պիտի ներկայացնեն իրենց պահանջներուն ամբողջական ցանկը:

Երրորդ դրական զարգացումը տեղի ունեցաւ Իսրայէլի մէջ, երբ Քնեսեթի Կրթութեան հարցերով յանձնաժողովը, աննախադէպօրէն՝ երեք ժամ տեւողութեամբ հանրային լսումներ ունեցաւ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին, հակառակ Թուրքիոյ, իրեն քծնող Ատրպէյճանին եւ Նեթանիահուի կառավարութեան ճնշումին: Պատկերասփիւռներու խցիկներուն առջեւ եւ ոչ թէ փակ դռներու ետին կայացած այս քննարկումը, կ՛ակնկալուի, որ պիտի շարունակուի աւելի ուշ: Իսրայէլի կառավարութեան պատիւ չի բերեր, որ ան շարունակէ խափանել Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը՝ յուսալով, որ կրկին պիտի շահի Թուրքիոյ վստահութիւնը եւ զինակցութիւնը: Զանգուածային սպանութիւններ իրականացնողի մը հետ քաղաքական խաղեր խաղալու փոխարէն, նախընտրելի է, որ Նեթանիահուի կառավարութիւնը ճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը՝ յանուն ի՛ր իսկ հեղինակութեան:

Վերջին նպաստաւոր զարգացումը ԱՄՆ Դաշնակցային դատարանին կողմէ՝ Թուրքիոյ կառավարութեան դէմ երկու հայցերով հաւանական հեռակայ վճիռ արձակելն է. այդ վճիռով կը պահանջուի հատուցում կատարել Ցեղասպանութեան ժամանակ առգրաւուած հայկական կալուածներուն դիմաց: Նման վճիռ մը խիստ զգուշացում պիտի ըլլայ Թուրքիոյ իշխանութիւններուն, առ այն, որ անոնք այլեւս չեն կրնար վայելել Ցեղասպանութեան զոհերու արիւնոտ դրամներէն ստացուած ու անարդարօրէն վաստակած գումարները:

2015ին սպասուելիք հայկական «ցունամի»էն տակաւին շատ առաջ, Թուրքիան շարունակաբար կը բախի ճնշումներու, որոնք կ՛առնչուին մարդու իրաւունքներուն նկատմամբ աւելի մեծ յարգանքի, քիւրտերու ինքնիշխանութեան, ինչպէս նաեւ հայկական աւելի խիստ պահանջներու, միաժամանակ ունենալով լուրջ խնդիրներ գրեթէ իր բոլոր հարեւաններուն հետ: Ներքին եւ արտաքին լուրջ մարտահրաւէրներով ծանրաբեռնուած թրքական վարչակարգը, նուազ վտանգ կը սպառնայ թէ՛ իր բնակչութեան եւ թէ իր հարեւաններուն, եւ շատ հաւանական է, որ լուծէ անցեալի անարդարութիւնները եւ ներկայի հակամարտութիւնները:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Թուրքիան մեծ պարտութիւն կրեց անցեալ շաբաթ, երբ ԱՄՆ Քոնկրեսի Ներկայացուցիչներու տունը ձայներու ճնշող մեծամասնութեամբ նշանակալից բանաձեւ մը ընդունեց՝ կոչ ընելով Թուրքիոյ կառավարութեան, որ վերադարձնէ բռնագրաւուած աւելի քան 2000 քրիստոնէական եկեղեցիներն ու այլ կալուածներ «իրենց օրինական տէրերուն»:

Այս յաղթանակը յատկապէս նշանակալից է, որովհետեւ անիկա տեղի կ՛ունենայ ճիշդ այն ժամանակ, երբ Թուրքիոյ հեղինակութիւնը հասած է իր գագաթնակէտին թէ՛ տարածաշրջանին մէջ եւ թէ միջազգայնօրէն: Սակայն, հակառակ քաղաքական եւ տնտեսական իր հզօր ուժին, ո՛չ թրքական վարչակարգր, ոչ ալ անոր հզօր լոպիիստները կրցան բացայայտ կերպով դէմ դնել Քոնկրեսին ընդունած բանաձեւին, որ կոչուած էր պաշտպանելու Թուրքիոյ մէջ քրիստոնէական փոքրամասնութիւններու կրօնական իրաւունքները: Այս է պատճառը, որ բանաձեւը, երբ առաջին անգամ Յուլիս 20ին ներկայացուեցաւ Ներկայացուցիչներու տան Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնախումբին՝ իբրեւ արտաքին գործոց նախարարութեան Արտաքին յարաբերութիւններու լիազօրման որոշումի փոփոխութիւն, անիկա հեշտութեամբ ընդունուեցաւ ձայներու 43-1 յարաբերակցութեամբ:

Դեկտեմբեր 13ին, մինչ բանաձեւը կը դրուէր քուէարկութեան Ներկայացուցիչներու տան մէջ, արտաքին գործոց նախարարութիւնը Թուրքիոյ խնդրանքով զգոյշ, սակայն ապարդիւն փորձ կատարեց՝ խոչընդոտելու համար բանաձեւին ընդունումը: Թուրք-ամերիկեան կազմակերպութիւնները նաեւ քարոզչական ձախող պայքար մը մղեցին բանաձեւին դէմ: Ներկայացուցիչներու տան ե՛ւ Հանրապետական մեծամասնական, ե՛ւ Դեմոկրատական փոքրամասնական կուսակցութեանց անդամները ուշադրութիւն չդարձուցին այդ կազմակերպութիւններուն մերժողական պահանջներուն: Այս երկկուսակցական ուժեղ համախմբումը յաջողութեամբ հաւաքեց բանաձեւի ընդունման համար պահանջուած Ներկայացուցիչներու տան ձայներուն երկու-երրորդը, ինչ որ դժուար յաղթահարելի խոչընդոտ մըն էր, քանի որ միջնորդութիւնը ներկայացուած էր խորհրդարանական յատուկ ընթացակարգով մը, որ յայնտի է «Կասեցման օրացոյց» անունով:

Թուրքիոյ կառավարութիւնը եւ իր լոպիիստական մեծածախս ընկերութիւնները ամօթալի կացութեան մատնուեցան, երբ Քոնկրեսի 435 անդամներէն միայն մէկը խօսեցաւ եւ քուէարկեց բանաձեւին դէմ: Աւելի՛ն, Քոնկրեսի Թուրք-ամերիկեան բարեկամութեան խումբի համանախագահ Էտ Ուիթֆիլտ (Հ. Քընթաքի) պատրաստակամութեամբ ընդունեց, որ «ոչ շատերը դէմ պիտի ըլլան այս բանաձեւին»: Ապա ան աւելցուց. «Բանաձեւին ներկայացումը ինքնին, ոեւէ անաչառ դիտորդի մը մօտ կը ձգէ այն տպաւորութիւնը, որ կրօնական ազատութիւնը Թուրքիոյ մէջ կը խախտուի շարունակաբար»: Քանի մը վայրկեան նիւթէն շեղելէ ետք, առանց իմանալու թէ ինչպէ՛ս աւարտէ իր խօսքը, քոնկրեսական Ուիթֆիլտ իր խօսքին մնացած ժամանակը տրամադրեց իր հակառակորդներուն՝ բանաձեւի կողմնակիցներուն:

Նման աղիտալի պարտութենէ ետք, Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնը այլ ոչինչ կրնար ընել, քան արտայայտել իր հիասթափութիւնը: Ասիկա Թուրքիոյ բնորոշ գործելակերպ է. ի սկզբանէ մեծ ուժ գործադրել եւ սպառնալիքներ ներկայացնել՝ անբարենպաստ որոշումէ խուսափելու համար, եւ պարտուելէ ետք միայն, բանաձեւը որակել անկարեւոր՝ թաքցնելու համար իր ամօթալի պարտութիւնը: Եթէ Թուրքիոյ կառավարութիւնը կարեւորութիւն չէր տար այդ բանաձեւին, ապա ինչո՞ւ ամբողջ աշխարհը իրարու խառնեց՝ փորձելով զայն տապալել:

Միամիտ հանրութիւնը ապակողմնորոշելու համար, թուրք պաշտօնատարները պնդեցին, թէ բանաձեւը ընդունուած է երկուքի դէմ մէկ քուէով, առանց բացատրելու, թէ բերանացի քուէարկութեան ընթացքին Ներկայացուցիչներու տան անդամներէն շատերը սովորաբար սրահին մէջ ներկայ չեն ըլլար: Երբ երկու կողմերու ղեկավարները կը համաձայնին որեւէ հարցի մը շուրջ, միայն քանի մը անդամ ներկայ կ՛ըլլայ եւ կ՛ընդունի այդ բանաձեւը: Թրքական իշխանութիւնները պէտք է պատասխանեն հիմնական հարցումի մը, թէ՝ ինչո՞ւ 435 քոնկրեսականներէն միայն մէկը դէմ քուէարկած է բանաձեւին: Այս փաստը կը վկայէ, թէ «Օսմանեան նոր կայսրը մերկ է»:

Թէեւ այս բանաձեւը պարտադիր ուժ չունի, քանի տակաւին չէ ներկայացուած Ծերակոյտին եւ չէ ստորագրուած նախագահին կողմէ, ասիկա արդէն իսկ զգալի յառաջընթաց է Թուրքիա ապրող քրիստոնեայ բոլոր փոքրամասնութիւններուն համար, որոնց կալուածները բռնագրաւուած են տասնամեակներ շարունակ: Ոգեւորուելով այս դրական յառաջընացով՝ հայկական, ասորիական եւ յունական համայնքերը պիտի շարունակեն իրենց աշխոյժ համագործակցութիւնը եւ ճնշում պիտի գործադրեն Թուրքիոյ վրայ՝ իրենց պատմական իրաւունքները վերականգնելու համար:

Ասիկա առաջին անգամն է, որ աշխարհասփիւռ հայութեան համար ԱՄՆի Քոնկրեսը Թուրքիայէն հատուցում պահանջեց, այլ ոչ թէ սոսկ Ցեղասպանութեան ճանաչում: Այս բանաձեւը կրնայ խթան հանդիսանալ միւս երկիրներուն եւ միջազգային կազմակերպութիւններուն, որ անոնք ալ հետեւելով այս օրինակին՝ Թուրքիոյ մէջ իրաւուքներու վերականգնում պահանջեն: Այսուհետեւ, թրքական կառավարութիւնը պէտք է շատ աւելի զգոյշ ըլլայ, երբ այդ իրաւունքները կ՛ոտնահարէ՝ քաջ գիտակցելով, որ միջազգային համայնքը աչալուրջ կը հետեւի իր կողմէ շարունակաբար իրականացուող խախտումներուն:

Այս բանաձեւին յաջող ընդունումը պիտի ոգեւորէ աշխարհասփիւռ հայերը շարունակելու իրենց պայքարը՝ յանուն Ցեղասպանութեան հետեւանքով յառաջացած կորուստներու վերականգնման: Ցաւօք, Հայաստանի մէջ ոեւէ մէկ հոգեւորական կամ պաշտօնատար, որեւէ յայտարարութիւն չկատարեց այս կարեւոր հարցին կապակցութեամբ, կարծէք թէ հայկական եկեղեցիներուն ճակատագիրը զիրենք չի հետաքրքրեր: Արդեօ՞ք հայերուն լաւագոյն շահերէն չի բխիր որ Հայաստանը Սփիւռքին հետ միասնաբար փոխհատուցում պահանջէ՝ հաշուի առնելով մանաւանդ նախագահ Սարգսեանի՝ վերջերս Ֆրանսայի Մարսէյ քաղաքին մէջ կատարած յայտարարութիւնը, որով «արդարութիւն» կը պահանջէր Թուրքիայէն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Նախագահ Սարգսեան Ֆրանսայի Մարսէյ քաղաքին մէջ հանդէս եկաւ կարեւոր ելոյթով մը, որուն ընթացքին ան ներկայացուց Թուրքիայէն Հայաստանի պահանջներու բաւարարման նոր ռազմավարութիւն մը: Մինչ այսօր, Հայաստանի կառավարութիւնը կը պահանջէր Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը միայն:

Առաջին անգամն ըլլալով է որ նախագահը խօսեցաւ Հայաստանի՝ «արդարութեան» պահանջին մասին: Վստահ ըլլալու համար, որ իր պատգամը լսելի եւ հասկանալի պիտի դառնայ, ան կրկնեց «արդարութիւն» բառը երեք անգամ, երեք առանձին նախադասութիւններով.

- «Հայ ժողովրդի իւրաքանչիւր ներկայացուցիչ, որտեղ էլ նա լինի՝ Հայաստանում, Արցախում կամ Սփիւռքում, պահանջում է արդարութիւն»:

- «Մենք այնքա՛ն ուժեղ էինք, որ կարողացանք վերապրել Մեծ Եղեռնը, եւ ոչ պակաս ուժ ունենք, որպէսզի պահանջենք արդարութիւն»: Նախագահը «Հայոց Ցեղասպանութիւն» բառը վեց անգամ օգտագործեց իր ելոյթի տարբեր մասերով:

- «Դա ոչ թէ վրէժի, այլ արդարութեան ցնծութեան լուր էր», ըսաւ նախագահ Սարգսեան, նկարագրելով 1921ին Մարսէյի հայերուն ցնծութիւնը, երբ լսեցին Գերմանիոյ դատարանին կողմէ Թալէաթի սպաննողին՝ Սողոմոն Թեհլիրեանի, արդարացման լուրը:

Զարմանալիօրէն, ոչ մէկ քաղաքական մեկնաբան Հայաստանի ու Թուրքիոյ մէջ կամ այլուր, ուշադրութեան արժանացուց նախագահ Սարգսեանի կողմէ նշուած մօտեցման զգալի փոփոխութեան: Ցեղասպանութեան զոհերուն համար «արդարութիւն» հայցելը ունի բոլորովին այլ նպատակ, քան՝ Ցեղասպանութեան պարզ ճանաչումը: Այս պարունակին մէջ, «արդարութիւն» բառը կը ներառէ շարք մը վնասներու փոխհատուցում՝ պահանջելով վերահաստատել եւ վերադարձնել կողոպտուած բոլոր հարստութիւնները, առգրաւուած կալուածները եւ գրաւուած տարածքները:

Թուրքիոյ առջեւ աւելի համապարփակ պահանջներ դնելով՝ նախագահ Սարգսեան յայտնեց իր համոզումը, թէ պիտի գայ այն օրը, երբ Թուրքիոյ ղեկավարները պիտի ընդունին իրենց նախնիներուն կողմէ իրագործուած զանգուածային յանցագործութիւններուն իրողութիւնը. «Մենք վստահ ենք, որ Թուրքիան պիտի զղջայ: Դա ո՛չ նախապայման է, ո՛չ էլ վրէժխնդրութեանը յագուրդ տալու ձգտում: Թուրքիան պէտք է առերեսուի իր պատմութեան հետ: Երբեւէ Թուրքիայի ղեկավարութիւնը կարող է ուժ գտնել եւ վերարժեւորել իր մօտեցումները՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հանդէպ: Մեր դիրքորոշումը չի փոխուել, եւ այն յստակ է: Մենք պատրաստ ենք Թուրքիայի հետ ունենալ բնականոն յարաբերութիւններ, ինչպէս վայել է հարեւան երկրներին: Այդպիսի հարեւան երկրներ էին, օրինակ՝ Լեհաստանը եւ Գերմանիան, որի քանցլեր (վարչապետ) Ուիլի Պրանթ, գիտակցելով իր երկրի գործած յանցանքը՝ ծնկի էր իջել Վարշաւայի գետտոյում (Կեթթօ): Վաղ թէ ուշ, իրեն եւրոպական երկիր համարող Թուրքիան կ՛ունենայ եւրոպական լինելուն յարիր ղեկավարութիւն, որը գլուխ կը խոնարհի Ծիծեռնակաբերդում: Աւելի լաւ է՝ վաղ, բայց դա Թուրքիայի ժողովրդի գործն է: Մենք նրանց ոչինչ չենք պարտադրում. դա իրենք պէտք է անեն՝ յանուն թուրք ժողովրդի, ինչպէս որ Ուիլի Պրանթը դա արեց՝ յանուն գերմանացիների»:

Եւրոմիութեան հարցերով Թուրքիոյ նախարար Էկեմեն Պաղըշ, հաւանաբար չհասկնալով նախագահ Սարգսեանի կողմէ «արդարութեան» պահանջի հեռանկարային հետեւանքները՝ զայրացած արձագանգեց ՀՀ նախագահի խօսքերուն: Պաղըշ մեծամտօրէն նշեց. «Ոչ ոք կրնայ ծունկի բերել թուրք ժողովուրդը: Ընդհակառակը, թուրք ժողովուրդը շատ լաւ գիտէ ինչպէ՛ս ծունկի բերել նման անգիտակից յայտարարութիւններ ընողները»:

Ես ամբողջութեամբ կողմնակից եմ նախագահ Սարգսեանի՝ Թուրքիոյ նկատմամբ պահանջատիրական նոր մօտեցումին: Ես յօդուածներուս, ելոյթներուս, հարցազրոյցներուս եւ առանձին հանդիպումներուս ընթացքին, բազմիցս կոչ ըրած եմ Հայաստանի ղեկավարներուն, որ անոնք Թուրքիայէն «արդարութիւն» պահանջեն, այլ ոչ թէ պարզապէս՝ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչում: Այս թեմայով յօդուածներէս մէկը՝ «Ցեղասպանութեան Ճանաչումը Եւ Արդարութեան Պահանջը», անցեալ տարի լոյս տեսաւ Լոս Անճելըսի «Լոյոլա» իրաւաբանական համալսարանի «The International & Comparative» պարբերաթերթին մէջ:

Նախընտրելի է, որ Հայաստան Թուրքիոյ ներկայացնէ իր պահանջները «արդարութեան» տեսանկիւնէն՝ խուսափելու համար հզօր եւ սպառնալից հարեւանի մը պաշտօնապէս հողային պահանջներ ներկայացնելու վտանգէն: Այնուամենայնիւ, «արդարութեան պահանջ»ը ծածկագիր է կամ սղագրութիւն՝ Թուրքիայէն համապարփակ հայկական պահանջներուն: Նոյնիսկ Թուրքիոյ ժխտողապաշտ ղեկավարները չեն համարձակիր վիճարկել «արդարութեան» համընդհանուր ընդունուած հասկացութիւնը, օրէնքի գերակայութեան եւ յատկապէս միջազգային իրաւունքի հիման վրայ:

Թէեւ Մարսէյի մէջ նախագահ Սարգսեանի խօսքերը բարձր գովասանքի արժանացան, կը մնայ տեսնել, թէ ինչպէ՛ս կեանքի պիտի կոչուի Հայոց Ցեղասպանութեան համար արդարութիւն պահանջող այս նոր հայեցակարգը: Ինչպիսի՞ գործնական քայլերու պիտի ձեռնարկէ ՀՀ կառավարութիւնը, մանաւանդ ՀՀ արտաքին գործոց նախարարութիւնը, Թուրքիայէն արդարութիւն պահանջելու ուղղութեամբ: Արդեօ՞ք Հայաստանը պիտի պաշտպանէ Սփիւռքի հայկական համայնքներուն կողմէ ԱՄՆի եւ Եւրոպական դատարաններուն մէջ Թուրքիոյ դէմ բացուած դատավարութիւնները՝ պահանջելով Ցեղասպանութեան զոհերու կորուստներուն փոխհատուցումը, կամ արդեօ՞ք Հայաստանը պիտի բանայ իր սեփական դատը Թուրքիոյ հանրապետութեան դէմ, Միջազգային դատարանին մէջ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցեալ տարի Լոս Անճելըսի Դաշնակցային դատարանը երկու առանձին հայց ներկայացուցած է՝ ընդդէմ Թուրքիոյ Հանրապետութեան եւ անոր երկու մեծ դրամատուներուն, 1915ի Ցեղասպանութենէն ետք հայերէն գրաւուած կալուածներուն դիմաց փոխհատուցում պահանջելով:

Առաջինը խմբային հայց էր, որով կը պահանջուէր միլիառաւոր տոլարներու հասնող գումարներ՝ Թուրքիոյ հանրապետութենէն, «Ziraat» դրամատունէն եւ Թուրքիոյ Կեդրոնական դրամատունէն, որոնք անարդարօրէն հարստացած էին Ցեղասպանութեան ժամանակ տեղահանուած եւ կոտորուած հայերուն պատկանող գոյքերու իւրացումով:

Երկրորդ դատական գործով, որ յարուցուած էր երեք ամերիկահայերու կողմէ, կը պահանջուէր 64 միլիոն տոլար՝ Ատանայի ու Թուրքիոյ մէջ գրաւուած կալուածներուն դիմաց, առաւել քանի մը միլիոն՝ անցած 60 տարիներուն ընթացքին ԱՄՆի կառավարութեան կողմէ կատարուած վարձավճարներուն եւ անոնց կուտակուած տոկոսագումարներուն դիմաց, որոնք վճարուած են հայ հայցուորներու ընտանիքներուն պատկանող հողին վրայ կառուցուած «Ինչիրլիք» ռազմակայանի օգտագործման համար:

Երբ այս երկու դատական գործերը յարուցուեցան, Թուրքիոյ կառավարութիւնը եւ իր երկու դրամատուները ծաղրեցին այդ մեղադրանքները՝ պնդելով, որ ԱՄՆի դատարանները իրաւունք չունին դատելու ուրիշ կառավարութիւններու գործողութիւնները: Դատավարութիւնները արգելափակելու համար, թրքական կողմը չընդունեց իրաւական փաստաթուղթերը, որոնք դատական գործին ընթացք տալու առաջին քայլը կը համարուին: Երկար ժամանակ մուկ ու կատու խաղալէ ետք, թուրք պաշտօնատարները վերջապէս ստացան դատարանի փաստաթուղթերը, զորս անոնց փոխանցուեցան Անգարայի մօտ ԱՄՆ դեսպանատանին միջոցով՝ արտաքին գործոց նախարարութեան պահանջով:

Դժկամութեամբ ընդունելով դատարանին թուղթերը՝ Թուրքիոյ հանրապետութիւնը հրաժարեցաւ ներկայանալէ ԱՄՆ դաշնակցային դատարան, հակառակ արտաքին գործոց նախարարութեան զգուշացումներուն, որ դատարան չներկայանալու պարագային՝ դատարանը կրնայ վճիռ արձակել իրենց բացակայութեան: Այնուամենայնիւ, Թուրքիոյ դրամատուները, վախնալով նման ճակատագիրէ մը՝ շտապեցին ներկայանալ դատարան եւ ներկայացուցին միջնորդութիւն մը՝ դատական գործերը կասեցնելու պահանջով:

Իրենց կողմէ ներկայացուած դիմումներուն մէջ, դրամատուները հանդէս եկան զանազան առարկութիւններով՝ պնդելով, որ ԱՄՆ դատարանները չունին նման իրաւասութիւն, որովհետեւ թրքական կողմը ունի ինքնիշխանութեան անձեռնմխելիութիւն: Անոնք պն-դեցին, որ դատական գործերը պէտք չէ շարունակել, քանի որ գոյութիւն ունի 1934ի Անգարայի համաձայնագիրը, «Քաղաքական հարցի տոքթրին»ը, ԱՄՆ-Թուրքիա յարաբերութիւններու սպառնալիքը, ինչպէս նաեւ գոյութիւն չունին բաւարար ապացոյցներ, թէ հայցուորները գրաւուած գոյքերու սեփականատէրերուն ժառանգորդներն են, իսկ վաղեմութեան ժամկէտը եւս անցած է:

Զարմանալիօրէն, թրքական դրամատուները ընդունեցին, որ նոյնիսկ եթէ Թուրքիոյ հանրապետութիւնը գրաւած է հայկական կալուածքները, ապա միջազգային իրաւունքը կը բացառէ նմանատիպ հայցերու ներկայացումը, քանի որ Թուրքիան խլած է «կալուածներ ի՛ր իսկ քաղաքացիներէն»:

Դրամատուներու փաստաբանները խայտառակ առաջարկ մը տուին՝ պահանջելով, որ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու կտակները ստուգուին, որոշելու համար գրաւուած կալուածներուն օրինական ժառանգորդները: Զոհերու կտակի բացակայութեան պարագային, փաստաբանները առաջարկեցին ուսումնասիրել համապատասխան օրէնքներ՝ տեսնելու համար, թէ որոնք իրականութեան մէջ իրաւունք ունին ստանալու այդ կալուածները:

Որպէս հայցուոր հանդէս եկող հայկական կողմի փաստաբանները հակառակեցան թրքական առարկութիւններուն եւ դատարանէն խնդրեցին մերժել այդ միջնորդութիւնը: Հայցուորները պնդեցին, որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու «Ziraat» դրամատան մասնաճիւղը առեւտրային անձնական դրամատուն է եւ ոչ մէկ պատճառ ունի ինքնիշխանութեան անձեռնմխելիութեան իրաւունքը վայելելու: Աւելին՝ «Ցեղասպանութիւնը կամ գոյքի թալանը երբեք չի կրնար համարուիլ պետութեան մը կողմէ օրինական գործողութիւն: Ատիկա քաղաքականութեան հետ ոչ մէկ կապ ունի, քանի որ այս գործին նպատակն է՝ վերադարձնել հաւատարմագրային կառավարումով տնօրինուող գոյքի վաճառքէն եւ (կամ) վարձակալութենէն ստացուած անիրաւացի բարիքները: Ի վերջոյ, տուեալ պարագային չի կիրառուիր վաղեմութեան ժամկէտը, քանի որ գոյքերը կը տնօրինուին հաւատարմագրային կառավարումով, եւ զանոնք չվերադարձնելը կը շառունակէ վնաս պատճառել»: Փաստաբանները նաեւ պնդեցին, թէ վաղեմութեան ժամկէտը չի կիրառուիր պատերազմական յանցագործութիւններու կամ մարդկութեան դէմ գործուած յանցագործութիւններու պարագային:

Հակասելով դրամատուներու պնդումներուն՝ խմբական հայցի գործով փաստաբանները պնդեցին, որ արտաքին ինքնիշխան անձեռնմխելիութեան օրէնքը չի բացառեր Միացեալ Նահանգներու մէջ տնտեսական գործունէութիւն իրականացնող օտարեր անձերու քրէական հետապնդումը, զոր իրականացուցած է թէ՛ Թուրքիոյ հանրապետութիւնը եւ թէ այդ երկու դրամատուները՝ տարիներ շարունակ:

Հայկական կողմի փաստաբանները պնդեցին նաեւ, որ թուրք դատապաշտպանները սուտ պնդումներ կատարած են ըսելով, որ միջազգային օրէնքը ի զօրու չէ օտար պետութիւններու «իրենց քաղաքացիներուն նկատմամբ իրականացուած յանցանքներուն նկատմամբ», ընդհակառակն, «միջազգային իրաւունքը կ՛արգիլէ պետութիւններուն իւրացնել քաղաքացիներու գոյքը ցեղասպանութեան եւ մարդկային իրաւունքներու խախտումներու պարագային»:

Լսումը նախատեսուած է Դեկտեմբերի 19ին, որոշելու համար թրքական դրամատուներու երկու դատական գործերը կասեցնելու միջնորդութեան հարցը: Եթէ դատարանը մերժէ թրքական միջնորդութիւնը եւ հայկական կողմը յաղթէ հերթական դատավարութեան ընթացքին, ապա դատարանը կրնայ որոշում կայացնել, որ երկու դրամատուներու ԱՄՆու գոյքերը գրաւուին հայցի արժէքին չափով եւ յանձնուին Հայոց Ցեղասպանութեան իրաւազուրկ զոհերու ժառանգորդներուն՝ իբրեւ արդարացի փոխհատուցում:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցեալ շաբաթ մեծ խառնաշփոթ ստեղծուեցաւ թուրք հասարակութեան մօտ, երբ վարչապետ Էրտողան անսպասելիօրէն ներողութիւն խնդրեց 1930ական թուականներուն Թուրքիոյ հարաւ-արեւելքը քիւրտերու դէմ կատարուած կոտորածներուն համար, որոնց մասին մինչ օրս արգիլուած էր խօսիլ:

Քիւրտերու կոտորածներուն եւ Հայերու Ցեղասպանութեան միջեւ քանի մը բացայայտ նմանութիւններ կան: Ապստամբութիւնը ճնշելու քօղին տակ, Թուրքիոյ կառավարութիւնը, Քեմալ Աթաթիւրքի գլխաւորութեամբ, հրամայեց սպաննել եւ տեղահան ընել տասնեակ հազարաւոր ալաուի քիւրտեր Տերսիմէն, որ ներկայիս յայտնի է Թունճելի անունով: Թրքական ռազմական ինքնաթիռները ռմբակոծեցին եւ թունաւոր կազեր արձակեցին լեռնային քարանձաւներու մէջ պատսպարուած քիւրտերու վրայ:

Հեգնականը այն է, որ ռմբակոծութիւններուն կը մասնակցէր Սապիհա Քէօքչեն՝ Թուրքիոյ առաջին կին օդաչուն, որ Աթաթիւրքի կողմէ որդեգրուած հայ որբուհի մըն էր: Քէօքչեն, անգիտակցաբար, մասնակից եղաւ ոչ միայն քիւրտերու, այլեւ 1915 թուականի Ցեղասպանութենէն մազապուրծ եղած եւ Տերսիմի մեկուսացուած շրջանին մէջ ապաստանած իր ազգակիցներու ոչնչացման:

Տերսիմի կոտորածներու անակնկալ ճանաչումով, Էրտողան ոչ թէ անկեղծ ցանկութիւն ունէր ջուրի երես հանել պետութեան կողմէ իրականացուած յանցագործութիւնը, որ կը թաքցուէր երկար տարիներէ ի վեր, այլեւ նպատակ ունէր վարկաբեկել իրեն հակառակորդ քաղաքական մրցակիցին՝ Քեմալ Քըլըչտարօղլուին, որուն գլխաւորած Հանրապետական ժողովրդային կուսակցութիւնը (ՀԺԿ) կանգնած էր իշխանութեան գլուխը, երբ քիւրտերու նկատմամբ իրականացան նշեալ վայրագութիւնները:

Էրտողան խորամանկօրէն յաջողեցաւ ձեռք բերել հասարակական մեծ համակրանք, մասնաւորապէս երբ Քըլըչտարօղլու, որպէս բնիկ տերսիմցի, կորսնցուցած ըլլալով իր ընտանիքէն շատ անդամներ՝ մերժեց շրջել ՀԺԿի երկարամեայ մօտեցումը՝ թաքցուած կոտորածները բացայայտելու մէջ:

Տեսնելով իր մրցակիցին աւելի մեծ հարուած հասցնելու հնարաւորութիւնը՝ վարչապետ Էրտողան ելոյթ ունեցաւ պարկերասփիւռէն՝ պետական արխիւներէն երեւան բերելով շարք մը կարեւոր փաստաթուղթեր, որոնք կը ներկայացնէին քիւրտ տղամարդոց նկատմամբ իրականացած դաժան խոշտանգումներուն մանրամասնութիւնները, կանանց բռնաբարութիւններն ու երեխաներու անդամահատումը: Թատերականօրէն, ան պատռեց Տերսիմի կոտորածներուն նուիրուած կառավարութեան կեղծ զեկոյցը:

Ի պատասխան Էրտողանի յարձակումներուն, Քըլըչտարօղլու վերջապէս հանդէս եկաւ անակնկալ յայտարարութեամբ մը: Թէեւ ան մերժած է ճանչնալ Տերսիմի ջարդերը, այնուամենայնիւ, ան յայտարարեց, թէ ներողութիւն խնդրելը բաւարար չէ: Ան Էրտողանէն պահանջեց բացայայտել այս հարցին առնչութեամբ արխիւին մէջ գոյութիւն ունեցող բոլոր փաստաթուղթերը, եւ վերադարձնել քիւրտերէն առգրաւուած գոյքը:

Վարչապետին անակնկալ ներողութիւնը Թուրքիայէն ներս մեծ բանավէճի առիթ դարձաւ: Լրատուական միջոցներու որոշ մեկնաբաններ, Էրտողանի կողմէ Տերսիմի կոտորածներուն ճանաչումը դիտեցին որպէս ոչ միայն միլիոնաւոր ալաուի ընտրողներու կողմէ Քըլըչտարօղլուին ցուցաբերուած աջակցութիւնը խոչընդոտելու, այլեւ Աթաթիւրքի ժառանգութիւնը արժեզրկելու փորձ: Այլ վերլուծաբաններ յոյսի նշոյլներ տեսան այն գծով, որ Էրտողան կը պատրաստուի ճանչնալու Թուրքիոյ պատմութեան մնացեալ մութ դրուագները՝ ներառեալ Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

Քըլըչտարօղլու, իր կարգին, փորձեց Էրտողանը վարկաբեկել՝ զայն մեղադրելով որ կը պատրաստուի ճանչնալու Հայոց Ցեղասպանութիւնը՝ անոր մտածելակերպը նոյնացնելով սփիւռքահայերու մտածելակերպին: Էրտողան անմիջապէս հակադարձեց՝ այդ համեմատութիւնը իբրեւ վիրաւորանք ընդունելով իր անձին նկատմամբ, նաեւ խստօրէն յանդիմանեց եւ զգուշացուց իր քաղաքական հակառակորդը, որ նման զուգահեռներ չգծէ:

Էրտողանի ցեղապաշտական արձագանգը լաւ չընդունուեցաւ անոնց կողմէ, որոնք կը պնդէին, թէ «հրաշագործ ճենը դուրս եկած է շիշէն», յուսալով, որ քիւրտերուն ուղղուած վարչապետին ներողութիւնը նախադէպ պիտի ըլլայ Թուրքիոյ կողմէ Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերջնականապէս ճանչնալու համար: Տերսիմի կոտորածներուն ուղղութեամբ վարչապետին կողմէ կատարուած աղաւաղուած յայտարարութիւնները ուշադիր ուսումնասիրելով, չես կրնար չնկատել անոնց ահաւոր նմանութիւնները Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ Թուրքիոյ ժխտողական տեսակէտներուն: Անոնք են՝

1- Նուազեցնել քիւրտերու զոհերուն թիւը տասնեակ հազարաւորներէն մինչեւ 13,800ի.

2- Քիւրտերուն ջարդերը նկարագրել պարզապէս որպէս «սպանութիւն» կամ՝ «դէպքեր».

3- «Սպանութիւններ»ուն մեղքի բաժինը բեռցնել աւելի շատ հակառակորդ քաղաքական կուսակցութեան ուսերուն, քան՝ Թուրքիոյ պետութեան.

4- Ոչ մէն փոխհատուցում առաջարկել քիւրտ զոհերու ժառանգորդներուն:

Բոլոր անոնք, որոնք միամիտ յոյսեր կը փայփայեն այն մասին, թէ Էրտողան շուտով հանդէս պիտի գայ նմանատիպ ներողութեամբ մը Հայոց Ցեղասպանութեան կապակցութեամբ, վստահաբար պիտի յուսախաբուին: Իրականութեան մէջ, Թուրքիոյ ներողութիւնը աւելի շատ պիտի վնասէ Հայկական հարցը, քանի որ անիկա կը յուսալքէ որոշ հայեր Թուրքիայէն փոխհատուցում պահանջելու հարցով, կ՛ապակողմնորոշէ միջազգային համայնքը՝ մղելով անոր մտածելու, թէ հայերուն պահանջները այժմ ամբողջութեամբ բաւարարուած են, եւ այդպիսով՝ հայերը կը զրկուին հետագային իրենց Ազգային դատին համար քաղաքական աջակցութիւն ստանալէ:

Աւելին, եթէ Էրտողան ներողութիւն խնդրէ Հայոց Ցեղասպանութեան համար, ապա միջազգային համայնքը անոր գովքը պիտի հիւսէ, պիտի առաջադրէ անոր թեկնածութիւնը Նոպէլեան խաղաղութեան մրցանակին, եւ պիտի աջակցի Եւրոպական Միութեան մէջ Թուրքիոյ թեկնածութեան:

Միջազգային համայնքը պէտք է փոխարէնը պահանջէ, որ Էրտողան ամբողջութեամբ ճանչնայ հայերու, ասորիներու, յոյներու եւ քիւրտերու ցեղասպանութիւնը, հանդէս գայ անկեղծ ներողութեամբ, փոխհատուցում առաջարկէ եւ վերադարձնէ առգրաւուած կալուածները միլիոնաւոր անմեղ զոհերու ժառանգորդներուն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Որոշումը որդեգրուեցաւ 122 թեր, 13 դէմ եւ 41 ձեռնպահ քուէներով։ Որոշումին թեր քուէարկած երկիրներուն շարքին են Պահրէյնը, Յորդանանը, Քուէյթը, Մարոքը, Քաթարը, Սէուտական Արաբիան եւ Եգիպտոսը։

Իր կարգին, Ռուսիոյ խորհրդարանի արտաքին յարաբերութեանց յանձնախումբի նախագահ Միխայիլ Մարկիլով դէմ արտայայտուեցաւ Սուրիոյ ներքին հարցերուն արտաքին միջամտութեանց՝ յայտնելով, որ սուրիացի ժողովուրդը երկխօսութեան միջոցաւ կրնայ տագնապը լուծել։ Մարկիլով քննադատեց իշխանութեան հետ երկխօսութիւնը մերժող ընդդիմութեան կեցուածքը՝ յայտնելով, որ «քաղաքական տագնապը լուծել կարելի չէ, եթէ առնչակից կողմերը մերժեն զիրար լսել»։

Միւս կողմէ, Թուրքիոյ նախագահ Ապտուլլահ Կիւլ Բրիտանիա իր այցելութեան ընթացքին յայտարարեց, որ Սուրիա հասած է «կէտ մը ուրկէ ետ դարձ չկայ»՝ աւելցնելով, որ սուրիական տագնապին պատճառով «ամբողջ շրջանը կրնայ իրարանցումի եւ արիւնահեղութեան մատնուիլ»։

Քանի մը շաբաթ ետք, երբ թրքական մեծածախս լոպիիստական ընկերութիւնները ԱՄՆ արդարադատութեան նախարարութեան ներկայացնեն իրենց պարտադիր հաշուետուութիւնները, կարեւոր բացայայտումներ պիտի կատարուին իրենց ծածուկ գործունէութեան վերաբերեալ, որով կը փորձեն Քոնկրեսին միջոցով վաւերացնել այնպիսի օրինագիծ, որ թրքական ընկերութիւններուն կը շնորհէ Ամերիկայի հնդիկ ցեղերուն պատկանող հողերուն մէջ ներդրումներ կատարելու մենաշնորհեալ դիրք:

Այս հաշուետուութիւնները պիտի բացայայտեն այն անձանց ինքնութիւնը, որոնք նպաստած են Նոյեմբեր 17ին Ներկայացուցիչներու տան Բնական պաշարներու հարցերով յանձնաժողովին կողմէ՝ «2011 թուականի Բնիկ հնդիկ ցեղերու հետ առեւտուրի եւ ներդրումներու ցուցադրական նախագիծի մասին» թիւ 2362 բանաձեւին հաստատմանը՝ ձայներու 27 կողմ եւ 15 դէմ յարաբերակցութեամբ:

Պէտք չէ զարմանալ՝ իմանալով, որ այս անմեղ թուացող բանաձեւը, որուն նպատակն է «խթանել հնդիկ ցեղերուն տնտեսական զարգացումը եւ նպաստել թրքական ընկերութիւններուն կողմէ ներդրումները», Քոնկրեսէն սահուն կերպով անցաւ՝ Ներկայացուցիչներու տան որոշ անդամներուն համար ֆինանսական առատաձեռն միջոցներու հոսքի ապահովման շնորհիւ, ինչ որ մօր կաթի նման անհրաժեշտ է քաղաքական մարդկանց:

Անշուշտ, սխալ ոչինչ կայ բնիկ ամերիկացիներուն՝ օտարերկրեայ ներդրումներ ներգրաւելու հարցով օգնելուն մէջ, բացի անկէ, որ Քոնկրեսէն խնդրուած էր արտօնեալ մօտեցում ցուցաբերել միայն մէկ երկրի՝ Թուրքիոյ նկատմամբ: Տարօրինակօրէն, Յանձնաժողովի անդամներուն մեծամասնութիւնը ցանկացած էր ընթացք տալ այս արտասովոր եւ ապօրինի պահանջքին՝ արհամարհելով Քոնկրեսի Հետազօտութիւններու ծառայութեան խիստ զգուշացումները այն մասին, որ միայն մէկ երկիրի յատուկ արտօնութիւն շնորհելը կը խախտէ ԱՄՆի հիմնական առեւտրային պայմանագիրներու դրոյթները, որոնք են՝ Most Favored Nation (MFN), North American Free Trade Agreement (NAFTA), եւ World Trade Organization (WTO):

Աւելին, Քոնկրեսին համար անհրաժեշտութիւն մը չէր երկիրի մը համար փորձնական ծրագիր հաստատելը, երբ միաժամանակ Յանձնաժողովը կը քննարկէր արդէն առաւել համապարփակ օրինագիծ մը՝ թիւ 205 բանաձեւը, որ բոլոր երկիրներուն համար կ՛ապահովէ հաւասար հնարաւորութիւն՝ հնդիկ ցեղերուն հետ առեւտուրի եւ անոնց պատկանող հողերուն վրայ ներդրումներ կատարելու: Իրականութեան մէջ, Հնդիկ ցեղերու հարցերով զբաղող գրասենեակի տնօրէնը հաւաստիացուց, որ ինք թիւ 2362 բանաձեւին առնչութեամբ լուրջ վերապահումներ ունի: Այդ իսկ պատճառով, ան կը նախընտրէ աջակցիլ թիւ 205 բանաձեւի ընդունման, որ «կը ծառայէր նոյն նպատակներուն՝ աւելի լայն մասշտաբով…»: Երբ Մերիլենտ նահանգէն դեմոկրատ քոնկրեսական Ճոն Սարպէյնզ փորձեց բարեփոխում առաջարկել թիւ 2362 բանաձեւին մէջ՝ ընդլայնելով պետութիւններուն շրջանակը եւ անոր մէջ ընդգրկելով Թուրքիայէն բացի այլ երկիրներ, իր առաջարկը մերժուեցաւ՝ «թեքնիքաքան» պատճառներով:

Նախքան քուէարկութիւնը, քանի մը հայ-ամերիկեան եւ յոյն-ամերիկեան կազմակերպութիւններ, Ներկ. տան յանձնաժողովին յղեցին թիւ 2362 բանաձեւին դէմ իրենց բողոք-նամակները՝ նշելով, որ հնդիկ ցեղերուն հողերուն նկատմամբ Թուրքիոյ մենաշնորհեալ դիրք շնորհելը անընդունելի է եւ անօրինական: Այս կազմակերպութիւնները բարձրացուցին հինգ առանցքային առարկութիւններ՝ ուղղուած Քոնկրեսին՝ Թուրքիոյ յատուկ արտօնութիւններ շնորհելուն կապակցութեամբ, որովհետեւ այդ երկիրը՝

1) Կը մնայ միլիոնաւոր հայերու, յոյներու եւ ասորիներու ցեղասպանութիւն կատարողը, որ չի զղջար իր կատարածին համար.

2) Կը շարունակէ շրջափակման մէջ պահել Հայաստանը, գրաւուած պահել Կիպրոսը, առճակատուիլ Իսրայէլի հետ եւ վնաս հասցնել ԱՄՆ տարածաշրջանային շահերուն.

3) Կը սպառնայ ԱՄՆի տնտեսական շահերուն՝ Միջերկրական ծովու շրջանին մէջ.

4) Կապ ունի ապօրինի գործարքներով կասկածելի ամերիկա-թրքական կազմակերպութիւններու հետ.

5) Կ՛աջակցի Իրանին՝ խախտելով ԱՄՆի պատժամիջոցները:

Թիւ 2362 բանաձեւի պաշտպանները կը ծրագրեն այս օրինագիծը օգտագործել նախքան աւելի համապարփակ՝ թիւ 205 բանաձեւին ընդունումը, Թուրքիոյ առաջնահերթութիւն ապահովելու համար, եւ այլ ազգերու ի տես՝ անոր անարժան առաւելութիւն շնորհելու համար: Թուրքիան կրնայ այնուհետեւ առեւտրական բացառիկ գործարքներ կնքել հնդիկ ցեղերուն հետ, 25 տարուան ժամկէտով, ինչ որ կրնայ երկարաձգուիլ եւս երկու լրացուցիչ ժամկէտով՝ իւրաքանչիւրը 25 տարի, այսինքն՝ ընդհանուր 75 տարի: Ասիկա կը նշանակէ, թէ մինչեւ որ այլ երկիրներու ընկերութիւններ եւս հնարաւորութիւն ունենան պայմանագիրներ ստորագրելու հնդիկ ցեղերուն հետ, թրքական ընկերութիւնները խլած պիտի ըլլան առաւել շահաւէտ գործարքները՝ միւսները ձեռնունայն ձգելով:

Յանձնաժողովին կողմէ թիւ 2362 բանաձեւի ընդունումէն անմիջապէս ետք, Ամերիկայի թուրքերը եւ Ուաշինկթընի մէջ Թուրքիոյ դեսպանատունը շտապեցին տօնելու իրենց վաղաժամ յաղթանակը: Նոյեմբեր 17ին, Թուրք-ամերիկեան համախմբումը մամլոյ հաղորդագրութիւն մը հրապարակեց՝ յայտնելով իր գոհունակութիւնը առ այն, որ յանձնաժողովը ընդունած է բանաձեւը եւ շուտով այդ բանաձեւը ամբողջութեամբ պիտի ընդունուի Ներկայացուցիչներու տան կողմէ: Նոյն գիշերը, Թուրքիոյ դեսպանատունը Ուաշինկթընի մէջ կազմակերպեց ընդունելութիւն մը՝ «նշելու համար Ամերիկայի բնիկ հնդիկներուն եւ Ալասքայի բնիկներուն Ժառանգութեան ամիսը, եւ Ներկայացուցիչներու տան Բնական պաշարներու հարցերով զբաղող յանձնաժողովին կողմէ թիւ 2362 բանաձեւին բարեյաջող ընդունումը»: Թուրքիոյ ականաւոր դեսպան Նամըք Թան, անձամբ Twitter ցանցին վրայ տեղադրած է Ամերիկայի բնիկ հնդիկներու լուսանկարներ՝ իրենց ազգային տարազներով, որոնք առնուած էին դեսպանատան մէջ կայացած տօնախմբութիւններուն ընթացքին:

Դեսպանին պէտք է յիշեցնել, որ վաղաժամ է յաղթանակ տօնելը, քանի որ ոչ մէկ երաշխիք կայ, թէ այս թերի օրինագիծը երբեւէ պիտի հասնի Ներկայացուցիչներու տուն, ուր մնաց՝ Ծերակոյտ, քանի որ այդ բանաձեւը լրջօրէն կը խախտէ ամերիկեան առեւտրային շարք մը համաձայնագիրներ: Նոյնիսկ եթէ օրինագիծը հաստատուի Քոնկրեսին կողմէ, Ամերիկայի քաղաքացիական կազմակերպութիւնները եւ բազմաթիւ երկիրներ դատերու կը դիմեն՝ արգելափակելու համար այս խտրական օրէնսդրութիւնը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Նախքան Ցեղասպանութիւնը, Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող հազարաւոր հայեր ապահովագրած էին իրենց կեանքը ամերիկեան եւ եւրոպական ընկերութիւններու մօտ, որպէսզի իրենց մահէն ետք իրենց ժառանգորդները դրամական հատուցում ստանան:

Ցաւօք, այս ընկերութիւններէն շատերը հրաժարեցեան իրենց գործարքը կատարելէ, երբ հայ ապահովագրեալները իրենց ընտանիքներով կոտորուեցան Ցեղասպանութեան ընթացքին: Շատ դէպքերու պարագային, ոչ մէկ ազգական ողջ մնացած էր, որպէսզի զոհերուն փոխարէն պահանջէր այդ գումարները ապահովագրական ընկերութիւններէն: Քանի մը ընտանիքներ, որոնք դիմած էին ապահովագրական գումար ստանալու համար, մերժուեցան, համապատասխան փաստաթուղթերու բացակայութեան պատճառով: Ակնյայտօրէն, այդ ընկերութիւնները չկատարեցին իրենց պայմանագրային պարտաւորութիւնները եւ հարստացան՝ Ցեղասպանութեան ապահովագրուած զոհերու ժառանգորդներու գումարներուն հաշուոյն:

Գրեթէ մէկ դար ետք, Քալիֆորնիա նահանգը փորձեց վերականգնել արդարութիւնը տուժած ապահովագրեալներուն նկատմամբ: Հաշուի առնելով այս զոհերու մահուան ողբերգական եւ անբնական հանգամանքները՝ նահանգը հաւանութիւն տուաւ վաղեմութեան ժամկէտներու երկարաձգման, երկու անգամ՝ 2000 եւ 2011 թուականներուն, յաւելեալ ժամանակ տալով Ցեղասպանութեան զոհերու ժառանգորդներուն իրաւախախտ ապահովագրական ընկերութիւններուն դէմ բողոք ներկայացնելու համար:

Լաւ իմանալով, որ նման դատավարութիւն մը բացասական արձագանգ կը ստանայ հանրութեան կողմէ, «Նիւ Եորք Լայֆ» եւ «AXA» ապահովագրական ընկերութիւնները համաձայնեցան 37.5 միլիոն տոլար վճարել հայ ապահովագրեալներու ժառանգորդներուն եւ բարեգործական կազմակերպութիւններուն: Հակառակ անոր, Թուրքիոյ կառավարութեան հովանաւորութեան ներքեւ գտնուող գերմանական «Վիքթորիա» եւ «ԷՌԿՕ» ապահովագրական ընկերութիւնները շարունակեցին խուսափիլ տարաբախտ հայ ապահովագրեալներուն նկատմամբ իրենց իրաւական եւ բարոյական պարտականութիւնները կատարելէ, ինչպէս նաեւ մերժեցին կատարել անոնց կուտակուած պահանջները: Գերմանական ընկերութիւնները պահանջեցին մերժել իրենց դէմ 2003 թուականին յարուցուած հայցը, քանի որ Քալիֆորնիոյ օրէնքին մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան յղում կատարուած էր, բան մը, որ իրենց պնդումով, կը հակասէ դաշնակցային կառավարութեան կողմէ այս հարցին կապակցութեամբ վարուող արտաքին քաղաքականութեան:

Շարք մը չափազանց արտասովոր դատական որոշումներ յառաջացան, երբ դաշնակցային դատաւոր Քրիսթինա Սնայտըր, 2007ին անբաւարար համարեց գերմանական ապահովագրական ընկերութիւններուն կողմէ տրուած դիմումը՝ հայցը մերժելու մասին: 2009ին, երեք դատաւորներու կազմով հանդէս եկող դաշնակցային Վերաքննիչ դատարանը նախ սատարեց գերմանական ընկերութիւններուն, սակայն հետագային՝ 2010ին, փոխեց իր որոշումը՝ գտնելով, որ Քալիֆորնիոյ օրէնքին մէջ որեւէ իրաւական խնդիր չկայ: Այս տարուան սկիզբը, գերմանական ընկերութիւնները անգամ մը եւս բողոքարկեցին, այս անգամ՝ 11 դատաւորի ընդլայնուած կազմով հանդէս եկող դաշնակցային դատարանին մօտ: Ընթացիկ Նոյեմբեր 7ին նշանակուած այս լսումը պիտի կայանայ Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ, Դեկտեմբեր 12ին:

Այս դատական գործին երրորդ անգամ լսումը արդէն անհրաժեշտ չէ, քանի որ Քալիֆորնիոյ օրէնքը չի խախտեր դաշնակցային կառավարութեան դիրքորոշումը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ: Իրականութեան մէջ, գոյութիւն չունի որեւէ դաշնակցային քաղաքականութիւն, որ կ՛արգիլէ նահանգներուն ճանչնալ Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Դաշնակցային ոեւէ պաշտօնատարի կողմէ որեւէ բողոք չէ ներկայացուած, երբ աւելի քան 40 ամերիկեան նահանգներ ընդունեցին Ցեղասպանութիւնը ճանչցող բանաձեւեր: Այլեւ, Քալիֆորնիոյ օրէնքը համահունչ է սոյն հարցին շուրջ դաշնակցային կառավարութեան յստակ դիրքորոշման հետ: Պէտք չէ մոռնալ, որ ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու տունը ընդունած է երկու բանաձեւեր՝ 1975 եւ 1984 թուականներուն, որոնցմով ճանչցած է Հայոց Ցեղասպանութիւնը, իսկ նախագահ Ռիկըն, այս հարցին առնչութեամբ նախագահական հռչակագիր մը արձակած է: Աւելին, ԱՄՆի արդարադատութեան նախարարութիւնը ճանչցած է Հայոց Ցեղասպանութիւնը 1951ին, Համաշխարհային դատարանին ներկայացուած փաստաթուղթին մէջ հայերու զանգուածային կոտորածը նշելով իբրեւ «ցեղասպանութեան յանցագործութեան ուշագրաւ օրինակներէն մէկը»:

Թէեւ այս վերջին բողոքարկումը բացարձակապէս զերծ է իրաւական հիմքերէ, դատարանին բացասական որոշումը ոչ միայն պիտի վնասէ կեանքի ապահովագրութեան գումարներ պահանջող անձանց շահերուն, այլ նաեւ, ինչ որ առաւել կարեւոր է՝ հայ ժողովուրդի հաւաքական շահերուն, եթէ դաշնակցային վերաքննիչ դատարանը գտնէ, որ Քալիֆորնիոյ կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը կը հակասէ դաշնակցային կառավարութեան կողմէ վարուող արտաքին քաղաքականութեան: Նման որոշում ջուր կը ձգէ ամերիկահայերու քանի մը տասնամեակի քաղաքական գործունէութիւնը՝ շրջելով աւելի քան 40 նահանգներու կողմէ ընդունուած Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ բոլոր բանաձեւերը:

Դաշնակցային վերաքննիչ դատարանը պէտք է վճիռ կայացնէ յօգուտ հայ հայցուորներուն: Դատարանը կրնայ նաեւ թիկունք կանգնիլ Քալիֆորնիոյ օրէնքին՝ տարանջատելով գործի ապահովագրական կողմը, ինչ որ նահանգներուն բացառիկ իրաւունքն է, ցեղասպանութեան կապակցութեամբ «Նահանգն՝ ընդդէմ դաշնակցային իշխանութիւն» գործին հետ կապ չունեցող հարցէն: Եթէ դատաւորները որոշում կայացնեն Քալիֆորնիոյ օրէնքին դէմ, ապա ամերիկահայ համայնքը այլ տարբերակ չունի, քան վճիռը բողոքարկել ԱՄՆ Գերագոյն դատարան:

Սակայն կայ շատ բացայայտ հարց մը. դաշնակցային դատարանը պէտք է ստիպէ գերամանական ապահովագրական ընկերութիւններուն կատարել իրենց պայմանագրային պարտաւորութիւնները բոլոր ապահովագրեալներուն նկատմամբ, մանաւանդ՝ Ցեղասպանութեան զոհերուն հանդէպ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախկին նախարար Քանտըլիզա Ռայս, վերջերս հրապարակած «Ուաշինկթընի Մէջ Անցուցած Տարիներուս Յուշագիրը. Չկայ Աւելի Մեծ Պատիւ» խորագիրով իր 750 էջնոց գիրքին մէջ հպարտութեամբ կը պատմէ Հայոց Ցեղասպանութեան բանաձեւներու տապալման ուղղութեամբ իր մղած պայքարին մասին, երկու տարբեր առիթներով: Ան մեծ գոհունակութեամբ կը նշէ, թէ յաջողած է խոչընդոտել ԱՄՆ Քոնկրեսին կողմէ 1991 եւ 2007 թուականներուն Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման:

Այս յուշերուն մանրակրկիտ ուսումնասիրութիւնը կը բացայայտէ անոր տհաս դատողութիւնը եւ բարոյական նորմերու բացակայութիւնը: Ան կը պատմէ, թէ «այս խնդիրին» առնչութեամբ իր առաջին փորձը կատարուած է 1991 թուականին, երբ կ՛աշխատէր Սպիտակ տան մէջ, իբրեւ նախագահ Ճորճ Ու. Պուշի յատուկ օգնական: Իր յանձարարութիւնն էր՝ «ջանք չխնայել Ներկայացուցիչներու տան մէջ այս բանաձեւը տապալելու համար»: Պարծենալով իր իրագործումով՝ ան ինքզինք կը նկարագրէ իբրեւ անձ մը, որ պայքարած է «ամերիկահայ հզօր լոպիին» դէմ, որ «տարիներ շարունակ ճնշում գործադրած է Քոնկրեսին վրայ՝ բանաձեւը ընդունելու հարցով, որպէսզի 1915ի Օսմանեան Կայսրութեան կողմէ հայերուն զանգուածային սպանութիւնները իբրեւ ցեղասպանութիւն որակէ»: Իրականութեան մէջ, Ռայս պէտք չունէր հակադրուելու բանի մը, որ արդէն իսկ ընդունուած էր Ներկայացուցիչներու տան կողմէ 1975 եւ 1984 թուականներուն, ինչպէս նաեւ նախագահ Ռոնալտ Ռիկընի կողմէ՝ 1981ին:

Ռայս կը շարունակէ՝ ըսելով, որ «պատահածին մասին գոյութիւն ունին պատմական բազմաթիւ մեկնաբանութիւններ», ինչ որ երբեք չի համապատասխաներ իրականութեան, որովհետեւ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ չկայ որեւէ պատմական վէճ, որ համընդհանուր ընդունուած իրողութիւն է: Աւելին՝ փրոֆ. Ռայս, կարծէք, չի հասկանար, որ նկարագրելով հայերուն «սպանութիւնները» որպէս «յստակօրէն դաժան ու ցեղապաշտական շարժառիթներով ջարդեր»՝ ան իրականութեան մէջ զանոնք կ՛որակէ իբրեւ ցեղասպանութիւն, ինչպէս սահմանուած է ՄԱԿի՝ Ցեղասպանութեան մասին վեհաժողովին 2րդ յօդուածով:

Իր յուշերուն մէջ, Ռայս կը փորձէ արդարացնել իր խափանարար խուսանաւումները՝ բացատրելով, որ թուրքերը «կատաղած էին այն պատճառով որ կ՛ամբաստանուէին դէպքի մը համար, որ տեղի ունեցած է գրեթէ մէկ դար առաջ, Օսմանեան ժամանակաշրջանին»: «Պանանա Ռիփապլիք»ի անողնաշար պաշտօնեայ իբրեւ հանդէս գալու փոխարէն, Ռայս պէտք է խստօրէն յորդորէր թուրքերը, թէ Միացեալ Նահանգները պիտի չխեղաթիւրէ պատմական փաստերը, պարզապէս բռնապետական պետութեան մը խելացնոր ղեկավարները գոհացնելու համար:

Գոհունակութեամբ նշելով, թէ որքա՛ն լաւ ձեւով «յաջողած» է «իրականացնել իր յանձարարութիւնը»՝ Ռայս քարասրտութեամբ կը նկարագրէ «Հայոց Ցեղասպանութեան քստմնելի բանաձեւին դէմ պայքարելու» ուղղուած իր սոսկալի ջանքերը: Ան կիսատ-պռատ փորձ կ՛ընէ՝ նուազեցնելու համար իր մեղքի բաժինը՝ նշելով, որ ոչ ոք կը ժխտէ «այդ ահաւոր իրադարձութիւնները կամ ողբերգական մահը հարիւր հազարաւոր անմեղ հայերուն», բան մը, որ նոյնիսկ թուրք պաշտօնատարները կ՛ընդունին: Եթէ Ռայս տեղեակ էր, թէ ոչ ոք կը ժխտէ հայերուն զանգուածային սպանութիւնը, ապա ինք ինչո՞ւ այդպէս բուռն կերպով պայքարած է բանաձեւը տապալելու համար: Այնուհետեւ, ան թութակի պէս կը կրկնէ թրքական անիմաստ քարոզչութիւնը, թէ՝ այս հարցը պէտք է ձգել «պատմաբաններուն, եւ ոչ թէ քաղաքական գործիչներուն, որոշելու համար ինչ յարմար որակում պէտք է տալ պատահածին»: Ռայս պէտք է իմանար, թէ աշխարհի հեղինակաւոր պատմաբանները արդէն իսկ յայտարարած էին, թէ հայկական ջարդերը կ՛որակուին իբրեւ ցեղասպանութիւն:

2007ին, իբրեւ արտաքին գործոց նախարար, Ռայս անգամ մը եւս պայքարեցաւ Հայոց Ցեղասպանութեան բանաձեւի ընդունման դէմ: Ան կը հաղորդէ, թէ ինք «աղաչած էր» Ներկայացուցիչներու տամ խօսնակ Նենսի Փելոսիին, որպէսզի վերջինս այդ բանաձեւը քուէարկութեան չդնէ, սակայն խօսնակը մերժած էր անոր խնդրանքը: Անկէ ետք Ռայս եւ պաշտպանութեան նախարար Պապ Կէյթս Սպիտակ տան առջեւ հանդէս եկած են բանաձեւին հակառակ մամլոյ յայտարարութեամբ մը: Ռայս նաեւ ապահոված է ութ նախկին նախարարներ՝ ստորագրելու համար բանաձեւին դէմ ուղղուած նամակ մը:

Ռայս հպարտութեամբ կը նշէ իր յուշերուն մէջ, թէ յաջողած է արգելափակել բանաձեւին քուէարկումը, ինչպէս որ խոստացած էր թուրքերուն: Այսպիսով, անգամ մը եւս, Ամերիկայի հիմնական բարձր արժէքներն ու վեհ սկզբունքները պաշտպանելու փոխարէն, աշխարհի ամենահզօր ազգի ԱԳ նախարարը կ՛ենթարկուի երրորդ աշխարհի լկտի երկիրի մը պարտադրանքին:

Աւարտելով այս պատմութիւնը՝ Ռայս կեղծ մեղադրանք կը հնչեցնէ Հայաստանի ղեկավարներուն դէմ՝ յայտարարելով, որ «ժողովրդավարական սկզբունքներով ընտրուած Հայաստանի կառավարութիւնը շատ քիչ հետաքրքրութիւն ունի բանաձեւի հարցով: Իրականութեան մէջ, անիկա կը փորձէ բարելաւել իր յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ, եւ իրեն համար կարեւոր չէ այդ բանաձեւը»: Ռայս կը հակասէ ԱՄՆ կառավարութեան կողմէ կատարուած հրապարակային յայտարարութեան, թէ 2003ի նախագահական ընտրութիւնները չէին համապատասխաներ միջազգային չափանիշներու: Աւելին, այն ժամանակուան նախագահ Քոչարեանը չէր ընդդիմանար Ցեղասպանութեան բանաձեւի ընդունման եւ չէր փորձեր բարելաւել յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ: Իրականութեան մէջ, արտաքին գործոց նախարարութենէն պաշտօնատար մը յայտարարած էր, որ Երեւանի մէջ Քոչարեանի հետ հանդիպման ընթացքին, Հայաստանի նախագահը «վատ տրամադրութեան» մէջ էր, որովհետեւ Սպիտակ տունը արգելափակած էր Ցեղասպանութեան բանաձեւը:

Ռայս այժմ կը դասաւանդէ «Սթենֆըրտ» համալսարանին մէջ: Զարմանալիօրէն, Ցեղասպանութիւնը ժխտող մէկ այլ արտաքին գործոց նախկին Ճորճ Շուլց, նոյնպէս կը պաշտօնավարէ «Սթենֆըրտ»ի մէջ: Դասախօսները, ուսանողները, շրջանաւարտները եւ բարերարները պէտք է յորդորեն «Սթենֆըրտ» համալսարանի ղեկավարները, որ ցեղասպանութիւնը ժխտողները գործ չունին Ամերիկայի լաւագոյն բարձրագոյն կրթութեան հաստատութիւններէն մէկուն մէջ:

Ընթերցողներուն կոչ կ՛ուղղուի իրենց դժգոհութիւնը յայտնելու փրոֆ. Ռայսին, 1-650-721-3390 ֆաքս-թիւով, ԱՄՆի կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման դէմ ուղղուած իր քստմնելի գործունէութեան համար:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ

Անցեալ շաբաթ նախագահ Ալիեւ նշեց Միաւորուած ազգերու կազմակերպութենէն ներս (ՄԱԿ) իր երկրին տարած պատմական յաղթանակը: Ատրպէյճանը, առաջին անգամն ըլլաով ձայներու ճնշող մեծամասնութեամբ ընտրուեցաւ հեղինակաւոր ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդի անդամ, երկու տարուան ժամկէտով:

Այս յօդուածը պիտի արծարծէ հետեւեալ երեք հարցերը.

1) Ատրպէյճան ինչպէ՞ս յաջողեցաւ ընտրուիլ նման հեղինակաւոր մարմինի մը կազմին մէջ. 2) Ատրպէյճան ի՞նչ պիտի իրագործէ իր ձեռք ձգած նոր անդամակցութեամբ. 3) Ի՞նչ միջոցներու ձեռնարկեցին հայերը՝ Ատրպէյճանի թեկնածութիւնը կանխելու համար:

Ատրպէյճանը, Հունգարիան եւ Սլովենիան կը մրցակցէին Արեւելեան Եւրոպայի տարածաշրջանին համար նախատեսուած Անվտանգութեան խորհուրդի ոչ-մնայուն անդամի աթոռին համար: Ընդհանուր առմամբ, Ատրպէյճանը նման հեղինակաւոր մարմինի անդամ ընտրուելու հնարաւորութիւնը պէտք չէ ունենար, քանի որ այդ երեք երկիրներէն ամենաքիչ որակաւորում ունեցող պետութիւնն էր՝ ՄԱԿի Կանոնադրութեան պահանջները բաւարարելու առումով, միջազգային խաղաղութեան ու անվտանգութեան չնպաստելուն եւ ՄԱԿի մարմիններու աշխատանքներուն չմասնակցելուն պատճառով:

Հաւաստի աղբիւրներու համաձայն, Ատրպէյճանը յաղթահարած է իր թերութիւնները՝ ճանապարհորդական փաթեթներ եւ դրամական պարգեւներ առաջարկելով ՄԱԿի ներկայացուցիչներուն, ինչպէս նաեւ տնտեսական օժանդակութիւն՝ տնտեսապէս թոյլ երկիրներուն՝ փոխան անոնց ձայներուն ՄԱԿի Ընդհանուր ժողովին մէջ, որ կ՛ընտրէ Անվտանգութեան խորհուրդի 10 ոչ-մնայուն անդամները: Օգտագործելով իր բոլոր լծակները՝ Ատրպէյճան ձեռք բերաւ իսլամական երկիրներու, Արաբական լիկայի, «Չէզոք պետութիւններու շարժում»ին եւ ԱՊՀ (նախկին Խորհրդային Միութեան) երկիրներուն, անոնց կարգին՝ Ռուսիոյ, աջակցութիւնը: Այնուամենայնիւ, հակառակ այս արտասովոր լոպիինկի մարտավարութեան, , երկու օր տեւողութեամբ 17 քուէարկութենէ ետք Ատրպէյճան մեծ դժուարութեամբ կրցաւ հաւաքել անհրաժեշտ ձայները, միայն այն ատեն, երբ անոր հիմնական մրցակից Սլովենիան, բողոքի ի նշան՝ հրաժարեցաւ մասնակցելէ: Սլովենիոյ Արտաքին գործոց նախարար Սամուէլ Զպոկար հնչեցուց իր բողոքը առ այն, որ «իր երկիրը հաւանութիւն չի տար նման ընտրարշաւի մը կերպին»: Թէեւ ան չմանրամասնեց, այնուամենայնիւ, ան նկատի ունէր Ատրպէյճանի շռայլ նուէրներ բաշխելու գործելակերպը:

Բնականաբար, ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդի անդամ դառնալով՝ Ատրպէյճան բարձրացուց իր միջազգային հեղինակութիւնը, ինչպէս նաեւ ձեռք բերաւ նոր միջավայր մը՝ իր անհատնում հայատեաց քարոզարշաւները իրականացնելու համար:

Այնուամենայնիւ, քիչ հաւանական է, որ Ատրպէյճանի պաշտօնատարները կարենան իրագործել իրենց կողմէ յայտարարուած նպատակը, որն է՝ Արցախի հիմնախնդիրը Խորհուրդի օրակարգին վրայ դնել: Մինսկի խումբի համանախագահներ Ֆրանսան, Ռուսիան եւ ԱՄՆն՝ Անվտանգութեան խորհուրդի «վեթօ»ի իրաւունք ունեցող մնայուն հինգ անդամներէն երեքը, բաւական յստակօրէն նշած են, որ այդ խնդիրով կը զբաղի միայն Մինսկի խումբը՝ ՄԱԿի շրջանակներէն դուրս: Հետեւաբար, Ատրպէյճանի ղեկավարները յուսախաբ ըրած կ՛ըլլան իրենց ժողովուրդը՝ անոնց վստահեցնելով, որ Անվտանգութեան խորհուրդը պիտի քննարկէ Ղարաբաղի հիմնախնդիրը: Ատրպէյճան կրնայ նաեւ մատնուիլ խիստ կնճռոտ կացութիւններու՝ ստիպուած ըլլալով դիրքորոշում ճշդել եւ քուէարկել այնպիսի վիճայարոյց խնդիրներու շուրջ, որոնք կրնան վերաբերիլ Իրանի, Իսրայէլի եւ Սուրիոյ եւ այլոց:

Մինչ Ալիեւի վարչակարգը տակնուվրայ կ՛ընէր աշխարհը, որպէսզի Անվտանգութեան խորհուրդի կազմին մէջ ընդգրկուելու համար պահանջուող ձայները հաւաքէ, ի՞նչ կ՛ընէին հայերը Ատրպէյճանի ջանքերուն հակազդելու համար:

Երկրէն ներս ընդդիմադիրները կը քննադատէին Հայաստանի կառավարութիւնը՝ Անվտանգութեան խորհուրդին անդամակցելու Հայաստանի թեկնածութիւնը չառաջադրելուն համար, պնդելով, որ ատիկա կը նուազեցնէ Ատրպէյճանի ձայներուն թիւը: Նման ռազմավարութիւն, սակայն, չէր կրնար բխիլ Երեւանի շահերէն, քանի որ Հայաստանը չի կրնար մրցիլ Պաքուի մեծաքանակ ընտրակաշառքի բաշխումին հետ, այլ, հակառակը, պիտի խլէր Սլովենիոյ ձայներուն մէկ մասը՝ ակամայ նպաստելով Ատրպէյճանի յաղթանակին:

Իմ նախկին յօդուածներէս մէկուն մէջ առաջարկած էի, որ Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնները եւ ազդեցիկ անձնաւորութիւնները, ՀՀ արտաքին գործոց նախարարութեան հետ խորհրդակցութեամբ, նախաձեռնեն միջազգային քարոզարշաւի մը՝ Ատրպէյճանի թեկնածութեան հակազդելու համար: Ես կոչ կ՛ընէի աշխարհի բոլոր հայերուն, որ դիմեն իրենց բնակութեան երկիրներու կառավարութիւններուն՝ խնդրելով, որ անոնք չաջակցին Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ Ատրպէյճանի թեկնածութեան:

Ցաւօք, ո՛չ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարութիւնը, ոչ ալ սփիւռքահայ ղեկավարները նման համակարգուած ջանքերու նախաձեռնեցին: Երկու ամիս առաջ, երբ 50 երկիրներէ պատուիրակներ հաւաքուած էին Երեւան, հոն կայացող Համահայկական համաժողովին նպատակով, ՀՀ արտաքին գործոց նախարարութեան պաշտօնատարները պէտք է օգտուէին այդ առիթէն, եւ կազմակերպութիւններու ղեկավարներուն ու անհատ գործիչներու հետ միասին մշակէին Ատրպէյճանի թեկնածութեան հակազդելուն ուղղուած ռազմավարութիւն: Հետաքրքրականօրէն, համաժողովի օրակարգի թեմաներէն մէկը «Հայաստան-Սփիւռք գործակցութեան զարգացման կառուցակարգեր»ուն մասին էր: Նման քննարկումներ օգտակար են, եթէ անոնց յաջորդեն ուղիղ գործողութիւններ:

Բարեբախտաբար, հայերու համընդհանուր համակարգման գործունէութեան հիմքերը վերջերս ի գործ դրուեցան Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին նուիրուած աշխատանքներուն: Այս նպատակով, Երեւանի մէջ քանի մը ամիս առաջ տեղի ունեցաւ նախնական նիստ մը: Թուրքիան արդէն յայտարարած է, որ պիտի առաջադրէ իր թեկնածութիւնը 2015 թուականին ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդին անդամ դառնալու, ճիշդ այն ժամանակ, երբ հայերը պիտի նշեն Ցեղասպանութեան հարիւրամեակը: Հարց կը յառաջանայ. «Արդեօ՞ք հայերը չորս տարի ետք աւելի լաւ կերպով պատրաստուած պիտի ըլլան հակազդելու համար Թուրքիոյ թեկնածութեան, քան էին այս տարի՝ Ատրպէյճանի թեկնածութեան հակազդելու հարցով»:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Փրոֆ. Եաֆեթ խոստովանեցաւ, որ ինք վերջին տարիներուն Թուրքիոյ մոլի ջատագով մը ըլլալէն վերածուած է հակաթուրք խաչակիրի մը: Ան բացատրեց, թէ սկած է «նողկալու» թուրքիայէն, երբ Հիթլերի «Մայն Քամֆ»ը (հատորը) bestseller դարձաւ այդ երկրին մէջ: Այդ ժամանակէն ի վեր, Եաֆեթ «1000 ու մէկ պատճառ» ունեցած է Թուրքիոյ երկերես քաղաքականութենէն զզուելուն համար: Իրականութեան մէջ այնքա՛ն զզուած էր, որ ան Անգարան տեղեկակ պահած է, թէ ինք կը հրաժարի Թուրքիոյ քաղաքացիութենէն:

Եաֆեթ իր ելեկտրոնային նամակին կցած էր 1998ին տպուած «Նիւ Եորք Թայմզ»ի մէկ խմբագրականը՝ «Թուրքիոյ Կործանարար Զօրավարները» խորագիրով: Խմբագրականը խստօրեն կը քննադատէր զօրավարները՝ այդ օրերու Պոլսոյ քաղաքապետ, իսկ ներկայիս Թուրքիոյ վարչապետ Ռեչեփ Թ. Էրտողանը բանտարկելու համար: Քաղաքապետ Էրտողան պաշտօնանկ եղած էր՝ իսլամական բանաստեղծութիւն մը արտասանելուն համար: «Ն.Ե. Թայմզ» թերթի խմբագիրները իրենց դժգոհութիւնը յայտնած էին այն բանին համար, որ «Թուրքիոյ քաղաքականութեան միջամտող» բռնակալ զօրավարները կը խոչընդոտեն ազատ խօսքը, կը փակեն իսլամական դպրոցները եւ կը ձերբակալեն այն գործարարները, որոնք կը ֆինանսաւորեն իսլամ գաղափարախօսութեան ծառայող քաղաքական գործիչները:

Իբրեւ Թուրքիոյ հաւատարիմ ջատագով, փրոֆ. Եաֆեթ խայթող նամակ մը յղած է «Նիւ Եորք Թայմզ» թերթին՝ պաշտպանելով զինուորական ատեանին կողմէ առնուած հրէշային քայլերը՝ «Բարօրութիւն» («Ռեֆահ») իսլամական կուսակցութեան դէմ, որ Էրտողանի «Արդարութիւն եւ զարգացում կուսակցութեան (AKP) իրաւանախորդն էր:

Այնուհետեւ Եաֆեթ այդ նամակի պատճէնը ուղարկած է Ուաշինկթընի մօտ Թուրքիոյ դեսպանատուն՝ հպարտութեամբ տեղեկացնելով իր ծննդավայրին ի նպաստ գործած իր «սխրագործութեան մասին»: Քանի մը օրուան ընթացքին, ան շնորհակալական նամակ մը ստացած է Նամիք Թանէն, որ այդ ժամանակ «խորհրդատու եւ դեսպանատան խօսնակ»ն էր, իսկ ներկայիս՝ Միացեալ Նահանգներու մօտ Թուրքիոյ դեսպանը: Թան գովաբանած է փրոֆ. Եաֆեթը, նշելով, որ անոր «հակահարուածը սրամիտ, լուսամիտ եւ տրամաբանական ապացոյց է, որ կ՛անդրադառնայ հարցերուն խոր ըմբռնումով եւ ընկալումով, ինչ որ, ընդհանուր առմամբ, կը համապատասխանէ նաեւ մեր մօտեցումին»:

Փրոֆ. Եաֆեթի «Թայմզ»ին ուղարկուած նամակին ուշադիր ընթերցումը կը բացայայտէ, թէ ինչո՛ւ Նամիք Թան զայն արժանացուցած է նման շռայլ գովասանքի: Համեմատելով Էրտողանի գաղափարախօսութիւնը Նացիզմին հետ՝ Եաֆեթ մեղադրած է անոր կուսակցութիւնը՝ «ժողովրդավարութեան վերջ դնել քարոզելու»ն համար՝ նպատակ ունենալով «զայն փոխարինել իսլամական կրօնապետութեամբ»: Ան (Եաֆեթ) բացատրած է, որ «կուսակցութեան ծրագիրին ուշադիր ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, թէ անոր օրակարգը Իրանի այաթոլլայի գաղափարախօսութեան ճշգրիտ պատճէնն է: Կուսակցութեան տեսութեան ուղղակի կիրառումը կը զրկէր թուրք կիները մեծ դժուարութեամբ ձեռք բերուած իրենց քաղաքացիական իրաւունքներէն. անոնք, առաջին հերթին, կը կորսնցնէին լաչակ չկրելու իրենց իրաւունքը: «Բարօրութիւն» կուսակցութիւնը, ձեւով մը՝ ամբողջատիրական, փիլիսոփայութեամբ՝ ցեղապաշտ եւ հակասեմական, իսկ էութեամբ՝ հակաժողովրդական էր: Այս ցանկը նոյնիսկ չի ներառեր միջազգային հետեւանքները այդ արտաքին քաղաքականութեան, զոր անոնք կ՛ուզէին կիրառել Թուրքիոյ նկատմամբ»:

Աւարտելով իր նամակը՝ փրոֆ. Եաֆեթ զգուշացուցած է, թէ այդ Իսլամական կուսակցութիւնը Թուրքիան դուրս պիտի ձգէր ՆԱԹՕի կազմէն, պիտի փակէր ԱՄՆի ռազմակայանները, պիտի սպառնար Իսրայէլին, պիտի միանար Լիպիային, Իրանին եւ Սուտանին եւ սատարէր «Համաս»ին ու «Հըզպալլա»ին: Եաֆեթ նոյնիսկ պահանջած է, որ «Թայմզ»ի խմբագիրները ներողութիւն խնդրեն թուրք զօրավարներէն:

Վերջին շաբթուան իր ելեկտրոնային նամակին մէջ, փրոֆ. Եաֆեթ ծաղրանքով նշեց այն հակասութիւնը, թէ նոյն Նամիք Թանը, որ 1998ին շնորհակալութիւն յայտնած էր իրեն՝ իր հակա-էրտողանական նամակին համար, այժմ կը ներկայացնէ իսլամական կառավարութիւն մը, զոր ան տարիներ առաջ այդքա՛ն արհամարհած էր:

Իսկապէս ապշեցուցիչ է այն, որ 2010 թուականին, Թուրքիոյ կառավարութիւնը Ուաշինկթըն կը գործուղէ դեսպան մը, որ դէմ էր Էրտողանի Իսլամական գաղափարախօսութեամբ կուսակցութեան եւ կը սատարէր զայն ձերբակալած զօրավարներուն: Թէեւ հասկնալի է, որ Էրտողան անձամբ անտեղեակ էր Թանի 1998ի նամակին մասին, սակայն անհաւանական է, որ արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ անոր վերադասուները տեղեակ չըլլային իր բանակամէտ եւ հակաժողովրդավարական դիրքորոշումներուն: Ի վերջոյ, 1982էն ի վեր Թան եղած է հմուտ դիւանագէտ, եւ մինչեւ Ուաշինկթընի մօտ դեսպան նշանակուիլը, ան Անգարայի մէջ վարած է արտաքին գործոց փոխնախարարի տեղակալի պաշտօն:

Կը մնայ տեսնել, թէ վարչապետը ինչպէ՞ս պիտի արձագանգէ դեսպան Թանի դիմակազերծման: Էրտողան կրնայ ըլլալ որոշէ յանդիմանել արտաքին գործոց նախարար Ահմետ Տաւութօղլուն, նման հակաիսլամական տեսակէտներով անձ մը՝ Միացեալ Նահանգներու մէջ AKP-ի կառավարութիւնը ներկայացնող դեսպանի պաշտօնին նշանակելուն համար:

Իսկապէս, դեսպան Թան կրնայ վաղաժամկէտ հեռացուիլ Ուաշինկթընէն, ինչպէս պատահեցաւ նախորդ դեսպան Նապի Սենսոյի, որ 2009ին հեռացուեցաւ իր պաշտօնէն, Տաւութօղլուի հետ վէճ մը ունենալէ ետք:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Գրեթէ մէկ դար անցած է, սակայն Թուրքիոյ հանրապետութիւնը շարունակ կը վարկաբեկուի Հայոց Ցեղասպանութիւնը յամառօրէն մերժելուն համար:

Հոկտեմբերի սկզիբը, Հայաստան կատարած այցելութեան ընթացքին, Ֆրանսայի նախագահ Նիքոլա Սարքոզի դատապարտեց Թուրքիան՝ յայտարարելով, որ 96 տարին բաւական երկար ժամանակ է, որ Անգարան ալ հաշիւի նստի իր կատարած ցեղասպանական արարքներուն հետ: Ան նաեւ սպառնաց Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը պատժել պահանջող օրէնքը ընդունիլ, եթէ Թուրքիան մօտ ապագային չճանչնայ Ցեղասպանութիւնը:

Ֆրանսայի նախագահ Սարքոզիի ողջամիտ խորհուրդին հետեւելու փոխարէն, Թուրքիոյ ղեկավարները հակադարձեցին՝ յարձակելով անոր վրայ եւ նախատելով անոր երկիրը:

Ստորեւ՝ թուրք ժխտողականներու կողմէ կատարուած կարգ մը յայտարարութիւններ.

- Վարչապետ Էրտողան. «Սարքոզի նախ պէտք է ինքնիր խորհուրդին հետեւի: Ան տարբեր է Ֆրանսայի մէջ, տարբեր է Հայաստանի մէջ եւ լրիւ տարբեր՝ Թուրքիոյ մէջ: Քաղաքական առաջնորդ մը չի կրնար այդքա՛ն երկերեսանի ըլլալ: Քաղաքականութիւնը ազնուութիւն կը պահանջէ: Դուք պէ՛տք է իմանաք, որ Թուրքիան այդ փոքրիկ պատառը չէ, զոր հեշտութեամբ կարելի է կուլ տալ»:

- Արտաքին գործոց նախարար Տաւութօղլու. «Ֆրանսա պէտք է դէմ յանդիման գայ իր սեփական պատմութեան հետ: Ես այսպիսի ակնարկներ կը համարեմ քաղաքական պատեհապաշտութիւն»:

- Թուրքիոյ՝ Եւրոմիութեան հարցերով նախարար Էկեմեն Պաղըշ. «Եթէ Սարքոզի պատմաբանի դեր ստանձնելու փոխարէն՝ աշխատէր իր երկիրը դուրս բերել տնտեսական տագնապէն, աւելի մեծ օգուտ կ՛ունենար ե՛ւ Ֆրանսայի, ե՛ւ Եւրոպայի համար»:

- Ընդդիմադիր Ազգայնական շարժում կուսակցութեան ղեկավար Տեւլեթ Պահչելի. «Ֆրանսայի նախագահը «կոպիտ եւ վատ դաստիարակուած» մարդ է: Մեր խորհուրդն է Սարքոզիին, որ եթէ ան կ՛ուզէ ցեղասպանութեան օրինակ մը տեսնել, ապա պէտք է ետ նայի իր պատմութեան: Ան յստակօրէն պիտի տեսնէ Ալճերիոյ մէջ իրականացուած բարբարոսութիւնները եւ պիտի նկատէ բացայայտ ու թաքուն ջարդերը Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ»:

Թուրքիոյ յարձակումները շարունակուեցին անցեալ շաբաթ, Պոլսոյ մէջ Ֆրանսայի հիւպատոսարանին առջեւ ցոյցերով, ուր ցուցարարներ բռնած էին Ատոլֆ Հիթլըրի պեխերով պատկերուած Սարքոզիի դիմանկարը, եւ կ՛մբաստանէին ենթադրեալ յանցագործութիւնները, որոնք կատարուած են Ֆրանսայի կողմէ, Ալճերիոյ պատերազմին ընթացքին:

Զարմանալիօրէն, Թուրքիոյ պաշտօնատարները բաւարարուեցան նախագահ Սարքոզիի յայտարարութիւններուն կապակցութեամբ մեղադրական բառեր հնչեցնելով միայն: Կը բացակայէին Թուրքիոյ դեսպանի՝ արդէն սովորական դարձած յետկանչը եւ ֆրանսական ապրանքները «պոյքո»չի մատնելու սպառնալիքները: Հաջող շունը չի խածներ:

Ֆրանսայի նախագահը անվրդով մնաց թրքական պոռթկումներուն դիմաց: Երբ Փարիզ վերադարձաւ, ան նամակ մը ուղարկեց նախագահ Սերժ Սարգսեանին, վերահաստատելով Հայաստանի մէջ իր կողմէ կատարուած յայտարարութիւնները. «Վստահ եղէ՛ք, որ Ֆրանսան պիտի չդադրեցնէ իր յանձնարարութիւնը այնքա՛ն ժամանակ, քանի տակաւին այդ ջարդերը հարկ եղած ձեւով չեն ճանչցուած զանոնք իրականացնողներու ժառանգորդներուն կողմէ»: Նախագահ Սարկոզի շարունակեց իր խօսքը՝ ըսելով, որ «իմ պետական այցէն նախ եւ առաջ մնացած է այն խոր յուզմունքի զգացումը, զոր ապրեցայ, երբ յարգանքի տուրք մատուցեցի Ցեղասպանութեան յուշահամալիրին մօտ, 1915ի Ապրիլ 24ին ձեր ժողովուրդին դէմ իրագործուած մահապատիժի զոհերու յիշատակին»: Երբ Ֆրանսայի նախագահը լսեց իր յայտարարութիւններուն կապակցութեամբ Թուրքիոյ կատաղի արձագանգը, իր օգնականներուն ըսաւ, որ ինք չի զղջար. «Թուրքերը միշտ ատած են զիս, ուստի ատիկա մեծ խնդիր չէ»:

Այնուամենայնիւ, Ֆրանսայի խորհրդարանականներէն ոմանք վրդոված էին՝ լսելով, թէ վարչապետ Էրտողան մեղադրած է նախագահ Սարքոզին երկերեսութեամբ: Անոնք Թուրքիոյ ղեկավարին վիրաւորական բառերը ընդունեցին հեգնական բացագանչութիւններով, Ֆրանսայի խորհրդարանէն ներս:

Նախկին դեսպան Օմեր Էնկին Լիւթեմ, իր մտահոգութիւնը յայտնեց, որ եթէ Ֆրանսան արգիլէ Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումը, ապա եւրոպական այլ երկիրներ եւս պիտի հետեւին իր օրինակին: Ան զգուշացուց Թուրքիոյ հանրութիւնը, որ իրադարձութիւններու նման զարգացում մը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան 100րդ ամեակի շեմին, կրնայ մեծ յաղթանակ մը ըլլալ հայերուն համար:

Թուրքիոյ Մարդու իրաւունքներու ոլորտի աշխոյժ գործիչ Մուրատ Պելկէ, բացասաբար ընդունեց իր երկրի ղեկավարներուն արձագանգը: Ան խիզախօրէն մեղադրեց բոլոր անոնք, որոնք կը յայտարարեն, թէ «Մենք՝ թուրքերս, լաւ մարդիկ ենք, մենք չենք սպաններ կամ ցեղասպանութիւն չենք գործեր»: Նման յայտարարութիւններ «զրպարտութիւն» են, նշեց Պելկէ:

Մէկ այլ ականաւոր թուրք մտաւորական եւ մեկնաբան Ահմետ Ինսել, կշտամբեց վարչապետ Էրտողանը այն խօսքերուն համար, թէ նախագահ Սարքոզի պէտք է նայի Ֆրանսայի գաղութատիրական անցեալին: Ինսելը կը հետաքրքրէ այն, որ արդեօ՞ք Էրտողան իսկապէս պիտի ընդունէր Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը, եթէ Ֆրանսան ընդունէր իր սեփական պատմութիւնը, եւ թէ ի՞նչ պիտի ընէր Թուրքիան, եթէ միեւնոյն առաջարկները հնչէին այլ երկիրի մը կողմէ, որ չունի իր պատմութեան մէջ մութ էջեր…: Ինսել նկատել տուաւ, որ ասիկա միեւնոյն վարչապետն է, որ յայտարարած էր, թէ Օսմանեան բոլոր արխիւները բաց են, մինչ իր կառավարութիւնը կ՛արգիլէր այս փաստաթուղթերուն տեղադրումը համացանցի վրայ:

Ինչպէս իրանցի դիւանագէտ մը վերջերս նշած էր. «Հայոց Ցեղասպանութիւնը Դամոկլեան սուր է՝ կախուած Թուրքիոյ գլուխին»: Վաղ թէ ուշ, Թուրքիոյ իմաստուն ղեկավար մը վերջապէս պիտի հասկնայ, որ Թուրքիոյ համար Հայոց Ցեղասպանութեան ընդունումը աւելի շահաւէտ է, քան անոր շարունակական մերժումը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցեալ շաբաթ, Հայաստան մեկնած ընթացքին, Ֆրանսայի նախագահ Նիքոլա Սարքոզի տեղեկացուց իր գլխաւոր օգնականներուն. «Ես նռնակ մը պիտի պայթեցնեմ»: Այսպիսով, ան բացայայտեց վճռականօրէն գործելու իր պատրաստակամութիւնը, եթէ Թուրքիան շարունակէ ժխտել Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

Ժամանելով Երեւան՝ նախագահ Սարքոզի հանդէս եկաւ համարձակ յայտարարութեամբ մը, Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձանին մօտ հաւաքուած լրագրողներուն դիմաց. «Հայոց Ցեղասպանութիւնը պատմական իրողութիւն է, որ ճանչցուած է Ֆրանսայի կողմէ: Հաւաքական ժխտումը աւելի դատապարտելի է, քան անհատականը»: Պատասխանելով այն հարցումին, թէ Ֆրանսան պիտի ընդունի՞ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտողները պատժող օրէնք մը, Ֆրանսայի նախագահը յայտարարեց. «Եթէ Թուրքիան վերանայի իր պատմութիւնը, ընդունի իր պատմութիւնը՝ բոլոր մութ եւ պայծառ կողմերով, ապա Ցեղասպանութեան ճանաչումը բաւարար է: Սակայն, եթէ Թուրքիան այդ բոլորը չընէ, ապա, անկասկա՛ծ, մենք ստիպուած պիտի ըլլանք աւելի հեռուն երթալ»:

2007 թուականին, երբ Սարքոզի տակաւին նախագահի թեկնածու էր, խոստացաւ պաշտպանել Ծերակոյտին կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնքին ընդունումը: 2006ին, Ֆրանսայի խորհրդարանին մէջ արդէն իսկ հաստատուած էր նման օրինագիծ մը: Սակայն, հակառակ իր խոստումին, նախագահ Սարքոզիի կուսակցութիւնը անցեալ Մայիս ամսուն արգելափակեց օրինագիծին ընդունումը: Թէեւ Ֆրանսայի կառավարութիւնը արգիլեց Ողջակիզման ժխտումը 1990 թուականին, անիկա միեւնոյն քայլը չառաւ Հայոց Ցեղասպանութեան կապակցութեամբ, հակառակ անոր որ Ֆրանսան ճանչցած էր Ցեղասպանութիւնը 2001ին:

Ֆրանսահայերը վրդոված էին Սարքոզիի դաւաճանութենէն: Երգիչ Շարլ Ազնաւուր հրապարակաւ զգուշացուցած էր, որ ան (Սարքոզի) կրնայ 500,000 ֆրանսահայերու աջակցութիւնը կորսնցնել յաջորդ տարուան նախագահական ընտրութիւններուն ընթացքին: Անցեալ ամիս, Ֆրանսայի ՀՅԴն յայտարարեց, թէ նեցուկ պիտի կանգնի ընկերվարական Ֆրանսուա Հոլանտի՝ նախագահի հաւանական թեկնածութեան, երբ ան խոստացաւ, թէ իր կուսակցութիւնը, որ վերջերս Ծերակոյտին մէջ մեծամասնութիւն կը կազմէ, պիտի քուէարկէ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը արգիլող բանաձեւին յօգուտ: Հանրային կարծիքի համաձայն, Հոլանտ ներկայիս առաջատար դիրքերու վրայ կը գտնուի Սարքոզիի նկատմամբ:

Անցեալ շաբաթ Հայաստան կատարած այցելութեան ընթացքին, նախագահ Սարքոզի քանի մը կարեւոր պատգամներ փոխանցեց: Ան վստահեցուց հայերուն, որ ինք մտադիր է պահել իր նախկին խոստումը, որն է՝ ընդունիլ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտման բանաձեւը, նաեւ զգուշացուց Թուրքիան, որ դադրեցնէ Հայոց Ցեղասպանութեան հերքումը, եւ ընդգծեց իր դրական վերաբերմունքը՝ Արցախի հարցով հայերու դիրքորոշման նկատմամբ:

Ֆրանսայի նախագահին այցելութիւնը Կովկասի երեք հանրապետութիւններ, ակնյայտօրէն յօգուտ Հայաստանի էր, ուր ան մէկ գիշեր անցուց, մինչդեռ Ատրպէյճան եւ Վրաստան մնաց ընդամէնը երեք ժամ: Այդ երկու երկիրներուն տուած իր կարճատեւ այցով, ան պարզապէս փորձեց անկողմնակալութեան տպաւորութիւն ստեղծել:

Սարքոզիի առաջին այցելութիւնը Հայաստան լեցուն էր տօնական միջոցառումներով ու ջերմ նախաձեռնութիւններով. ան ծառ տնկեց Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին, ծաղկեպսակ զետեղեց Մեծ Եղեռնի յուշահամալիրին առջեւ՝ հետեւեալ գրառումը կատարելով յուշամատեանին մէջ. «Ֆրանսան չի մոռնար». ան նաեւ նախազգուշացուց Թուրքիան, որ ճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը մինչեւ ընթացիկ տարուան աւարտը, հայերէնով արտասանեց «ցեղասպանութիւն» բառը, զոր նախագահ Օպամա մերժած էր օգտագործել… մոմ վառեց Էջմիածինի մէջ, մերժեց Թուրքիոյ անդամակցութիւնը Եւրոմիութիւն, բացումը կատարեց Շարլ Ազնաւուրի՝ Արարատ լերան նայող թանգարանին եւ Հայաստանին նուիրեց Ռոտենի պատկանող թանկարժէք արձան մը:

Ի վերջոյ, աշխարհի մեծագոյն ղեկավարներէն մէկը համարձակեցաւ Թուրքիոյ լկտի ղեկավարները զգաստութեան կանչել: Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ահմետ Տաւութօղլու զայրացած արձագանգած է՝ ըսելով, որ Ֆրանսայի նախագահը պէտք է նայի իր երկրի գաղութատիրական անցեալին, այլ ոչ թէ պատմութեան դասեր տայ Թուրքիոյ: Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ, պաղ ընդունելութիւն ցուցաբերեց Ֆրանսայի նախագահին, վերջինիս Պաքու կատարած այցին ընթացքին: Ալիեւի օգնականը յայտարարեց, որ իր երկիրը չի կիսեր Սարքոզիի կարծիքները՝ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ: Տաւութօղլուի կողմէ Ֆրանսայի դէմ արտասանուած անհանդուրժողական խօսքերը կրնան Ֆրանսայի Ծերակոյտը մղել ընդունելու Ցեղասպանութեան ժխտման դէմ նոր օրինագիծը:

Ֆրանսայի հայերը ներկայիս յաղթական դիրքերու վրայ են: Նախագահութեան երկու առաջատար թեկնածուներն ալ իրենց պատրաստակամութիւնը յայտնած են պաշտպանելու ոչ միայն Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնքին ընդունումը, այլ նաեւ աջակցիլ այլ հայամէտ նախաձեռնութիւններու: Անկախ այն հանգամանքէն, թէ երկու թեկնածուներէն ո՛ր մէկը պիտի յաղթէ յաջորդ տարուան նախագահական ընտրութիւններուն, հայերը պիտի օգտուին:

Սակայն, հաշուի առնելով քաղաքական գործիչներուն չիրագործած խոստումներու երկար շարքը՝ ֆրանսահայերը պէտք չէ հաւատք ընծայեն անոնց խօսքերուն: Երկու թեկնածուներուն համար ալ պէտք է յստակ ըլլայ այն, որ հայերը կը սատարեն այն թեկնածուին, որ կ՛աջակցի Ցեղասպանութեան ժխտման վերաբերեալ բանաձեւի ընդունման, մինչեւ յաջորդ Ապրիլի նախագահական ընտրութիւնները: Կատարեալ պիտի ըլլար, եթէ երկու թեկնածուներն ալ յանձնարարէին իրենց կուսակցական ծերակուտականները՝ կողմ քուէարկել այս օրինագծին՝ ֆրանսահայ համայնքին տալով հաճելի երկընտրանք մը երկու հայանպաստ թեկնածուներու միջեւ:

Ֆրանսայի եւ Ամերիկայի հայերը պէտք է փոխեն իրենց աւանդական, սակայն ձախող մօտեցումը՝ աջակցիլ թեկնածուներուն՝ հաւատալով անոնց խոստումներուն ու յուսալով, որ անոնք պիտի արդարացուին ընտրութիւններէն ետք: Պէտք է ըլլայ նոր ռազմավարութիւն մը. Երբ նախագահը ընտրուի եւ խոստումները կատարէ, այն ժամանակ միայն համայնքը զայն կը պարգեւէ իր սատարումով:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Հայերը լուրջ հիմք ունին վիրաւորուած զգալու՝ Իսրայէլի կառավարութեան կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման մերժումին համար: Անգթութիւն է այն, որ Ողջակիզումի կարգ մը զոհեր անզգայ կը գտնուին մէկ այլ ժողովուրդի մը նկատմամբ, որ նման ճակատագիր մը ունեցած է: Իսրայէլի կողմէ այդ վիրաւորական մերժումը պայմանաւորուած է Թուրքիոյ՝ իր «ռազմավարական դաշնակիցին», գոհացնելու ոչ-բարոյական ցանկութեամբ:

Իսրայէլի բազմաթիւ քաղաքացիներու նման, դոկտոր Իսրայէլ Չարնի նոյնպէս խիստ դէմ է Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ իր երկրի կառավարութեան որդեգրած այդ ամօթալի դիրքորոշումին: Ան երկար տարիներէ ի վեր կը հանդիսանայ Երուսաղէմի մէջ Ողջակիզման եւ ցեղասպանութեան հիմնարկի տնօրէնը, ինչպէս նաեւ՝ Ցեղասպանագէտներու միջազգային միութեան նախկին նախագահը: Բազմաթիւ առիթներով, դոկտոր Չարնի արտայայտած է իր խիստ դիրքորոշումը Իսրայէլի պաշտօնատարներուն նկատմամբ՝ քննադատելով անոնց դատապարտելի կեցուածքը Հայոց Ցեղասպանութեան նկատմամբ:

Այս տարուան սկիզբը, Հայաստանի նախագահը դոկտոր Չարնին պարգեւատրած է նախագահական շքանշանով եւ 10,000 տոլար մրցանակով՝ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման ուղղուած անոր երկարամեայ ջանքերուն համար:

Այն պատճառով, որ Երեւանի մէջ պարգեւատրման արարողութեան ընթացքին դոկտոր Չարնի խօսելու հնարաւորութիւն չունեցաւ, կը փափաքիմ ներկայացնել անոր պատրաստած նկատառումներէն յատկանշական հատուածներ.

«Չափազանց անարդար, անիրաւ եւ տգեղ է ժխտել ցեղասպանութիւնը: Ատիկա վտանգաւոր է ոչ միայն ցեղասպանութեան ենթարկուած ժողովուրդին, այլ նաեւ մեր մարդկային քաղաքակրթութեան համար: Ցեղասպանութեան ժխտումը ցեղասպանութեան ենթարկուած ժողովուրդը անգամ մը եւս նուաստացնելու զազրելի փորձ է, եւ խարազանուած ու հետապնդուած զոհ ժողովուրդի վէրքերուն՝ ցաւալի վերաթարմացում է»:

Աւելին, ցեղասպանութեան ուրացումը նաեւ բռնութեան օրինականացման մեծագոյն հաստատումն է, ցեղասպանութեան ընթացքին իրականացուած բռնի յատուկ սպանութիւններու յետադարձ արդարացումն է, ինչպէս նաեւ նոր բռնութիւններ գործելու նախազգուշացում եւ կոչ՝ միեւնոյն տուժած ազգին կամ այլ ազգի մը նկատմամբ: Իրականութեան մէջ ակնյայտ դարձած է այն, որ ցեղասպանութեան ժխտումը յաճախ ժխտողներուն կողմէ պատգամ մըն է այն մասին, թէ անոնք արդէն իսկ պատրաստ են կամ կը պատրաստուին անգամ մը եւս բռնութիւն իրականացնելու»:

«Երբեք պատահական չէ, որ (Թուրքիոյ վարչապետ) Էրտողան վերջին տարուան ընթացքին երկու առիթներով սպառնացած է Թուրքիայէն վտարել 100,000 հայեր, ինչպէս նաեւ երբեք պատահական չէ, որ Էրտողանի Թուրքիան (վարչակարգ մը, որ արտառոց կերպով մեծ ջանքեր կը գործադրէ՝ ժխտելու համար Հայոց Ցեղասպանութիւնը) կը շարունակէ բռնութիւն գործադրել քիւրտերու նկատմամբ՝ ոչնչացնելով հազարաւոր գիւղեր, սպաննելով տասնեակ հազարաւոր մարդիկ. նաեւ, շատ յաճախ, Թուրքիոյ կառավարութիւնը թոյլ չի տար անոնց գործածել իրենց մայրենի լեզուն կամ տարածել իրենց մշակոյթը»:

«Իսրայէլ կը փորձէ բարիդրացիական յարաբերութիւններ ունենալ Թուրքիոյ հետ՝ Հայոց Ցեղասպանութեան փաստի ճշմարտացիութեան հաշուոյն: Ես համոզուած եմ, որ այս քաղաքականութիւնը շատ սխալ է: Անշուշտ, ես չեմ հաւատար, որ ազգերը, յատկապէս փոքր ազգերը, իրենք իրենց կ՛արտօնեն չգնահատել քաղաքական իրականութիւնը եւ ապահովութեան վտանգները, այնուամենայնիւ, կը կարծեմ, որ երկարաժամկէտ կտրուածքով, պէտք է ըլլան իրապաշտ քաղաքականութեան սահմանափակումներ, եւ որ ցեղասպանութեան պատմութեան ժխտումը ընդունելի սահմաններէն դուրս պէտք է ըլլայ»:

«Ես չեմ կրնար չխօսիլ Իսրայէլի պետութեան կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման մասին: Իսրայէլ ամբողջութեամբ սխալ է Հայոց Ցեղասպանութիւնը չճանչնալու հարցով: Միեւնոյն ժամանակ, փառք Աստուծոյ, այժմ ես արդէն կրնամ ըսել, թէ Իսրայէլի մշակոյթին, լրատուամիջոցներուն եւ մեր հասարակութեան մէջ մենք յաղթած ենք Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչնալու ճակատամարտը: Երբ քանի մը տարի առաջ չորս անձերէ բաղկացած մեր պատուիրակութիւնը, որուն կազմին մէջ էին փրոֆ. Եայիր Օրոն, փրոֆ. Եհուտա Պօեր, նախկին նախարար Եոսի Սարիտ եւ ես, եկաւ Հայաստան՝ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն նուիրուած յուշարձանին ծաղկեպսակ դնելու համար, մենք իսկապէ՛ս կը ներկայացնէինք Իսրայէլի հասարակութեան ստուար զանգուածը»:

«Այս պահուն մեզ տեղեկացուցին, որ Քնեսեթը կը քննարկէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման հարցը: Ընդհանուր առմամբ, Քնեսեթը այժմ Իսրայէլի պատմութեան մէջ արդէն երրորդ անգամն ըլլալով պիտի քննարկէ Հայոց Ցեղասպանութեան հնարաւոր ճանաչման հարցը: Այս քուէարկութիւններէն իւրաքանչիւրը մեր նպատակին համար որոշ յառաջընթաց կը ներկայացնէ: Իսրայէլի համակարգով, առաջարկը պէտք է վերանայուի եւ որոշուի Քնեսեթի կոմիտէին մեծամասնութեան կողմէ: Ինչպէս գիտէք, քաղաքականութիւնը դիւրին գործ չէ, եւ մեր ընդդիմադիրները նախապէս յաջողած են մեզ պարտութեան մատնել ճանաչման ճիշդ այս հանգրուանին»:

«Այս անգամ առաջարկութիւնը պիտի յանձնուի Կրթութեան հարցերով յանձնաժողովին, ինչ որ տարբեր է Արտաքին գործոց եւ անվտանգութեան հարցերով կոմիտէի ընթացակարգերէն, ուր առաջարկութիւնը կարելի է թաղել՝ նոյնիսկ առանց որեւէ քննարկումի եւ ոչ ոք կ՛իմանայ թէ ի՛նչ կատարուեցաւ. Կրթութեան հարցերով յանձնաժողովին մէջ քննարկումները եւ քուէարկութիւնը հրապարակային կ՛ըլլան: Մեր մօտիկ գործընկերները եւ ես մեծ յոյսեր չունինք թէ անիկա կ՛ընդունուի, սակայն ներկայիս աւելի մեծ հաւանականութիւն կայ անոր յաջողութեան, քան՝ անցեալին: Ճիշդն ըսած՝ այժմ Ցեղասպանութիւնը ճանչնալու հաւանականութիւնը աւելի մեծ է, որովհետեւ Թուրքիան Իսրայէլի ցոյց տուաւ իր նենգ կողմը, եւ մեզմէ շատերը պիտի ամչնան անշուշտ, եթէ Ցեղասպանութեան ճանաչումը կատարուի այդ պատճառով, այլ ոչ թէ այն հանգամանքին համար, որ Իսրայէլ կ՛ուղղէ երկար տարիներու իր սխալը»:

Իսրայէլացի լրագրող Ռաֆայէլ Ահրեն ճշգրտօրէն կը նշէ վերջերս հրապարակուած «Հաարեց»ի իր յօդուածին մէջ. «Եթէ Իսրայէլ մօտ ապագային ճանչնայ Թուրքիոյ կողմէ 1 միլիոն հայերու Ցեղասպանութիւնը, ապա ատիկա մեծապէս հիմնուած պիտի ըլլայ ամերիկածին գիտաշխատող Իսրայէլ Չարնիի ջանքերուն վրայ»:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Համայն հայութեան համար Սեպտեմբերը տօնական ամիս է, քանի որ այդ ամիս հանդիսաւոր կերպով կը նշուի Հայաստանի եւ Արցախի հանրապետութիւններու անկախութեան քսանամեակը: Տակաւին երկու տասնամեակ առաջ, հայերը չունէին մէկ անկախ պետութիւն: Այժմ անոնք ունին երկուքը եւ անհամբեր կը սպասեն այն օրուան, երբ երկու պետութիւնները պիտի միանան երրորդին՝ Արեւմտեան Հայաստանին՝ հաստատելով Միացեալ Հայաստանի Հանրապետութիւնը:

ՀՀ սփիւռքի նախարարութիւնը 2011ի Սեպտեմբեր 19էն 20, Երեւանի մէջ կազմակերպեց Սփիւռքի կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներուն եւ համայնքներու ղեկավարներուն համահայկական համաժողովը, որ համախմբած էր 50 երկիրներէ աւելի քան 500 մասնակիցներ, ներառեալ Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքական եւ կրօնական առաջնորդները: Ասիկա, իսկապէս, ամբողջ աշխարհի ականաւոր հայերու վերամիաւորումն էր:

Համաժողովը ունէր չորս հիմնական թեմաներ՝ լեզուի եւ կրթութեան հիմնախնդիրներ, երիտասարդութեան հիմնախնդիրներ, Ցեղասպանութեան 100րդ տարելիցի եւ Հայաստան-Սփիւռք գործակցութեան զարգացման հարցեր: Խօսնակներէն ոմանք օգտուեցան այս առիթէն, որպէսզի մատնանշեն Անկախութենէն 20 տարի ետք դեռ գոյութիւն ունեցող լուրջ բացթողումները:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսը, իբրեւ ազգի մեծագոյն տագնապ առանձնացուց արտագաղթը. «Մեր թշնամին ուզեց Հայաստանը առանց հայերու տեսնել», նշեց ան եւ աւելցուց. «Այսօր մենք մեր ձեռքերով կը հայաթափենք Հայաստանը»: Նորին սրբութիւնը նաեւ դատապարտեց երկրին մէջ գերիշխող «կոռուպցիա»ն (փտածութիւնը-Խմբ.), որ կը պաշտպանէ «յղփացած փոքրամասնութիւնը»:

ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ Հրանդ Մարգարեան յանդիմանեց պետական պաշտօնեաները տակաւին շարունակուող աղքատութեան, անգործութեան, թերաճ տնտեսութեան, ընկերային անապահովութեան, անարդարութեան, արտօնեալ քրէական խաւի սանձարձակութեան, փտածութեան եւ արտագաղթի համար: Ան նաեւ քննադատեց զանոնք, Հայ-թրքական չարաբաստիկ արձանագրութիւններէն իրենց ստորագրութիւնը ետ չվերցնելու համար:

Ցեղասպանութեան 100րդ տարելիցին ընդառաջ, տարածաշրջանային յանձնախումբերու գործունէութեան մասին թեմատիկ նիստի ընթացքին (զոր վարողներէն մէկը ես էի), մասնակիցները առաջարկեցին պատրաստել ցեղասպանագէտներու, օսմանագէտներու, թրքագէտներու եւ միջազգային իրաւունքի փորձագէտներու նոր սերունդ: Անոնք նշեցին, որ ժամանակն է Հայոց Ցեղասպանութեան հարցէն հատուցման հարցի բարձրացմանը անցնելուն, եւ պէտք է Թուրքիոյ դէմ բողոքներ ներկայացնել միջազգային եւ տեղական դատարաններու մօտ:

Հայաստանի մէջ ես ցնծութեան բազում պահեր ապրեցայ, սակայն նաեւ ունեցայ որոշ հիասթափութիւններ: Անկախութեան օրուան առթիւ զօրահանդէսը համայն հայութեան ուշադրութեան կեդրոնը կը գտնուէր: Զօրահանդէսին կը հետեւէր աշխարհասփիւռ հայութիւնը՝ կանգնած Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակը կամ նստած այլուր, պստկեռասփիւռին առջեւ: Մեր քաջարի զինուորներուն անվերջ շարասիւնը եւ արդիական թանկերու, հրթիռներու, ռազմական ինքնաթիռներու եւ ուղաթիռներու տողանցքը իւրաքանչիւր հայու սիրտ կը լեցնէին արդար հպարտութեամբ, եւ կը յառաջացնէին պաշտպանուածութեան խոր զգացում, յաճախ սպառնացող մեր թշնամիներէն: Աւելի ուշ, երեկոյեան, հարիւր հազարաւոր հանդիսատեսներ ականատես եղան բարձր արհեստավարժութեամբ յատուկ լազերային ցուցադրութեան, որ Հայաստանի պատմութեան գլխաւոր դրուագները կը սփռէր Հանրապետութեան հրապարակի հանդիպակաց շէնքերու պատերուն վրայ:

Այս տարուան զօրահանդէսին առաջին անգամ ցուցադրուած տեղական արտադրութեան չորս անօդաչու օդանաւերը գրաւեցին շատերուն ուշադրութիւնը, յատկապէս, քանի որ Արցախի զինուած ուժերը վերջերս ոչնչացուցած էին ատրպեճանական անօդաչու օդանաւ մը, զոր Ատրպէյճանը գնած էր Իսրայէլէն:

Զօրահանդէսը անակնկալ մը եւս մատուցեց. կին զինուորներուն խումբը՝ գնդացիրներով, որ կամաւոր կերպով անցած էր ծառայութեան ամբողջութեամբ տղամարդոցմով կազմուած հայկական բանակին մէջ: Երթով անցաւ նաեւ կրօնական հանդերձներով զինեալ ուժերու եկեղեցական դասը:

Անկախութեան տօնակատարութիւններուն յատուկ փայլք հաղորդեցին երկու այլ իրադարձութիւններ: Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ հանդիսաւոր կերպով բացուեցաւ նոր մասնաշէնքը, որուն կառուցումը մեծաւ մասամբ հովանաւորած էր ռուսահայ գործարար Սերգէյ Համբարձումեանը: Այս առիթով, Միհրան Մինասեան՝ սահմանափակ միջոցներ ունեցող համեստ անձնաւորութիւն մը  Սուրիոյ Հալէպ քաղաքէն, Մատենադարանին նուիրաբերեց աւելի քան 1000 արժէքաւոր ձեռագիրներ եւ էջեր, զորս ան մեծ դժուարութեամբ հաւաքած էր իր ամբողջ կեանքին ընթացքին:

Երկրորդ կարեւոր իրադարձութիւնը, որ տեղի ունեցաւ Սեպտեմբեր ամսուն, Երեւանի Զուարթնոց օդակայանի արդիական չափանիշներու համապատասխանող «թերմինըլ»ին բացումն էր: Նոր համալիրը կրնայ տարեկան սպասարկել մինչեւ 3.5 միլիոն ճամբորդի՝ կրկնապատկելով օդակայանին կարողականութիւնը: Այս մեծածախս ծրագիրը կեանքի կոչուեցաւ արժանթինահայ գործարար Էտուարտօ Էռնեկեանի կողմէ, որուն ղեկավարած «Արմէնիա միջազգային օդակայաններ» ընկերութեան յանձնուած է օդակայանին կառավարումը:

Երկու տհաճ երեւոյթներ. Անկախութեան օրը Համահայկական համաժողովի մասնակիցներուն բաշխուած որոշ վերնաշապիկներուն (t-shirts) վրայ նկատելի էր «Պատրաստուած է Թուրքիոյ մէջ» (Made in Turkey) անակնկալի բերող պիտակը: Վերնաշապիկները զարդարուած էին «2011: Հայաստանը դու ես» լօզունգով: Շփոթի մատնուած պաշտօնեաները այս հանգամանքը բացատրեցին անով, որ վերնաշապիկները նուիրուած էին գործարարի մը կողմէ: Աւելի զարմանալին այն էր, որ Հայաստանի Հանրապետութեան նախկին երկու նախագահները չմասնակցեցան Անկախութեան օրուան որեւէ միջոցառումի: Անկախ անկէ, թէ անոնք ինչպէ՛ս կը պատճառաբանէին իրենց բացակայութիւնը, ասիկա լուրջ բացթողում մըն էր երկրի երկու նախագահներուն կողմէ, որոնք ղեկավարած են Հայաստանը Անկախութեան 20 տարիներէն 17ին ընթացքին:

Հակառակ երկրին առջեւ ծառացած բազմաթիւ խնդիրներուն, բոլոր հայերը միահամուռ երդուեցան պաշտպանել եւ պահպանել իրենց հայրենիքը, ամէն տեսակի չարիքներէ, եւ ջանք չխնայել՝ ապահովելու համար Հայաստանի ու Արցախի մէջ իրենց հայրենակիցներուն բարեկեցութիւնն ու բարգաւաճումը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Սկովտիացի գիտաշխատող Սթիվըն Սիմ զեկուցած էր իր տհաճ տպաւորութիւնները Ատրպէյճանի կողմէ ներկայիս գրաւուած պատմականօրէն հայկական տարածք հանդիսացող Նախիջեւան իր կատարած այցին մասին: Քանի որ Սիմի 2006 թուականի բացայայտող զեկոյցը պատշաճ կերպով չէր լուսաբանուած միջազգային մամուլով, կը փափաքիմ այս յօդուածով ներկայացնել անոր որոշ կարեւոր հայեցակէտերը:

Սիմը յայտնած է, որ ինք Նախիջեւան մտած է ինքնաշարժով, թրքական սահմանէն, եւ ուղղուած է դէպի Երնճաք հովիտի Ապրաքունիս գիւղը: Երբ այնտեղ հարց տուած է 12ամեայ տղու մը, թէ որտե՞ղ կը գտնուի գիւղի եկեղեցին, ան ցոյց տուած է դատարկ տարածք մը:

Ապա Սիմ այցելած է Պանանիյար գիւղը, որ հայերուն ծանօթ է իբրեւ Ափարանք, ուր, անոր խօսքով՝ «առնուազն մինչեւ 1970ական թուականները, գիւղին կեդրոնը բարձրադիր վայրի մը մէջ գտնուող միջնադարեան մեծ եկեղեցւոյ փլատակը կար: Այժմ նախկին եկեղեցւոյ հողին վրայ մզկիթ կառուցուած է»: Նորաշէնի մէջ, այս գիւղի հիւսիս արեւմտեան ծայրամասը, երկու հայկական եկեղեցիներ եւ գերեզմանատուն մը կային: Ան ոչ մէկ եկեղեցւոյ կամ գերեզմանատան հետքը գտաւ այնտեղ:

Նախիջեւանի մէջ, երրորդ օրը, երբ շոգեկառքով կը ճամբորդէր æուլֆա, Սիմ նկատեց æուղայի գերեզմանատան փլատակները: Ան զեկուցեց, որ տեսած է «երեք լեռնաշղթաներու վրայ սփռուած եւ քարէ սալիկներով ծածկուած բլրալանջ մը: Բոլոր գերեզմանաքարերը, առանց բացառութեան, շրջուած էին»:

Օրտուպատի մէջ Սիմ բերուեցաւ ոստիկանութեան գրասենեակ, ուր ան հարցաքննութեան ենթարկուեցաւ իր այցելութեան նպատակին առնչութեամբ, եւ իր պայուսակը խուզարկուեցաւ: Ապա ան յաջորդ հանրակառքով ետ ուղարկուեցաւ Նախիջեւան քաղաք: Այնտեղէն ան ուղղուեցաւ դէպի Շուռութ, որ «միջին դարերու վերջաւորութեան փոքրիկ հայկական քաղաք մըն էր՝ իր եկեղեցիներով, դպրոցներով, վանքերով, մատենադարանով եւ քանի մը տասնեակ հազար բնակիչներով»:

Քըռնա գիւղի հարեւանութեամբ տեղի հայկական եկեղեցւոյ հետքերն իսկ չկային: Նոյն իրավիճակը ունէր նաեւ Կահ գիւղը: Երբ Սիմ անցորդի մը հարցուցած է Շուռութ գիւղի եկեղեցւոյ մասին, անցորդը պատասխանած է, թէ եկեղեցին ոչնչացուած է:

Շուռութ գիւղին մէջ Սիմ դէմ յանդիման եկած է խումբ մը գիւղացիներու հետ: Երբ ան յայտնած է, որ եկած է տեսնելու հին եկեղեցին, անոնք պատասխանած են, թէ գիւղին մէջ երբե՛ք եկեղեցի չէ եղած: Հազիւ հեռացած Շուռութէն, «թաքսի»ի վարորդը ըսած է Սիմին, թէ գիւղացիները հեռաձայնած են æուլֆայի ոստիկանութիւն, եւ թէ իրաւապահ մարմիններու աշխատակիցները հաւանաբար զինք կը սպասեն ճանապարհին:

Ոստիկանական ինքնաշարժ մը իրօք կը սպասէր Սիմը: «Ոստիկանը նստաւ «թաքսի»ի ետեւի նստարանը եւ հարցուց, թէ արդեօք տեղագրական քարտէս եւ ազգագրական գիրք կա՞յ հետս»: Երբ Սիմ պատասխանած է՝ ո՛չ, չկայ, ոստիկանը արագօրէն խուզարկած է անոր պայուսակը: æուլֆայի մէջ Սիմ դարձեալ կանչուած է ոստիկանատուն, ուր անոր պայուսակը անգամ մը եւս խուզարկուած է: Միջանցքը որոշ ժամանակ սպասելէ ետք, Սիմը տարած են քաղաքի «Արազ» հիւրանոցը: Անոր ուղեկցած են դէպի շէնքի ետին գտնուող այգին: Սիմը երեք ժամ հոն պահելէ ետք, ի վերջոյ զայն ազատ արձակած են: Սիմի պայուսակէն «հանած էին բոլոր իրերը եւ մանրամասն զննած, պարզելու համար, թէ արդեօք պայուսակը գաղտնի գրպաններ ունի՞: Ասիկա տեւեց շուրջ 15 վայրկեան, առանց որեւէ բառ փոխանակելու»:

Սիմին հարցուցած են անոր աշխատանքին մասին. որքա՞ն կը վաստակի, ո՞վ կը հովանաւորէ իր այցը Նախիջեւան եւ ինչո՞ւ ան իր սեփական միջոցները ծախսած է այստեղ գալու համար: Ոստիկանները մանրամասնօրէն ստուգած են Սիմին նօթագրութիւնները, ինչպէս նաեւ անոր թուային «քամերա»ին բոլոր լուսանկարները: Անոնց ուշադրութիւնը յատկապէս գրաւած է Նախիջեւան քաղաքին մէջ առնուած լուսանկարը: «Ատիկա քարէ սալիկ մըն էր, զոր ես տեսած էի Մոմինա Հաթուն դամբարանի դիմացի այգիին մէջ, շրջապատուած խոյաձեւ գերեզմանաքարերով: Այս քարին վրայ փորագրուած էր խաչ մը, որ վեր կը խոյանար ուղղանկիւն հիմքէ մը»:

Ատրպէյճանցի պաշտօնեաները ըսած են անոր, թէ ատիկա խաչ չէ: Սիմ, իր կարգին պատասխանած է, որ ինք հայկական գիրքի մը մէջ կարդացեր է այդ եկեղեցւոյ մասին: Անոնք ջղագրգիռ պատասխանած են. «Ատիկա ճիշդ չէ: Այնտեղ սուտ գրուած է: Տեսէ՛ք, հայերը միշտ կը ստեն, կը խաբեն բոլորը»: Անոնք նաեւ նշած են, թէ «Նախիջեւանի մէջ որեւէ հայկական եկեղեցի գոյութիւն չէ ունեցած, երբե՛ք: Այստեղ երբե՛ք ոեւէ հայ չէ ապրած, հետեւաբար, ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ որ եկեղեցիներ գոյութիւն ունեցած են այստեղ»: Ատրպէյճանցիները ըսած են Սիմին. «Կը կարծենք, որ դուք Ատրպէյճանի հանրապետութիւն չէք եկած բարի նպատակներով»:

Սիմը նշած է, որ Նախիջեւանի իր տհաճ տպաւորութիւնները «որոշ առումով լոյս սփռեցին այն կեցուածքին վրայ, զոր ատրպէյճանցիները ունին հայերու եւ հայկական ամէն ինչի նկատմամբ»: Զեկոյցին մէջ յստակ կը դառնայ, թէ ինչո՛ւ Արցախի հայերուն համար անհնար է ատրպէյճանցիներու կեղեքիչ լուծին տակ կրկին ապրիլը: Եթէ սկովտիացի այցելուին հետ այսպիսի վատ ձեւով վարուած են, ապա պատկերացուցէք, թէ ատրպէյճանցիները ոքրա՛ն աւելի վատ ձեւով վարուած են իրենց հայ հպատակներուն հետ, մինչեւ Արցախի ազատագրումը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցեալ շաբաթ ես պատիւն ունեցայ ներկայ գտնուելու Պէյրութի մէջ Լիբանանի Հայ Դատի յանձնախումբին կողմէ հովանաւորուած յատուկ միջոցառումի մը, որ նուիրուած էր արաբերէնի թարգմանուած իմ նոր գիրքի հրատարակութեան՝ «Հայ-Թրքական Արձանագրութիւններ. Ճշմարտութի՞ւն, Թէ Խաբէութիւն»ի: Գիրքը այդ 43 խմբագրականներուն ժողովածուն է, զորս վերջին երեք տարիներուն ընթացքին գրած էի վիճայարոյց արձանագրութիւններուն մասին, «Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթին մէջ:

ՀԴՅի ներկայացուցիչներէն Ճորճ Սապունճեանի ողջոյնի խօսքերէն ետք, Դամասկոսէն գիրքի թարգմանիչ դոկտ. Նորա Արիսեան իր ելոյթին մէջ յայտնեց, թէ Սասունեանի խմբագրականները կը բացայայտեն Թուրքիոյ կառավարութեան կեղծ մտադրութիւնը: Ան յիշեցուց լսարանին, որ հեղինակը բանակցութիւններու սկիզբէն իսկ ճշգրտօրէն կանխատեսած էր, թէ Թուրքիան պիտի չյարգէ արձանագրութիւնները վաւերացնելու եւ Հայաստանի շրջափակումը վերացնելու իր խոստումը:

Դոկտ. Արիսեանէն ետք ելոյթ ունեցաւ Լիբանանի նախկին նախարարներէն Միշել Էտտէն, որ երկարաշունչ եւ խորիմաստ յառաջաբան մը գրած էր գիրքին համար: Նախարար Էտտէ իր աշխատանքային բազմամեայ ու վաստակաւոր ասպարէզին մէջ զբաղեցուցած է հինգ նախարարական պաշտօններ՝ Լիբանանի տարբեր կառավարութիւններու ժամանակաշրջանին: Իր խօսքին մէջ, վաստակաւոր նախարարը գովաբանեց հեղինակի վերլուծական խմբագրականները, գովեստի խօսքեր ուղղեց Լիբանանի հայկական համայնքին՝ երկրի զարգացման գործին մէջ անոր դերակատարութեան համար, եւ մեղադրեց Թուրքիան՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը մերժելուն համար: Իր ելոյթի աւարտին, նախարար Էտտէ անակնկալ յայտարարութիւն մը կատարեց՝ անձամբ 25 հազար տոլար նուիրելով Լիբանանի Հայ Դատի յանձնախումբին:

Երեկոյի ելոյթները արաբերէն լեզուով էին՝ հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ լսարանէն ներս ներկայ էին արաբ հիւրեր, իսկ գիրքը հասցէագրուած էր արաբ ղեկավարներուն եւ զանգուածներուն: Ես ալ իմ խօսքիս մէկ մասը արաբերէնով արտասանեցի: Զարմանալիօրէն տակաւին կը յիշէի արաբերէնը, զոր սորված էի աւելի քան 40 տարի առաջ, Պէյրութի Սոֆիա Յակոբեան Ազգ. վարժարանին մէջ:

Ես մատնանշեցի ներկաներուն, որ Թուրքիոյ կառավարութեան իրական մտադրութիւնն էր Արձանագրութիւններուն շահարկումը՝ Հայաստանի վրայ ճնշում գործադրելու նպատակով, որպէսզի վերջինս հրաժարի Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը հետապնդելէ, նաեւ խաղաղ բանակցութիւններու տպաւորութիւն ստեղծելով՝ զգուշացնել միւս երկիրները, մասնաւորապէս Միացեալ Նահանգները, որ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումով չխոչընդոտեն այս շինծու հաշտեցումը եւ նոր ձեւաւորուող յարաբերութիւնները:

Աւելին, Թուրքիան կը ցանկար, որ Հայաստանը վերադարձնէ Արցախը Ատրպէյճանի տիրապետութեան ու հրաժարի ներկայիս Թուրքիոյ կողմէ բռնագրաւուած Արեւմտեան Հայաստանի պահանջէն, ինչպէս նաեւ կը փորձէր թուլացնել հայկական համընդհանուր միասնականութիւնը՝ Սփիւռքը հայրենիքին դէմ լարելով:

Յամառօրէն հետապնդելով Հայաստանէն լրացուցիչ զիջումներ կորզելու իր նպատակը՝ Թուրքիոյ կառավարութիւնը շարունակեց մերժել վաւերացումը Արձանագրութիւններուն, զորս ստորագրած էր երկու տարի առաջ: Չյաջողելով հասնիլ իր նպատակներուն՝ Թուրքիոյ խորհրդարանը անցեալ ամիս Արձանագրութիւններուն դէմ վերջնական քայլի մը ձեռնարկեց՝ զանոնք հանելով իր օրակարգէն, արհեստական պատճառաբանութիւններ կատարելով:

Հայ-թրքական արձանագրութիւններու սոյն ձախողած փորձը յստակ ցոյց կու տայ, որ Թուրքիան շահագրգռուած է աւելի շատ դիւանագիտական խաղեր խաղալով եւ կեղծ տպաւորութիւն ստեղծելով, քան խաղաղ համագոյակցութեան ձգտելով: Թուրքիոյ պարտաւորութիւնները կարելի չէ լուրջ համարել, իսկ միջազգային պայմանագիրներու վրայ տեղ գտած Թուրքիոյ ղեկավարներու ստորագրութիւնները որեւէ արժէք չեն ներկայացներ:

Խօսքիս մէջ ես մատնանշեցի, որ թուրք առաջնոդները հանդէս կու գային որպէս պաղեստինցիներու պաշտպան եւ բոլոր արաբներուն ու իսլամներուն աջակից, մինչդեռ կը շարունակեն մնալ Իսրայէլի ռազմավարական գործընկերը եւ ծածուկ ձեւով անոր հետ կը կիսեն արաբական երկիրներուն ամէնէն զգայուն ռազմական գաղտնիքները:

Իմ կարծիքով, պաղեստինցիներուն եւ ընդհանրապէս արաբներուն պէտք չէ Թուրքիոյ նոր Օսմանեան ղեկավարներուն կեղծ բարեկամութիւնը: Արաբները պէտք է պահանջեն, որ իրենց սեփակա՛ն ղեկավարները, այլ ոչ թէ օտարերկրեայ կեղծաւոր առաջնորդները պաշտպանեն իրենց ազգային շահերը:

Մենք վերջերս ականատես եղանք, թէ ինչպէ՛ս Թուրքիան կը սատարէր Եգիպտոսի եւ Լիպիոյ մէջ տիրող բռնատիրական համակարգերուն, մինչեւ վերջին պահը, երբ այդ երկիրներուն բռնատէրերը տապալեցան: Ասիկա իրական բարեկամութիւն չէ՛: Ասիկա բացայայտ պատեհապաշտութիւն է:

Քանի որ արաբները եւ հայերը՝ երկուքն ալ, կրած են սարսափելի տառապանքներ ու դաժանութիւններ Օսմանեան լուծին տակ, ուստի կարելի չէ դիւրութեամբ յիմարացնել զանոնք՝ կեղծաւոր թուրքերու բարեկամական արարքներով: Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրածները օգտուած են արաբներու հիւրընկալութենէն՝ ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, եւ երախտապարտ են ատոր համար: Առանց նման մարդասիրական միջամտութեան, շատ աւելի հայեր զոհ կը դառնային:

Ելոյթի աւարտին, իմ երախտագիտութիւնս յայտնեցի նախարար Միշել Էտտէին, գիրքիս համար ոգեշնչող յառաջաբան գրելուն համար, նաեւ դոկտ. Նորա Արիսեանին, որ երկար ժամեր յատկացուցած է այս, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին իմ նախորդ գիրքը անգլերէնէն արաբերէն թարգմանելուն համար: Շնորհակալութիւն յայտնեցի նաեւ Լիբանանի Հայ Դատի յանձնախումբի երեկոյին ծրագիրը «Ազդակ» թերթի «Փիւնիկ» սրահին մէջ կազմակերպելու համար, ինչպէս նաեւ «Համազգային»ի տպագրատան՝ գիրքը հրապարակելուն համար: Ապա առանձնայատուկ շնորհակալութիւն յայտնեցի բարերար Գաբրիէլ Չեմպերճեանին եւ անոր պատկանող «Փիւնիկ» հիմնադրամին, գիրքին թարգմանութիւնը եւ հրատարակութիւնը հովանաւորելուն համար: Ծրագիրի վերջաւորութեան, գիրքին մակագրուած օրինակները բաժնուեցան հիւրերուն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Բռնցքամարտի աշխարհի ախոյեան Ճօ Լուիս իր արագաշարժ հակառակորդին օր մը զգուշացուցած էր

ըսելով. «Կրնաս վազել, սակայն չես կրնար պահուըտիլ»: Միեւնոյն նախազգուշացումը հիմա կարելի է ընել Թուրքիոյ կառավարութեան ու անոր երկու մեծ դրամատուներուն:

Անցեալ տարուան Դեկտեմբերին, երբ երեք ամերիկահայեր ԱՄՆի դաշնակցային դատարանին մէջ դատ բացին (հայց ներկայացուցին) ընդդէմ Թուրքիոյ Հանրապետութեան, Կեդրոնական եւ «Ziraat» դրամատուներէն պահանջելով միլիոնաւոր տոլարի փոխհատուցում: Թուրքիոյ կառավարութիւնը անտեսեց իր դէմ եղած մեղադրանքները՝ յայտարարելով, որ իբրեւ գերիշխան պետութիւն, օտար դատարաններ լիազօրութիւն չունին իր դէմ դատ բանալու: Դատ բացող ամերիկահայերը կը պահանջէին 64 միլիոն տոլարի փոխհատուցում՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքով Ատանայի իրենց կալուածներու բռնագրաւման համար: Հայցուորները նաեւ քանի մը միլիոն տոլար եւս կը պահանջէին վարձավճարի եւ տոկոսավճարի համար, որ ԱՄՆի կառավարութիւնը վճարած է Թուրքիոյ՝ վերջին 60 տարիներուն հայկական հողերու վրայ գտնուող ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող «Ինճիրլիք» օդանաւային խարիսխի օգտագործման համար:

Նկատի ունենալով, որ դատ բանալու առաջին քայլերէն մէկը մեղադրուող կողմին դատական փաստաթուղթերու օրինակներու տրամադրումն է, երեք ամբաստանեալները իրաւական փաստաթուղթերը ստանալէ խուսափելու համար յօրինեցին զանազան պատրուակներ՝ դատավարութիւնը յետաձգելու կամ խափանելու նպատակով: Իբրեւ հետեւանք, դատ բացողներու փաստաբանները վերջին ինն ամիսներու ընթացքին ստիպուած էին արտասովոր միջոցներու դիմելու՝ դատական փաստաթուղթերը թուրք մեղադրեալներուն յանձնելու համար:

Զարմանալի է, որ դատական փաստաթուղթերու տրամադրումը խանգարելուն  ուղղուած բոլոր ջանքերէն ետք, 2011 Յունիս 1ին, Կեդրոնական դրամատունը եւ «Ziraat» դրամատունը դիմեցին դատարան՝ դատը դուրս նետելու պահանջով՝ պնդելով որ իրենք չեն ստացած մեղադրական փաստաթուղթերը:

2011ի Օգոստոս 2ին ԱՄՆ դաշնակցային դատարանի դատաւոր Տոլի Ճին մերժեց թուրքերու պահանջը՝ հաւաստիացնելով, որ դատ բացողներու ներկայացուցիչները «քանի մը անգամ փորձած են փաստաթուղթերը յանձնել դրամատուներու Նիւ Եորքի գրասենեակներուն: Չկարենալով դրամատան շէնք մուտք գործել եւ մէկ անգամ ալ «Ziraat» դրամատան կողմէ սխալ տեղ ուղարկուելէ ետք՝ դատական կատարածուները դատական ծանուցագիրներու եւ բողոքի օրինակները թողած են շէնքի պահակներուն մօտ: Դատ բացողներու փաստաբանները այնուհետեւ թղթատարով ուղարկած են լրացուցիչ օրինակներ դրամատուներէն իւրաքանչիւրին՝ համապատասխան հասցէներով»:

Դատաւորը որոշում կայացուց, որ իրաւական փաստաթուղթերը պատշաճօրէն ներկայացուած են Թուրքիոյ Հանրապետութեան եւ հրահանգեց թրքական ամբաստանեալ կողմերուն իրենց պաշտպանական նիւթերը դատարան ներկայացնել մինչեւ 2011ի Օգոստոս 19ը:

Դատ բացողներու իրաւաբանները Թուրքիոյ իշխանութիւններուն դատական փաստաթուղթերը յանձնելու ատեն գտնուեցան շատ աւելի մեծ դժուարութիւններու դէմ յանդիման, քան Նիւ Եորքի երկու դրամատուներու գրասենեակներուն թուղթերը հասցնելու ընթացքին: 2011ի Յունուար 26ին, բողոքի անգլերէն եւ թրքերէն տարբերակները ուղարկուած էին Անգարա՝ արդարադատութեան նախարարութեան, ըստ Հաագայի միջազգային համաձայնագիրի պահանջներուն: 2011ի Մարտ 1ին, Թուրքիան դատ բացողներու փաստաբաններուն գրաւոր յայտնեց, որ ինք կը մերժէ ընդունիլ դատական փաստաթուղթերը՝ յայտարարելով, որ այս դատը ոտնձգութիւն է Թուրքիոյ «ինքնիշխանութեան եւ անվտանգութեան դէմ»:

Սպառելով բոլոր միջոցները՝ 2011ի Ապրիլ 14ին դատ բացողներու փաստաբանները փաստաթուղթերը ներկայացուցին ԱՄՆի արտաքին գործոց նախարարութիւն, խնդրելով, որ անոնք պաշտօնապէս ներակայացուին Թուրքիոյ կառավարութեան: 2011ի Յունիս 20ին, ԱՄՆի արտաքին գործոց նախարարութիւնը դատ յարուցողներուն տեղեկացուց, որ դիւանագիտական խողովակներով փաստաթուղթերը փոխանցած է Թուրքիոյ Հանրապետութեան:

Անգարայի մէջ ԱՄՆ դեսպանատունը փոխանցած փաստաթուղթերուն կցեց «դիւանագիտական նո»չ մը՝ զգուշացնելով Թուրքիոյ կառավարութիւնը, որ ԱՄՆի օրէնքով «դատավարութեան պատասխանող կողմը պէտք է ներկայացնէ հայցին իր պատասխանը՝ ծանուցումը ստանալէն 60 օրերու ընթացքին կամ պատրաստ պէտք է ըլլայ ընդունելու հայցուորի օգտին հեռակայ կարգով կայացուած վճիռը»: ԱՄՆի դեսպանատունը պնդեց, որ Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնը կատարէ Միացեալ Նահանգներու օրէնսդրական պահանջները կամ պատրաստ ըլլայ  «հայցուորի օգտին կայացուած վճիռին»:

2011ի Օգոստոս 29ին, սահմանուած 60 օրեայ ժամկէտը լրացած ըլլալով եւ Թուրքիոյ կողմէ ոչ մէկ պատասխան ստանալով, ամերիկահայ հայցուորներու փաստաբանները խնդրեցին դաշնակցային դատարանէն՝ վճիռ կայացնել ընդդէմ Թուրք պատասխանողներուն:

«Վաթան» թերթը անցեալ շաբաթ յայտնեց, որ թրքական երկու դրամատուները, լրջօրէն անհանգստանալով ԱՄՆի դաշնակցային դատարանին չպատասխանելու հետեւանքով քանի մը միլիոն տոլար կորսնցնելու վտանգէն, շտապեցին փաստաբան վարձել եւ խնդրեցին ժամկէտը երկարաձգել մինչեւ 2011ի Սեպտեմբեր 19ը՝ պատասխան ներկայացնելու համար:

Եթէ Սեպտեմբեր 19ին թուրք պատասխանողները չներկայանան դատարան, դաշնակցային դատաւորը կրնայ որոշում կայացնել, հեռակայ կարգով, հայցուորի օգտին եւ հրահանգել, որ ԱՄՆի մէջ գտնուող իրենց կալուածները վճիռի արժէքին համաչափ առգրաւուին եւ վերադարձուին ամերիկահայ հայցուորներուն:

Թուրքիոյ կառավարութիւնը այլեւս չի կրնար խուսափիլ Ցեղասպանութեան հետեւանքով հայ ժողովուրդին հասցուցած հսկայական վնասներու պատասխանատուութենէն: Ժամանակն է, որ Թուրքիան դիմագրաւէ իր ահռելի ոճիրներու երկարամեայ պատմութիւնը եւ կատարէ համապատասխան հատուցում:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցեալ շաբաթ թուրք ղեկավարները դիմեցին նոր խորամանկութեան մը՝ փորձելով իրենց երկրին բազմիցս ճնշուած փոքրամասնութիւններուն նկատմամբ կեղծ վեհանձնութեամբ դրական տպաւորութիւն թողել միջազգային հանրային կարծիքին վրայ:

Անցեալ շաբաթ վարչապետ Էրտողան ստորագրեց հրամանագիր մը, որուն համաձայն, իբր թէ՝ պէտք է վերադարձուէին քրիստոնեայ ու հրէական համայնքներու հիմնարկութիւններուն կամ բարեգործական կազմակերպութիւններուն պատկանող հարիւրաւոր կալուածներ: Ներկայիս Թուրքիոյ հանրապետութեան մէջ գոյութիւն ունի 162 նման հիմնարկութիւն (վագըֆ):

Տակաւին 1936 թուականին, Թուրքիոյ կառավարութիւնը պահանջեց, որ ոչ-մահմետական բոլոր հիմնարկութիւնները յայտարարագրեն իրենց սեփական կալուածները: 1974ին, Թուրքիոյ դատարանները ապօրինաբար այս հիմնարկութիւններէն խլեցին 1936էն ետք ձեռք բերուած կալուածները եւ նոյնիսկ մինչ այդ անոնց պատկանող գոյքին որոշ մասը: Անցեալ շաբթուան որոշումը հիմնարկութիւններէն պահանջեց 12 ամսուան ընթացքին կառավարութեան ներկայացնել անոնցմէ առգրաւուած գոյքը (այժմ միլիառաւոր տոլարի արժողութեամբ), ներառեալ՝ դպրոցներ, հիւանդանոցներ, մանկատուներ եւ գերեզմանատուներ: Եթէ եւ երբ խորհրդարանը ընդունի որոշումը, Թուրքիոյ կառավարութիւնը կը պարտաւորուի կա՛մ վերադարձնելու առգրաւուած գոյքը, կամ ալ փոխհատուցում վճարելու այն գոյքին դիմաց, զոր վաճառուած է երրորդ անձերու: Յատկանշական է, որ այս որոշումը չի տարածուիր Ա. Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին եւ անկէ ետք, Թուրքիոյ իշխանութիւններուն կողմէ հայերէն եւ այլ փոքրամասնութիւններէն առգրաւուած հարիւր հազարաւոր սեփական կալուածներուն վրայ:

Նախքան իր փոքրամասնութիւններուն հանդէպ «բարի» կամ «արդար» վերաբերմունքին համար Թուրքիոյ ղեկավարութեան շնորհակալութիւն յայտնելը, անհրաժեշտ է պրպտել Անգարայի դրդապատճառները եւ հնարաւոր հետագայ քայլերը:

Թէեւ Էրտողանի իշխող կուսակցութիւնը առաջարկուած որոշումը խորհրդարանին կողմէ վաւերացնելու համար անհրաժեշտ ձայները ունի, այնուամենայնիւ, պէտք չէ զարմանալ, եթէ այս «առատաձեռն» առաջարկը զգալիօրէն թուլանայ՝ անով ընդգրկուած գոյքի քանակին եւ տեսակին, ինչպէս նաեւ ընթացիկ արժէքին առումով, այդ սահմանափակումներուն համար ընդդիմադիր կուսակցութիւնները մեղարդրելով: Փոքրամասնութիւններու հիմնարկութիւններուն առգրաւուած գոյքը վերադարձնելու մասին Էրտողանի նախկին խոստումները, մխուելով «դիւանակալական (bureaucratic) շինծու դժուարութիւններուն մէջ»՝ երկարատեւ ձգձգումներէ ետք՝ չեն իրականացած:

Ամենայն հաւանականութեամբ, թուրք պաշտօնատարները որոշեցին արձակել այս որոշումը, միայն երբ Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանը բաւարարեց հայկական եւ յունական հիմնարկութիւններու կողմէ ներկայացուած գոյքային քանի մը մեծ հայցեր: Ակնյայտօրէն, Թուրքիան չի կրնար կորսնցնել նմանատիպ հարիւրաւոր հայցեր: Թուրքիոյ բարեգործական կազմակերպութիւններու վարչակազմի ղեկավար Ատնան Էրթեմ «Սապահ» թերթին յայտնած է, որ ոչ-մահմետական հիմնարկութիւններու հետ հարցերը ներքին ձեւով լուծելով՝ կառավարութիւնը կը խուսափի վճարելէ աւելի մեծ գումարներ, ներառեալ՝ վնասի հատուցում եւ դատական ծախսեր, եթէ Եւրոպական դատարանին մէջ գործերը վնասեն: Էրթեմ նշած է, որ կան թիւով 370 առգրաւուած գոյքեր, որոնք պէտք է վերադարձուին փոքրամասնութիւններու հիմնարկութիւններուն:

Գումար խնայելէն աւելի կարեւորը այն է, որ Թուրքիան կրնայ խուսափիլ դատական հարիւրաւոր գործեր վնասելու խայտառակութենէն, որ պիտի վարկաբեկէ իր համբաւը աշխարհի աչքին, մանաւանդ այն ժամանակ, երբ անիկա կը փորձէ անդամակցիլ Եւրոպական Միութեան: Աւելին, Թուրքիան արդէն իսկ քարոզչական մեծ յաջողութեան հասած է՝ կալուածներ վերադարձնելու լոկ խոստում տալով: Միջազգային լրատուամիջոցները Թուրքիոյ այս «վեհանձն» արարքին լուրը փայլքով ներկայացուցին՝ նախքան փոքրամասնութիւններուն գոյքի որեւէ կտորի վերադարձուիլը: Պէտք չէ զարմանալ, եթէ Թուրքիան այս նոր որոշումը դարձնէ քարոզչութեան գործիք՝ ընդդէմ ԱՄՆ քոնկրեսականներու կողմէ վերջերս ներկայացուած՝ Եկեղեցական գոյքերը իրենց օրինական տէրերուն վերադարձնելու պահանջքին:

Նմանապէս, պէտք չէ զարմանալ, եթէ թուրք ղեկավարները անամօթաբար պահանջեն, որ Հայաստանի, Յունաստանի եւ Իսրայէլի կառավարութիւնները փոխադարձ բարիկամեցողութիւն ցուցաբերեն Թուրքիոյ նկատմամբ: Պէտք է յիշեցնել թուրք պաշտօնեաներուն, որ առգրաւուած գոյքը վերադարձնելով՝ անոնք բարեգործութիւն չէ, զոր կ՛ընեն կրօնական փոքրամասնութիւններուն համար: Այսպիսի անտեղի երախտագիտութիւն կը նմանի այն բանին, որ կողոպտուած անձը շնորհակալութիւն յայտնէ այն գողին, որ անձնասիրական պատճառներով, որոշած է վերադարձնել անկէ գողցած գոյքին մէկ փոքր մասը:

Թէեւ թրքական մամուլը շտապեց բնութագրել Էրտողանի որոշումը իբրեւ՝ «պատմական» եւ «յեղափոխական», այնուամենայնիւ, գործնականապէս՝ այդ որոշումը նուազ կիրառելի է, քան Լոզանի համաձայնագիրով Թուրքիոյ կառավարութեան ստանձնած պարտաւորութիւնները, որոնք աւելի մեծ պաշտպանութիւն կ՛ապահովեն երկրի հայ, յոյն եւ հրեայ փոքրամասնութիւններուն՝ միջազգային օրէքնի հովանիին ներքոյ: Մինչ ներքին օրէնքները որեւէ ժամանակ կրնան փոխուիլ, Թուրքիոյ միջազգային պայմանագիրի պարտաւորութիւնները չեն կրնար սահմանափակուիլ կառավարութեան որոշումով: Վախնալով իրենց կեանքը վտանգելէ՝ ոչ-մահմետական համայնքներէն ոչ մէկը համարձակած է բողոք ներկայացնել Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ) կամ միջազգային ատեաններ, հակառակ անոր, որ Թուրքիոյ յաջորդական բոլոր կառավարութիւնները խախտած են Լոզանի պայմանագիրին դրոյթները՝ 1923ին անոր վաւերացումէն ի վեր:

Իմ խորհուրդը Թուրքիոյ փոքրամասնութիւններուն՝ ետ չվերցնել Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարան ներկայացուցած իրենց դատական պահանջները, մինչեւ չստանան իրենցմէ առգրաւուած գոյքերը կամ անոնց համապատասխան նիւթական հատուցումներ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Թուրքիոյ կողմէ հազարաւոր քրիստոնէական եկեղեցիներու սրբապղծութիւնը եւ ոչնչացումը քօղարկելուն

համար սուր քննադատութեան արժանանալէն ետք, նախագահ Օպամայի կողմէ Թուրքիոյ մօտ ԱՄՆի դեսպանի պաշտօնին նշանակուած Ֆրանսիս Ռիքարտոնէ ինքզինք հակասեց անցեալ շաբաթ՝ ընդունելով այն փաստը, որ Թուրքիոյ մէջ մինչեւ 1915 թուական գործող եկեղեցիներուն մեծ մասը այսօր չի գործեր:

Դեսպան Ռիքարտոնէ հերքեց իրեն կողմէ վերջերս տարածուած թրքական ապատեղեկատուութիւնը, գիտակցելէ ետք, որ իր թեկնածութիւնը վերջին 12 ամիսներուն ընթացքին երկրորդ անգամն ըլլալով կրնար մերժուիլ ծերակուտականներու կողմէ:

Մէկ տարի առաջ, երբ նախագահ Օպամա նշանակեց Ռիքարտոնէն Թուրքիոյ մօտ դեսպանի պաշտօնին, ծերակուտական Սեմ Պրաունպեք (Հ.-Քենսաս) «կասեցում» դրաւ անոր թեկնածութեան դիմաց՝ մեղադրելով թեկնածուն անով, որ ան շատ դրական վերաբերմունք ունեցած է նախագահ Մուպարաքի բռնապետական վարչակարգին նկատմամբ, Եգիպտոսի մէջ իր ծառայութեան ժամանակ: Այնուհետեւ, Օպամա շրջանցեց Ծերակոյտին կողմէ հաստատման գործընթացը եւ զայն նշանակեց Թուրքիոյ մօտ ԱՄՆի դեսպանի պաշտօնին, երբ Քոնկրեսը արձակուրդի մէջ կը գտնուէր: Եթէ մինչեւ տարեվերջ Ծերակոյտը չհաստատէ Ռիքարտոնէի թեկնածութիւնը, ապա անոր լիազօրութիւնները կը դադարեցուին եւ ան ստիպուած կ՛ըլլայ վերադառնալ Ուաշինկթըն:

Օգոստոս 2ին, Ծերակոյտի Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնաժողովին մէջ ելոյթ ունենալու ընթացքին, դեսպան Ռիքարտոնէ շարունակ կ՛արդարացնէր Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ վարուող ներքին եւ արտաքին քաղաքականութիւնը՝ այս անգամ հանդէս գալով իբրեւ մէկ այլ բռնատիրական վարչակարգի խօսնակ:

Դեսպան Ռիքարտոնէ ինքզինք աւելի վատ կացութեան մէջ ձգեց, երբ ծերակուտական Ռապըրթ Մենենտեզի (Դ.-Նիւ Ճըրզի) գրաւոր հարցումներուն կեղծ յայտարարութիւն մը ըրաւ, այն մասին, թէ մինչեւ 1915 թուական, Թուրքիոյ մէջ գոյութիւն ունեցած քրիստոնէական եկեղեցիներուն մեծ մասը այսօ՛ր ալ կը գործէ:

Դեսպանին այս սուտը մեծ աղմուկ բարձրացուց ամերիկահայ համայնքին մէջ: Կրօնական առաջնորդները՝ զայրացած, նամակներ ուղարկեցին արտաքին գործոց նախարար Հիլըրի Քլինթընին, սուր կերպով քննադատելով Ռիքարտոնէի կեղծ յայտարարութիւնը: Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը պահանջեց, որ ան հերքէ, սրբագրէ իր կեղծ յայտարարութիւնը եւ ներուղութիւն խնդրէ ատոր համար: Անցեալ շաբթուան յօդուածիս մէջ, ես կոչ ըրի ծերակուտականներուն՝ մերժելու անոր թեկնածութիւնը:

Մտահոգուելով, որ իր (նշանակման) հաստատումը լրջօրէն վտանգուած է՝ դեսպան Ռիքարտոնէ անցեալ շաբաթ հանդէս եկաւ մէկ նոր յայտարարութեամբ՝ մասնաւորապէս հակասելով իր նախորդ սխալ յայտարարութիւնը:

Ահա այն հարցումը, զոր ծերակուտական Մենենտեզ ուղղած էր.

«Ձեր կարծիքով, աւելի քան 2000 քրիստոնէական եկեղեցիներէն, որոնք գործած են մինչեւ 1915 թուական, այսօրուան Թուրքիոյ տարածքին, մօտաւորապէս քանի՞ հատը տակաւին այսօր կը գործէ իբրեւ եկեղեցի»:

Դեսպան Ռիքարտոնէի առաջին պատասխանը. «Մինչեւ 1915 թուական գործող քրիստոնէական եկեղեցիներուն մեծ մասը տակաւին կը գործէ իբրեւ եկեղեցի: Մեծ կարեւորութիւն ունեցող եկեղեցիներէն մաս մը վերածուած է թանգարանի: Միւսները՝ կա՛մ կարելի չէ վերանորոգել, կա՛մ վերածուած են մզկիթներու՝ չօգտագործուելու պատճառով»:

Դեսպան Ռիքարտոնէի նոր պատասխանը. «Ձեր արտօնութեամբ, ես կը ցանկանայի յստակացնել իմ կողմէ ըսուածը եւ ուղղել զայն: Մինչեւ 1915 թուական գործող քրիստոնէական եկեղեցիներուն մեծ մասը այլեւս չի գործեր որպէս եկեղեցի: Թուրքիոյ մէջ քրիստոնէական համայնքին ներկայացուցիչները կը յայտնեն, որ 1915 թուականին եւ մինչ այդ գործած 200-250 եկեղեցիներու մէջ քրիստոնեաները կրնան պատարագ մատուցել, առնուազն տարին մէկ անգամ: Բազմաթիւ եկեղեցիներու մէջ անոնք չեն կրնար պատարագ մատուցել ամէն շաբաթ, ինչ որ պայմանաւորուած է հոգեւորականներու պակասով եւ տեղի քրիստոնէական փոքրաթիւ բնակչութեամբ: Մեծ կարեւորութիւն ունեցող որոշ եկեղեցիներ կը գործեն իբրեւ թանգարաններ, իսկ միւսները՝ կա՛մ վերածուած են մզկիթներու, կա՛մ կ՛օգտագործուին այլ նպատակով: Ուրիշներ ալ կա՛մ չեն վերանորոգուիր, կամ կրնայ ըլլալ ամբողջութեամբ ոչնչացուած են»:

Թէեւ դեսպան Ռիքարտոնէի նոր պատասխանը որոշ չափով աւելի ճշգրիտ է, այնուամենայնիւ, ատիկա տակաւին չի բացայայտեր ամբողջ ճշմարտութիւնը: Ահա՛ թէ ինչու.

- Անոր կողմէ նշուած «Թուրքիոյ մէջ գործող 200-250 եկեղեցիներ»ուն թիւը չափազանցուած է:

- Անոր յայտարարութիւնը, թէ՝ «Բազմաթիւ եկեղեցիներու մէջ չեն կրնար պատարագ մատուցել ամէն շաբաթ, ինչ որ պայմանաւորուած է հոգեւորականներու պակասով եւ տեղի քրիստոնէական փոքրաթիւ բնակչութեամբ», մոլորեցուցիչ է: Իրական պատճառը այն բանին, որ բազմաթիւ եկեղեցիներու մէջ կարելի չէ պատարագ մատուցել, այն է, որ անոնք վերածուած են մզկիթներու, թանգարաններու, ախոռներու կամ պահեստներու, եթէ պարզապէս՝ չեն ոչնչացուած արդէն:

Մեր ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ աւելի քան 4000 քրիստոնէական եկեղեցիներ գործած են Թուրքիոյ մէջ մինչեւ 1915:

- Աւելի քան 2000 հայկական եկեղեցի՝ բոլոր յարանուանութիւններուն պատկանող (շուրջ 2000 Հայ առաքելական եկեղեցի, 200 Հայ կաթողիկէ եկեղեցի եւ 150 Հայ աւետարանական եկեղեցի).

- Աւելի քան 2000 Յունական ուղղափառ եկեղեցի.

- Աւելի քան 100 Ասորական եկեղեցի

- Պուլկարական, ռուսական, վրացական եւ ղպտի քանի մը եկեղեցի:

Այս 4000 եկեղեցիներէն միայն 178 եկեղեցի (5 տոկոսէն նուազ) տակաւին կը գործէ այսօր Թուրքիոյ մէջ. անոնք հիմնականին մէջ կը գտնուին Պոլսոյ մէջ:

- 52 հայկական եկեղեցի. անոնցմէ 40ը կը պատկանի Հայոց պատրիարքութեան (34ը՝ Պոլիս, 6ը՝ այլ շրջաններու մէջ). Պոլսոյ մէջ երկու Հայ աւետարանական եկեղեցիներ եւ տասը հատ Հայ կաթողիկէ եկեղեցի.

- 87 Յունական ուղղափառ եկեղեցի (74ը՝ Պոլիս, 13ը՝ այլ շրջաններ).

- 20 Հռոմէական կաթողիկէ եկեղեցի (12ը՝ Պոլիս, 8ն՝ այլ շրջաններ).

- 14 Ասորական եկեղեցի.

- Այլ յարանուանութիւններու 5 եկեղեցի:

Դատապարտելի է Օսմանեան իշխանութիւններուն եւ Թուրքիոյ հանրապետութեան կողմէ քրիստոնէական հազարաւոր եկեղեցիներու ոչնչացումը մեղմացնելու՝ դեսպան Ռիքարտոնէի ամօթալի փորձը: Նկատի ունենալով այս եւ բազմաթիւ այլ հարցերու կապակցութեամբ անոր կեղծ եւ խուսափողական պատասխանները՝ անոր պէտք չէ արտօնել Միացեալ Նահանգները ներկայացնել Թուրքիոյ մօտ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Նախագահ Օպամա այս օրերուն բազմաթիւ խնդիրներ կը դիմագրաւէ: Անցեալ տարուան վերջաւորութեան, երբ ծերակուտականները ընդդիմացան անոր կողմէ դեսպանի պաշտօնի համար առաջադրուած թեկնածուներէն մի քանիին՝ ներառեալ Թուրքիոյ մօտ դեսպանի թեկնածուին, նախագահը դիմեց շատ հազուադէպ օգտագործուող մարտավարութեան մը՝ դեսպանները նշանակելով առանց Ծերակոյտին համաձայնութեան, քանի տակաւին Քոնկրեսը արձակուրդի մէջ է:

Ի տխրութիւն նախագահ Օպամայի, հարցի լուծման անոր այս ոչ աւանդական մօտեցումը կրնայ շատ կարճ կեանք ունենալ: Եթէ մինչեւ այս տարուան վերջաւորութեան Ծերակոյտը չհաստատէ անոր՝ «արձակուրդի ժամանակ կատարած նշանակումները», այս դեսպանները ստիպուած պիտի ըլլան լքել իրենց պաշտօնները եւ խայտառակուած տուն վերադառնալ:

Նախագահ Օպամայի կողմէ Թուրքիոյ մօտ դեսպանի պաշտօնին համար առաջադրուած թեկնածուն՝ դեսպան Ֆրանսիս Ռիքարտոնէ, Օգոստոս 2ին կը գտնուէր Ուաշինկթըն՝ տեսնելու համար, թէ արդեօ՞ք Ծերակոյտի Արտաքին գործերու յանձնաժողովը կը հաստատէ իր նշանակումը: Յանձնաժողովին դիմաց իր ելոյթին ընթացքին թրքական քարոզչութիւն կատարելով՝ ան իր դէմ լարեց բազմաթիւ ծերակուտականներ: Երբ խօսքը գնաց Թուրքիոյ Մարդու իրաւունքներու դատապարտելի քաղաքականութեան, Կիպրոսի բռնագրաւման եւ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտման, դեսպանը տուաւ շարք մը խուսափողական եւ կասկածելի պատասխաններ:

Ի պատասխան ծերակուտական Ռապըրթ Մենենտեզի հարցումին, թէ արդեօ՞ք Միացեալ Նահանգները երբեք ուրացած է Հայոց Ցեղասպանութիւնը, դեսպան Ռիքարտոնէ կրկնեց իր խեղճօրէն անգիր կատարած բառերը. «Ես համաձայն եմ նախագահ Օպամայի բնութագրմին՝ «Յեծ Մեղեռն»ին (Yedz Meghern), ինչպէս իրենք հայերը կ՛անուանեն…»: Դժբախտաբար, ան սխալ արտասանեց «Մեծ Եղեռն» բառը՝ շրջելով երկու բառերուն առաջին տառերը, փաստելով, որ ինք ոչ մէկ գաղափար ունի, թէ ինչի՛ մասին է խօսքը: Եթէ ան իսկապէս կը ցանկար հայերէն բառ գործածել, կրնար պարզապէս ըսել «ցեղասպանութիւն»:

Ծերակոյտի Արտաքին գործերու յանձնաժողովը դարձեալ նիստ պիտի գումարէ Սեպտեմբերին, քննարկելու համար Ռիքարտոնէի թեկնածութիւնը, Օգոստոս 12ի լսումէն ետք ծերակուտականներու կողմէ ներկայացուած հարցումներուն անոր գրաւոր պատասխանները ուսումնասիրելէ ետք: Մենք յաջողեցանք ձեռք բերել անցեալ շաբաթ դեսպան Ռիքարտոնէի պատասխանները՝ ծերակուտական Մենենտեզի վեց հարցումներուն, որոնք կը վերաբերէին վարչապետ Էրտողանի «մենատիրական միտումներուն», քրիստոնէական եկեղեցիները իրենց օրինական տէրերուն վերադարձնելուն, Կիպրոսէն իր զօրքերը հանելու շուրջ Թուրքիոյ մերժումին, թրքական դրամատուներու կողմէ Իրանի նկատմամբ ԱՄՆի պատժամիջոցներու շրջանցման, Թուրքիոյ կողմէ Հայաստանի շրջափակումին, Հայոց Ցեղասպանութեան հարցով ԱՄՆի կողմէ վարուող քաղաքականութիւնը:

Դեսպան Ռիքարտոնէ խուսափեցաւ պատասխանելէ իրեն տրուած գրեթէ բոլոր հարցումներուն: Ան ամբողջական պատասխան տուաւ միայն մէկ հարցումի, որով ինքզինք մեծ խնդիրի մէջ ձգեց՝ ակնյայտօրէն կեղծ յայտարարութիւն ընելով:

Ծերակուտական Մենետեզ. «Ձեր կարծիքով, մինչեւ 1915 թուական այսօրուան Թուրքիոյ տարածքին գործած աւելի քան 2000 քրիստոնէական եկեղեցիներէն մօտաւորապէս քանի հատը տակաւին այսօր կը շարունակէ գործել իբրեւ եկեղեցի»:

Դեսպան Ռիքարտոնէ. «Մինչեւ 1915 թուական գործող քրիստոնէական եկեղեցիներուն մեծ մասը դեռ կը գործէ իբրեւ եկեղեցի: Մեծ կարեւորութիւն ունեցող եկեղեցիներէն քանի մը հատը վերածուած է թանգարանի: Միւսները կ՛ամ չեն վերանորոգուիր, կամ ալ վերածուած են մզկիթներու, չօգտագործուելու պատճառաւ»:

Սա պարզապէս անհաւատալի պատասխան էր փորձառու դեսպանի մը կողմէ, որ հիանալի գիտելիքներ ունի Թուրքիոյ մասին, քանի որ քանի մը անգամ ծառայած է այդ երկիրին մէջ եւ սահուն թրքերէն կը խօսի: Ռիքարտոնէի խնդիրը այն է, որ ինք չափազանց մտերմացած է Թուրքիոյ հետ: Մէկ տարի առաջ, ծերակուտական Սեմ Պրաունպաք «կասեցում» դրաւ դեսպան Ռիքարտոնէի թեկնածութեան դէմ՝ մեղադրելով զայն Գահիրէի մէջ իր ծառայութեան ընթացքին, «եգիպտացի իր դիւանագէտ գործընկերներուն դիրքորոշումներն ու կեցուածքները արագօրէն որդեգրելուն մէջ»:

«Հաշուի առնելով այս հարցերը՝ ես համոզուած չեմ, որ դեսպան Ռիքարտոնէ ներկայիս Թուրքիոյ մօտ դեսպանի ճիշդ թեկնածու է», գրած էր ծերակուտական Պրաունպաք 2010ի Օգոստոս 16ին, արտ. գործոց նախարար Հիլըրի Քլինթընի ուղղուած իր նամակին մէջ:

Դեսպան Ռիքարտոնէ այժմ նոյն սխալը կը գործէ Թուրքիոյ մէջ իր նոր պաշտօնով: Ան պարզապէս դարձած է Թուրքիոյ կառավարութեան խօսափողը, եւ ոչ թէ Միացեալ Նահանգներու պաշտօնական ներկայացուցիչը Անգարայի մէջ: Դժբախտաբար, ծերակուտական Պրաունպաք այլեւս Ծերակոյտի անդամ չէ, որպէսզի դարձեալ «կասեցում» դնէ դեսպան Ռիքարտոնէի թեկնածութեան դիմաց, սակայն պէտք է գտնուին այլ ծերակուտականներ, որոնք նոյնը պիտի ընեն, վստահ ըլլալու համար, որ ԱՄՆ դեսպանը կը ներկայացնէ ԱՄՆի շահերը արտերկիրի մէջ, եւ ոչ թէ կը կատարէ հիւրընկալող երկիրին յանձնարարութիւնները:

Ինչպէ՞ս կարելի է բացատրել դեսպան Ռիքարտոնէի անիմաստ ու կեղծ պնդումները, թէ Թուրքիոյ մէջ մինչեւ 1915 թուական գործող քրիստոնէական եկեղեցիներուն մեծ մասը տակաւին կը գործէ իբրեւ եկեղեցի: Իրականութիւնը ճիշդ հակառակն է: Քրիստոնէական եկեղեցիներէն միայն քանի մը հատը Թուրքիոյ մէջ այսօր տակաւին կը գործէ իբրեւ եկեղեցի, առանց հաշուի առնելու Պոլսոյ մէջ հայկական, յունական եւ ասորիական քանի մը տասնեակ եկեղեցիները: Դեսպան Ռիքարտոնէի կողմէ եկեկեցիները մզկիթի կամ թանգարանի վերածումը արդարացնելու գռեհիկ փորձը, մեծ վիրաւորանք է բոլոր քրիստոնեաներուն:

Դեսպան Ռիքարտոնէ ակնյայտօրէն ինքզինք որակազրկեց Թուրքիոյ մօտ ԱՄՆ դեսպանի պաշտօնին նշանակուելու գծով: Ծերակուտականներէն մէկը կամ միւսը պէտք է «կասեցում» դնէ անոր թեկնածութեան դէմ, որպէսզի թոյլ չտայ անոր նոր վնասներ պատճառել Միացեալ Նահանգներու ազգային շահերուն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Եթէ Նախագահ Օպամա չվերընտրուի երկրորդ շրջանի համար, ապա այդ բանին համար Օպաման պէտք է

մեղադրէ միայն ինքզինք: Ճիշդ է, որ Օպամային ժառանգութիւն մնացին Պուշի վարչակազմին կողմէ նախաձեռնուած պատերազմները Իրաքի եւ Աֆղանիստանի մէջ, ինչպէս նաեւ քայքայուած տնտեսութիւնը, սակայն ան ոչ միայն չյաջողեցաւ երկիրը դուրս հանել այդ ճահիճէն, այլեւ որոշ առումներով՝ խնդիրները ա՛լ աւելի խորացուց:

Թերեւս նախագահ Օպամայի ամենամեծ ձախողութիւնը՝ ամերիկեան հասարակութեան յոյսերուն ու սպասելիքներուն ի դերեւ հանելն էր. թէեւ շատ քաղաքական գործիչներ պարբերաբար կու տան խոստումներ, որոնք չեն կատարուիր, ընտրողները վստահեցան այս իւրայատուկ նախագահի հաւաստիացումներուն, թէ՝ «Այո՛, մենք կրնանք» ընել «փոփոխութիւն»ը:

Ցաւօք, պաշտօնը ստանձնելէն շատ չանցած, նախագահ Օպամա ապացուցեց, թէ ինք նոյնպէս անսկզբունք քաղաքական գործիչ մըն է՝ չյարգելով Հայոց Ցեղասպանութիւնը ընդունելու իր լուրջ խոստումը եւ օգտագործելով անբարոյ բառախաղեր, որոնց համար ի՛նք անձամբ անցեալին խստօրէն մեղադրած էր իր նախորդները: Ան նաեւ չկատարեց հարիւրաւոր այլ հարցերու կապակցութեամբ տուած իր խոստումները՝ վտանգելով իր վստահելիութիւնը, որուն իբրեւ հետեւանք՝ իր ժողովրդականութիւնը մեծ անկում ապրեցաւ:

Կորսնցնելով իրենց վստահութիւնը նախագահ Օպամայի նկատմամբ՝ ամերիկացիները այլեւս լուրջ չեն վերաբերիր անոր հետ, նոյնիսկ, երբ ան կը փորձէ ճիշդ քայլեր կատարել: Անցեալ շաբաթ, ան հրապարակեց զանգուածային վայրագութիւնները եւ ցեղասպանութիւնը կանխարգիլելու մասին կարեւոր «նախագահական հրամանագիր»ը՝ յանձնարարելով 120 օրուան ընթացքին ստեղծել «Վայրագութիւնները կանխարգիլելու միջնախարարական խորհուրդ»: Այս նորաստեղծ խորհուրդի կազմին մէջ, այլոց շարքին պէտք է ընդգրկուին նաեւ ԱՄՆ կառավարութեան բարձրաստիճան պաշտօնեաներ, ներառեալ՝ փոխնախագահը, արտաքին, պաշտպանութեան, գանձապետարանի եւ ներքին անվտանգութեան հարցերու նախարարները, գլխաւոր դատախազը, Ազգային անվտանգութեան հարցերով խորհրդատուն, Կեդրոնական հետախուզութեան վարչութեան, Ազգային ապահովական խորհուրդի եւ Պաշտպանութեան հետախուզութեան վարչութեան տնօրէնները:

Այս հրամանագիրով, նախագահ Օպամա կը նշէ, թէ «Զանգուածային վայրագութիւնները եւ ցեղասպանութեան կանխարգելումը Միացեալ Նահանգներու ազգային անվտանգութեան գերագոյն հարցն է եւ բարոյական գերագոյն պատասխանատուութիւնը»: Ան յայտարարեց. «Պատմութիւնը մեզ սորվեցուցած է, թէ մեր ցանկութիւնը՝ տեսնելու աշխարհ մը, ուր պետութիւնները պարբերաբար չեն ջարդեր քաղաքացիներ, յաջողութեան չի հասնիր առանց համաձայնեցուած եւ համակարգուած ջանքի»: Նախագահ Օպամային պէտք է յիշեցնել փիլիսոփայ Ճորճ Սանթայեանի իմաստուն խօսքերը. «Անոնք, որոնք չեն կրնար յիշել անցեալը, դատապարտուած են զայն կրկնելու»: ԱՄՆի պաշտօնեաները ինչպէ՞ս կրնան ապագայի ցեղասպանութիւնները կանխարգիլելու որեւէ արժանահաւատ քայլ առնել, եթէ կը մերժեն ճանչնալ անցեալի ցեղասպանութիւնները:

Որպէսզի այս «Զանգուածային վայրագութիւններ»ու հարցերով գերատեսչութիւնը վստահութիւն ձեռք բերէ, նախագահ Օպաման պէտք է նախ վերջ տայ Ցեղասպանութեան հետ քաղաքական խաղեր խաղալուն, ճանչնայ նախկին «զանգուածային վայրագութիւնները» եւ համապատասխան դասեր քաղէ անոնցմէ: Այլապէս, անոր նոր հրամանագիրը պիտի դառնայ պարզապէս իր վատ վարկանիշը բարձրացնելու մէկ այլ ճարպիկ հնարք:

Ի դէպ, նախագահ Օպամա բաւական ճիշդ բաներ ըսաւ իր հրամանագիրին մէջ, երբ մէջբերեց զանգուածային վայրագութիւններու եւ ցեղասպանութեանց պատմական օրինակներ. «Ողջակիզումէն վաթսուն տարիէ եւ Ռուանտայէն 17 տարիէ ի վեր, Միացեալ Նահանգները տակաւին չունի զանգուածային վայրագութիւնները եւ ցեղասպանութիւնը կանխարգիլելու եւ անոնց արձագանգելու համար համապարփակ քաղաքականութիւն եւ համապատասխան միջգերատեսչական կառոյց»: Հետաքրքրական է այն, որ նախագահ Օպաման սկսաւ ցեղասպանութեան պատմական վկայակոչումը Ողջակիզումէն՝ խուսափելով յիշատակելէ Հայոց Ցեղասպանութիւնը՝ 20րդ դարի առաջին ցեղասպանութիւնը: Եթէ Միացեալ Նահանգները լուրջ է զանգուածային վայրագութիւններուն եւ ցեղասպանութեանց դէմ պայքարելու հարցով, ապա պէտք է նախ հրաժարի քաղաքական նկատառումներով պատմական փաստերը հերքելէն եւ խեղաթիւրելէն:

Իր հրամանագիրով նախագահ Օպամա առաջարկեց, որ կայանալիք միջնախարարական խորհուրդը հաշուի առնէ արտաքին գործոց նախկին նախարար Մատլեն Ք. Օլպրայթի եւ պաշտպանութեան նախկին նախարար Ուիլեըմ Քոհենի կողմէ նախագահուող՝ Ցեղասպանութեան կանխարգելման հարցերու յանձնախումբին առաջարկութիւնները: Ասիկա մեծ սխալ է, քանի որ այս երկու պաշտօնատար անձերը նամակ ուղարկած էին Քոնկրեսին՝ դէմ արտայայտուելով Հայոց Ցեղասպանութեան բանաձեւի ընդունման: Ինչպէ՞ս կրնան ցեղասպանութիւն ժխտողները ապագայ ցեղասպանութիւնները կանխարգիլելու համար ճիշդ ուղղութիւն տալ: Այս երկու նախկին բարձրաստիճան պաշտօնեաները կորսնցուցած են ցեղասպանութեան նիւթին շուրջ որեւէ յայտարարութիւն կատարելու բարոյական իրաւունքը:

Նախագահ Օպամա անցեալ շաբաթ նաեւ ընդունեց հռչակագիր մը, որով կ՛արգիլէ Միացեալ Նահանգներ մուտքը այն անձերուն, որոնք մասնակցած են քաղաքացիներու դէմ «համատարած կամ շարունակական բռնութիւն»ներու եւ իրականացուցած «պատերազմական յանցագործութիւններ, մարդկութեան դէմ ոճիրներ կամ մարդու իրաւունքներու այլ լուրջ խախտումներ»:

Ահա նախագահին վերոյիշեալ երկու նախաձեռնութիւններուն կապակցութեամբ իմ համեստ առաջարկութիւնները.

1- Քանի որ Ցեղասպանութեան զոհերու յետնորդները ունին իւրայատուկ զգայնութիւն՝ զանգուածային բռնութեանց գործողութիւններուն կապակցութեամբ, նախագահ Օպամա պէտք է «Վայրագութիւններու կանխարգելման միջնախարարական խորհուրդ»ի կազմէն ներս նշանակէ այդ տուժած խումբերէն մէկական անդամ, առնուազն՝ խորհրդատուական ձայնի իրաւունքով.

2- Ցեղասպանութիւնները կանխարգիլելու համար, նախագահ Օպամա պէտք է արգիլէ Միացեալ Նահանգներ մուտքը ոչ միայն այն անձերուն, որոնք մասնակցած են մարդու իրաւունքներու հսկայական խախտումներու, այլեւ՝ ցեղասպանութիւնը ժխտողներուն, որովհետեւ հերքումը ցեղասպանութեան գործընթացին վերջին քայլն է, եւ հետագայ ցեղասպանութիւններ գործելու՝ արտօնագիրը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցեալ շաբաթ, Հայաստանի նախագահին դէմ Թուրքիոյ վարչապետ Ռեչեփ Թ. Էրտողանի կողմէ

բարձրացուած աղմուկը նպաստեց Թուրքիայէն հայկական հողային պահանջները միջազգային հանրութեան ներկայացնելուն:

Խեղաթիւրելով եւ չափազանցելով նախագահ Սերժ Սարգսեանի՝ Յուլիս 23ին Ծաղկաձորի մէջ խումբ մը աշակերտներու հարցումներուն տրուած պատասխանները՝ Էրտողանը «մրջիւնէն փիղ սարքեց»: Ամէն ոք, որ կը կարդայ Հայաստանի նախագահին իսկական բառերը, հազիւ թէ հաւատայ, որ անոնք կրնային պատճառ ըլլալ Էրտողանի բերանին փրփրալուն:

Արարատ մարզի Շահումեան միջնակարգ դպրոցէն Գրիգոր Համբարձումեանը հարցուց նախագահ Սարգսեանին. «…Ինձ հետաքրքրում է՝ մեզ սպասո՞ւմ է ապագայ, որը յիշեցնելու է Պաթումի պայմանագիրը, որի ժամանակ մի գերմանացի դիւանագէտի վկայութեամբ՝ մեզ Սեւանում լողալու տեղ թողեցին, սակայն չորանալու տեղ չթողեցին, թէ՞ ապագայ, որը մեզ կը վերադարձնի Արեւմտեան Հայաստանը՝ Արարատով հանդերձ»:

Նախագահ Սարգսեանը հանգիստ պատասխանեց. «Այդ ամբողջը կախուած է քեզնից եւ քո սերնդից: Իմ սերունդը, կարծում եմ, իր առջեւ դրած պարտականութիւնը կատարեց, երբ 90ական թուականների սկզբներին անհրաժեշտ էր մեր հայրենիքի հատուածներից մէկը՝ Ղարաբաղը, պաշտպանել թշնամիներից, մենք կարողացանք դա անել… Ուզում եմ ասել, որ իւրաքանչիւր սերունդ իր պարտականութիւնն ունի, եւ այդ պարտականութիւնը պէտք է կարողանայ կատարել ու՝ լաւ կատարել: Եթէ դու եւ քո հայրենակիցները ջանք ու եռանդ չխնայէք, եթէ ձեզնից աւագներն ու ձեզնից կրտսերները ձեզ նման վարուեն, մենք ունենալու ենք աշխարհի լաւագոյն երկրներից մէկը: Հաւատա՛, որ շատ դէպքերում՝ հողի չափերով չէ երկրի կշիռը որոշւում. երկիրը պէտք է լինի ժամանակակից, երկիրը պէտք է լինի անվտանգ, լինի բարեկեցիկ, եւ սրանք այն պայմաններն են, որոնք հնարաւորութիւն են տալիս ցանկացած ժողովրդի՝ նստել աշխարհի յայտնի, ուժեղ, ճանաչուած ժողովուրդների կողքին: Բոլորս մեր պարտքը պէտք է կատարենք, բոլորս պէտք է լինենք ակտիւ, պէտք է լինենք աշխատասէր, կարողանանք բարիք ստեղծել: Իսկ մենք դրան կարող ենք հասնել, շատ հանգիստ կարող ենք հասնել, եւ մէկ անգամ չէ, որ պատմութեան ընթացքում հասել ենք դրան: Ես դրանում չեմ կասկածում եւ ուզում եմ, որպէսզի դու էլ չկասկածես: Մենք մի ժողովուրդ ենք, որ, այո՛, փիւնիկի պէս միշտ յառնում ենք»:

Նախագահին եւ երիտասարդ աշակերտի մը միջեւ այս պարզ զրոյցը հունէն հանեց Ատրպէյճանի եւ Թուրքիոյ ղեկավարները: Երկու երկիրներուն լրագրողները կը փորձէին մէկը միւսը գերազանցել իրենց ջղագրգիռ արձակումներով Հայաստանի վրայ՝ մեղադրելով նախագահ Սարգսեանը «Արարատ լեռը եւ Արեւելեան Թուրքիան գրաւելու հարցով հայ երիտասարդները դրդելուն համար»: Վիրաւորական արտայայտութիւններ տեղացին Հայաստանի նախագահին վրայ Թուրքիոյ վարչապետ Էրտողանի, փոխվարչապետ Պիւլենթ Առընչի, նախարար Էկեմեն Պաղըշի, Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի եւ երկու երկիրներու արտաքին գործոց նախարարութիւններուն կողմէ: Ամբոխները հրահրելու նպատակով, Թուրքիոյ քաղաքներուն մէջ կազմակերպուեցան ցոյցեր, որոնց ընթացքին հրկիզուեցաւ նախագահ Սարգսեանի պատկերը:

Ապշեցուցիչ էր այն, որ Էրտողան համարձակութիւն ունեցաւ նախագահ Սարգսեանէն ներողութիւն պահանջելու: Ներկայիս, Իսրայէլի, Գերմանիոյ եւ Հայաստանի ղեկավարներէն ներողութիւն պահանջելու հարցով՝ Թուրքիոյ վարչապետը կը պարտուի 3-0 արդիւնքով: Էրտողան պէտք չէ շունչը պահած սպասէ Հայաստանի ներողութիւն խնդրելուն: Նախքան այսպիսի անտրամաբանական պահանջք ներկայացնելը, Թուրքիոյ ղեկավարները պէտք է նախ ներողութիւն խնդրեն Հայոց Ցեղասպանութեան 1.5 միլիոն զոհերու ոճիրին համար եւ վերադարձնեն հայկական գրաւուած բոլոր տարածքները, ներառեալ՝ Արեւմտեան Հայաստանը եւ Արարատ լեռը, ինչպէս առաջարկեց հայկական կազմակերպութիւններուն կողմէ յարգանքի արժանի այս խորագիտակ ուսանողը, որ պէտք է օրինակ ծառայէ երիտասարդ սերունդին համար:

Ի՞նչն էր թուրքերուն եւ ատրպէյճանցիներուն զայրոյթին իսկական պատճառը: Արդեօք Էրտողանի թարգմանի՞չն էր վատը, թէ պարզապէս՝ իր մտադրութիւնները: Հաւանաբար վերջին տարբերակն է: Ան իր յիմար խօսքերը յայտնեց անցեալ շաբաթ Պաքուի մէջ մամլոյ ասուլիսի մը ժամանակ՝ կանգնած նախագահ Ալիեւի կողքին: Էրտողան հաւանաբար կ՛ուզէր տպաւորել իր «կրտսեր եղբայրը» իր հակահայկական մոլուցքով եւ միջազգային հանրութեան կեղծ պատճառաբանութիւններ ներկայացնելով՝ հայ-թրքական արձանագրութիւններու հարցով իր խօստումը չպահելուն եւ Հայաստանի հետ սահմանը չբանալուն համար: Թերեւս ան կը փորձէր չափազանց կոշտ ըլլալ, որպէսզի Հայաստանի ոեւէ պաշտօնատար անձ այլեւս չակնարկէ Թուրքիայէն տարածքային պահանջներուն:

Այս դրուագը կը վկայէ, որ Հայաստանին պարտուողական արձանագրութիւններ պարտադրելու միջոցով պատմական անարդարութիւնները թաքցնելը՝ վերջ չի դներ զոհ դարձած ժողովուրդի արդարացի պահանջներուն: Հայ-թրքական հակամարտութիւնը չի կարգաւորուիր, այնքան ատեն որ արդարութիւնը չէ վերականգնած հայ ժողովուրդին նկատմամբ: Արդարութիւն հայցելը բոլո՛ր հայերուն՝ ներկայի եւ գալիք սերունդներուն խնդիրն է: Խաղաղութիւն պիտի չըլլայ Թուրքիոյ համար, առանց հայերուն նկատմամբ արդարութեան:

Այս տպաւորիչ ուսանողին եւ նախագահ Սարգսեանին երախտապարտ ըլլալէ բացի, հայերը պէտք է նաեւ շնորհակալ ըլլան վարչապետ Էրտողանին՝ իր ջղագրգիռ եւ սուր արձագանգին համար, որ օգնեց հրաւիրելու միջազգային մամուլի եւ համաշխարհային հանրութեան ուշադրութիւնը՝ հայկական տարածքային պահանջներուն վրայ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Ամերիկեան Քոնկրեսի Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնախումբը Յուլիս 20ին ընդունած է խիստ

ձեւակերպումներ պարունակող որոշում մը՝ պահանջելով, որ Թուրքիան բոլոր քրիստոնէական եկեղեցիները վերադարձնէ անոնց «օրինական սեփականատէրերուն»:

43 կողմ եւ 1 դէմ ձայնով, Քոնկրեսի նշեալ յանձնախումբը համապարփակ յաւելուած ընդունած է ԱՄՆ արտաքին գործոց նախարարութեան Օտարերկրեայ յարաբերութիւններու Լիազօրման որոշումին մէջ՝ կոչ ընելով «ԱԳ նախարարին, որ Թուրքիոյ ղեկավարներուն եւ Թուրքիոյ այլ պաշտօնեաներու հետ պաշտօնական բոլոր հաղորդակցութիւններուն ընթացքին նշէ, թէ Թուրքիան պէտք է»՝

1) Վերջ դնէ ամէն տեսակի կրօնական խտրականութեան.

2) Թոյլ տայ, որ քրիստոնէական եկեղեցիներու կալուածներուն օրինական սեփականատէրերը կրօնական արարողութիւններ իրականացնեն եւ ընկերային ծառայութիւններ մատուցեն.

3) Օրինական տէրերուն վերադարձնէ քրիստոնէական եկեղեցիները եւ պաշտամունքի այլ վայրեր, նաեւ վանքերը, դպրոցները, հիւանդանոցները, յուշարձանները, մասունքները, սրբավայրերը եւ կրօնական այլ կալուածներ, ներառեալ՝ արուեստի գործերը, ձեռագիրները, զգեստները, անօթները եւ այլ իրեր.

4) Քրիստոնէական եկեղեցիներու կալուածներու հոգեւոր եւ աշխարհական օրինական սեփականատէրերուն արտօնէ վերանորոգել Թուրքիոյ տարածքին գտնուող բոլոր քրիստոնէական եկեղեցիները եւ պաշտամունքի վայրերը, վանքերը, դպրոցները, հիւանդանոցները, յուշարձանները, մասունքները, սրբավայրերը եւ կրօնական այլ գոյքեր:

Հակառակ Ուաշինկթընի մօտ Թուրքիոյ դեսպանին, թրքական եւ ատրպեճանական կազմակերպութիւններուն եւ Անգարայի կողմէ ներգրաւուած ու լոպիինկ իրականացնող այլ կազմակերպութիւններուն մեծ ջանքերուն, Յանձնախումբին գրեթէ բոլոր անդամները, ներառեալ՝ Թուրքիոյ ամենաջերմ աջակիցները, քուէարկեցին սոյն օրինագիծի օգտին՝ Թուրքիան մատնելով ջախջախիչ պարտութեան: Միակ բացասական ձայնը տուաւ Քոնկրեսի անդամ Ռոն Փօլը՝ իր մեկուսացուած ըլլալու գաղափարախօսութեան եւ ոչ թէ Թուրքիոյ աջակցութեան պատճառով:

Այս գրեթէ միաձայն քուէարկութիւնը զիս չզարմացուց, քանի որ ես երկար ժամանակէ ի վեր, կ՛առաջարկէի նման օրինագիծի մը ընդունումը՝ քաջ իմանալով, որ Քոնկրեսի անդամները չէին կրնար դէմ կանգնիլ կրօնքի ազատութեան գաղափարին: Քոնկրեսի յանձնախումբի բոլոր 15 անդամները, որոնք ելոյթ ունեցան նիստին ընթացքին, արտայայտեցին իրենց դրական վերաբերմունքը այս օրինագիծին կապակցութեամբ: Ահաւասիկ անոնց նկատառումներէն որոշ հատուածներ.

- Քոնկրեսի անդամ Հաուըրտ Պըրմըն (Դ., Քալ.), որ առաջարկեց այս օրինագիծը Քոնկրեսի անդամ Տէյվիտ Սիսիլինի (Դ., Ռոտ Այլընտ) հետ միասնաբար, նշեց. «Մենք կը ցանկանք, որ Թուրքիան վերադարձնէ բռնագրաւուած եկեղեցիները քրիստոնեայ համայնքներուն եւ առնուազն փոխհատուցում վճարէ այդ եկեղեցիներուն համար, զորս հնարաւոր չէ վերականգնել… այս ոլորտին մէջ անոնց (թուրքերուն) արարքները երկար տարիներու ընթացքին… եղած են բարբարոսական»:

- Քոնկրեսի անդամ Պրատ Շըրմըն (Դ., Քալ). «Այս օրինագիծը հրատապ անհրաժեշտութիւն է Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ գողութիւնը, սրբապղծութիւնը եւ քրիստոնէական հնագոյն եկեղեցիներու ու սրբավայրերու նկատմամբ անտարբերութեան հետեւանքով քրիստոնէական ժառանգութեան համընդհանուր վերացումը կանխելու համար»:

- Քոնկրեսի անդամ Տեն Պըրթըն (Հ., Ինտիանա)՝ Թուրքիոյ ամենաջերմ աջակիցներէն մէկը. «Ես կողմ եմ օրինագիծի ընդունման: Ես կողմ եմ կրօնի ազատութեան եւ յոյս ունիմ, որ այս օրինագիծը կ՛ընդունուի»:

- Քոնկրեսի անդամ Ճերըրտ Քանըլի (Դ., Վըրճինիա)՝ Քոնկրեսին մէջ Թուրքիոյ հարցերով յանձնախումբի համանախագահ. «Կրօնի ազատութիւնը ամերիկեան փիլիսոփայութեան մէջ սկզբունք է, եւ անիկա ամերիկեան մեր հիմնական արժէքներէն է: Ես մտադիր եմ կողմ քուէարկել»:

- Քոնկրեսի անդամ Էտ Ռոյս (Հ., Քալ.)՝ առաջարկուած օրինագիծին հիմքը հանդիսացող թիւ 306 բանաձեւի ներկայացնողներէն մէկը. «Թուրքիան կը համարուի աշխարհի մէջ կրօնի ազատութիւնը լայնամասշտապօրէն խախտող երկիրներէն մէկը… Ուստի մենք կը յորդորենք Թուրքիան վերադարձնել այս կրօններէն բռնագրաւուած եկեղեցիներուն ամբողջ կալուածը, որ, անկեղծ ըսելով՝ գողցուած էր»:

- Քոնկրեսի անդամ Էլիըթ Էնկըլ (Դ., Նիւ Եորք). «Թուրքիան ՆԱԹՕի դաշնակիցներէն է եւ մենք քաջատեղեակ ենք ատոր: Կը ցանկանայի, անկեղծ ըսած, որ անոնք աւելի շատ վերաբերէին իբրեւ Միացեալ Նահանգներու դաշնակից, քան կ՛ընեն վերջերս: Անոնք իսկապէս ճանապարհէն շեղած են… Անոնց արտաքին գործոց նախարարը որդեգրած է Իսլամիզմի քաղաքականութիւն եւ հեռացած է Եւրոպական Միութենէն, Արեւմուտքէն եւ Միացեալ Նահանգներէն, ինչպէս նաեւ շատ վատ վերաբերած է (Կազայի) նաւատորմին, Իսրայէլին եւ այլ բաներու նկատմամբ»:

ԱՄՆի մօտ Թուրքիոյ դեսպան Նամըք Թան, իր երկրին համար աննպաստ այս որոշումին ընդունումը անպարկեշտօրէն վերագրեց «ծայրայեղական հայերուն»: Ան մոռցած կը թուի ըլլալ, որ թրքական կառավարութիւնը ամէն տարի միլիոնաւոր տոլարներ կը վճարէ լոպիինկ իրականացնող կազմակերպութիւններուն՝ Քոնկրեսի անդամներուն վրայ ազդելու համար, եւ որ Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնախումբի 44 անդամներէն 43ը, ներառեալ՝ Թուրքիոյ վստահելի աջակիցները, հնարաւոր չէր որ քանի մը «ծայրայեղական հայերու» գրպանը ըլլային:

Օրինագիծի ընդունումէն ետք թուրք ղեկավարները հանդէս չեկան յայտարարութեամբ՝ իրենց ամօթալի ձախողութիւնը ծածկելու համար: Զարմանալիօրէն, Հայաստանի կառավարութիւնը եւս ո՛չ մէկ մեկնաբանութիւն ըրաւ: Օպամայի վարչակազմը նոյնպէս լուռ է եւ զերծ մնացած է բացայայտ ջանքեր ցուցաբերելէ՝ օրինագիծին ընդունումը կանխելու համար, նկատի առնելով Քոնկրեսի բոլոր կողմերուն միահամուռ դրական վերաբերմունքը սոյն հարցին կապակցութեամբ:

Թէեւ հայերը, ասորիները ու ամերիկայի յոյները յաղթած են առաջին առճակատումը, սակայն անոնք տակաւին չեն յաղթած վերջնական մարտը: Լիազօրման մասին օրինագիծը, սոյն յաւելուածին հետ միասին, պէտք է հաստատուի ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու տան լիագումար նիստին կողմէ: Այսպիսի օրինագիծ մը պէտք է ընդունուի նաեւ Ծերակոյտին կողմէ: Այնուհետեւ, երկու Տուներուն միացեալ յանձնաժողովը պէտք է փորձէ համատեղել երկու տարբերակները: Թուրք լոպիինկը մասնակիցները եւ Օպամայի վարչակազմը տակաւին հնարաւորութիւն ունին այս յաւելուածը հանելու ընդհանուր բանաձեւէն: Այս յաւելուածին կողմնակիցները պէտք է զգօն մնան՝ յորդորելով, որ Ներկայացուցիչներու տան եւ Ծերակոյտի ներկայացուցիչները քուէարկեն յօգուտ Լիազօրման մասին օրինագիծի յաւելուածին պահպանման:

Թէեւ յաւելուածը իրաւական պարտադիր ուժ չունի, անիկա բարոյական յաղթանակ է բոլոր անոնց համար, որոնք բարձր կ՛արժեւորեն կրօնի ազատութիւնը, եւ քաղաքական մեծ յաղթանակ է ամերիկահայ համայնքին համար, որ առճակատելով Թուրքիոյ հզօր լոպիին դէմ՝ ջախջախիչ հարուած հասցուց անոր: Յաւելուածը նաեւ կը բացայայտէ Թուրքիոյ մէջ քրիստոնէական եկեղեցիներու ահազանգող իրավիճակը՝ հիմք նախապատրաստելով այլ երկիրներու եւ միջազգային կազմակերպութիւններու, ինչպիսին են Եւրոպայի խորհուրդը եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕն, որ վերականգնման աջակցին:

Սակայն ամէնէն արդիւնաւէտ միջոցը՝ Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական դատարան դիմելն է՝ ստիպելու համար Թուրքիոյ վերադարձնել քրիստոնէական եկեղեցիներէն բռնագրաւուած կալուածները: Թուրքիոյ կառավարութիւնը ճանչցած է այդ դատարանին իրաւասութիւնը եւ առանց վիճարկելու իրականացուցած է անոր բոլոր որոշումները:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Անցեալ ամիս Կլենտէյլի հանրային գրադարանին մէջ տեղի ունեցած դասախօսութեան մը ընթացքին, փրոֆ.

Թաներ Աքչամի յայտարարութիւնը նման էր ռումբի պայթումի, երբ ան բացայայտեց, որ Պոլսոյ մէջ գաղտնի աղբիւր մը իրեն յայտնած է, թէ ինչպէ՛ս Թուրքիոյ կառավարութիւնը կաշառած է ամերիկացի գիտնականներ՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտելու համար:

Մեսեչուսեցի Ուսթըր քաղաքի «Քլարք» համալսարանի Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան «Գալուստեան-Մուկար» ամպիոնի վարիչ դոկտ. Աքչամ նշեց, թէ «Թուրքիոյ կառավարութիւնը ԱՄՆի մէջ կը հետապնդէ շատ հետեւողական եւ յարձակողական քաղաքականութիւն մը»՝ փորձելով կասկածի տակ դնել Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը: Անգարայի մեծ նախագիծն է՝ թրքական ժխտողական պնդումները առաւել լայն շրջանակի համար ընդունելի դարձնել, այնպէս, ինչպէս 1915ի դէպքերը ընդունուած են իբրեւ ցեղասպանութիւն: Աւելին, Թուրքիան եւ իր ներկայացուցիչները, ԱՄՆի դատարաններէն ներս շարք մը դատավարութիւններու միջոցով, կը փորձեն ներկայացնել Ցեղասպանութիւնը ժխտող գիտնականներու հասցէին քննադատութիւնները եւ համալսարանի ծրագիրներէն պատմութեան «միտումնաւոր վերախմբագրման» նիւթերու բացառումը իբրեւ՝ «ակադեմական ազատութեան» սահմանափակում:

Փրոֆ. Աքչամ, որ Թուրքիոյ մէջ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ընդունող առաջին գիտնականներէն մէկն էր, պատմեց, թէ անցեալ Դեկտեմբերին, Պոլիս այցելութեան ընթացքին, ինք առանձինն զրոյց ունեցած է անձի մը հետ, որ ունէր «ներքին տեղեկատուութիւն»՝ Միացեալ Նահանգներու մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան հարցին ուղղուած Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան գործողութիւններուն մասին: Դոկտ. Աքչամի գաղտնի աղբիւրը հաղորդած է իրեն, թէ 2004-2005 թուականներուն, ամերիկեան համալսարանի մը փրոֆեսէօրը հանդիպած է «Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան հետ կապուած պաշտօնեաներու հետ»: Այդ հանդիպման ընթացքին, փրոֆեսէօրը ըսած է հիւրընկալող կողմին, որ «Թուրքիան գիտական մակարդակով համակարգուած ծրագիր չունի Հայոց Ցեղասպանութեան ամբաստանութիւններուն հակազդելու համար» եւ որ «Ցեղասպանութեան ենթադրութիւնը արդէն լաւապէս հաստատուած է»՝ նշելով, որ անոնք «քիչ բան» կրնան ընել՝ «բացայայտօրէն հակազդել փորձելով անոր (Ցեղասպանութեան փաստին)»:

Դոկտոր Աքչամ գաղտնօրէն տեղեկացած է, թէ Ամերիկայի այդ փրոֆեսէօրը թուրք պաշտօնեաներուն ներկայացուցած է հետեւեալ առաջարկը. «Անհրաժեշտ է փորել փոս մը Ցեղասպանութեան բոլոր պահանջներուն առջեւ. պէտք է կասկածներ ստեղծել՝ պատրաստելով այնպիսի գիտական աշխատանքներ, որոնք կը յարուցեն նման կասկած մը»: Դոկտոր Աքչամ մեկնաբանած է այս բառերը՝ նկատի ունենալով, որ «ստեղծելով եւ խրախուսելով նոր գիտական աշխատանքներ»՝ ամերիկացի գիտնականները կրնան «սովորական դարձնել այն գաղափարը, որ 1915ը ցեղասպանութիւն չէր, ճիշդ այնպէս, ինչպէս այն կարծիքը, թէ՝ ատիկա ցեղասպանութիւն էր»:

Թէեւ ընդհանուր առմամբ յայտնի է, որ Թուրքիոյ կառավարութիւնը դրամական միջոցներ կը տրամադրէ բազմաթիւ գիտաշխատողներու, որպէսզի անոնք Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտող յօդուածներ եւ գիրքեր հրապարակեն, ասիկա առաջին անգամն է, որ տուեալ ենթադրութիւնները կը հաստատուին թրքական վստահելի աղբիւրի մը կողմէ: Գաղտնի աղբիւրը յայտնած է դոկտ. Աքչամին, որ Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնը ընդունած է ամերիկացի դասախօսին առաջարկը, եւ «ԱՄՆի փոխանցած է մեծ չափի գումար մը»: Վատահելի աղբիւրը բացայայտած է դոկտ. Աքչամին այդ ամերիկացի դասախօսներուն անունները, որոնք ստացած էին դրամական միջոցներ՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտող գիրքեր գրելու համար, եւ յայտնած, թէ «կան անոնց ձեռքով ստորագրուած փաստաթուղթեր, եւ թէ այս ստացականները այժմ կը գտնուին արտաքին գործոց նախարարութեան արխիւներուն մէջ»:

Իր դասախօսութեան ընթացքին, դոկտ. Աքչամ նշեց, որ ան չէ ցանկացած «ոեւէ գիտնականի վրայ կասկածի ստուեր ձգել»: Այնուամենայնիւ, ան երբ կապած է Պոլսոյ իր աղբիւրէն ստացած տեղեկութիւնները վերջին որոշ հրապարակումներու հետ, «յառաջացած է անհանգստացնող պատկեր մը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հետ կապուած ուսումնասիրութիւններուն կապակցութեամբ»:

Այնուհետեւ, դոկտ. Աքչամ անդրադարձաւ Մայքըլ Կանթըրի «Հայոց պատմութիւնը եւ Ցեղասպանութեան հարցը» խորագրեալ վերջին գիրքին, իբրեւ «սոյն մօտեցման հնարաւոր օրինակ»: Գիրքի հրատարակիչին՝ Փալկրէյվ Մաքմիլանի, համացանցային կայքէջը կը նշէ. «Թէեւ 600,000 հայեր մահացած են Առաջին Համաշխարհային պատերազմին, ատիկա ո՛չ Օսմանեան Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ կանխամտածուած քաղաքականութիւն եղած է, ոչ ալ առանց պատճառի, միակողմանի իրականացուած դէպք: Ի հարկէ, ոչ մէկ պարագայի, ասիկա չի կրնար արդարացնել իրականացուած սարսափելի անկարգութիւնները»:

Աւելին, Փրոֆ. Աքչամ նկատեց, որ չորս գիտնականներ՝ Եութայի համալսարանէն Հաքան Եաւուզ, Մեսեչուսեցի համալսարանէն Կենթըր Լըուի, Անգարայի «Պիլքեն»չ համալսարանէն Ճերըմի Սալթ եւ Վըրճինիայի «Մարին Քորփս Քամմեն էնտ Սթաֆ» հրամանատարական դպրոցէն Էտուըրտ Ճ. Էրիքսըն, որոնք գովասանական խօսքեր գրած էին Կանթըրի գիրքին մասին, «քաջ յայտնի են 1915 թուականի Ցեղասպանութեան հետ կապուած իրենց ժխտողական դիրքով եւ աշխատանքներով»: Թէեւ փրոֆ. Աքչամ չէր փափաքեր «մեղադրանքի խօսքեր հնչեցնել գիրքի հեղինակին հասցէին», ան ըսաւ. «Տարօրինակ նմանութիւնները, որոնք առկայ են Պոլսոյ մէջ գաղտնաբար ինծի ըսուածին եւ գիրքի շապիկի խօսքերուն միջեւ, զիս հիասթափեցուցին. այդքա՛ն»:

Թէեւ ոչ ոք պէտք է մեղադրէ գիտաշխատողները՝ Թուրքիոյ կառավարութենէն կամ անոր հաւատարմատար անձերէն գումարներ ստանալու համար, առանց հիմնաւոր ապացոյցներու, մեծապէս լուսաբանելի կ՛ըլլայ, եթէ անոնցմէ ոեւէ մէկը կամաւոր կերպով հանդէս գայ եւ բացայայտէ, թէ արդեօք ինք ֆինանսաւորուա՞ծ է թրքական աղբիւրներու կողմէ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Սփիւռքի քաղաքական կազմակերպութիւնները եւ ազդեցիկ հայերը, ՀՀ արտաքին գործոց նախարարութեան հետ համագործակցելով, պէտք է ձեռնարկեն միջազգային մակարդակով լոպիիստական արշաւի մը՝ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանին թոյլ չտալու համար  անդամակցիլ ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդին:

Երեք տարի առաջ հանդէս եկայ նմանատիպ խնդրանքով մը, երբ Թուրքիան, 1961էն ի վեր առաջին անգամ փորձեց անդամակցիլ Անվտանգութեան խորհուրդին: Ես յորդորեցի աշխարհասփիւռ հայերը կապ հաստատել իրենց երկիրներու կառավարութեանց ղեկավարներուն հետ՝ անոնցմէ պահանջելով, որ իրենց բնակած երկիրներու ՄԱԿի ներկայացուցիչները ընդդիմանան Անվտանգութեան խորհուրդի կազմին մէջ Թուրքիոյ ընդգրկուելու յայտին: Ցաւօք, ոչ մէկ քայլ առնուեցաւ, եւ Թուրքիան հեշտութեամբ տեղ գտաւ հզօր Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ, երկու տարուան ժամկէտով (2009 եւ 2010):

Հայերուն աշխարհասփիւռ ըլլալու առաւելութիւններէն մէկը այն է, որ անոնք ունին եզակի հնարաւորութիւն՝ տասնեակ երկիրներու կառավարութիւններուն մէջ լոպիիստական գործունէութիւն իրականացնելու՝ ՄԱԿի գալիք խնդիրներուն առնչութեամբ: Նման ռազմավարութիւն զգալիօրէն կը հզօրացնէ ՀՀ արտաքին գործոց նախարարութեան կողմէ ՄԱԿի գծով իրականացուող գործունէութիւնները: Սփիւռքի քաղաքական ազդեցութիւնը եւ կապերը կը հակակշռեն այն զգալի ֆինանսական միջոցները, զորս Թուրքիան եւ Ատրպէյճանը կը տրամադրեն բազմաթիւ երկիրներու, ՄԱԿի մէջ անոնց ձայները ստանալու նպատակով: Ինչպէս կը յայտնէ «Eurasia Daily Monitor»ը, Թուրքիան կաշառած է երրորդ աշխարհի տասնեակ երկիրներ, 2009ին Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ յաջողութեամբ տեղ գրաւելու համար: Թուրքիոյ կառավարութիւնը 20 միլիոն տոլար յատկացուց շարք մը փոքր ազգերու, ՄԱԿին ունեցած իրենց պարտքերը մարելու համար, որպէսզի անոնք չզրկուին քուէարկելու իրաւունքէն:

Ոգեւորուելով նախկին արշաւի արդիւնքներէն՝ Թուրքիա վերջերս ներկայացուց իր թեկնածութիւնը եւս մէկ ժամկէտով՝ 2015-2016ին Անվտանգութեան խորհուրդի կազմէն ներս ընդգրկուելու համար, մրցակցելով Սպանիոյ եւ Նիւ Զելանտայի հետ տարածաշրջանային երկու թափուր տեղերու համար: Այս երկու երկիրները Անվտանգութեան խորհուրդի՝ միջազգային խաղաղութեան եւ անվտանգութեան նպաստող նպատակներու իրականացման առումով՝ առաւել նպատակայարմար են, քան Թուրքիան: Կէս դար բացակայութենէ ետք երկու տարի Անվտանգութեան խորհուրդի կազմին մէջ ընդգրկուելով՝ Թուրքիոյ գերագահութիւնը այժմ աւելցած է՝ ցանկանալով իր հերթէն 5 տարի աւելի շուտ վերադառնալ խորհուրդ:

Անոնք, որոնք ծանօթ են Թուրքիոյ՝ Մարդու իրաւունքներու երկարատեւ խախտումներուն, քիւրտերու դէմ շարունակական կոտորածներուն, Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտման եւ Կիպրոսի հիւսիսային մասի գրաւման, ցնցուած են՝ կարդալով Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան պատճառաբանութիւնները՝ Անվտանգութեան խորհուրդի կազմին մէջ ընդգրկուելու նոր յայտին կապակցութեամբ. «Թուրքիան վճռական է առաւել նպաստելու միջազգային խաղաղութեան, անվտանգութեան եւ բարեկեցութեան, ինչպէս նաեւ յաւելեալ ջանքեր գործադրելու՝ հզօրացնելու համար հիմնարար սկզբունքներ եւ արժէքներ, ինչպիսիք են մարդու իրաւունքները, ժողովրդավարութիւնը եւ օրէնքի գերակայութիւնը»:

ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ տեղ գրաւելը, այնուամենայնիւ, Թուրքիոյ համար կրնայ ոչ միշտ շահաւէտ ըլլալ: Բոլորին համար լաւագոյն ընկեր ձեւանալու անոր կեղծաւորութիւնը կրնայ քօղազրկուիլ, ինչպէս եղաւ 2009-2010 թուականներուն, երբ Թուրքիան ստիպուած էր կողմնորոշուելու եւ քուէարկելու այնպիսի փշոտ հարցերու շուրջ, ինչպիսիք են՝ արաբ-իսրայէլեան հակամարտութիւնը եւ Իրանի խնդրայարոյց միջուկային ծրագիրը, այդպիսով նեղացնելով ի՛ր իսկ աւանդական դաշնակիցներէն շատերը:

Թէեւ հայերը ունին չորս տարի՝ Թուրքիոյ անդամակցութեան յայտին դէմ իրենց լոպիիստական գործունէութիւնը արդիւնաւէտօրէն ծրագրաւորելու համար, անոնք ունին ընդամէնը երեք ամիս՝ Հոկտեմբերին կայանալիք ընտրութիւններուն ընթացքին Անվտանգութեան խորհուրդի կազմին մէջ ընդգրկուելու Ատրպէյճանի թեկնածութիւնը խոչընդոտելու համար: Արժանահաւատ աղբիւրներու համաձայն, Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարար Էլմար Մամետեարով երկրագունդը կը շրջի՝ տասնեակ կարիքաւոր երկիրներու տրամադրելով ֆինանսական աջակցութիւն, անոնց ձայներուն դիմաց: Մամետեարով, Իսլամական համագործակցութեան կազմակերպութեան համաժողովին, յորդորեց արտաքին գործոց նախարարները աջակցիլ Անվտանգութեան խորհուրդի կազմին մէջ առաջին անգամ ընդգրկուելու համար Ատրպէյճանի ներկայացուցած յայտին՝ յայտարարելով, որ իր երկիրը «մեծապէս նուիրուած է ՄԱԿի ուխտի նպատակներուն եւ սկզբունքներուն»:

Հաշուի առնելով Ատրպէյճանի մենատիրական վարչակարգը, որ հաստատուած է Պետական քարտուղարութեան եւ իրաւապաշտպան այլ կազմակերպութիւններու կողմէ, մասնաւորապէս ժողովրդավարութեան բացակայութիւնը, մարդու իրաւունքներու կոպիտ խախտումները եւ հարեւան երկիրներու՝ Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) հանրապետութիւններուն դէմ ուժ գործածելու շարունակական սպառնալիքները՝ դժուար է պատկերացնել երկիր մը, որ (Ատրպէյճանէն) նուազ յարմար ըլլայ ՄԱԿի Անվտանգութեան խորհուրդի կազմին մէջ ընդգրկուելու համար:

Քանի որ Ատրպէյճանը պիտի մրցակցի Սլովենիոյ եւ Հունգարիոյ հետ Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ տեղ մը գրաւելու համար, կարելի է մտածել, որ Պաքուի հնարաւորութիւնները հաւասար են զեռոյի: Այնուամենայնիւ, նկատի ունենալով Ատրպէյճանի առատ քարիւղի եկամուտներով ֆինանսաւորուող շռայլ ընտրակաշառքը, հայերը եւ անոնց աջակիցները պէտք է ջանք չխնայեն գալիք երեք ամիսներուն ընթացքին ՄԱԿի անդամներուն ձայները յօգուտ Սլովենիոյ կամ Հունգարիոյ ուղղելու եւ Ատրպէյճանը դուրս մղելու համար:

Միջազգային կազմակերպութիւններու մէջ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի ջանքերուն դէմ պայքարելով՝ հայերը պէտք է ոգեւորուին անցեալ շաբաթ Թուրքիոյ կրած քաղաքական մեծ ձախողութեամբ, երբ Հայաստանն ու Կիպրոսը խոչընդոտեցին թուրք դիւանագէտին նշանակումը Եւրոպայի Անվտանգութեան եւ համագործակցութեան կազմակերպութեան (ԵԱՀԿ) գլխաւոր քարտուղարի հեղինակաւոր պաշտօնին: Այս պաշտօնին յաւակնող առաջատար թեկնածուներն էին Աւստրիոյ արտաքին գործոց նախկին նախարար Ուրսուլա Փլասնիք եւ Պրազիլի մօտ Թուրքիոյ դեսպան Էրսին Էրչին: Խոչընդոտելով Աւստրիոյ թեկնածուն՝ Թուրքիա դիւանագիտական լուրջ ճեղք յառաջացուց երկու երկիրներուն միջեւ: Ի վերջոյ, Իտալիոյ դեսպան Լամպերթօ Ցեննիէր միաձայնութեամբ ընտրուեցաւ ԵԱՀԿի գլխաւոր քարտուղարի պաշտօնին համար:

Հայաստանն ու Կիպրոսը պէտք է շնորհաւորել՝ Թուրքիոյ ճնշումներուն տեղի չտալու եւ իրենց ազգային շահերը պաշտպանելու համար:

Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեան անցեալ շաբաթ կարեւոր ելոյթ մը ունեցաւ Սթրազպուրկի մէջ, Եւրոխորհուրդի Խորհրդարանական վեհաժողովէն ներս (ԵԽԽՎ): Իր 30 վայրկեան տեւողութեամբ համապարփակ ճառին մէջ, նախագահը անդրադարձաւ Հայաստանի ներքին ու արտաքին խնդիրներուն՝ օտարերկրեայ բարձրաստիճան լսարանին առջեւ երկիրը ներկայացնելով լաւագոյն լոյսի տակ:

Ներքին հարցերու առումով, նախագահ Սարգսեան խօսեցաւ փտածութեան դէմ պայքարին, «արդար եւ թափանցիկ ընտրութիւններ» իրականացնելու եւ «2008 Մարտի ողբերգական դէպքերուն հետեւանքները» վերացնելու մասին:

Այնուհետեւ նախագահը Եւրոպական խորհրդարանականներուն յիշեցուց, որ Հայաստանը ունի Եւրոպայի հետ ընդհանուր «պատմական ու մշակութային պատկանելիութիւն», եւ ներկայացուց Արցախի հակամարտութեան կարգաւորման ուղղութեամբ տարուող բանակցութիւնները: Ան դատապարտեց Ատրպէյճանի մէջ տիրող «հայատեացութեան եւ օտարատեացութեան ծայրայեղ աստիճանը», ըսելով, որ դժուար է զիջումներ կատարել անոր, «որ կը սպասէ մեր վրայ կրակելու յարմար առիթի մը»:

Նախագահ Սարգսեան շարունակեց մեղադրել Թուրքիոյ կառավարութիւնը՝ Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու «կարգաւորման» գործընթացի տապալման համար, ըսելով, որ (Թուրքիա) «վերադարձաւ նախապայմաններ առաջադրելու իր գործելաոճին, չյարգեց ստանձնած պարտաւորութիւնները, ինչ որ անհնարին դարձուց ստորագրուած արձանագրութիւններուն վաւերացումը»:

Ան կոչ ըրաւ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանին վերջ տալու Հայաստանի «ապօրինի շրջափակման», եւ մեղադրեց Թուրքիան այն բանին համար, որ «Օսմանեան կայսրութեան մէջ, 1915ին հայերու նկատմամբ իրագործուած Ցեղասպանութիւնը Թուրքիան, առ այսօր, ոչ միայն չի ճանչնար, այլեւ կ՛իրականացնէ ժխտման բացայայտ քաղաքականութիւն»: Ան խոստացաւ, որ այսուհետեւ հայութեան «անխոնջ ջանքերը, եւ լիայոյս եմ՝ նաեւ մարդկութեան դէմ յանցագործութիւններով մտահոգուողներուն ջանքերը՝ ուղղուած կ՛ըլլան Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման»:

Ելոյթէն ետք, Հայաստանի նախագահ Սարգսեան, եւս 30 վայրկեան նուիրեց՝ Լիթուանիան, Ֆրանսան, Զուիցերիան, Ռուսիան, Մոլտովան, Հոլանտան, Հայաստանը եւ Իրլանտան ներկայացնող ԵԽԽՎ պատուիրակներու հարցումներուն պատասխանելու համար: Հինգ ատրպէյճանցի իրենց անունները արձանագրած էին խորհրդարանականներու ցանկին մէջ, հարցեր տալու համար, սակայն անոնցմէ ոչ մէկը ելոյթ ունեցաւ: Թուրքիոյ պատուիրակները նոյնպէս միաձայն որոշած էին հարցեր չուղղել Հայաստանի նախագահին, ինչպէս յայտնեց թրքական «Հիւրրիյէ»չ թերթը:

Ամէնէն աւելի ուշագրաւ հարցումը ուղղուեցաւ ՀՀ Ազգային ժողովի ընդդիմադիր Ժառանգութիւն կուսակցութեան անդամ Զարուհի Փոստանջեանի կողմէ: Ան նախագահ Սարգսեանին հարց տուաւ. «Հայաստանում ձեւաւորուել է աւտորիտար (մենատիրական-Խմբ.) ռեժիմ, 1995 թուականից սկսած ընտրութիւնները կեղծուել են: Չէ՞ք ցանկանում նախաձեռնել արտահերթ, արդար ընտրութիւններ եւ հեռանալ»:

Մինչ ԵԽԽՎի թուրք նախագահ Մեւլութ Չաւուշօղլու քմծիծաղով արձագանգեց այդ հարցումին, նախագահ Սարգսեան հանդարտօրէն պատասխանեց, որ ինք քաջ տեղեակ է տիկին Փոստանջեանի կարծիքներուն մասին, զորս ան ազատօրէն կը հնչեցնէ ինչպէս Հայաստանի խորհրդարանին, այնպէս ալ փողոցներուն ու լրատուամիջոցներուն մէջ: Ան աւելցուց, որ չի պատրաստուիր արտահերթ ընտրութիւններ կայացնելու, որովհետեւ ատոր ո՛չ անհրաժեշտութիւնը կայ, ոչ ալ մեր սահմանադրութիւնը նման հնարաւորութիւն կու տայ այդպէս հեշտութեամբ խորհրդարանական արտահերթ ընտրութիւններ կայացնելու: Ան կոչ ըրաւ տիկին Փոստանջեանին մասնակցելու խորհրդարանական յաջորդ հերթական ընտրութիւններուն:

Զարմանալի չէ, որ Հայաստանի նախագահի՝ ԵԽԽՎի ելոյթը, ողջունուեցաւ իր աջակիցներուն կողմէ եւ քննադատութեան ենթարկուեցաւ ընդդիմադիրներուն կողմէ՝ երկրէն ներս: Շահագրգիռ բոլոր կողմերուն համար առաւել կարեւոր խնդիրը պէտք է ըլլար այն, որ արդեօք նախագահին տպաւորիչ բառերը կեանքի պիտի կոչուի՞ն մօտ ապագային: Այնուամենայնիւ, անմիջական տարակարծութիւնը՝ տիկին Փոստանջեանի կողմէ օտար հողի վրայ ՀՀ նախագահը քննադատելու նպատակայարմարութեան մասին էր:

Հայ քաղաքական գործիչներէն ոմանք անյարմար կը գտնէին Զ. Փոստանջեանի «յարձակումը» նախագահ Սարգսեանի վրայ, Եւրոպական խորհուրդի ատեանին մէջ: Ուրիշներ ալ այն կարծիքին էին, որ անոր օգտագործած «կոշտ բառերը» ակամայ նախագահին ի նպաստ էին, քանի որ իսկական «աւտորիտար ռեժիմի» պարագային, ընդդիմութեան ներկայացուցիչը այդ պատուիրակութեան մէջ պիտի չգտնուէր, պիտի զրկուէր խորհրդարանական իր անձեռնմխելիութենէն եւ պիտի ենթարկուէր հետապնդումի: Իրականութեան մէջ, եւրոպայի որոշ խորհրդարանականները հետաքրքրեց այն, թէ արդեօք Թուրքիոյ կամ Ատրպէյճանի պատուիրակները կը համարձակէին քննադատել ԵԽԽՎի մէջ իրենց նախագահը:

Ամերիկայի քաղաքական գործիչները կ՛օգտագործեն «քաղաքականութիւնը կանգ կ՛առնէ երկրի ծայրամասին» արտայայտութիւնը՝ նշելու համար, որ իրենք պատրաստակամ են մէկ կողմ դնելու ներքին տարակարծութիւնները՝ օտարներուն դիմաց միասնական ճակատ ցոյց տալու համար: Օգտագործելով այս ասացուածքը Հայաստանի պարագային՝ կասկածի տակ կը դրուի Եւրոպայի խորհուրդին առջեւ նման նսեմացնող դիտողութիւններ ընելու խելամտութիւնը, անկախ այն հանգամանքէն, թէ համաձա՞յն է նախագահին կամ անոր կողմէ վարուող քաղաքականութեան, թէ ոչ: Քանի որ Հայաստանը միջազգային ֆորումներու մէջ անընդհատ յարձակումի կ՛ենթարկուի թուրք եւ ատրպէյճանցի պատուիրակներուն կողմէ, անմտութիւն է մեր ձայնը միացնել Հայաստանի հեղինակութիւնը վարկաբեկողներու ձայնին:

Այս հարցը նաեւ կը յառաջանայ, երբ որոշ հայեր կը փորձեն ճնշում գործադրել իրենց իշխանութիւններուն վրայ՝ ներքին վէճերը օտարերկրեայ կառավարութիւններ եւ միջազգային դատարաններ հասցնելով: Թէեւ անոնց վրդովմունքը հասկնալի է, այնուամենայնիւ, օտարերկրեայ ատեաններ մեր ներքին վէճերուն միջամուխ դարձնելը կը վնասէ Հայաստանի հեղինակութիւնը արտերկրի մէջ: Նման դէպքերու, այնուամենայնիւ, մեղքը նաեւ Հայաստանի կառավարութեանն է, որ չի կրնար ապահովել երկրի դատարաններուն անաչառութիւնը, ինչ որ կը ստիպէ քաղաքացիներուն արդարադատութիւն հայցել այլ վայրերու մէջ:

Նախքան երկրէն դուրս Հայաստանի ղեկավարութեան վերաբերեալ քննադատական դիտողութիւններ ընելը, յատկապէս խորհրդարանի անդամներու կողմէ, որոնք իրենց կարծիքները երկրէն ներս արտայայտելու մեծ հնարաւորութիւն ունին, ամէն ոք պէտք է կշռէ եւ բաղդատէ մարդու իրաւունքները յարգելու նպատակով իշխանութիւնները ճնշելու օգուտները՝ երկրի միջազգային հեղինակութեան հասցուած վնասին հետ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Ամերիկահայ համայնքը անցեալ շաբաթ կարեւոր քայլ կատարեց Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքները վերացնելու եւ վերջ դնելու թրքական  կառավարութեան որդեգրած երկարաժամկէտ քաղաքականութեան, որու նպատակն էր ջնջել հայոց քաղաքակրթութեան բոլոր հետքերը այսօրուան Թուրքիոյ հողատարածքներէն:

Հայոց Ցեղասպանութեան սոսկ ընդունումէն անդին երթալով, Քոնկրեսի որոշ անդամներ ներկայացուցին նոր բանաձեւ մը, որ «Թուրքիոյ հանրապետութենէն կը պահանջէ պահպանել իր քրիստոնէական ժառանգութիւնը եւ վերադարձնել բռնագրաւուած եկեղեցական գոյքը»:

Ներկայացուցիչներու Պալատին կողմէ ներկայացուած համապարփակ թիւ 306 բանաձեւը կոչ կ՛ուղղէ Թուրքիոյ կառավարութեան՝

«1) վերջ տալ բոլոր տեսակի կրօնական խտրականութեանց.

«2) արտօնել քրիստոնէական եկեղեցիներու գոյքի հոգեւոր եւ աշխարհական օրինական սեփականատէրերուն՝ առանց խոչնդոտներու եւ սահմանափակումներու կազմակերպել եւ իրականացնել աղօթքներ, կրօնական կրթութիւն, հոգեւոր ուսուցում, կատարել նշանակումներ եւ կազմակերպել իրաւայաջորդութիւն, գումարել կրօնական համայնքի ժողովներ, մատուցել ընկերային ծառայութիւններ, ներառեալ՝ աղքատներու եւ հի-ւանդներու կարիքներուն ընդառաջում, ինչպէս նաեւ իրականացնել այլ կրօնական գործունէութիւն.

«3) քրիստոնէական եկեղեցիները եւ պաշտամունքի այլ վայրերը, վանքերը, դպրոցները, հիւանդանոցները, յուշարձանները, մասունքները, սրբավայրերը եւ այլ կրօնական գոյքը, ներառեալ շարժական գոյքը, ինչպիսիք են արուեստի գործերը, ձեռագիրները,  զգեստները, ապասքը եւ այլ իրերը՝ վերադարձնել օրինական տէրերուն.

«4) քրիստոնէական եկեղեցիներու գոյքի օրինական հոգեւոր եւ աշխարհական սեփականատէրերուն արտօնել՝ առանց խոչընդոտներու եւ սահմանափակումներու, իրենց հայեցողութեամբ, պահպանել, վերակառուցել եւ վերանորոգել Թուրքիոյ տարածքին գտնուող բոլոր քրիստոնէական եկեղեցիները եւ պաշտամունքի այլ վայրերը, վանքերը, դպրոցները, հիւանդանոցները, մասունքները, սրբավայրերը եւ այլ կրօնական գոյքը»:

Այս երկկուսակցական նեցուկ վայելով բանաձեւը, որ ներկայացուած էր հանրապետական քոնկրեսական Էտ Ռոյսի եւ դեմոկրատ քոնկրեսական Հաուըրտ Պըրմընի կողմէ, անմիջապէս ստացաւ 30 քոնկրեսականներու աջակցութիւնը, որոնցմէ տասը՝ հանրապետականներ: Նկատի առնելով այն իրողութիւնը, որ հանրապետականները Ներկայացուցիչներու տան մէջ մեծամասնութիւն կը կազմեն, բանաձեւը հովանաւորողներու համեմատութիւնը լաւ սկիզբ կը խոստանայ. հաւանական դարձնելով անոր բարեյաջող ընդունումը: Յատկանշական է, որ հանրապետական քոնկրեսական Իլիանա Ռոս-Լեհթինըն, որ Ներկայացուցիչներու Տան Արտաքին գործերու յանձնաժողովի նախագահն է եւ  որ անցեալին Հայոց Ցեղասպանութեան բանաձեւի ընդունման հակադրուողներու շարքին էր, առաջիններէն մէկը եղաւ, որ սատարեց եկեղեցիներու գոյքի վերադարձման կապակցութեամբ ներկայացուած բանաձեւին:

Զարմանալի չէ, որ այս բանաձեւը այսպիսի մեծ աջակցութեան արժանացաւ, քանի որ դժուար է պատկերացնել, որ Քոնկրեսի, արտաքին գործոց նախարարութեան (պետական քարտուղարութեան) կամ Օպամայի վարչակազմի ոեւէ անդամ դէմ կրնար ըլլալ կրօնական կառոյցը իր օրինական տէրերուն վերադարձնելու գաղափարին: Ըստ հասարակական արդի չափանիշերու՝ որեւէ մէկուն համար ընդունելի չի կրնար ըլլալ եկեղեցին մզկիթի կամ մզկիթը եկեղեցիի վերածելը: Թուրքիոյ  բարեպաշտ ղեկավարները, իբրեւ լաւ մահմետականներ, իրենք առաջինը կ՛ըլլան, որ կ՛ընդունին եւ կը պահպանեն պաշտամունքի վայրերու սրբութիւնը:

Բացի Քոնկրեսի մէջ երկկուսակցական ամուր դաշինքի կազմութենէն, Ամերիկայի գրեթէ բոլոր կրօնական համայնքները՝ աւետարանական, կաթողիկէ, ուղղափառ, հրեայ թէ մահմետական,  հակամէտ կ՛ըլլան աջակցելու նման բանաձեւի ընդունման: Բոլոր ազգային փոքրամասնութիւնները, ինչպիսիք են սպանախօսները, Ամերիկայի յոյները, ասորիները իրլանդացիները, հրեաները, արաբները, աֆրոամերիկացիները եւ ասիացի ամերիկացիները, նոյնպէս կրնան նեցուկ կանգնիլ այս բանաձեւի ընդունման:

Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը յայտարարեց, որ բանաձեւը նպատակ ունի «կարեւորել, դիմակայել եւ ի վերջոյ փոխել Թուրքիոյ կողմէ տասնամեակներ շարունակ պաշտօնապէս որդեգրուած՝ քրիստոնէական եկեղեցիներու գոյքը ոչնչացնելու, սրբավայրերը սրբապղծելու, քրիստոնէական համայնքներու դէմ  խտրականութիւն գործադրելու, ինչպէս նաեւ հայերու, յոյներու, ասորիներու, քալդէացիներու, պոնտացիներու, արամէականներու (սիրիացիներ) եւ այլոց հաւատքի ծէսերը ազատօրէն կատարելու իրաւունքը մերժելուն ուղղուած քաղաքականութիւնը»:

Կրօնական ազատութեան իրաւունքը պարզապէս Թուրքիոյ ներքին հարցը չէ: Այս իրաւունքը պաշտպանուած է բազմաթիւ միջազգային պայմանագիրներով, ներառեալ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Մարդու Իրաւունքներու Համընդհանուր Հռչակագիրը, Մարդու իրաւունքներու եւրոպական ուխտը եւ 1923ին ստորագրուած Լոզանի պայմանագիրը, որու ստորագրողներէն է նաեւ Թուրքիան: Թրքական կառավարութիւնը կը շարունակէ խախտել Լոզանի պայմանագրի 41րդ եւ 42րդ յօդուածները, որոնք կը նախատեսեն դրամական միջոցներ եւ հնարաւորութիւններ տրամադրել ոչ մահմեդական փոքրամասնութիւններուն՝ կրթութեան, կրօնի եւ բարեգործական նպատակներով, ինչպէս նաեւ պաշտպանել անոնց կրօնական հաստատութիւնները: Ցաւօք, Քոնկրեսի բանաձեւը չի նշեր այս խախտումներու եւ Լոզանի պայմանագրով Թուրքիոյ ստանձնած պարտաւորութիւններու մասին:

ԱՄՆի կրօնի ազատութեան հարցերով յանձնաժողովը, որ ամէն տարի կը հրապարակէ աշխարհի բոլոր շրջաններու մէջ կրօնական իրաւունքներու խախտման վերաբերեալ հաշուետուութիւն, երրորդ տարին ըլլալով անընդմէջ Թուրքիան պահած է իր «հսկողութեան ցուցակ»ին մէջ: Յանձնաժողովը կը գտնէ, որ «Թուրքիոյ կառավարութիւնը կը շարունակէ կրօնի կամ հաւատքի ազատութեան նկատմամբ կիրառել լուրջ սահմանափակումներ՝ սպառնալով Թուրքիոյ կրօնական փոքրամասնութիւն կազմող համայնքներու կենսունակութեան ու գոյութեան»: Թուրքիոյ կառավարութիւնը նաեւ «կը շարունակէ միջամտել կրօնական համայնքներու ներքին կառավարման եւ կրթութեան իրականացման գործընթացներուն եւ բռնագրաւել պաշտամունքի վայրերը»:

Վերջին տարիներուն Ներկայացուցիչներու Տունը եւ Ծերակոյտը ընդունած են մի քանի բանաձեւեր՝ կոչ ուղղելով Թուրքիոյ կողմէ գրաւուած Հիւսիսային Կիպրոսին, Լիթվիային, Ռումանիոյ եւ Վիեթնամին պաշտպանել պաշտամունքի վայրերը եւ վերադարձնել կրօնական փոքրամասնութիւններուն պատկանող անիրաւաբար բռնագրաւուած գոյքը: Այս բանաձեւերու օրինակով՝ Ներկայացուցիչներու տունը պէտք է ընդունի նաեւ թիւ 306 բանաձեւը՝ կոչ ուղղելով Թուրքիոյ կառավարութեան յարգելու բոլոր քրիստոնէական փոքրամասնութիւններու ազատ պաշտամունքի իրաւունքը եւ անոնց վերադարձնել իւրացուած եկեղեցիները եւ այլ կրօնական գոյքը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց՝

ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ